Prof. dr hab. Cezary Kulesza
Uniwersytet w Białymstoku 

PRZEMODELOWANIE POSTĘPOWANIA KARNEGO
I.	Uwagi wstępne.
Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego za priorytety w dziedzinie prawa karnego procesowego obrała radykalne przyspieszenie i usprawnienie postępowania karnego na odcinku procesu sądowego w powiązaniu z modelem postępowania przygotowawczego przy jednoczesnym zachowaniu gwarancji procesowych uczestników postępowania. 
Przed zaprezentowaniem stanowiska w zakresie możliwości zmian obecnego modelu postępowania jurysdykcyjnego i przedsądowego zasadnym jest poczynienie kilku ogólnych spostrzeżeń. Wypada więc wskazać na metodę przyjętą w niniejszym opracowaniu. Autor wychodzi z założenia, że ponieważ ma ono w założeniu stanowić asumpt do dyskusji nad ewentualnymi zmianami polskiego modelu postępowania przygotowawczego (w powiązaniu z modelem postępowania jurysdykcyjnego), na wstępie przedstawia podstawowe zarzuty przeciwko jego reformom dokonanym w roku 2003 i 2007 prezentowane w polskiej literaturze przedmiotu. 
Ponieważ w priorytetach Komisji Kodyfikacyjnej wskazano na konieczność wzięcia pod uwagę rozważań prawno porównawczych, doświadczenia wybranych krajów Europy Zachodniej zawarto w następnej części opracowania.
W tej części  opinii znajdują się odniesienia do generalnych tendencji ewolucji europejskich modeli postępowania przygotowawczego celem uzyskania odpowiedzi na zadane opiniującemu pytanie o niezbędność wstępnego etapu procesu i jego stosunek do  rozprawy głównej.  Ta część opracowania ma dostarczać, zgodnie z zasadami funkcjonalnej analizy prawnoporównawczej, podbudowy dla proponowanych, być może kontrowersyjnych propozycji zmian. 
Ostatnia, zasadnicza część opracowania zawiera własną koncepcję autora wzajemnych sprzężeń pomiędzy postępowaniem przygotowawczym a rozprawą główną, zawierającą także propozycje zmian zakresu sądowej ingerencji we wstępny etap procesu w aspekcie pełnienia przez sąd funkcji przygotowawczej (przedstawionej wariantowo) i gwarancyjnej
II.	Krytyka obecnego modelu postępowania przygotowawczego.
W niniejszym opracowaniu zrezygnowano ze szczegółowej charakterystyki modelu postępowania przygotowawczego opartego na k.p.k. z 1997 r., (w szczególności w jego pierwotnej wersji) co jest uzasadnione istniejącą obszerną literaturą przedmiotu.   Aktualnie w doktrynie polskiego procesu karnego krytyce poddawane są przede wszystkim jego zmiany dokonane wskutek nowelizacji dokonanych z dniem 10 stycznia 2003 r. (Dz. U. Nr 155 poz. 111 ) oraz 29 marca 2007 r. (Dz. U. Nr 64 poz. 432). Przedmiotem krytyki jest przede wszystkim wprowadzenie przez pierwszą z reform osłabienie nadzoru prokuratora nad postępowaniem przygotowawczym przez zniesienie obowiązku Policji zawiadamiania prokuratora o wszczętych dochodzeniach oraz umożliwienie Policji samodzielnego wszczynania śledztw. Z kolei do podstawowych wad reformy z 2007 r. w doktrynie procesu karnego zalicza się wprowadzenie zażaleń na niektóre postanowienia prokuratora do prokuratora bezpośrednio przełożonego (zamiast nadrzędnego) oraz zwiększenie zakresu postępowania przygotowawczego, które miało na celu „wszechstronne wyjaśnienie okoliczności sprawy” w miejsce wprowadzonego wskutek nowelizacji z 2003 r. „wyjaśnienia okoliczności sprawy w niezbędnym zakresie”. Ostatecznie wskutek kolejnej nowelizacji z dniem 8 czerwca 2010 r. nastąpił powrót do ograniczonego zakresu postępowania przygotowawczego. Ponadto krytykowano także nadmierne ograniczenia zasady bezpośredniości na tle zmian polskiego procesu karnego, w szczególności w przypadku konsensualnych form zakończenia postępowania.
Należy podkreślić także na wyniki badań aktowych, z których wynika, że zarówno w „upolicyjnionym” i uproszczonym postępowaniu przygotowawczym wskutek reformy z 2003 r. nie ustrzeżono się jego przewlekłości (np. wskutek pochopnego wydłużania okresu dochodzenia i przejmowania go do śledztwa), zaś mimo przyspieszenia postępowania sądowego przez formy konsensualne nadal trwa ono zbyt długo, m.in. ze względu na nadmierne obciążenie sądów wszechstronnie prowadzonym postępowaniem dowodowym prowadzonym z urzędu.
Wypada także wskazać na zasadniczą krytykę przygotowawczej funkcji wstępnego etapu procesu opartej na stwierdzeniu, że wobec możliwości pełnego ujawniania i odtwarzania na rozprawie głównej oraz możliwości przyjmowania za podstawę wyrokowania wszelkich protokołów czynności dowodowych sporządzonych w postępowaniu przygotowawczym przez Policję i prokuraturę, polski model postępowania przygotowawczego w tej mierze nie zerwał z tradycją dawnego modelu radzieckiego. Tę krytyczną tezę opiera się na odniesieniach do analizy prawnoporównawczej wybranych systemów prawnych państw Europy zachodniej, co skłania jej Autorów do postulowania wprowadzenia do naszego procesu instytucji sędziego śledczego.
III.	Analiza prawnoporównawcza
Wyraźnie należy podkreślić, że w literaturze karnoprocesowej zasadniczo nie budzi wątpliwości niezbędność postępowania przygotowawczego jako wstępnego stadium procesu karnego. Wskazuje się więc, że jest ona wynikiem działaniem takich czynników jak:
1. Fakt, że skargowej formy procesu karnego wynika, że sąd nie wszczyna procesu z własnej inicjatywy, lecz orzeka na podstawie rozprawy, przeprowadzonej w wyniku wniesienia skargi przez oskarżyciela. Oskarżyciel zaś , osobiście lub za pośrednictwem innych uczestników procesu zbiera dowody przed wniesieniem aktu oskarżenia do sądu i bada, czy wniesione oskarżenie może być skuteczne. Ponadto skarga zakreśla granice postępowania jurysdykcyjnego, które mogą być określone tylko za pomocą uprzednio zebranego materiału dowodowego.
2.  Ponieważ rozprawę sądową cechuje dążność do skupienia dowodów w jednym miejscu i w krótkim czasie, wymaga to uprzedniego wyszukania i sprawdzenia dowodów z punktu widzenia ich przydatności na rozprawie, a nadto oraz takiego przygotowania środków dowodowych, aby możliwe było zapoznanie się z nimi przez sąd bez nadmiernej straty czasu.
3.  Celowość postępowania przygotowawczego musi między innymi polegać na minimalizacji negatywnych skutków odstępu czasowego, pomiędzy wszczęciem ścigania karnego a rozpoczęciem rozprawy główne. Taki odstęp czasu może doprowadzić do zniekształcenia bądź utraty zarówno dowodów osobowych jak i rzeczowych.
4. Postępowanie przygotowawcze służyć powinno także realizacji prawa oskarżonego do obrony, co umożliwia także uniknięcie niesłusznych oskarżeń przed sądem.
5. Przeprowadzenie postępowania przygotowawczego leży także w interesie wyrokującego sądu, aby kierowanie rozprawą i orzekanie odbywało się bez zakłóceń. Im dokładniej jest przeprowadzone postępowanie przygotowawcze, tym mniejsza jest potrzeba wykazywania przez sąd własnej inicjatywy dowodowej i pełniejsza realizacja zasady kontradyktoryjności rozprawy głównej (pod warunkiem udziału stron we wstępnym etapie procesu i znajomości akt postępowania).
Współczesne tendencje zmian europejskich modeli procesu karnego przejawiają się w następujących tendencjach:
1.	uznawanie postępowania przygotowawczego jako zasadniczego elementu procesu karnego, co wiąże się z deprecjacją zasady bezpośredniości postępowania dowodowego na rozprawie głównej.
2.	zmiany w wewnątrzprocesowej równowadze sił na korzyść prokuratury, gdzie wzrostowi jej kompetencji do stosowania środków przymusu musi towarzyszyć troska o zapewnienie gwarancji praw jednostki. W pełnieniu tej funkcji gwarancyjnej powoli wypiera sądy. Należy tu wskazać na zjawiska likwidacji śledztwa sądowego i przekazywaniu w tej mierze uprawnień sędziego śledczego prokuraturze, o czym dalej.
3.	konfliktu pomiędzy efektywnością procesu a gwarancjami praworządności. Wynika to przede wszystkim z „upolicyjnienia” postępowania przygotowawczego i wzrostu w nim czynności operacyjno-rozpoznawczych takich jak użycie konfidentów policyjnych (agents provocateurs) czy nowoczesnych technik inwigilacji. Tej tendencji ma przeciwdziałać zwiększanie uprawnień adwokatów, którym poza tradycyjną funkcją obrońców oskarżonych przypada pełnienie roli „Kasandry państwa prawa”.
4.	pragmatyzmu legislacyjnego i technologizacji procesu karnego.
5.	zastępowania konfrontacyjnych form postępowania formami konsensualnymi oraz zwiększania roli uproszczonych i przyspieszonych trybów postępowania. O ile rozwój form konsensualnych można wiązać z perspektywą praw człowieka i postulatami restorative justice (mediacja) i diversion, o tyle redukcja formalizmu postępowania wynika przede wszystkim ze względów realizacji wąsko rozumianej efektywności procesu, czyli szybkości postępowania.
Jeśli chodzi o funkcje postępowania przygotowawczego to tradycyjnie zalicza się do nich:
- funkcję przygotowawczą rozumianą jako gromadzenie i utrwalanie materiału dowodowego na użytek przyszłej rozprawy oraz funkcje pochodne:
- funkcję profilaktyczną sprowadzającą się do stwarzania warunków    przeciwdziałającym i  zapobiegającym ponownemu popełnieniu przestępstwa, o które toczy się postępowanie  oraz
- funkcję względnie prejudycjalną polegającą na wpływie aktów i dowodów zebranych w postępowaniu przygotowawczym na treść decyzji zapadających w innych procesach, w szczególności w dziedzinie postępowania karnego skarbowego, cywilnego, administracyjnego, podatkowego czy dyscyplinarnego.
W związku z ewolucją systemów wymiaru sprawiedliwości na przełomie XX i XXI wieku w doktrynie procesu dostrzega się  także na inne, nie mniej ważne funkcje pełnione (obecnie dostrzegane i akcentowane w doktrynie) przez postępowanie przygotowawcze we współczesnym procesie karnym:
- funkcję gwarancyjną, która nie jest funkcją specyficzną dla postępowania przygotowawczego, lecz ogólną funkcją procesu karnego. S. Śliwiński określał ją jako :”zabezpieczenie obywatela przed samowolą organów wymiaru sprawiedliwości i umożliwienia mu spokojnego życia w społeczeństwie drogą należytej ochrony jego praw przed niesłusznym ich pogwałceniem”.. 
Podstawową przesłanką do umieszczenia tej funkcji wśród funkcji postępowania przygotowawczego jest fakt, iż na tym etapie postępowania gwarancje praw jednostki mogą ulec szczególnemu zagrożeniu ze strony organów ścigania. W literaturze zachodniej, wskazując na znaczenie postępowania przygotowawczego podnosi się, że dla wielu obywateli jasne jest, że rozprawa główna, bez względu na tradycje i odrębności danego systemu, stanowi de facto continuum wstępnego etapu procesu, a więc i na nim powinne być przestrzegane gwarancje rzetelnego procesu .
Dotychczasowe doświadczenia polskie jak i krajów zachodnich uzasadniają tezę iż rola tej funkcji zależy przede wszystkim od zakresu sądowej kontroli postępowania przygotowawczego i nadzoru prokuratorskiego nad działalnością organów ścigania.
- funkcja prakseologiczna polegająca na efektywnym wykorzystywaniu ograniczonych możliwości organów państwa w dziedzinie ścigania przestępstw i karania ich sprawców również nie jest funkcją specyficzną postępowania przygotowawczego, lecz niewątpliwie na tym etapie procesu ma ona zasadnicze znaczenie. Jest ona powiązana niewątpliwie z funkcją filtracyjną postępowania przygotowawczego polegającą na tym, że we wszystkich systemach procesu karnego wiele osób staje pod zarzutem popełnienia przestępstwa, wobec podejrzanych są stosowane środki przymusu procesowego (w tym areszt tymczasowy), przesłuchania i inne czynności dowodowe, zaś spośród tej liczby jedynie część trafia na rozprawę główną jako oskarżeni. 
- Funkcja mediacyjno – konsensualna  może być ujmowana w znaczeniu szerszym i węższym. In sensu largo oznacza ona dążenie do uzyskania wszelkich form porozumień zarówno pomiędzy podejrzanym a oskarżycielem publicznym jak i mediację oraz porozumienia pomiędzy oskarżonym a pokrzywdzonym. Natomiast funkcja mediacyjno-konsensualna sensu stricto  sprowadza się do wysiłków mediacyjnych prowadzonych w celu wygaszenia konfliktu między oskarżonym a pokrzywdzonym przez mediatora (co wynika z istoty mediacji) bądź osiąganie porozumień przez te strony bez udziału osób trzecich.  Funkcja ta nie jest funkcją specyficzną dla postępowania przygotowawczego, gdyż wynegocjowane porozumienia muszą być z reguły sankcjonowane przez sądy, jednakże jej znaczenie dla modelu postępowania przygotowawczego skłania do jej uwypuklenia już na wstępnym etapie procesu. Realizacja funkcji mediacyjno-konsensualnej wiąże się ściśle ze zwiększeniem funkcji gwarancyjnej, gdyż zwiększa wpływ stron procesowych na przebieg i wynik procesu. Ponadto ma ona oczywisty związek z funkcją filtracyjną, gdyż odciąża sądy wyrokujące na rozprawie głównej  od przeprowadzania przewodu sądowego, umożliwia stosowanie przez nich skróconych trybów postępowania. W niektórych systemach wymiaru sprawiedliwości porozumienia procesowe w postępowaniu przygotowawczym nawet zwalniają sądy do osądzenia sprawy przyznając w ich miejsce prokuraturze uprawnienia do zastępowania ich środkami probacyjnymi bądź nawet bezwarunkowego umorzenia postępowania. Warto tu wskazać, że przykładowo w procesie niemieckim, austriackim, holenderskim i francuskim prokuratura może stosować środki probacyjne zbliżone do warunkowego umorzenia postępowania.  
Nadmienić należy, że obecnie w krajach Europy Zachodniej występuje tendencja do ograniczania funkcji przygotowawczej sądu na rzecz funkcji gwarancyjnej. Ingerencja sądu w postępowanie wstępne w systemach prawnych Europy, w tym Francji i Belgii polega raczej na dokonywaniu czynności kontrolno-procesowych, niż śledczo-operacyjnych, nie na gromadzeniu dowodów, lecz na ich utrwalaniu i nadawaniu im form procesowych. Przyjmując dla potrzeb niniejszego opracowania generalne założenie, że funkcja gwarancyjna pełniona przez sąd na wstępnym etapie procesu w Polsce jest pełniona w podobnym zakresie jak w innych krajach europejskich ( z zastrzeżeniem postulatów jej wzmocnienia zawartymi w następnych partiach opracowania) w tym miejscu skoncentrujemy się na funkcji przygotowawczej. Celem skrótowej analizy prawnoporównawczej będzie weryfikacja przyjmowanej w polskiej literaturze przedmiotu generalnej tezy, że zasadniczy wpływ na wyniki rozprawy głównej mają dowody utrwalone na wstępnym etapie procesu przez czynnik sędziowski.
Przyjętą metodą będzie więc porównanie zakresu sędziowskich czynności dowodowych w postępowaniu przygotowawczym z wyjątkami od zasady bezpośredniości postępowania dowodowego na rozprawie głównej. Dla potrzeb analizy, która w zamierzeniu autora ma mieć charakter pragmatyczny, wybrano systemy karnoprocesowe Niemiec, Austrii, Anglii i Włoch. Świadomie pominięto klasyczny model francuskiego procesu karnego (obowiązujący chociażby w Belgii) nie tylko ze względu na istniejącą polską i obcojęzyczną literaturę przedmiotu, lecz przede wszystkim mając na uwadze, że zna on instytucję śledztwa sądowego, która obecnie nie ma zwolenników w doktrynie polskiej.
Warto podkreślić także krytykę tej instytucji we Francji i Belgii, co doprowadziło m.in. do nowelizacji francuskiego k.p.k. (CPP) w 2000 r., wzmocnienia kontradyktoryjności śledztwa i przekazania uprawnień sędziego śledczego do stosowania aresztu tymczasowego w ręce innego organu, nie zaangażowanego w prowadzenie śledztwa – „sędziego ds. wolności i zatrzymania” (juge des libértes et de la détention). Z kolei w doktrynie belgijskiej podnosi się, że  instytucja sędziego śledczego stanowi swoisty oxymoron. Niektórzy sędziowie są krytykowani przez obronę jako działający bardziej jako śledczy a nie sędziowie. Spoczywa na nich nie tylko obowiązek dążenia do wykrycia prawdy lecz także zapewnienia gwarancji praw jednostki, jednakże codzienne kontakty z policją i prokuraturą skłaniają do afirmacji działań tych organów. Sędzia  pozostając w konflikcie z tymi organami nie może efektywnie wykonywać swojej funkcji sędziego śledczego. Z drugiej strony policja i niektórzy prokuratorzy sądzą, że niektórzy sędziowie śledczy są w zbyt znacznym stopniu sędziami niż śledczymi. Postrzegają sędziów jako zbyt dbających o prawa obywatelskie i nie doceniających efektywności pracy policji w wykrywaniu prawdy i zapobieganiu przestępczości. Tak więc obraz sędziego śledczego w dużej mierze zależy od jego osobowości, doświadczenia, talentu i autorytetu.
1.	Model niemiecki.
Wybór modelu niemieckiego podyktowany jest przede wszystkim faktem że jako jeden z pierwszych w Europie kontynentalnej ustawodawca niemiecki zrezygnował już w 1974 r. z instytucji sędziego śledczego (Untersuchungsrichter) prowadzącego wzorowane na modłę francuskiego Code d’Instruction Penale z 1810 r. śledztwo sądowe, wprowadzając w jego miejsce sędziego ds. dochodzenia (Ermittlungsrichter) , który wykonuje jedynie niektóre czynności dowodowe dochodzenia i sprawuje funkcję gwarancyjną. Ponadto można zaryzykować tezę, że ustawodawstwo karnoprocesowe, orzecznictwo  i doktryna tego kraju stanowią nieustające źródło inspiracji dla zmian polskiego ustawodawstwa (np. wprowadzenia w 2003 r. nowej przyczyny oddalenia wniosku dowodowego, jeśli w sposób oczywisty zmierza on do przewlekłości postępowania”- art. 170 § 1 pkt. 5 polskiego k.p.k. i § 244 ust.3 pkt.5 niemieckiego k.p.k.- StPO).
Jeśli chodzi o zakres dowodowych czynności dowodowych sprawowanych przez sędziego w dochodzeniu, to decydujące znaczenie ma tu § 162 StPO stanowiący, że prokurator (jako organ odpowiedzialny za dochodzenie), może zwrócić się do właściwego sądu rejonowego (Amtsgericht) o wykonanie stosownych czynności bądź w zakresie stosowania środków przymusu (zastrzeżonych do kompetencji sądu) bądź też przeprowadzenia czynności dowodowych. Wezwany sędzia ocenia jedynie dopuszczalność wnioskowanych czynności w świetle prawa, ale nie może oceniać ich celowości (Zweckmässigkeit). Nie może więc na przykład oddalić wniosku prokuratora o przesłuchanie świadka bądź podejrzanego na tej podstawie, że jest ono zbędne, bądź może dokonać go sam prokurator. Jedynie w dziedzinie stosowania środków przymusu może badać ich zgodność z konstytucyjną zasadą proporcjonalności. Zgodnie z orzecznictwem sądowym Ermittlungsrichter nie podlega wyłączeniu od orzekania w sprawach, w których wykonywał czynności sądowe w dochodzeniu Na oddalenie wniosku prokuraturze przysługuje na mocy § 304 ust. 1 StPO zażalenie, podobnie jak podejrzanemu bądź osobie trzeciej, której prawa zostały naruszone przez czynności sędziego. Zażalenia rozpoznaje  sąd drugiej instancji na zasadach ogólnych. 
Ustawa nie ogranicza zakresu przedmiotowego czynności dowodowych dokonywanych przez sędziego, które mogą obejmować np. przesłuchania podejrzanego, świadków, biegłych, okazania czy inne czynności dowodowe.. Ponadto w doktrynie podkreśla się, że związanie wnioskami prokuratury nie oznacza ograniczenia niezawisłości sędziowskiej gwarantowanej przez art. 97 Konstytucji Niemiec (Grundgesetz- GG), gdyż sędzia nie sprawuje tu funkcji orzeczniczej, lecz funkcję administracyjną i świadczy jedynie dopuszczalną konstytucyjnie pomoc prawną prokuraturze (art. 35 GG).
Jak wskazuje się w komentarzach do tego przepisu, sędzia przy wykonywaniu wniosku prokuratora może wykroczyć poza jego zakres dokonując innych czynności niezbędnych do jego wykonania, np. ustalić adres świadka, który ma być przesłuchany, zastosować konieczne środki przymusu. Jednakże dokonywanie dodatkowych czynności przez sędziego nie może prowadzić do przejęcia przez niego prowadzenia dochodzenia  w całości ani nawet w części  Sędzia nie może działać z własnej inicjatywy, chyba że zachodzi przypadek nie cierpiący zwłoki, gdzie zastępuje prokuratora jako tzw. „prokurator zastępczy’ (Notstaatsanwalt). W takiej sytuacji ma on obowiązek podjęcia wszelkich czynności dochodzenia nie cierpiących zwłoki (§ 165 StPO), a nawet może z urzędu wydać nakaz aresztowania (§ 125 StPO). Jednakże dla zapewnienia dominującej roli prokuratora w postępowaniu przygotowawczym ustawa stanowi, że dalsze czynności dochodzenia muszą być przekazane prokuraturze (§ 167 StPO). Ponadto sędzia przy stosowaniu aresztu nie może uzupełniać postępowania dowodowego, i jeżeli uzna wniosek prokuratora o areszt za niedostatecznie uzasadniony, oddala go. Jednakże zgodnie z § 166 StPO sędzia w sytuacji, gdy przesłuchiwany przez niego podejrzany wnioskuje o przeprowadzenie odciążających go dowodów, musi je przeprowadzić w sytuacji, gdy zwłoka mogłaby prowadzić do ich utraty, lub przeprowadzenie dowodów mogłoby spowodować uwolnienie podejrzanego.  
Czynności sędziowskie są przeprowadzane w z udziałem stron w warunkach pełnej kontradyktoryjności (§§ 168 c i 168 d StPO) i  podlegają utrwaleniu w formie protokolarnej na zasadach przewidzianych w §§ 168 i 168a StPO.
W literaturze i orzecznictwie niemieckim poświęca się wiele uwagi interpretacji § 251 StPO stanowiącego o możliwości odczytywania na rozprawie protokołów wcześniejszego przesłuchania świadków, biegłych i współoskarżonych, jako wyjątków od zasady bezpośredniości postępowania dowodowego określonej w § 250 StPO. Protokołom sędziowskich z przesłuchań dokonanych przez sędziego ds. dochodzenia (Ermittlungsrichter) przyznaje się znaczną moc dowodową wynikającą przede wszystkim z prawa udziału stron ( 168c ust. 2 StPO), które nie przysługuje im przy przesłuchaniach dokonywanych przez organy ścigania. W związku z tym naruszenia przez sędziego podstawowych reguł przesłuchania ( 68, 69 StPO), niewłaściwe sporządzenie protokołu, brak podpisu sędziego czy też pouczenia świadka o prawie odmowy zeznań ( 55 ust. 3 StPO) skutkować musi niedopuszczalnością wykorzystania protokołu jako dowodu na rozprawie. 
Jednakże wypada także wskazać, że wyjątki od zasady bezpośredniości postępowania dowodowego na rozprawie głównej nie ograniczają się jedynie do protokołów sporządzonych przez Ermittlungsrichtera. Dalsze wyjątki od zasady bezpośredniości z  250 StPO (zwanej zakazem odczytywania — Verlesungsverbot) przewiduje ust. 2  251 StPO dotyczący odczytywania protokołów przesłuchania innych niż sądowe i tzw. notatek urzędowych. Regulacja  251 ust. 2 pkt 1 StPO umożliwiająca za zgodą zainteresowanych stron odczytywanie takich protokołów na rozprawie wymaga dla swojego zastosowania, aby oskarżony miał obrońcę. Zgodę taką obrońca może wyrazić tylko podczas swojego udziału w rozprawie i nie wystarcza, jeśli nieobecny na rozprawie obrońca wyraża w formie pisemnej zgodę przed rozprawą. W przypadku odczytywania niesądowych protokołów przesłuchania na podstawie ust. 2  251 StPO nie narusza się obowiązku wyjaśnienia prawdy wynikającego z  244 ust. 2 StPO. Może on jednak skłaniać sąd, mimo zgody zainteresowanych stron na odczytywanie protokołów, do osobistego przesłuchanie na rozprawie osobowego źródła dowodowego. W szczególności powinno to mieć miejsce wtedy, gdy osoba taka jest jedynym źródłem dowodu bądź jeśli protokół przesłuchania jest wyraźnie niedokładny i niejasny. W przypadku gdy sędzia orzekający w I instancji zaniedba przesłuchania na rozprawie, możliwe jest w postępowaniu rewizyjnym podniesienie zarzutu niewyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy.
Z kolei  251 ust. 2 pkt 2 StPO zezwala na odczytanie protokołów przesłuchań innych niż sądowe na rozprawie także bez zgody uczestników postępowania, jeśli przesłuchanie świadka, biegłego lub współoskarżonego nie jest możliwe w dającym się przewidzieć czasie z powodu przeszkód natury faktycznej, a nie prawnej. Przy rozważaniu możliwości skorzystania z tego przepisu sąd powinien, jak poprzednio, rozważyć znaczenie dowodu z zeznań dla wyjaśnienia danej sprawy, istotność i trwałość przeszkody, z drugiej zaś strony wpływ gładkiego i szybkiego przebiegu sprawy na wykrycie prawdy obiektywnej. W przypadku zaistnienia absolutnego zakazu wykorzystania dowodu np. naruszenia obowiązku poinformowania świadka o prawie odmowy zeznań —  52 ust. 3 StPO bądź stosowania niedozwolonych metod przesłuchania —  136a StPO, odczytywanie jakichkolwiek protokołów, także w warunkach określonych w  251 ust. 2 pkt 1 i 2 StPO jest niedopuszczalne.
Istotną gwarancją zgodnego z prawem odczytywania protokołów przesłuchań w trybie § 251 StPO jest wymóg wydawania w tej mierze przez sąd postanowienia z uzasadnieniem (§ 251 ust. 4 StPO). Uzasadnienie postanowienia nie może ograniczać się do przytoczenia jedynie ustawowego brzmienia przesłanek, lecz zawierać rzeczywiste przyczyny odczytania i kierujące sądem motywy tak, aby mogły być poddane kontroli rewizyjnej. Jedynie w przypadku, gdy odczytanie wynika ze zgody wszystkich stron (§ 251 ust. 1 pkt 4, ust. 2 pkt 1) wystarczające jest samo wskazanie przepisu bez bliższego wyjaśnienia.
W przypadku wyjaśnień oskarżonego wypada wskazać na § 254 StPO stanowiący, że w przypadku przeprowadzania dowodu z przyznania się oskarżonego w dochodzeniu bądź wyjaśnienia sprzeczności pomiędzy jego wyjaśnieniami złożonymi na etapie przesądowym a wyjaśnieniami na rozprawie, sąd orzekający może korzystać jedynie z protokołów wcześniejszego przesłuchania przed sędzią ds. dochodzenia. Dlatego też prokurator przewidując taką sytuację wnioskuje w dochodzeniu o przesłuchanie sędziowskie w trybie art. 162 StPO, mimo, że podobnie jak policja sam może dokonać tej czynności (zob.§ 163 a StPO). Warto podkreślić, że z konstytucyjnej zasady prawa podejrzanego do bycia wysłuchanym w postępowaniu przygotowawczym (rechtliches Gehör § 103 Konstytucji GG) wywodzi się jedynie prawo podejrzanego do bycia wysłuchanym przed zakończeniem dochodzenia przez prokuratora (§ 163 a StPO), natomiast nie przysługuje mu prawo żądania bycia wysłuchanym przez sędziego ds. dochodzenia. 
Wypada dodać na zakończenie, że ostatnio w niemieckim procesie karnym miejsce nieformalnych porozumień (Absprachen) zajęły sformalizowane porozumienia procesowe (Verständigungen) wprowadzone na mocy nowelizacji StPO z mocą od 1 sierpnia 2009 r. Najistotniejszym przepisem regulującym Verständigung ma być nowy § 275 c StPO. Stwierdza on wyraźnie dopuszczalność porozumień co do przebiegu postępowania oraz jego wyniku, których może sąd poszukiwać z uczestnikami postępowania w odpowiednich sprawach i stanowi jasno, że nie naruszają one obowiązku wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (§ 244 ust. 2 StPO).
Częścią porozumienia  powinno być przyznanie się (Geständnis). Nie może być częścią porozumienia orzeczenie o winie (Schuldspruch) czy wzmianka o rezygnacji ze środków odwoławczych (§ 275 c ust.2 StPO). Sąd nie jest związany porozumieniem, jeśli dojdzie do przekonania, że wynikająca z niego kara i środki karne nie są współmierne do czynu i winy oskarżonego.Sąd musi niezwłocznie poinformować o odstąpieniu od porozumienia (§ 257 c ust.4) .
   	Ponadto uregulowany jest obowiązek informowania przez sąd o zasadach porozumienia i pouczania uczestników procesu o jego skutkach. Porozumienie może być przygotowane przez uczestników procesu poza rozprawą, ale w sposób jasny i transparentny musi być przedstawione na rozprawie. Nowy ustęp 4 § 243 StPO reguluje w tej mierze obowiązki przewodniczącego składu. Z kolei nowe brzmienie § 273 StPO nakładające obowiązki protokołowania przebiegu i treści ugody, tak aby mógł je skontrolować  także sąd odwoławczy.	 Zasadniczym celem tych porozumień jest zwiększenie szybkości i efektywności postępowania przy zachowaniu gwarancji praw jednostki.

2.	Model austriacki.
Model ten jest interesujący ze względu na rezygnację z klasycznej instytucji sędziego śledczego, wprowadzonej do ustawodawstwa austriackiego na mocy k.p.k. (StPO) w dniu 13 maja 1873 r. (a następnie przyjętej przez StPO z 1975 r.). Reforma z dnia 26.02.2004 r. ( Strafprozessreformgesetz - BGBL I nr 19/2004) dokonała zmian StPO oraz ustawy o prokuraturze- StAG) z mocą od 01.01.2008 r. Znosząc śledztwo sądowe przekazano w tej materii uprawnienia sędziego prokuraturze. Wskutek głębokiej zmiany ustawy (zmieniono ponad 200 z 500 § StPO) podstawowym organem postępowania przygotowawczego Austrii stał się prokurator, który je kontroluje, nadzoruje pracę policji,  sam prowadzi śledztwo i odpowiada za jego praworządny przebieg. Zmiany strukturalne modelu postępowania przygotowawczego prokuratorzy uzasadniano m.in. argumentem dwutorowości postępowania dowodowego: sędzia śledczy jedynie „powielał”  dowody zebrane przez policję, które następnie odtwarzał sąd wyrokujący na rozprawie. 
Sąd postępowaniu przygotowawczym występuje obecnie jako pojedynczy sędzia sądu okręgowego (Landesgericht) czyli sądu wyższego rzędu nad sądem rejonowym (Bezirksgericht).     
 	W aktualnym stanie prawnym zgodnie z § 30 ust. 1 StPO sędzia ma następujące obowiązki (dem Richter obliegt) :
1.	wykonywanie czynności dowodowych określonych w § 104 StPO , 
2.	rozpoznawanie wniosków o zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresztowania jak i wniosków o zgodę (Bewilligung) na zastosowanie innych środków przymusu (§ 105 StPO).
3.	decydowanie w sprawie skarg (Einsprüche) na naruszenie praw podmiotowych uczestników postępowania przez prokuraturę i policję (§ 106 i 107 StPO).  Naruszenia te mogą polegać na odmowie respektowania praw procesowych bądź stosowaniu środków przymusu lub dokonywaniu innych czynności dochodzeniowych niezgodnie z StPO.
4.	podejmowanie decyzji w przedmiocie wniosków o umorzenie dochodzenia (§ 108 StPO).
Katalog sędziowskich czynności dowodowych w dochodzeniu określa § 104 StPO. Zgodnie z jego ust. 1 obligatoryjnie sąd dokonuje eksperymentu procesowego (Tatrekonstruktion - § 150 StPO) i kontradyktoryjnego przesłuchania świadków i podejrzanego (§ 165 StPO), a także przesłuchania świadka anonimowego (§ 162  StPO). Natomiast w przypadkach określonych w § 101 ust.2 zd.2 (istnienie interesu społecznego w postaci szczególnie doniosłego przestępstwa bądź osoby podejrzanego) sąd dokonuje   na wniosek prokuratora określonych w tym wniosku czynności dowodowych, jeśli stwierdzi istnienie tych ustawowych przesłanek. W przypadku ich braku oddala wniosek postanowieniem.  We wszystkich wymienionych w § 101 ust.1 StPO przypadkach do dokonania czynności wymagany jest wniosek prokuratora.
W kwestii zakresu czynności dowodowych podkreśla się, że sąd nie jest tylko „pomocą wykonawczą” (Erfüllungsgehilfe) prokuratury. Może on bowiem w sytuacji, gdy w trakcie przeprowadzanych obligatoryjnych sądowych czynności dowodowych wystąpią okoliczności istotne dla oceny zasadności podejrzenia, przeprowadzić z urzędu bądź na wniosek dalsze dowody. Czynności dowodowe przeprowadza osobiście i nie może zlecić ich policji.  Przeprowadza z urzędu bądź na wniosek strony postępowania dalsze dowody również wtedy, kiedy jest to pożądane celem uniknięcia niebezpieczeństwa utraty dowodu dotyczącego istotnych okoliczności faktycznych (erhebliche Tatsache). W takich sytuacjach przed przeprowadzeniem dowodu sąd powinien porozumieć się z prokuratorem. Protokół z czynności sąd niezwłocznie przesyła prokuratorowi. Sąd może także zwrócić prokuratorowi uwagę na konieczność przeprowadzenia określonych dalszych czynności dochodzenia (§ 105 ust.2 StPO). Jednakże jak wskazuje się w komentarzach i orzecznictwie, z przeprowadzeniem przez sąd tych czynności nie wiąże się przejęcie prowadzenia całego dochodzenia.
Zgodnie z § 254 StPO sąd wszczyna rozprawę główną wprawdzie na podstawie skargi, ale prowadzi je z urzędu. Nowa rola prokuratury i zwiększone prawa udziału stron postępowania przygotowawczego nie mają, jak się podkreśla w komentarzach, jako skutku kontradyktoryjnego ukształtowania rozprawy głównej (adversarische Ausgestaltung der Hauptverhandlung)
Jeśli chodzi o wpływ dochodzenia na wyniki rozprawy głównej to decydujące znaczenie ma tu konkretyzacja zasady bezpośredniości (§ 13 StPO) zawarta w § 252 StPO. Regulacja ta stanowi, że każde odstąpienie od tej zasady przez zastąpienie określonych w nim dowodów bezpośrednich odczytywaniem protokołów bądź notatek urzędowych jest obciążone sankcją nieważności, poza wyjątkami przewidzianymi w ust.1 pkt. 1-4 § 252 StPO. 
Dotyczą one :
1.	możliwości odczytania protokołu zeznań świadka, jeśli świadek zmarł, jego miejsce pobytu nie jest znane, bądź też jego osobiste stawiennictwo na rozprawę nie będzie możliwe z powodu jego wieku, choroby, niepełnosprawności bądź z innych ważnych względów.
2.	Jeśli osoby przesłuchiwane (współoskarżeni, świadkowie, biegli) w istotny sposób zmieniają swoje oświadczenia na rozprawie.
3.	Jeśli świadkowie uprawnieni do odmowy składania zeznań ich odmawiają (§§ 156-158 StPO), zaś prokurator i oskarżony mieli możliwość udziału w ich przesłuchaniach przez sędziego (§§ 165 i 247 StPO).
4.	Kiedy świadek bezpodstawnie odmawia składania zeznań bądź współoskarżony odmawia wyjaśnień
5.	Kiedy oskarżyciel i oskarżony zgadzają się na odczytanie protokołu.

Zgodnie z ustępem 2 § 252 StPO należy odczytywać notatki służbowe dotyczące okazania (§ 149 ust. 2 StPO) i orzeczenia dotyczące wcześniejszych ukarań oskarżonego. Pisemne dokumenty innego rodzaju muszą być odczytywane, jeśli mają znaczenie w sprawie. Zamiast odczytywania dokumentów określonych w ust.1 i 2 § 252 StPO w całości, przewodniczący składu może streścić ich treść, jeśli wyrażą na to zgodę uczestnicy postępowania, i oni oraz wszyscy ławnicy mogli się z nimi zapoznać wcześniej (§ 252 ust. 2a StPO).
Po odczytaniu tych dokumentów oskarżony ma prawo ustosunkowania się do nich, o co należy go zapytać, a na jego wniosek odczytać fragmenty akt mających znaczenie dla sprawy (§ 252 ust. 3 StPO). 
Z kolei zgodnie z § 247 a StPO świadkowie, którzy z powodu swojego wieku, choroby lub niepełnosprawności bądź też pobytu za granicą nie mogą stawić się na rozprawie, mogą być przesłuchani za pomocą urządzeń przekazujących obraz i dźwięk.
W trakcie  przesłuchania na rozprawie oskarżonego § 245 ust. 1 StPO przewiduje, że w przypadku, gdy istotnie zmienia on swoje wyjaśnienia, przewodniczący zapytuje go o przyczynę ich zmiany. W takiej sytuacji, podobnie jak gdy odmawia on składania wyjaśnień, przewodniczący odczytuje mu protokół bądź nagranie z jego przesłuchania w dochodzeniu. 
Wypada wskazać, że w przypadku, kiedy prokurator stwierdzi na podstawie przesłanek określonych w § 165 StPO,  istnienie niebezpieczeństwa, że świadek nie będzie mógł pojawić się na rozprawie, wówczas na jego wniosek sędzia ds. dochodzenia powinien przesłuchać świadka w sposób kontradyktoryjny (z udziałem stron), informując świadka, że protokół z przesłuchania (tak jak i jego nagranie) może być ujawniony na rozprawie głównej (§ 165 ust. 3 StPO). Jednakże, jeśli z jakiś względów takie sędziowskie przesłuchanie świadka nie miało miejsca, wówczas na rozprawie można odczytać (w sytuacjach określonych w § 252 ust.1 StPO) protokół przesłuchania dokonanego protokolarnie przez prokuratora lub policję ( § 153 StPO). Tak więc wypada podkreślić, że wyjątki od zasady bezpośredniości w tej mierze nie ograniczają się do protokołów sędziowskich.
Wychodząc poza granice funkcji przygotowawczej sądu w dochodzeniu należy wskazać, że ważnym przejawem gwarancyjnej funkcji sędziego ds. dochodzenia jest rozpoznawanie wniosku oskarżonego o umorzenie postępowania przygotowawczego jeśli zajdą okoliczności wymienione § 108 ust.1 pkt.1 i 2 StPO. Pierwszą z nich stanowi przesłanka, że czyn objęty ściganiem nie jest zagrożony karą, bądź też dalsze ściganie nie jest dopuszczalne z innych względów prawnych. Przesłanka druga dotyczy braków dowodowej podstawy prowadzenia dochodzenia, gdy ze względu na dotychczasowy okres trwania i zakres dochodzenia jego dalsze prowadzenie ani nie wzmocni, ani nie spowoduje wyjaśnienia podejrzenia popełnienia przez oskarżonego przestępstwa. Wniosek taki składa się w prokuraturze po upływie co najmniej 3 miesięcy (a w przypadku zarzutu zbrodni – 6 miesięcy) od wszczęcia postępowania. Prokurator w takiej sytuacji albo umarza postępowanie (§§ 190, 191StPO), albo przesyła ze stosownym stanowiskiem do sądu, który zaznajamia z nim oskarżonego (§ 108 ust.2) Sąd musi wniosek rozpoznać merytorycznie, chyba, że złożyła go nieuprawniona osoba, bądź przed upływem terminu określonego w ust. 2 § 108 (§ 108 ust. 3 StPO). Od postanowienia sądu umarzającego postępowanie prokuratorowi przysługuje zażalenie do sądu wyższej instancji (Oberlandesgericht) (ust. 4 § 108 StPO). W literaturze podnosi się, że jeśli prokuratura nie umorzy postępowania, mimo że jest do tego zobowiązana na mocy § 190 StPO, wówczas narusza podmiotowe prawo oskarżonego, aby postępowanie karne wobec niego trwało jedynie tak długo, dopóki istnieją jeszcze realne możliwości wyjaśnienia podejrzenia popełnienia przez niego przestępstwa.
Na koniec wypada wskazać na zmianę pozycji ustrojowej prokuratury dokonaną przez zmianę Konstytucji Austrii. Prokuratura została zdefiniowana w znowelizowanym art. 90 a Konstytucji Austrii (B-VG) jako samodzielna, lecz równocześnie związana poleceniami prokuratorów nadrzędnych jednostka organizacyjna sądownictwa (weisungsgebundene Organisastionseinheit der Gerichtsbarkeit). W literaturze zauważa się, że szeroki zakres uznaniowości jaką dysponuje prokuratura przy alternatywnych formach reakcji na przestępstwo i związanymi z tym kwalifikowanymi formami umorzenia postępowania stawia prokuraturę w pozycji zbliżonej do sądu. Ta negatywna kompetencja orzecznicza (negative Rechtsprechungskompetenz) już przed reformą z 2008  r. przejawiała się w obowiązku umarzania postępowania ze względu na brak podstawy dowodowej bądź prawnej do wniesienia skargi. Przez zastosowanie wprowadzonych reformą z 2008 r. alternatywnych  form reakcji na przestępstwo (diversion) uległa ona znacznemu poszerzeniu. W doktrynie wstępują spory , czy w obecnym stanie prawnym i praktyce procesowej można już mówić o prokuratorze jako „sędzią przed sędzią” (Staatsanwalt als Richter vor dem Richter). Przyjmuje się jednak zasadniczo, że prokuratura coraz wyraźniej pełni funkcje orzecznicze w znaczeniu materialnym (materiell rechtsprechende Funtionen).
3.	Model angielski.
Angielski model postępowania przygotowawczego tradycyjnie wyróżniał się brakiem regulacji prawnych dotyczących tego etapu procesu, prowadzonego samodzielnie przez policję zasadniczo dla potrzeb oskarżyciela, a nie wyrokującego sądu. Sąd sprawował jedynie następczą kontrolę działalności dochodzeniowej policji przez wykluczanie na rozprawie głównej nielegalnie zebranych dowodów. Stopniowo ustawodawca angielski wprowadził akty prawne mające na celu określenie uprawnień policji w dochodzeniu, zaś w 1985 r. utworzył odpowiednik prokuratury kontynentalnej- Królewską Służbę Oskarżania (Crown Prosecution Service). Podstawowe znaczenie dla modelu postępowania przygotowawczego mają obecnie trzy akty prawne. Police and Criminal Evidence Act z 1984 r. (PACE) reguluje przede wszystkim gromadzenie dowodów w dochodzeniach policyjnych. Z kolei Criminal Justice and Public Order Act z 1994 r.(CPOA) i Criminal Procedure and Investigation Act z 1996 r. (CPIA) zajmują się karnoprocesowymi aspektami zbierania i utrwalania dowodów. Te trzy akty są uzupełniane przez administracyjne przepisy wykonawcze służące ich realizacji, tzw. codes of practice.. Ponadto istotne znaczenie mają także akty prawne określające ustrój i funkcjonowanie sądów (Magistrates’ Court Act z 1980 r. i Jury’s Act 1974 r.) oraz stosowanie środków przymusu: Police Act z 1997 r., regulujący podsłuch oraz zmieniający i uzupełniający go Regulation of Investigatory Powers Act z 2000 r.  
 Istotne znaczenie dla funkcjonowanie angielskiego systemu wymiaru sprawiedliwości mają takie reguły jak zasada oportunizmu ścigania, pozostałości dawnej actio popularis w dziedzinie ścigania przestępstw i ich sprawców, a w sferze dowodowej konsekwentne przestrzeganie zasady bezpośredniości na rozprawie głównej. 
Dla praw oskarżonego w Anglii, w tym prawa do obrony, duże znaczenie miało nie tylko ratyfikowanie w dniu 8 marca 1951 r. europejskiej konwencji praw człowieka i poddanie się w 1966 r. jurysdykcji Trybunału w Strasburgu, lecz także wejście w życie w październiku 2000 r. Human Rigts Act z 1998 r. inkorporującego do prawa angielskiego art. 2–18 EKPC.
W doktrynie angielskiej wskazuje się na wyraźne rozdzielenie funkcji ścigania, oskarżania i sądzenia. W przeciwieństwie do systemów prawnych Europy kontynentalnej sąd nie jest obarczony obowiązkiem dochodzenia do prawdy materialnej. Funkcja ścigania i oskarżania spoczywa na policji i oskarżycielach publicznych (Crown Prosecution Service- CPS), zaś funkcja obrony na oskarżonym i jego obrońcy. Jednakże w ostatnich latach obserwuje się w orzecznictwie sądowym tendencję, do żądania od policji i oskarżyciela wspomagania obrony w pełnieniu jej funkcji obrony chociażby przez ujawnianie materiału dowodowego przydatnego do obrony oskarżonego. Ponadto orzecznictwo wskazuje, że sędzia orzekający na rozprawie ma prawo powoływania świadków nie wezwanych przez żadną ze stron, a w określonych sytuacjach jest do tego zobowiązany.
O ile przejawy funkcji gwarancyjnej sądu w procesie angielskim można znaleźć już na etapie dochodzeń policyjnych np. przez wydawanie nakazów przeszukania (serach warrants) czy stosowania aresztu tymczasowego, to sądy zasadniczo realizują pewne przejawy funkcji przygotowawczej (utrwalenie bądź przygotowanie dowodów dla potrzeb przyszłej rozprawy) dopiero w trakcie wstępnej sądowej kontroli oskarżenia. W procesie angielskim znane na kontynencie europejskim prawo do zaznajamiania się przez obronę z aktami postępowania zastępuje procedura disclosure, której ranga wzrosła od 4 lipca 1996 r., czyli od wejścia w życie Criminal Procedure and Investigation Act 1996 (CPIA). Akt ten bowiem wyraźnie określa, że oskarżenie musi ujawnić „jakiekolwiek materiały, z którymi nie zapoznano wcześniej oskarżonego i które w opinii oskarżenia mogą osłabiać oskarżenia wobec oskarżonego” („primary disclosure”- art. 3 ust. 1a CPIA). Z kolei obrona ze swojej strony musi złożyć oświadczenie (defence statement) przed sądem i oskarżycielem określające na ogólnych zarysach charakter obrony oskarżonego i wskazać, czy podziela stanowisko oskarżyciela (art. 5 ust. 6 CPIA). W odpowiedzi na defence statement oskarżyciel musi ujawnić obronie wszelkie materiały oskarżenia, których nie ujawnił wcześniej i co do których można zasadnie przypuszczać, że pomogą one obronie („secondary disclosure” — art. 7 ust. 2 CPIA). Dlatego też oskarżyciel musi na bieżąco kontrolować, jakie materiały powinien udostępniać obronie. Intencją tych nowych regulacji jest zwiększenie efektywności ścigania bez ograniczania jego rzetelności. 
Problem odmowy udzielenia obronie dostępu do części materiału dowodowego w ramach disclosure był przedmiotem skarg do ETPC. Przykładowo w wyroku Trybunału z dnia 16 lutego 2000 r. w sprawie Rowe i Davis v. Wielka Brytania (ETPC 27052/95, Lex nr 76 902) podkreślono, że ograniczenia możliwości zapoznania się przez obronę z dowodami w sprawie ze względu na ważny interes publiczny bądź interes jednostki nie mogą przekreślić gwarancji prawa do obrony i powinny być zrównoważone na etapie postępowania sądowego. 
W literaturze przedmiotu podkreśla się rosnącą rolę wstępnej kontroli oskarżenia przed sądami królewskimi (sądy wyższej instancji – Crown Courts).CPIA z 1996 r. przewiduje dwa typy takich formalnych  procedur rozstrzygające m.in. kwestie dopuszczalności dowodów na rozprawie: przesłuchania przed rozprawą (pre-trial hearings zwane też  plea and directions hearings) i bardziej formalne posiedzenia przygotowawcze (preparatory hearings). Co do zasady preparatory hearings odbywają się w przypadku spraw trudnych i skomplikowanych, zaś dokonane w nich ustalenia mogą być zaskarżone do sądu apelacyjnego (Court of Appeal).  W trakcie tych przesłuchań rozstrzygane są kwestie, czy dowody zgromadzone przez oskarżenie wystarczają do otwarcia rozprawy głównej (co wcześniej rozstrzygały sądy pokoju – magistrates courts) oraz decyduje się w kwestii wniosku obrony o umorzenie postępowania. Na mocy Crime and Disorder Act 1998 zalecono przeprowadzanie takich posiedzeń także przez sądy pokoju. Jak wskazuje się w doktrynie, rosnąca liczba pre-trial hearings jest przejawem szerszego zjawiska – stopniowego przenoszenia akcentu w angielskiej procedurze karnej na stadium przesądowe i stopniowa deprecjacja rozprawy głównej.
Warto wskazać także na inne, poza oświadczeniami oskarżonego złożonym przed policją (które są obecnie nagrywane), wyjątki od zakazy przesłuchiwania świadków ze słuchu (rule against hearsay)  w procesie angielskim. Bez ograniczeń mogą być na rozprawie wykorzystywane protokoły z postępowania przed Magistrates’ Courts (CPIA 1996, s.68). Natomiast zgodnie z Criminal Justice Act 1988 (s.23 III) można odczytywać na rozprawie zeznania świadka złożone przed policją lub prokuraturą, jeśli świadek obawia pojawić się w sądzie bądź jest ukrywany (ten ostatni przepis stosuje się do agentów i konfidentów policyjnych). Poza tym za zgodą stron można odczytywać protokoły wszystkich zeznań świadków (CJA 1988, s.9). Inne wyjątki od reguły hearsay wynikają z zasady res gestie, to znaczy dopuszczalne jest ujawnianie na rozprawie protokołów wypowiedzi osób trzecich, jeśli tylko pośrednio wiążą się z czynem będącym przedmiotem rozprawy. Prawo angielskie umożliwia także korzystanie przez świadków na rozprawie z ich oryginalnych notatek, jeśli nie mogą sobie przypomnieć przebiegu zdarzenia (memory refreshment rule). Wcześniejsze oświadczenia przesłuchiwanych osób mogą być odtwarzane na rozprawie, jeśli zostały uzyskane dobrowolnie i w sposób przewidziany prawem (CJA 1988, s. 23 IV, ss.76,78 PACE). Ponadto należy wskazać na wprowadzoną przez CJA z 1988 r. możliwość odtwarzania na rozprawie i wprowadzania bezpośrednio jako dowód w sprawie nagrań video z przesłuchań dzieci- ofiar przestępstw seksualnych. 
 Jednakże oceniając angielski model postępowania przygotowawczego w powiązaniu z kontradyktoryjną rozprawą główną nie należy zapominać o rozbudowanych gwarancjach prawa do obrony w tym procesie. Szczególna rola przypada obrońcom w trakcie decydowania w stadium przedjurysdykcyjnym, czy sprawa ma trafić na rozprawę główną (na której stosuje się wskazane wcześniej formalne reguły dowodowe) czy też będzie rozstrzygana, w trakcie „targów o winę” (plea bargaining). Oskarżony jeszcze przed rozprawą główną ma możliwość przyznania się do winy (plead guilty) co w efekcie umożliwia ustalenie jego winy bez przeprowadzania postępowania dowodowego. Warto podkreślić, że w procesie angielskim przyznanie się oskarżonego do winy uważane jest za jego prawo (right to a guilty plea)  i uznawane za gwarancję rzetelnego procesu.
Wskutek guilty plea oskarżyciel publiczny nie musi przedstawiać przed sądem dowodów i wszelkie fakty potrzebne sądowi do wydania orzeczenia mogą być przedstawione w sposób nieformalny, bez obawy że zostaną one wyłączone na mocy zakazów dowodowych (exclusionary rules). Ponieważ przyznanie się oskarżonego do winy zaoszczędza sądom wiele czasu i zapobiega przewlekłości postępowania, sędziowie zachęcają do tego oskarżonych przez oferowanie złagodzenia kary (sentence discount) o około 30% w stosunku do kar orzekanych po przeprowadzeniu rozprawy, co obecnie wynika nie tylko z orzecznictwa sądowego, ale i z wytycznych wymiaru kary  zawartych w Sentencing Guidelines Council. 
Z podobnych względów oskarżyciele publiczni i policja angażują się w negocjacje co do przyznania się oskarżonego do winy z obroną w stadium przesądowym (pre-trial plea-bargaining). Sprawia to czesto, że oskarżyciele rezygnują z przedstawiania oskarżonemu określonych zarzutów w zamian za jego przyznanie się do innych. W rezultacie ponad 90 % spraw kończy się przyznaniem się oskarżonego do winy, co powoduje że sąd nie zapoznaje się z materiałem dowodowym sprawy.  Należy również podkreślić, że zgodnie z prawem angielskim sąd jest zobowiązany przy określaniu kary wziąć pod uwagę etap postępowania karnego, na którym oskarżeni ujawnili zamiar przyznania się do winy (Criminal Justice Act 2003, s.144(1). Podobne sformułowanie zawierał także art.48 Criminal Justice and Public Order Act of 1994. Na etapie dochodzeń policyjnych plea – bargaining może mieć miejsce pomiędzy policją i oskarżonym, który z reguły jest reprezentowany przez obrońcę. Po przejęciu ścigania przez oskarżycieli publicznych (Crown Prosecution Serwice- CPS) to oni uzgadniają z oskarżonym, a w zasadzie z jego obrońcą  kształt stawianych mu zarzutów (charge bargain).  Dowolności ze strony oskarżycieli w takich negocjacjach mają zapobiegać urzędowe wytyczne, a w szczególności Kodeks Oskarżycieli Koronnych (Code for Crown Prosecutors) stanowiący, że selekcja zarzutów musi uwzględniać powagę przestępstwa, musi ona umożliwiać sądowi nałożenie odpowiedniej sankcji i ostatecznie ułatwiać proste i jasne zaprezentowanie sprawy w sądzie. Istnieją również uzgodnione pomiędzy policją a CPS „standardy oskarżania” (charging standards). 
Wskazuje to w przypadku plea bargaining na dominujący wpływ postępowania przygotowawczego na wyniki rozprawy głównej i na rolę obrońców na wynik procesu. W większości spraw są oni jedynymi (poza oskarżycielami)  wykwalifikowanymi prawnikami, którzy są w stanie ocenić, czy w sprawie istnieją dowody wystarczające do ustalenia winy oskarżonego. Jednakże wyniki badań wykonanych w Anglii i Walii w latach 70-tych i 90-tych XX wieku wykazały, że obrońcy często ignorowali powoływania się oskarżonych na ich niewinność oraz zaniedbywali udzielenia im informacji, że powinni oni przyznawać się do winy tylko wtedy, gdy w rzeczywistości są winni.
W tym kontekście wypada wskazać, że środowisko adwokatów w systemie angielskim dzieli się na solicitors i barristers. O ile pierwsi zajmują się tradycyjnie doradztwem klientom, o tyle drudzy reprezentacją przed sądem. Bywają jednak sytuacje, że rolę obrońców procesowych w sprawach karnych pełnią także solicitors. Charakterystyczne dla pozycji barristers jest to, że nie nawiązują oni stosunków umownych z podejrzanymi, lecz są wynajmowani przez solicitors. Również w trakcie przygotowania do rozprawy z reguły kontaktują się jedynie solicitor i barrister, a jeśli pożądany jest kontakt barristera z oskarżonym, solicitor towarzyszy klientowi w spotkaniu. W procesie angielskim każdy podejrzany przesłuchiwany przez policję jest informowany o możliwości skorzystania z bezpłatnej pomocy solicitora, bez względu na kryterium zamożności.  
Podstawowe akty prawne regulujące dostęp oskarżonych do obrony z urzędu to Access to Justice Act 1999 i Criminal Defence Service Act 2006.  Podejrzany może  wybrać konkretnego adwokata z urzędu, jeśli dany adwokat związany jest kontraktem z Komisją Usług Prawnych (Legal Services Commission - LSC). Jedynie przyznanie bezpłatnej pomocy adwokata przed sądami pokoju (magistrates’ courts) wymaga spełnienia kryterium dochodowego (means –test). Jednakże zgodnie z powołanymi aktami prawnymi przyjmuje się, że takie kryterium (braku wystarczających środków na opłacenie obrońcy) automatycznie spełniają m.in. uczniowie poniżej 18 roku życia, nieletni poniżej 16 lat, bądź w wieku 16-17 lat będący na utrzymaniu rodziców bądź opiekunów, osoby bezrobotne bądź korzystające z państwowej emerytury. Jak wynika ze statystyk rządowych za 2008 r. 54 % oskarżonych spełniało kryterium dochodowe upoważniające ich do korzystania z bezpłatnej pomocy prawnej przed sądami pokoju. O spełnieniu kryterium dochodowego decydują w imieniu LSC sądy pokoju. 
Jeśli chodzi o obowiązki obrońców to żadna z ustaw ani nie nakazuje ani nie zabrania im prowadzenia własnych śledztw (w tym zbierania dowodów, przesłuchiwania potencjalnych świadków czy pozyskiwania opinii biegłych) lecz takie uprawnienia wynikają z common law, a ponadto zachęcają do podejmowanie takich działań samorządy adwokackie. Jednakże obrońcy z urzędu raczej rzadko dokonują takich czynności ze względu na ograniczone środki na prowadzenie spraw przyznawane im przez LSC. Również policja nie ma obowiązku pomagania obrońcom przy takich działaniach. Co do zasady szczegółowe obowiązki obrońców w sprawach karnych określające jakość ich usług są regulowane przez standardy zawodowe korporacji  i nie mają mocy wiążącej. Również zaniedbania tych obowiązków jest rozpoznawane przez samorządowe organy dyscyplinarne. Klient niezadowolony z usług solicitora może złożyć skargę do Legal Complaints Sernice zaś z usług barristera - do Bar Standards Board.
Należy wskazać, że w przypadku klasycznej kontradyktoryjnej rozprawy prowadzonej przed sądem angielskim (w szczególności sądem przysięgłych) oskarżony pełni rolę bierną, zaś prowadzenie efektywnej obrony, wymagającej nie tylko znajomości panujących na niej reguł dowodowych, ale i praktycznych umiejętności prowadzenia przesłuchania świadków i biegłych oskarżenia (cross- examination) oraz powoływania własnych świadków i biegłych, jej przeprowadzenie nie jest możliwe bez udziału wykwalifikowanego i doświadczonego obrońcy – barristera. 
Dlatego też należy wskazać, że w na rozprawie jak wskazują statystyki sądowe na rozprawach przed Sądami  Koronnymi (Crown Courts) jako pierwszą instancją (zgodnie z ich statutową właściwością) w 2006 roku w Anglii korzystało z  pomocy obrońcy 95 % oskarżonych,  77% oskarżonych uznanych za winnych przez sądy pokoju a przekazanych do Sądów Królewskich celem wymierzenia kary (której nie mogły ze względu na jej wysokość wymierzyć magistrates courts) oraz 57% oskarżonych składających apelację od wyroków sądów pokoju do Sądów Królewskich. Prawo do pomocy obrońcy jest gwarantowane oskarżonemu w Anglii przed wszystkimi sądami, łącznie z sądami apelacyjnymi. 
Biorąc pod uwagę chociażby fakt, że na etapie dochodzenia oskarżeni w ponad 90% korzystają z bezpłatnej pomocy solicitora wypada wskazać na koszty obrony z urzędu w Anglii i Walii. W tych krajach jedynie niewielka część nieodpłatnych usług prawnych w sprawach karnych jest świadczona przez cztery biura obrońców publicznych (public defenders) natomiast znakomita większość obron w sprawach karnych jest sprawowana przez solicitors i barristers prowadzących prywatne praktyki. Na przełomie lat 2006/2007 r. istniało w Anglii i Walii około 2.150 prywatnych biur, w których takie nieodpłatne usługi świadczyło około 6000 – 7000 solicitors, co stanowiło około 6% wszystkich praktykujących solicitors. Większa proporcja  barristers bo około 40% zajmowała się sprawami karnymi ( którzy parali się zarówno obroną, jak i oskarżaniem w sprawach karnych), zaś spośród nich znakomita większość (ok. 93 %) świadczyło pomoc prawną w sprawach karnych. W latach 2006/2007 wydatki na obronę z urzędu ponoszone przez  Ministerstwo Sprawiedliwości wynosiły 1.471.2 mln euro, co stanowiło wydatek w wysokości 28.2 euro na jednego obywatela Anglii i Walii.
4.	Model włoski.

Do roku 1988 r. włoski proces karny był w wzorowany na procesie francuskim, gdzie śledztwo sądowe było prowadzone w sposób zasadniczo inkwizycyjny przez sędziego śledczego.  Dla rozważań niniejszej pracy ma istotne znaczenie fakt, że z momentem wprowadzenia w dniu 24 października 1989 r. nowego k.p.k. uchwalonego w 1988 r. (CPP) wzbogacono model postępowania przygotowawczego o wiele elementów kontradyktoryjności (np. obowiązkowy udział ustanowionego obrońcy w przesłuchaniach podejrzanego). Postępowanie przygotowawcze jest prowadzone obecnie przez policję nadzorowaną przez prokuraturę, lecz zebrane i utrwalone w nim dowody nie mogą co do zasady stać się podstawą rozstrzygnięcia sądu na rozprawie.
Sędzia ds. śledztwa (giudice per le indagini- GIP) sprawuje kontrolę nad działaniami prokuratury, utrwala dowody, który mogą być wykorzystane w sądzie i decyduje o najważniejszych ograniczeniach praw podejrzanego. Tylko on może zdecydować o umorzeniu dochodzenia, rozpoznaje zażalenia na decyzje prokuratora i stosuje areszt tymczasowy trakcie kontradyktoryjnego posiedzenia. Jak się uważa w literaturze przedmiotu, nowy kodeks z założenia stanowi odejście od modelu inkwizycyjnego w kierunku modelu kontradyktoryjnego, czyniąc rozprawę centralnym forum (przynajmniej z założenia) pozyskiwania i utrwalania dowodów, rezygnując z utrwalania ich na etapie śledztwa.  
Reforma włoskiego k.p.k. dokonana na mocy dekretu z 1998 r. przekazała kompetencje sędziego ds. śledztwa do prowadzenia wstępnej sądowej kontroli oskarżenia  innemu, specjalnemu organowi sądowemu, a mianowicie sędziemu ds. wstępnego posiedzenia- giudice dell’udienza preliminare – GUP).  
Warto wskazać, że w systemie włoskim, który stanowi pierwszą na kontynencie europejskim próbę przeszczepienia idei kontradyktoryjnego procesu w miejsce procesu inkwizycyjnego (którego wyrazem był tzw. kodeks Rocco z 1930 r.) wprowadzeniu nowej idei sprzeciwiało się orzecznictwo włoskiego Trybunału Konstytucyjnego.
Jednakże postawioną we wstępnej części opracowania tezę o nieuchronnej tendencji do ograniczania zasady bezpośredniości i wzroście roli postępowania przygotowawczego także w modelowo kontradyktoryjnym procesie włoskim potwierdzają zmiany kodeksu z 1988 r. wprowadzone w latach 90-tych XX wieku. Były one skutkiem wyroków Trybunału Konstytucyjnego. Przyczyną wzrostu roli protokołów przesłuchań z postępowania przygotowawczego na rozprawie głównej był problem rosnącego zagrożenia przestępczością mafijną i zorganizowaną. Trybunał Konstytucyjny w swoich wyrokach nr 24 i 255 z 1992 r. uznał za niezgodne z Konstytucją przepisy: art.195 § 4 k.p.k. zabraniające przesłuchiwania na rozprawie funkcjonariuszy policji sądowej odnośnie oświadczeń składanych przed nimi przez świadków oraz przepis art.500 § 3 k.p.k. nie pozwalającego włączyć do akt sprawy sądowej zeznań składanych przez świadków przed prokuratorem w postępowaniu przygotowawczym, jeśli świadkowie kwestionowali je na rozprawie. Ponadto Trybunał w wyroku nr 361 z 1998 r. zakwestionował nowelizację art.513 k.p.k. z 1997 r. która zabraniała włączania do akt sprawy sądowej wyjaśnień podejrzanego, jeśli na rozprawie odmówił składania wyjaśnień bądź ich potwierdzenia. Ostatecznie tę tendencję do zwiększenia wpływu aktów dochodzenia na wyniki rozprawy głównej zahamował w 1999 r. Parlament włoski nowelizacją Konstytucji dokonaną w dniu 23 listopada 1999 r., a konkretnie wprowadzając w jej art. 111 zasadę fair trial przez oparcie rozprawy głównej na zasadzie kontradyktoryjności rozumianej jako spór równouprawnionych stron przed obiektywnym sądem. Rezultatem tej reformy były zmiany ustawodawstwa mające na celu niejako powrót do pierwotnych założeń kodeksu z 1988 r. przez ograniczenie wyjątków od zasady bezpośredniości postępowania dowodowego na rozprawie głównej.
Jeśli chodzi o zakres czynności dowodowych przeprowadzanych przez sędziego d.s. śledztwa (GIP) w postępowaniu przygotowawczym, to utrwala on na wniosek prokuratora lub podejrzanego dowody, co do których istnieje obawa, że nie będą mogły być przedstawione na rozprawie (incidente probatorio). W przypadku gdy to pokrzywdzony chce przeprowadzenia takiej czynności, zwraca się z prośbą do prokuratora, a ten wnioskuje do sędziego. Jeśli o przeprowadzenie czynności do sędziego wnioskuje oskarżony, prokurator może się sprzeciwić uwzględnieniu wniosku, jeśli  przeprowadzenie czynności może zagrozić osiągnięciu celu dochodzenia. Jednakże odmowa nie jest dopuszczalna, jeśli grozi utratą dowodu.
GIP musi uznać wnioskowaną czynność dowodową za niepowtarzalną i zgodnie z przypisaną mu pasywną rolą w gromadzeniu dowodów określić jej zakres. Czynność taka jest przeprowadzana na kontradyktoryjnym posiedzeniu, w którym muszą brać udział prokurator i obrońca. Prawo udziału ma także pełnomocnik pokrzywdzonego. Oskarżony i pokrzywdzony mają prawo uczestniczyć w przesłuchaniu świadka, zaś w przypadku przesłuchiwania innych osób wymagana jest zgoda sędziego. 
Aby uniknąć stosowania tej procedury celem taktycznego przewlekania procesu, prawo wyraźnie określa listę dowodów, które mogą być w ten sposób utrwalone, i w tej mierze decyduje GIP oceniając dopuszczalność wniosku. Utrwalone w ten sposób dowody są przekazywane do akt sądu wyrokującego i mogą stanowić podstawę wyrokowania. Jedynym ograniczeniem jest to, że zebrane w ten sposób dowody mogą być stosowane na rozprawie jedynie przeciwko oskarżonym, którzy brali udział w ich utrwaleniu.
Istotne znaczenie dla rzeczywistej kontradyktoryjności rozprawy głównej i przestrzegania zasady bezpośredniości ma przyjęty we Włoszech system podwójnych akt , który ma na celu uniknięcia zaznajomienia przed rozprawą sędziego orzekającego z aktami zgromadzonymi przez prokuratora. Ma to na celu zapobieżenie wysnucia przez sędziego przed rozprawą domniemań faktycznych w przedmiocie winy oskarżonego. O tym, co znajdzie się w aktach sądowych decyduje w trakcie sądowej kontroli oskarżenia specjalny sędzia na posiedzeniu, który nie bierze później udziału w orzekaniu (giudice dell’udienza preliminare- GUP). Poza tą funkcją sędzia taki decyduje o tym, czy zgromadzone dowody oskarżenia wystarczą do wniesienia sprawy na rozprawę, a w przypadku negatywnej oceny może umorzyć postępowanie. Przed podjęciem tej decyzji następuje ujawnienie wszelkich dowodów i sędzia udostępnia obronie w całości akta sprawy (art. 419 CPP ust. 2). Ponadto oskarżony ma okazję przedstawić dowody na swoją korzyść, bądź żądać przeprowadzenia takich dodatkowych dowodów, co może ostatecznie spowodować odmowę wniesienia przez GUP sprawy do sądu i umorzenie postępowania
Jeśli chodzi o akta sądowe, to art. 431 CPP ogranicza ich zawartość do aktu oskarżenia, dowodów rzeczowych związanych z przestępstwem, protokołów z przeprowadzenia dowodów przez GIP w trybie incidente probatorio, wyciągu z rejestru wcześniejszych skazań oskarżonego, dokumentów dotyczących powództwa cywilnego i protokołów zawierających dowody utrwalone przez oskarżyciela bądź policję z czynności niepowtarzalnych (atti irripetibili). Pozostałe dowody muszą być przedstawiane przez strony na rozprawie. W pierwotnej wersji CPP sędzia orzekający na rozprawie nie mógł się zapoznawać z aktami prokuratora, jednakże reforma z 19 grudnia 1999 r. zezwoliła temu sędziemu na zapoznawanie się za zgodą stron z dowolnymi protokołami z tych akt. Sędzia na rozprawie ma jednak władzę dyskrecjonalną przy decydowaniu o ujawnianiu tych protokołów. Warto dodać, że w procesie włoskim pojęcie czynności niepowtarzalnych nie sprowadza się tylko do niemożności powtórzenia czynności na rozprawie, lecz obejmuje wszystkie zmiany dowodów, które mogą z tego powodu mogą ulec zniekształceniu. Dotyczy to również dowodów pozyskanych przez policję w sytuacjach nie cierpiących zwłoki, przeszukań, zajęć i podsłuchów.
Jeśli strona procesowa chce, aby jakieś dodatkowe dowody zostały ujęte przed rozprawą w aktach sądowych, decyduje o tym w trakcie wstępnej sądowej kontroli oskarżenia GUP.
Rozprawa główna w procesie włoskim oparta jest, jak wspomniano wcześniej, na zasadach kontradyktoryjności, bezpośredniości,  a także ustności. Przewodniczący składu orzekającego co do zasady jest zwolniony z obowiązku dochodzenia do prawdy materialnej a inicjatywa dowodowa jest pozostawiona stronom. W trakcie przesłuchań oskarżonego i świadków są stosowane znane procedurze angielskiej procedury examination i cross- examination.
 Jednakże wspomniane wcześniej „reformy reform” (dopo-riforma) w pierwszej połowie lat 90. XX wieku doprowadziły w znacznej mierze do osłabienia tych zasad. 
Dokumenty zawarte w aktach sądowych muszą być odczytywane przez sędziego i mogą być one brane przez niego jako podstawa orzeczenia (art. 511 CPP). Odczytanie pisemnych oświadczeń może nastąpić dopiero po przesłuchaniu osób, które je złożyły (jeśli miało ono miejsce), podobnie jak w przypadku przesłuchania biegłych. Sędzia może jedynie wymienić  takie pisemne oświadczenia  zawarte w aktach sprawy sądowej., lecz na żądanie stron musi je odczytać w całości. 
Poza tymi przypadkami, zabronione jest odczytywanie oświadczeń bądź innej dokumentacji związanej z czynnościami policji zawartymi w aktach prokuratorskich (art. 514 ust.2 CPP). Nie wolno także odczytywać oświadczeń oskarżonego i świadków zawartych w aktach prokuratorskich a złożonych przed policją, prokuratorem lub sędzią (GUP) w trakcie wstępnej sądowej kontroli oskarżenia (art.511 ust.1 CPP).
Ponadto, na zgodne żądanie stron sędzia może zezwolić na odczytanie na rozprawie dokumentację z wszelkich czynności dochodzeniowych policji, prokuratora i obrońcy  jeśli ze względu na nie dające się przewidzieć okoliczności nie można ich powtórzyć (art. 512 CPP w brzmieniu nadanym ustawą no.397 z 2000 r). Regulacja ta nie dotyczy oświadczeń policji odnośnie co do zeznań jakie świadek złożył w przesłuchaniu policyjnym (art. 514 CPP).
Poza tymi przypadkami treść dokumenty z akt prokuratury mogą być przeniesione  (ale dopiero na rozprawie) do akt sądowych w sytuacjach, gdy ma to służyć:
1.	Ocenie (podważeniu) wiarygodności świadka w warunkach określonych w art. 500 CPP (np. kiedy świadek złożył zeznania pod wpływem groźby bądź przekupstwa)
2.	Zbadaniu wiarygodności przesłuchiwanego oskarżonego, współoskarżonego bądź pokrzywdzonego w warunkach określonych przez art. 513 CPP.
W kontradyktoryjnym procesie włoskim istotna jest rola obrońcy. Musi on brać udział w incidente probatorio, może uczestniczyć we wszystkich czynnościach dowodowych policji (art. 356 CPP),  i prokuratury (art. 365 CPP). Jednakże poza przesłuchaniami podejrzanego i konfrontacjami z jego udziałem, nie musi być o pozostałych czynnościach powiadamiany.
Wskutek reformy procedury karnej we Włoszech z dnia 7 grudnia 2000 r. obrońcy uzyskali uprawnienie do prowadzenia własnych dochodzeń, których wyniki utrwalone w formie protokolarnej pod pewnymi warunkami mogą być wykorzystywane na rozprawie głównej. W szczególności obrońca ma prawo kontaktować się z osobami posiadającymi informacje istotne dla rozstrzygnięcia sprawy i żądać od nich oświadczeń. W przypadku  odmowy złożenia takich oświadczeń obrońca może zwrócić się o przesłuchanie przez prokuratora lub sędziego, a ci nie mogą odmówić przeprowadzenia takiej czynności. Jeśli natomiast taka osoba zgodzi się na złożenie oświadczenia, sporządzony przez adwokata protokół ma taką samą moc dowodową jak protokół prokuratorski czy policyjny. Może ona również sporządzić pisemne oświadczenie, które obrońca może przekazać GIP, poświadczając autentyczność i okoliczności jego złożenia. Protokoły z dochodzeń obrońcy (łącznie ze sporządzonymi protokołami) mogą być wykorzystane na rozprawie, bądź przy podejmowaniu decyzji w dochodzeniu, na takich samych zasadach jak protokoły prokuratora lub policji. Istotnym jest, że obrońca oskarżonego lub pełnomocnik pokrzywdzonego mogą, po uzyskaniu zezwolenia sądu, uzyskać prawo do przeszukania pomieszczeń prywatnych (np. przy pomocy prywatnych detektywów), a wynik takiego przeszukania może być utrwalony przez adwokata protokolarnie i wykorzystany jako dowód na rozprawie. 
Należy wskazać także na praktyczne aspekty funkcjonowania włoskiego modelu procesu karnego, który generuje jednak przewlekłość postępowania. Jak wynika z raportu Prokuratora Generalnego urzędującego przy Sądzie Najwyższym Włoch za 2003 r. typowa sprawa spoczywa w urzędzie prokuratorskim przez 381 dni. Po wniesieniu aktu oskarżenia posiedzenie GUP w przedmiocie kontroli oskarżenia odbywa się po upływie kolejnych 324 dni. Rozprawa przed sądem powszechnym I instancji (tribunale) trwa 341 dni, a 398 dni przed sądem przysięgłych (Corte d’assises) bądź sądem powszechnym zajmującym się bardzo poważnymi przestępstwami.  Rozpatrzenie apelacji zajmuje przeciętnie do 343 dni, a jeszcze dłużej, jeśli sprawa z sądu apelacyjnego trafia do Sądu Najwyższego (Corte di cassazione). Przyczyn tego zjawiska upatruje się w doktrynie włoskiej w złej organizacji sądów, przyzwyczajeniach sędziów do dochodzenia prawdy z urzędu (czemu służy szeroka interpretacji art. 507 CPP), co powoduje w praktyce odejście od idei kontradyktoryjności (ściśle związanej z regułą fair trial) na rzecz tradycyjnego modelu inkwizycyjnego. Ponadto w literaturze wskazuje się na błędną organizację wpływu spraw na wstępną sądową kontrolą oskarżenia (iudenzia preliminare) sprawowaną w stosunku do spraw prowadzonych przez tego samego prokuratora przez różnych sędziów, brak doświadczenia prokuratorów i ich wiedzy ( w szczególności kiedy nie prowadzili oni dochodzenia) niezbędnej do występowania jako strona oskarżenia przed bezstronnym sądem . Podkreśla się także także brak doświadczenia obrońców w pełnieniu aktywnej funkcji obrony (przy ograniczonych środkach i możliwościach korzystania z pomocy np. prywatnych detektywów), różniącej się jakościowo od tradycyjnie pasywnej roli obrońców w procesie inkwizycyjnym. 
Dlatego też w celu zwiększenia efektywności systemu wprowadzono skrócone procedury konsensualnego rozstrzygania spraw przed rozprawą. Wypada tu wskazać na procedurę giudizio abreviato, uruchamianą na wniosek oskarżonego przed wstępną sądową kontrolą oskarżenia bądź w jej trakcie, gdzie wyrok wydaje GUP na podstawie akt prokuratorskich prezentowanych w trakcie tego posiedzenia. Po reformie wprowadzonej prawem nr 479 z 1999 r. prokurator stracił prawo veta do jej uruchomienia, a ponadto oskarżony uzyskał prawo żądania od GUP dodatkowych czynności dowodowych, gdy dotychczasowe dowody nie są wystarczające do uwzględnienia wniosku. Różnica w porównaniu z polskimi instytucjami skróconymi (art. 335, 343 i 387 k.p.k.) polega na tym, że sędzia przed rozprawą może zarówno oskarżonego skazać, jak i uniewinnić. W przypadku skazania orzeczona kara, biorąc pod uwagę okoliczności sprawy, jest obniżana o 1/3. Po zniesieniu we Włoszech kary dożywotniego pozbawienia wolności nie można jej stosować w przypadku przestępstw zagrożonych karą 30 lat pozbawienia wolności i najpoważniejszej przestępczości zorganizowanej. Można także wymienić procedury giudizio immediato (art. 453 CPP), gdzie oskarżony może na wniosek prokuratora lub oskarżonego w przypadku oczywistych dowodów winy trafić na rozprawę bez wstępnej sądowej kontroli oskarżenia., odpowiednik naszego postępowania nakazowego (procedimento per decreto), Wypada także wskazać na  instytucję pattagiamento, (pierwowzoru polskiej instytucji skazania bez rozprawy – art. 335 k.p.k. i dobrowolnego poddania się karze – art. 387 k.p.k.). Przy zastosowaniu tej instytucji wyrok zapada bez przeprowadzania rozprawy na wspólny wniosek oskarżenia i obrony, bądź na wniosek złożony przez jedną stronę za zgodą drugiej, gdzie GUP (lub sędzia orzekający na rozprawie, jeśli sprawa dotrze na rozprawę) również orzeka w oparciu o akta sprawy wyrok, który uwzględniając uzgodniony przez strony wniosek nie może orzec innej kary niż przez nie zaproponowana.
Podsumowując powyższe rozważania prawno porównawcze należy stwierdzić, wbrew powierzchownym opiniom wyrażanym na tle analiz formułowanym w sposób generalny w odniesieniu do systemów kontynentalnej Europy w także Anglii i Walii, że podstawowe wyjątki od zasady bezpośredniości dotyczą jedynie czynności dowodowych dokonanych przez czynnik sędziowski, należy stwierdzić, że nawet w kontradyktoryjnym systemie anglosaskim i włoskim znaczną rolę na rozprawie głównej odgrywają dowody utrwalone w postępowaniu przygotowawczym przez organy ścigania- policję i prokuraturę.  Bezspornym jej przykładem są czynności niepowtarzalne i dowody utrwalone w sytuacjach nie cierpiących zwłoki.
Potwierdza to postawioną w tej części opracowania tezę o dominującym wpływie wstępnego etapu procesu na ostateczne rozstrzygnięcie wyniku sprawy, szczególnie wyrazistą w przypadku form konsensualnych. Ponadto conditio sine qua non funkcjonowania kontradyktoryjnych modeli jest efektywny udział obrońcy w procesie, co wiąże się z uprawnieniem do dokonywania własnych czynności dowodowych na wstępnym etapie procesu.  
IV.	Opinia właściwa: Koncepcja wzajemnych sprzężeń pomiędzy postępowaniem przygotowawczym a rozprawą główną oraz roli sądu na wstępnym etapie procesu..
Niezależnie od ewentualnych zmian zmierzających do przyspieszenia procesu karnego wyraźnie należy podkreślić, że nie sposób dokonać radykalnego jednoczesnego przyspieszeniu obu faz procesu: sądowego i przygotowawczego. Dlatego na wstępie koniecznym jest określenie, która z faz winna zostać zasadniczo zdynamizowana przy jednoczesnym zagwarantowaniu jej sprawności, efektywności i gwarancji uczestników postępowania. 
W ocenie autora referatu modyfikacje w modelu procesu karnego powinny zmierzać do zasadniczego przemodelowania fazy jurysdykcyjnej postępowania z zachowaniem co do zasady status quo obecnego postępowania przygotowawczego. Nie ma bowiem przekonywujących przesłanek do zminimalizowania przygotowawczej fazy procesu. Wręcz przeciwnie, zasadnie w literaturze przedmiotu podnosi się argumenty za celowością wyraźnego wyodrębniania tej fazy i określenia jej priorytetów, przy czym głównym obecnie problemem jest brak odpowiedzialności prokuratora za wynik procesu, w czym między innymi należy upatrywać przewlekłości tak postępowania przygotowawczego jak i sądowego. Również w obowiązku dowodzenia przez sąd postrzegać należy przyczyny przedłużających się procesów. 
Zasadniczym jest zatem zmodyfikowanie obecnie obowiązującej skargowości i kontradyktoryjności procesu sądowego. W ocenie autora obie zasady winny być uwzględniane łącznie przy podejmowaniu dyskusji nad modelem procesu karnego, jako funkcjonalnie ze sobą związane. Celowym jest wyeliminowanie zatem wyjątku od skargowego sądowego procedowania w przedmiocie odpowiedzialności karnej, a stypizowanego w art. 14 § 2 kpk przejawiającego się w uznaniu, że odstąpienie przez oskarżyciela publicznego od wniesionego oskarżenia nie wiąże sądu. Przyjęcie rozwiązania odmiennego, a zatem związania sądu odstąpieniem oskarżyciela publicznego od wniesionego oskarżenia, a skutkującego wydaniem wyroku uniewinniającego, w pełniejszym zakresie uczyni postępowanie sądowe postępowaniem skargowym i przyczyni się do stworzenia rzeczywistej odpowiedzialności prokuratora za wynik sprawy, a w tym przypadku, konkretnie za wynik przez niego prowadzonego bądź nadzorowanego postępowania przygotowawczego. Uwzględniając interes pokrzywdzonego należy uznać, że zakończenie procesu wydaniem wyroku uniewinniającego bez przeprowadzenia w ogóle bądź w dalszym zakresie postępowania dowodowego, w zależności od momentu odstąpienia od oskarżenia, byłoby uzależnione od braku oskarżyciela posiłkowego od początku procesu bądź niezgłoszenie się w takim charakterze w terminie miesiąca od powiadomienia go o takiej możliwości wynikającej z odstąpienia oskarżyciela publicznego od oskarżenia.
Przedmiotem opracowania jest ocena dwóch wariantów rozwiązań modelu postępowania przygotowawczego zasugerowanych przez Komisję Kodyfikacyjną, zakładających że istnieje możliwość zmierzania:

1.	 albo ku pełnej kontradyktoryjności postępowania sądowego z jednoczesnym zminimalizowanie przygotowawczej fazy procesu,
2.	albo ku uczynieniu z postępowania sądowego w większym jeszcze stopniu niż obecnie etapu, na którym następuje jedynie bardziej lub mniej kontradyktoryjna weryfikacja materiału dowodowego przedstawionego przez oskarżyciela.
Ocena obu możliwości zmian modelowych będzie dotyczyła przede wszystkim różnych wariantów pełnienia funkcji przygotowawczej pełnionej przez wstępny etap procesu 

Ad 1/. W przypadku wyboru wariantu pierwszego, wzorcem godnym rozważenia jest model włoski, a w szczególności system podwójnych akt. Postępowanie przygotowawcze byłoby prowadzone głównie dla potrzeb oskarżyciela publicznego celem podjęcia decyzji bądź o wniesieniu aktu oskarżenia i popierania go przed sądem, bądź o umorzeniu postępowania. W aktach sądowych znajdowałyby się poza aktem oskarżenia i ewentualnie dokumentami uzasadniającymi roszczenia cywilnoprawne pokrzywdzonego jedynie protokoły z przeprowadzonych w postępowaniu czynności niepowtarzalnych, które mogłyby być utrwalane przez czynnik sędziowskich w warunkach kontradyktoryjnych (z udziałem stron: oskarżyciela publicznego, obrony i pokrzywdzonego), z wyjątkiem przypadków nie cierpiących zwłoki, gdzie takie czynności mogłyby przeprowadzić organy ścigania (prokuratura bądź policja), przy  udziale obrońcy (chyba, że zwłoka związana z jego udziałem spowodowałaby utratę dowodu).  Ponadto, godne rozważenia byłoby wprowadzenie możliwości wnioskowania przez obronę o przesłuchanie w postępowaniu przygotowawczym podejrzanego przez sąd (z udziałem obrońcy, oskarżyciela publicznego i pokrzywdzonego bądź jego pełnomocnika), protokół z takiego przesłuchania byłby zawarty w aktach sądowych, zaś sąd orzekający na rozprawie mógłby go odczytywać na warunkach wskazanych w obecnym brzmieniu art. 389 k.p.k. W innych przypadkach protokoły przesłuchania podejrzanego, świadków bądź biegłych sporządzone przez prokuratora bądź policję byłyby wykorzystywane jedynie przez oskarżyciela publicznego do weryfikacji wyjaśnień bądź zeznań. Ich odczytywanie przez sąd na rozprawie wymagałoby zgody obecnych na niej stron. Z aktami prokuratorskimi obrona i pokrzywdzony mieliby prawo zapoznawania się w trakcie czynności zaznajamiania się z materiałami postępowania przygotowawczego w trybie art. 321 k.p.k. Jednakże sąd orzekający na rozprawie mógłby zapoznawać się z tymi aktami tylko za zgodą wszystkich stron. Z aktami takimi zapoznawałby się również sędzia dokonujący wstępnej sądowej kontroli oskarżenia w trybie art. 339 k.p.k., ale podlegałby on z mocy ustawy wyłączeniu od orzekania na rozprawie (wprowadzenie nowej przesłanki do art. 40 k.p.k.).
Oczywiście tego typu model wymagałby zniesienia obowiązku dochodzenia przez przewodniczącego składu sędziowskiego obowiązku dochodzenia z urzędu do prawdy obiektywnej (obecnie art. 366 § 1 k.p.k.).  
Wypada stwierdzić, że koncepcję podwójnych akt zgłosił już w 1968 r. S. Waltoś. Autor ten stwierdził, że prokurator powinien przesłać do sądu akt oskarżenia wraz ze szczegółowym uzasadnieniem. Natomiast w osobnej teczce , nie dołączonej do aktu oskarżenia, znajdowałyby się akta postępowania przygotowawczego, składanego obok aktu oskarżenia również sądowi, który dysponowałby ją jedynie do czasu wstępnej sądowej kontroli oskarżenia. W przypadku wyznaczenia rozprawy głównej, akta postępowania przygotowawczego byłyby odsyłane prokuratorowi, zaś w aktach sądowych pozostawałby sam akt oskarżenia. W czasie rozprawy sąd miałby prawo odczytywać, na wniosek jednej ze stron, protokoły w całości lub w części, w wypadkach określonych przez k.p.k. S. Waltoś stwierdza w uzasadnieniu swojej koncepcji, że oskarżony i obrońca mieliby możliwość zapoznawania się z aktami prokuratorskimi i sporządzania z nich odpisów. Drugi egzemplarz protokołów utrwalonych w postępowaniu przygotowawczym byłby potrzebny po to, aby z chwilą  złożenia przez jedną ze stron o odczytanie protokołu sąd mógł otrzymać kopię tego protokołu – dla porównania oświadczeń składany6ch na rozprawie głównej i w postępowaniu przygotowawczym, bądź też celem sprawdzenia zasadności wniosku o odczytanie. Na przeprowadzonej w ten sposób rozprawie głównej ciężar dowodu nie spoczywałby na sądzie, lecz na oskarżycielu publicznym, który jednocześnie byłby zobowiązany do uwzględniania okoliczności korzystnych dla oskarżonego. Jednakże Autor zdaje się nie dostrzegać w realizacji przewiedzianych przez siebie wyjątków od zasady bezpośredniości postępowania dowodowego na rozprawie głównej (analizowanych przez niego na tle orzecznictwa SN przed uchwaleniem d.k.p.k. z 1969 r.) niebezpieczeństw wynikających dla prawa do obrony oskarżonego, który nie jest reprezentowany przez obrońcę.
Na tle obecnego k.p.k. z 1997 r. wypada wskazać na propozycję R.A. Stefańskiego, który na tle danych statystycznych wskazujących na przewlekłość postępowań przygotowawczych w Polsce proponuje ograniczenie zadań postępowania przygotowawczego m.in. do wyjaśnienia okoliczności sprawy w celu ustalenia podstaw do wniesienia aktu oskarżenia lub zaniechania ścigania oraz utrwalenia dla sądu dowodów, co do których zachodzi obawa utraty, zniekształcenia lub zniszczenia. Zdaniem tego Autora wyjaśnienie okoliczności sprawy polegałoby na rozpytywaniu osób podejrzanych i świadków, z których sporządzano by notatki urzędowe. W modelu tym nie przeprowadzano by formalnego przesłuchania podejrzanego i świadków, a uzyskiwane w trybie rozpytywania informacje stanowiłyby tylko materiał dla prokuratora i nie podlegałyby odczytaniu na rozprawie, a sam dowód w postaci wyjaśnień lub zeznań przeprowadzałby sąd na rozprawie. Natomiast dowody, co do których istniałaby obawa, że mogą ulec utracie bądź zniekształceniu przed rozprawą utrwalałby w trybie niepowtarzalnych czynności sąd bądź sędzia ds. śledztwa. Zarzuty podejrzanemu przedstawiałby sąd lub sędzia ds. śledztwa, zaś wobec takiej osoby środki zapobiegawcze mógłby stosować wyłącznie sąd. Przy takim założeniu proces trwałby stosunkowo krótko, zaś całe postępowanie dowodowe odbywałoby się przed sądem. Jeśli chodzi o model rozprawy głównej, to zgodnie z tą koncepcją sąd orzekający nie przeprowadzałby postępowania dowodowego na rozprawie z urzędu, lecz jedynie na wniosek stron. Rozprawa odbywałaby się na zasadach kontradyktoryjności, a przewodniczący składu orzekającego byłby zwolniony z obowiązku wyjaśnienia wszelkich okoliczności istotnych dla wyjaśnienia sprawy określonego w art. 366 § 1 k.p.k. Zdaniem R.A. Stefańskiego konieczna byłaby też rezygnacja z zasady prawdy obiektywnej (art. 2 § 2 k.p.k.), gdyż sąd byłby pozbawiony uprawnień do przeprowadzenia dowodów z urzędu.
W podobnym nurcie można sytuować propozycje P. Kruszyńskiego, który w swojej koncepcji sędziego śledczego proponuje zastąpienie protokołów dochodzenia notatkami urzędowymi, które jednak (w przeciwieństwie do koncepcji R.A.Stefańskiego) mogłyby być ujawniane na rozprawie głównej i stanowić podstawę wyrokowania.
Obie koncepcje zdają się nie dostrzegać znaczenia w polskim procesie karnym konsensualnych form zakończenia postępowania karnego (art. 335 i  art. 343 oraz art. 387 k.p.k.), gdzie podobnie jak w przypadku angielskiego plea bargaining czy włoskiego pattagiamento sąd wyrokuje na podstawie dowodów zgromadzonych przez policję i prokuraturę, bez przeprowadzania przewodu sądowego na rozprawie. Oparcie takiego orzekania na notatkach urzędowych, sporządzanych przez organy ścigania przy pominięciu rygorów przewidzianych dla protokołów, zwiększałoby w sposób drastyczny niebezpieczeństwo błędnych skazań. Jest to szczególnie istotne w świetle danych statystycznych Ministerstwa Sprawiedliwości, z których wynika, że w trybie konsensualnym skazano w 2007 r. ponad 55 % osób, przeciwko którym wniesiono akt oskarżenia, a łącznie z wyrokami warunkowo umarzającymi postępowania – łącznie ponad 57%. Jest to oceniane w literaturze jako niepokojące statystycznie, mające wymiar jakościowy odstępstwo od zasady bezpośredniości postępowania dowodowego na rozprawie głównej, w oparciu o kryterium zgody bądź braku sprzeciwu zainteresowanych stron. Jednakże należy zauważyć, że w obecnym stanie prawnym skazania w powyższych trybach konsensualnych zapadają, podobnie jak w analizowanych europejskich systemach prawnych, na podstawie dowodów policyjnych i prokuratorskich utrwalonych w formie protokolarnej.
Z powyższych względów trudno również pogodzić się z koncepcją W. Jasińskiego w zakresie, w jakim proponuje aby w dochodzenie można było zredukować je wyłącznie do utrwalenia wyników przeprowadzonych czynności w postaci notatek urzędowych.  Zdaniem tego Autora właściwe postępowanie dowodowe prowadzone byłoby natomiast na rozprawie przed sądem pierwszej instancji. Bierze on jednak pod uwagę możliwość protokolarne utrwalania w dochodzeniu niektórych czynności (np. przesłuchania osoby podejrzanej). Według W. Jasińskiego skutkiem takiego rozwiązania byłby co do zasady brak możliwości udziału stron w czynnościach dochodzenia. Natomiast w przypadku, gdyby oskarżony wyrażał zgodę na skazanie bez rozprawy w trybie art. 335 i 343 k.p.k. organ ścigania wszczynałby śledztwo, utrwalał formalnie materiał dowodowy  i kierowałby akt oskarżenia z wnioskiem o skazanie bez rozprawy. Wydaje się, że takie rozwiązanie prowadziłoby do wydłużenia postępowania i jako takie byłoby sprzeczne z istotą trybów konsensualnych.
Odnosząc się do obowiązującego w Polsce modelu postępowania przygotowawczego autor niniejszego opracowania opowiada się za utrzymaniem tradycyjnych jego form: sformalizowanego śledztwa i formy uproszczonej – dochodzenia. Nie wydaje się konieczna ani uzasadniona zmiana status quo zarówno przez wprowadzenie jednolitej formy dochodzenia (jak to jest w modelu angielskim, austriackim czy niemieckim) jak i wyodrębnienie (obok policyjno – prokuratorskiego dochodzenia) śledztwa sądowego prowadzonego przez sędziego śledczego (wzorem procesu francuskiego czy belgijskiego) Jednakże wypada podzielić poglądy wyrażane w doktrynie przedmiotu twierdzące o potrzebie wyraźnego odróżnienia śledztwa od dochodzenia i podnoszące, że nowela do k.p.k. uchwalona 10 stycznia 2003 r. doprowadziła do deprecjacji śledztwa jako samodzielnej formy postępowania przygotowawczego. Zdaniem praktyków z kręgu prokuratury zerwano z tradycją, według której śledztwo wyróżniały: ciężar gatunkowy czynów i stopień ich skomplikowania, a przede wszystkim  organ prowadzący w tej formie postępowanie. Podkreślano, że śledztwo, jako sformalizowana forma postępowania przygotowawczego, w tym śledztwo własne prokuratora,  prowadzono na mocy reformy z 2003 r.  w sprawach zupełnie błahych, zaś postępowania o czyny najbardziej nawet poważne i zawiłe wszczynali oraz prowadzili funkcjonariusze  Policji, a także samodzielnie decydowali o przedstawieniu zarzutów.  W takich sprawach osłabiono udział prokuratury który, pomijając niektóre zarzuty stawiane przeciwko tej instytucji, miał niewątpliwie znaczenie gwarancyjne. Dlatego też pozytywnie należy ocenić zmiany wprowadzone wskutek nowelizacji k.p.k. z marca 2007 r. treści art. 305 § 3 i 311 k.p.k., według których śledztwo wszczyna i prowadzi prokurator, zaś negatywne odczucia budzić może rozszerzenie przez tą nowelizację zakresu śledztwa określonego w art. 309 k.p.k..
W tym kontekście za zasadny należy uznać postulat o zdecydowane pogłębianie różnic pomiędzy sformalizowanym śledztwem a maksymalnie uproszczonym dochodzeniem. Podzielić więc można pogląd A. Kiełtyki, że: „Skoro prawo karne materialne dzieli czyny z uwagi na ich ciężar gatunkowy, również prawo procesowe winno ten podział po części akceptować. Zdecydowanie mniej śledztw, ale w sprawach rzeczywiście najpoważniejszych, w niezbędnym stopniu sformalizowanych, prowadzonych przez organ odpowiedniej rangi, z zachowaniem pełnych gwarancji procesowych stron, maksymalnie wykluczających powtarzanie czynności z postępowania przygotowawczego przed sądem.”
Należałoby także podzielić wskazane na początku niniejszego opracowania postulaty wzmocnienia nadzoru prokuratora nad dochodzeniem przez przywrócenie obowiązku Policji informowania prokuratora o jego wszczęciu, co urealniłoby nadzór sprawowany w trybie art. 326 k.p.k. (taki obowiązek istnieje w innych państwach Europy zachodniej). Ponadto należałoby przywrócić zatwierdzanie przez prokuratora postanowień o umorzeniu i wpisaniu sprawy do rejestru przestępstw (których liczba przekracza już 500.000 rocznie), co pozwala Policji na swobodne traktowanie tej formy zakończenia dochodzenia jako „umorzenia przed wszczęciem”
W kontekście funkcji przygotowawczej dochodzenia nie wydaje się możliwe, w świetle wcześniejszych rozważań, zastąpienie protokołowania czynności dowodowych notatkami urzędowymi. Jednakże dążąc do dalszego odformalizowania tej formy postępowania możnaby w miejsce obowiązkowych protokołów przewidzianych w zdaniu drugim art. 325 h k.p.k. wprowadzić właśnie protokoły skrócone, zaś inne czynności utrwalać w formie notatek urzędowych.
   
Ad 2/. Koncepcja ograniczonej prekluzji postępowania dowodowego na rozprawie głównej.   
Z całą stanowczością podkreślić należy, że nie sposób obciążyć prokuratora odpowiedzialnością za wynik procesu karnego, z jednej strony bez umożliwienia mu realnego wpływu na nie, w tym poprzez samodzielne podjęcie decyzji w przedmiocie skierowania skargi do sądu poprzedzonej samodzielnym zebraniem dowodów, z drugiej zaś bez wprowadzenia precyzyjnie określonych konsekwencji jego bierności w postępowaniu sądowym i nierzetelności w postępowaniu przygotowawczym, w tym przybierającej postać „przerzucania” ciężaru dowodzenia na sąd w postępowaniu jurysdykcyjnym. Z tych powodów, autor referatu, proponuje wprowadzenie w ograniczonym zakresie prekluzji dowodowej w postępowaniu jurysdykcyjnym, która przejawiałaby się w ograniczeniu inicjatywy dowodowej prokuratora i tym samym możliwości przeprowadzenia dowodów przez sąd ex officio w sytuacji obiektywnie nieuzasadnionego zaniechania przeprowadzenia dowodów w postępowaniu przygotowawczym, przy czym ograniczenie to nie dotyczyłoby dowodów przeprowadzanych przez sąd z urzędu lub na wniosek oskarżyciela publicznego na korzyść oskarżonego (w tej mierze wymagałoby to stosownej zmiany art. 366 § 1 k.p.k.) 
Owe obiektywnie nieuzasadnione zaniechanie przeprowadzenia dowodów w postępowaniu przygotowawczym winno odnosić się do braku ich przeprowadzenia w sytuacji gdy taka możliwość realnie istniała. Oskarżyciel publiczny nie traciłby inicjatywy dowodowej, sąd mógłby również przeprowadzić dowody z urzędu w sytuacji gdy potrzeba przeprowadzenia dowodów ujawniła się dopiero w postępowaniu sądowym bądź pojawiły się nowe dowody nieznane w postępowaniu przygotowawczym. Zatem kryterium celowościowe oraz związane z istnieniem środków dowodowych i dowodów winno być brane pod uwagę przy wprowadzaniu instytucji prekluzji dowodowej. Wprowadzenie zatem proponowanych zmian skutkowałoby skuteczniejszym dokonywaniem przez sąd oceny miedzy innymi celowości przeprowadzenia określonych czynności dowodowych w postępowaniu przygotowawczym, w tym z punktu widzenia realizacji jego celów określonych w art. 297 pkt 4 i 5 kpk w brzmieniu obowiązującym od dnia 8 czerwca 2010 r. na skutek nowelizacji Kodeksu postępowania karnego. Tego typu oceny już w obecnym stanie prawnym powinny być dokonywane, lecz przyjęcie proponowanym zmian skutkowałoby usankcjonowaniem takich ocen materiału dowodowego postępowania przygotowawczego. 
Wprowadzenie zaproponowanych unormowań wiązałoby się z koniecznością odmiennego ujęcia art. 437§2 zd. drugie kpk, a przewidującego wydanie przez sąd odwoławczy orzeczenia kasatoryjnego przy jednoczesnym przekazaniu sprawy sądowi I instancji celem ponownego jej rozpoznania jedynie wtedy, gdy sąd pierwszej instancji będzie mógł przeprowadzić dowody na warunkach określonych w proponowanym brzmieniu art. 167 kpk. 
Zmiana treści art. 167§2 kpk stanowiłaby wyjątek od zasady prawdy materialnej, który mógłby zostać złagodzony poprzez modyfikację instytucji zwrotu sprawy prokuratorowi celem uzupełniania postępowania przygotowawczego uwzględniającą interes pokrzywdzonego, który mógłby zostać naruszony poprzez zaniechanie przeprowadzenia czynności dowodowych w postępowaniu przygotowawczym. Z podanych powodów autor opowiada się za utrzymaniem instytucji, o której mowa w art. 345 kpk zmodyfikowanej w ten sposób, że sąd byłby legitymowany do przekazania sprawy prokuratorowi z zachowaniem obecnego cenzusu czasowego celem uzupełnienia śledztwa lub dochodzenia, w sytuacji gdy akta sprawy wskazują na istotne jego braki w zakresie postępowania dowodowego mogące skutkować utratą inicjatywy dowodowej oskarżyciela na rozprawie głównej stosownie do proponowanych rozwiązań art. 167 kpk. Zasadnie wskazuje się w literaturze przedmiotu zgodność instytucji zwrotu sprawy do uzupełnienia z zasadą skargowości i oficjalności oraz jej znaczenie w kontekście nie tylko zasady prawdy materialnej i koncentracji procesu, ale także zasady prawa do obrony i domniemania niewinności.
Jednocześnie, z uwagi na istotność takiej decyzji procesowej, koniecznym winno być nie tylko wskazanie przez sąd kierunku uzupełnienia ale również wskazanie odpowiednich czynności do podjęcia i określenie terminu do konwalidowania postępowania dowodowego, po upływie którego oskarżyciel publiczny traciłby prawo inicjatywy dowodowej w postępowaniu jurysdykcyjnym w zakresie objętym postanowieniem. Konsekwencją przyjęcia wskazanych rozwiązań powinna być rezygnacja z instytucji określonej w art. 397 kpk, w tym w postępowaniu odwoławczym. 
W kontekście prawa do obrony należy stwierdzić, że w rezultacie uzupełnienia postępowania przygotowawczego mogą pojawić się nowe dowody, utrudniające bądź ułatwiające obronę. Z drugiej zaś strony skutkiem działań uzupełniających może być powstanie nowych bądź pogłębienie istniejących wątpliwości co do winy oskarżonego. Instytucja zwrotu może mieć także istotne znaczenie dla ochrony interesów pokrzywdzonego. Dlatego też wzmocnieniem kontradyktoryjności postępowania w przedmiocie zwrotu sprawy prokuratorowi w trybie art. 345 kpk byłoby wprowadzenie obligatoryjnego powiadamianie stron o terminie posiedzenia, o którym mowa w art. 339§3 pkt 4 kpk, co już przy obecnie obowiązującym stanie prawnym jest zgłaszane jako postulat de lege ferenda.
Dalszą konsekwencją wprowadzenia odpowiedzialności oskarżyciela publicznego za wynik sprawy, w tym przeprowadzone postępowanie przygotowawcze, byłoby zmodyfikowanie art. 339§3 pkt 2 kpk przewidującego umorzenie postępowania z powodu oczywistego braku podstaw faktycznych aktu oskarżenia poprzez wydawanie w razie stwierdzenia tej okoliczności wyroku uniewinniającego. 
Propozycja utrzymania obecnego statusu postępowania przygotowawczego i przemodelowania postępowania sądowego poprzez wprowadzenie w szerszym zakresie modelu skargowego i prekluzji dowodowej obciążającej oskarżyciela publicznego powinna skutkować rozszerzeniem kontroli sądowej postępowania przygotowawczego zmierzającej również do „zdyscyplinowania” prokuratora w zakresie rzetelności postępowania przygotowawczego. 
Dostrzegając kontrowersyjność wskazanej wyżej koncepcji częściowej prekluzji dowodowej należy wskazać, że wbrew pozorom proponowane zmiany nie mają charakteru rewolucyjnego, w szczególności w porównaniu z przedstawioną wcześniej koncepcją kontradyktoryjnej rozprawy w oparciu o system „podwójnych akt” . Przede wszystkim wprowadzając odpowiedzialność prokuratora za wynik procesu nie zagraża ona gwarancjom prawa do obrony i przez to nie wymaga olbrzymich nakładów na obronę z urzędu ponoszonych np. w Anglii i Walii. Ponadto, należy zauważyć, jak wskazano wcześniej, iż prawie 60 %  spraw karnych w Polsce toczy się w trybach konsensualnych bez przeprowadzania jakiegokolwiek postępowania dowodowego na rozprawie głównej. Wbrew pozorom zobowiązanie prokuratora do utrwalania bądź wnioskowanie o przeprowadzanie na rozprawie dowodów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy nie pozostaje w sprzeczności z ograniczeniem zadań postępowania przygotowawczego w obecnym brzmieniu art. 297 k.p.k., który wymaga obecnie (od 8 czerwca 20010 r.) zebrania i utrwalenia dowodów „w niezbędnym zakresie”. Jak podnosi się słusznie w literaturze, takie ograniczenie zakresu dowodowego wstępnego etapu  procesu jest zgodne z ideą konsensualnych form procesu (art. 335 i 387) i powinno zapobiegać jedynie zbieraniu przez organy ścigania materiału dowodowego zbędnego bądź nieistotnego dla wyrokowania.
3.	Zmiany w zakresie funkcji gwarancyjnej sądu w postępowaniu przygotowawczym.
Dotychczasowe doświadczenia polskie jak i krajów zachodnich uzasadniają tezę iż rola funkcji gwarancyjnej postępowania przygotowawczego zależy przede wszystkim od zakresu sądowej kontroli postępowania przygotowawczego i nadzoru prokuratorskiego nad działalnością organów ścigania.
Nadmienić należy, że zasady sądowej kontroli postępowania przygotowawczego są następujące:
- zasadniczo jest to kontrola ex post działań policji i prokuratora, sprawowana po ich dokonaniu  
- kontrola ex ante jest ograniczona do najpoważniejszych działań śledczych naruszających w sposób zasadniczy prawa majątkowe i osobiste podejrzanego (np. areszt tymczasowy przed postępowaniem jurysdykcyjnym, podsłuch).
Warto wskazać, że sądowa kontrola nad postępowaniem przygotowawczym wygląda inaczej w przypadku śledztwa sądowego, a inaczej jeśli chodzi o kontrolę sędziego d/s. śledztwa. Sędzia śledczy ponosi odpowiedzialność za prowadzone przez siebie śledztwo i efektywność całego procesu, zaś takiej odpowiedzialności co do zasady nie ponosi (przynajmniej w sposób formalny) sędzia do spraw śledztwa. Nieefektywność sądowej kontroli wynikać może chociażby z powodu niedostatecznej informacji ze strony policji i prokuratora o prowadzonych przez nich działaniach czy braku doświadczenia sędziego i wiedzy praktycznej o pracy policyjnej (np. czynnościach operacyjno – rozpoznawczych). 
Wzorem austriackiej instytucji wniosku o umorzenie (Antrag auf Einstellung) warto rozważyć wprowadzenie instytucji umorzenia postępowania przygotowawczego przez sąd na wniosek podejrzanego z uwagi na brak dowodowej podstawy prowadzenia postępowania przygotowawczego, gdy ze względu na dotychczasowy okres trwania i zakres postępowania jego dalsze prowadzenie ani nie wzmocni, ani nie spowoduje wyjaśnienia podejrzenia popełnienia przez podejrzanego zarzucanych mu przestępstw. Wniosek taki mógłby zostać złożony po upływie określonego czasu od wszczęcia postępowania przygotowawczego, zaś decyzja umarzająca postępowania powinna być zaskarżalna przez prokuratora i pokrzywdzonego, przy czym zasadnym byłoby wprowadzenie obligatoryjnego przesłuchania przez sąd podejrzanego przez rozpatrzeniem jego wniosku. Wprowadzenie proponowanej instytucji stanowiłby dodatkowy instrument służący kontroli postępowania przygotowawczego oraz „dyscyplinujący” rzetelne jego prowadzenie, w tym w kontekście czasu jego trwania. 
Wzmocnieniem kontroli sądowej byłoby także oddanie pod właściwość sądu rozpoznawanie wszystkich zażaleń na decyzje i czynności postępowania przygotowawczego, tak podejmowane przez prokuratora jak i organy nieprokuratorskie, co, jak słusznie podkreśla się w literaturze przedmiotu, zakończyłoby fikcyjne, z punktu widzenia celów istoty postępowania odwoławczego, rozpatrywania środków zaskarżenia przez niesądowe organy procesu karnego na decyzje bądź czynności takich organów, zwłaszcza gdy ich wzajemne powiązanie łączy się ze stosunkiem nadrzędności jednego wobec drugiego. Również wprowadzenie obowiązku uzasadniania postanowień o odmowie wszczęcia i umorzenia dochodzenia wkomponowywałoby się w proponowane zmiany zmierzające do ponoszenia odpowiedzialności prokuratora za wyniki postępowania przygotowawczego i urzeczywistnienia kontroli sądowej.
Uznając zasadnym wyraźne rozdzielenie funkcji orzekania od ścigania, poszukiwania dowodów, należy nie mniej jednak opowiedzieć się za poszerzeniem katalogu czynności, w tym dowodowych przeprowadzanych przez sąd w postępowaniu przygotowawczym, co winno przyczynić się do zwiększenia ochrony uczestników inkwizycyjnej fazy procesu karnego. Przede wszystkim czynności, o których mowa w art. 217§1 kpk i art. 219§1 kpk, a zatem zatrzymanie rzeczy i przeszukanie, powinny być przeprowadzane na mocy decyzji sądu, zaś jedynie w sytuacjach niecierpiących zwłoki przez prokuratora bądź na jego pisemne lub ustne polecenie. Zatwierdzenie zaś tych czynności powinno następować mutatis mutandis na obecnych zasadach, lecz przez sąd. Taka zmiana przyczyniając się do zwiększenia ochrony osób, wobec których mają zastosowanie środki przymusu procesowego, nie powodowałaby utraty możliwości ich niezwłocznego podjęcia w sytuacjach niecierpiących zwłoki. Warto wskazać tu na uregulowania niemieckiego StPO (§ 102 i nast. StPO), których funkcjonowanie w praktyce nie budzi wątpliwości zarówno z punktu gwarancji praw jednostki jak i szybkości oraz efektywności postępowania. Przeprowadzone ostatnio badania aktowe i ankietowe dotyczące instytucji  przeszukania dostarczają dowodów na to, że obarczenie policji obowiązkami uzyskania zezwolenia (bądź następczego zatwierdzenia) sądu na przeszukania, wiążące się w przypadkach nie cierpiących zwłoki z pisemnym uzasadnianiem przez policję potrzeby nagłej interwencji (czego nie wymaga polski k.p.k. ) zyskuje akceptację nie tylko ankietowanych sędziów, ale i prokuratorów oraz samych policjantów.
Również inne czynności odnoszące się do mienia osób korzystających z domniemania niewinności powinny zostać przekazane kompetencji niezawisłego i w pełni niezależnego organu niezważającego na konieczność uzyskania tzw. „satysfakcji statystycznej”. Do takich czynności z pewnością należy zaliczyć orzekanie o zastosowaniu środka zapobiegawczego w postaci poręczenia majątkowego oraz orzekanie o zabezpieczeniu majątkowym. 
Zasadnym jest wprowadzenie możliwości przeprowadzenia (wzorem procesu austriackiego - § 101 ust.2 StPO) czynności dowodowych w postępowaniu przygotowawczym na wniosek stron postępowania pod warunkiem, że przemawia za tym interes społeczny, w tym między innymi przejawiający się w osobie podejrzanego lub w wadze sprawy, przy czym decyzja sądu w tym zakresie nie powinna podlegać zaskarżeniu. Ponadto oskarżonemu i jego obrońcy należałoby przyznać prawo wnioskowania o przesłuchanie w postępowaniu przygotowawczym przez sąd (np. zmiana art. 301 k.p.k.). W obecnym stanie prawnym z takiego przywileju korzystają jedynie oskarżeni w trakcie posiedzenia sądu w przedmiocie zastosowania aresztu tymczasowego (zob. art. 249 § 3 k.p.k.).
Nie wydaje się zasadny zarzut, że w przypadku wprowadzenia takiego sędziowskiego przesłuchania oskarżeni będą rzadko korzystali z tej możliwości, gdyż także nie żądają przesłuchania z udziałem obrońcy (art. 301 k.p.k.)Należy bowiem wskazać na istotne znaczenie dowodowe tej czynności, dostrzegane w ustawodawstwach analizowanych tu państw, a ponadto istotą gwarancji procesowej jest możliwość skorzystania z niej przez podejrzanych, a nie częstotliwość jej stosowania. Tytułem przykładu można wskazać chociażby rzadkie występowanie w praktyce procesowej przesłuchania przez sąd na wniosek prokuratora (bądź innego organu ścigania) a także strony w postępowaniu przygotowawczym świadka, jeśli zachodzi niebezpieczeństwo, że świadka nie będzie można przesłuchać na rozprawie (art. 316 § 3 k.p.k.). Jednakże sytuacja taka nikogo nie skłania do wysuwania postulatów zniesienia tej instytucji. 
Celem usprawnienia realizacji czynności sądowych w postępowaniu przygotowawczym nie jest konieczne wprowadzenie instytucji sędziego śledczego bądź sędziego ds. śledztwa jako odrębnego organu sądowego dla przygotowawczego stadium procesu. Tym bardziej trudno zasadnie postulować aby pełnił on nadzór „ nad prokuratorskim postępowaniem przygotowawczym”. 
Moim zdaniem taką funkcję pełniłby sędzia powoływany ad hoc przez przewodniczącego wydziału bądź prezesa sądu. Sędzia taki nie byłby zinstytucjonalizowany, lecz byłby to sędzia, który powinien co do zasady podejmować takie czynności w konkretnych postępowaniach przygotowawczych. Nie chodzi zatem o wyodrębnienie jakiegoś korpusu sędziów, lecz o dyrektywę, aby co do zasady w konkretnym postępowaniu przygotowawczym czynności sądowe wykonywał ten sam sędzia, co niewątpliwie usprawniłoby ich podejmowanie z uwagi na brak konieczności każdorazowego zapoznawania się z całością zebranego materiału dowodowego przez każdego nowego sędziego. Sędzia taki mógłby być wykluczony z możliwości rozpoznawania sprawy w postępowaniu sądowym, jak i z podejmowania decyzji w przedmiocie zakończenia postępowania przygotowawczego,  z uwagi na zasadę obiektywizmu. 
Godnym rozważenia byłby postulat wprowadzenia dodatkowej przesłanki umorzenia postępowania przygotowawczego w sprawie o występki sprowadzającej się do sytuacji, w której przeprowadzono wykonywaną mediację i zaistnienie jednoznacznej zgody stron na zaniechanie dalszego procedowania w przedmiocie odpowiedzialności karnej, przyczyniłoby się do usprawnienia postępowania karnego. Jednakże należałoby zastanowić się nad problemem zgodności takiej regulacji z art. 45 Konstytucji RP przewidującym prawo do sądu, oraz jej wpływem na częstotliwość stosowania przez sądy instytucji warunkowego umorzenia postępowania karnego w formie wyroku, której konstytucyjność nie budzi zastrzeżeń.