Aneks nr 6 – Romowie w Polsce - opis sytuacji

Spis streści:	

1.	Struktura społeczności romskiej w Polsce	2
2.	Organizacje	3
3.	Udział w życiu publicznym	5
4.	Życie religijne	6
5.	Kwestie językowe	7
6.	Edukacja	8
7.	Romowie a społeczeństwo obywatelskie	11
8.	Praca – bezrobocie	12
9.	Zdrowie	14
10.	Sytuacja bytowa	15
11.	Bezpieczeństwo, zagrożenie przestępstwami popełnianymi na tle etnicznym	16
12.	Kultura	19
13.	Wiedza o społeczności romskiej	21

1.	Struktura społeczności romskiej w Polsce 
Wielkość społeczności polskich Romów jest niezwykle trudna do oszacowania. Potwierdzają to liczby (15 - 50 tys.) podawane przez różne osoby i organizacje próbujące policzyć polskich Romów. Z szacunkowych danych przygotowanych w 2002 r. przez wojewodów, na podstawie informacji nadesłanych przez jednostki samorządu terytorialnego wynika, że w Polsce żyje około 20 tys. Romów.
Polscy Romowie są potomkami indyjskich koczowników, którzy między VI a XI w. n.e. wyruszyli na zachód, dotarli na Bałkany skąd w XIV w. ruszyła kolejna wielka fala migracyjna na północ i zachód Europy. Od początku XV w. znajdujemy ślady obecności Romów w Polsce. Przez następne wieki Polska była „krajem przyjmującym” dla Romów, którzy uciekali przed brutalnymi prześladowaniami w krajach sąsiednich, lub których szlaki wędrówek prowadziły przez ziemie polskie. Część z nich związała się z Polską na stałe. Obecnie są to Romowie należący do czterech głównych grup etnicznych: 
•	Polska Roma, których przodkowie między XVI a XVIII w. uciekali do Polski przed prześladowaniami w państwach niemieckich. Ślady tej „niemieckiej” migracji można odnaleźć w licznych niemieckich zapożyczeniach obecnych w dialekcie Polska Roma. Najczęściej noszą polskie nazwiska Paczkowski, Majewski, Wiśniewski, Kamiński, Głowacki, Krzyżanowski.
•	Romowie Karpaccy (nazywani także Romami górskimi, Bergitka Roma) przybywali do Polski od XV w., wędrując wzdłuż łuku karpackiego z Wołoszczyzny, Węgier, Słowacji. Ich nazwiska są pochodzenia węgierskiego – Gabor, Mirga, Ciureja oraz polskiego - góralskie nazwiska – Gil, Oraczko, Pompa, Kacica, Siwak. 
•	Kełderasze (Kelderari, Kalderasza, Kotlarze) od lat 60-tych XIX w. przybywali na ziemie polskie z terenów dzisiejszej Rumunii. Główna profesją Kełderaszy było kotlarstwo.
•	Lowarzy (Lovara, Łowaria) pojawili się w Polsce razem z Kełderaszami migrując z terenów dzisiejszej Rumunii i Węgier. Zajmowali się handlem końmi i tekstyliami. Romowie należący do „starszych” grup Polska Roma i Romów Karpackich zarówno Kełderaszy jak i Lowarów nazywają Austriakami.
Polska Roma, Kełderasze i Lowarzy kształtowali swoją kulturę i tradycję w oparciu o Mageripena (niepisany kodeks praw i tabuicznych zakazów), którego jednym z najsilniejszych wyznaczników pozostawał wędrowny tryb życia. Związki z nie-Romami i Romami z innych grup są sporadyczne, a przywódcy poszczególnych grup i  rodów utrzymują autorytet posługując się tradycyjnym prawem zwyczajowym. W latach 60-tych XX w., w wyniku realizowanej przez PRL polityki przymusowego osiedlania, większość Romów prowadzących koczowniczy tryb życia, skupiła się w miastach. Dzisiejszy obraz rozmieszczenia Romów w Polsce jest efektem polityki osiedleńczej z tamtych lat. Procesowi tworzenia się lokalnych społeczności romskich towarzyszył jednocześnie ruch migracyjny za granicę.
Romowie Karpaccy trwale osiedlali się na terenie południowej Polski w czasie ostatnich kilku wieków. Ich tradycja i kultura powstawała w innych warunkach niż pozostałych grup, a utrzymanie wewnętrznej spoistości nie było czynnikiem warunkującym życie wspólnoty, tak jak to miało miejsce w grupach o tradycjach wędrownych (brak np. tradycyjnego, instytucjonalnego zwierzchnictwa: jednostkowego - Śero Roma w Polska Roma, lub zbiorowego ‑ Romano Kris u Kełderaszy i Lowarów). Głównie zamieszkują Sądeczczyznę, Spisz, Podhale, Orawę gdzie tworzą wspólnotowe osady w Szaflarach, Czarnej Górze, Ostrowsku, Czarnym Dunajcu, Maszkowicach, Krośnicy, Limanowej i Koszarach, Ochotnicy Górnej, Nowym Sączu, Nowym Targu i innych. Od lat 50-tych XX w. emigrowali do miast  (głównie Nowa Huta, miasta Górnego i Dolnego Śląska), ale także do miasteczek i wsi północnej i północno-zachodniej polski, gdzie zatrudniano Romów w Państwowych Gospodarstwach Rolnych. 
Obok międzygrupowych, przypominających kastowe, podziałów wśród Romów istotne znaczenie mają także podziały terytorialne, związane z działalnością oficjalnych organizacji romskich (w większości przypadków mających zasięg lokalny) i wewnętrzne podziały na bogatych i uboższych w obrębie miast i wiosek. Trzeba jednak pamiętać, że hermetyczność społeczności romskiej do tego stopnia utrudnia z nią głębszy kontakt, że z całą pewnością wiele podziałów i wewnętrznych problemów w ogóle nie dociera do zewnętrznych  obserwatorów. 

2.	Organizacje 
Społeczności romskie w okresie przed I Wojną Światową nie miały ani warunków, ani ambicji tworzenia oficjalnych więzów organizacyjnych. Były one bowiem obce tradycji i wewnętrznym prawom rządzącym tymi społecznościami. Kiedy po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. warunki dla takiej działalności zaistniały, Romowie mieli już silnie wykształcony mechanizm unikania ściślejszych kontaktów z nie-Romami i utajniania swoich poczynań. 
Po II Wojnie Światowej władze Polski Ludowej podjęły działania zmierzające do objęcia Romów kontrolą i nadzorem. Między innymi temu celowi miało służyć zorganizowanie Romów w oficjalne stowarzyszenia. Powstało ich kilka i najczęściej miały one bardzo krótką historię. Czasami Romowie poddawali się presji organizacyjnej z powodów koniunkturalnych. Wykorzystywali tę możliwość, aby otrzymać lokale mieszkalne na zimę, czy pomoc materialną. Wiosną, wraz z wymarszem taboru, „organizacja” przestawała istnieć. Nieliczni aktywiści romscy spotykali się z potępieniem i ostracyzmem ze strony zdecydowanej większości Romów. 
Najdłużej działającą organizacją romską jest Stowarzyszenie Społeczno ‑ Kulturalne Romów w Tarnowie, które istnieje nieprzerwanie od 1963 r. (do 1983 r. pod nazwą Cygańskie Stowarzyszenie Kulturalno – Oświatowe „Nowe Życie”). Mimo kontrowersji i wątpliwości tradycyjnej cygańszczyzny - Stowarzyszenie aktywizowało działalność tarnowskich Romów, a doświadczenia zebrane przez tamtejszych działaczy romskich procentowały w latach 90-tych. 
Obok niechęci Romów do jakiejkolwiek oficjalnej działalności, do końca lat 80-tych próby powołania organizacji społecznych paraliżowane były także przez podziały grupowe i rodowe. Od początku lat 90-tych sytuacja się zmienia. Obok przemian politycznych, które przyniosły demokratyzację kraju, zakończyły okres dyskryminacji Romów i doprowadziły do ich równouprawnienia, okres ten charakteryzował się wzrostem napięć społecznych. W 1990 r. doszło do zajść w Mławie, gdzie w zamieszkach zdemolowano i rozkradziono domostwa należące do Romów.  Źródeł i podobieństw tych wydarzeń należy poszukiwać jeszcze w początkach lat 80-tych, kiedy doszło do zbiorowych aktów agresji przeciwko społecznościom Romów w Koninie, Słupsku i najbardziej znanych wydarzeń w Oświęcimiu w 1981 r. 
Według niektórych znawców zagadnienia, wydarzenia w Mławie oraz inne, mniejsze w swojej skali, przypadki napaści na Romów, do których doszło na początku lat 90-tych były jedną z głównych przyczyn powstania organizacji romskich, czy wręcz przebudzenia etnicznego Romów. Romowie mając poczucie opuszczenia przez państwo i zagrożenia ze strony niechętnego im otoczenia, uwierzyli młodym liderom, którzy szansę na poprawę sytuacji oraz możliwość wpływu na procesy decyzyjne dotyczące Romów, widzieli w działalności organizacji reprezentujących Romów. 
Jednak praktyka dziesięciu lat aktywności na forum publicznym pokazuje, że liderzy organizacji i  stowarzyszeń romskich najczęściej ograniczają swą działalność do środowisk lokalnych. 
Organizacją mającą ambicję reprezentowania większych społeczności romskich jest Centralna Rada Romów, powołana do życia w 1997 r. przez liderów lokalnych społeczności romskich. Jej przewodniczącym został Stanisław Stankiewicz, wiceprezydent International Romani Union i redaktor naczelny pisma „Rrom p-o Drom”. Centralna Rada Romów jest raczej konfederacją organizacji, których liderzy wypowiadają się wspólnym głosem w najważniejszych dla społeczności romskiej sprawach, niż działającą w sposób ciągły i formalny strukturą organizacyjną. Organizacją o zasięgu ponadlokalnym jest również  Stowarzyszenie Romów w Polsce, założone w 1991 r. przez aktualnego prezesa Romana Kwiatkowskiego oraz Andrzeja Mirgę, cyganologa i etnografa, związanego z Uniwersytetem Jagiellońskim i  przewodniczącego Grupy Specjalistów ds. Romów Rady Europy. Pozostałych kilkanaście organizacji ma zasięg lokalny.

3.	Udział w życiu publicznym
Romowie są mniejszością etniczną, która (poza nielicznymi wyjątkami) nie bierze aktywnego udziału w życiu publicznym. Wynika to z niedostatecznej edukacji obywatelskiej oraz ciągle jeszcze obecnej rezerwy, czy wręcz niechęci, tradycyjnych autorytetów wobec działalności na forum publicznym. Powodem małej aktywności publicznej Romów są również problemy organizacji romskich, których przyczyny opisane zostały w rozdziale poprzednim. Ciągle powtarzające się w historii Romów okresy prześladowań oraz próby przymusowej asymilacji wykształciły system zachowań oparty na nieufności i mistyfikacji w kontaktach ze światem zewnętrznym. Tradycyjna struktura organizacyjna społeczności romskich oparta na więziach rodzinnych i rodowych była najlepszą ochroną przed zazwyczaj opresyjnym otoczeniem. Wszystko to utrwalało tryb życia na marginesie społeczeństwa. 
Próbą aktywnego włączenia się Romów w powstające po 1989 r. społeczeństwo obywatelskie był udział w kampanii wyborczej w 1991 r. Andrzeja Mirgi i Stanisława Stankiewicza, jako kandydatów na posłów do Sejmu RP. Andrzej Mirga startował jeszcze raz w 1993 r. z listy Unii Wolności. Choć bez sukcesu (kandydaci nie znaleźli zdecydowanego poparcia nawet wśród samych Romów), były to jedyne jak dotąd próby wprowadzenia reprezentantów Romów do parlamentu. 
Radnym gminy Czarny Dunajec (województwo małopolskie) kadencji 1998 – 2002 był Ryszard Rzepka. W wyborach 2002 r. do samorządu terytorialnego na terenie województwa małopolskiego wystartowało kilkunastu Romów. Nikt z kandydatów nie uzyskał mandatu, lecz za sukces można uznać przeprowadzoną kampanię wyborczą, dzięki której do publicznej dyskusji wprowadzono problemy lokalnych społeczności romskich. W Konstantynowie Łódzkim, dzięki wsparciu wyborców romskich, radnym miejskim został członek Stowarzyszenia Centrum Doradztwa i Informacji dla Romów w Polsce Robert Jakubowski. 
Zmiany zachodzące w Polsce po 1989 r. umożliwiły podjęcie działań służących podtrzymywaniu tożsamości narodowej i kultywowaniu własnej kultury. W tym nurcie znajduje swoje miejsce wydawany od 1990 r. w Białymstoku miesięcznik dla Romów „Rrom p-o Drom” redagowany przez Stanisława Stankiewicza. W piśmie publikowane są artykuły w romani oraz w języku polskim. Od 1995 r. Stowarzyszenie Romów w Polsce wydaje, skierowany przede wszystkim do czytelnika polskiego, kwartalnik „Dialog Pheniben”. Programy poświęcone Romom ukazują się w ramach programów dla mniejszości narodowych w regionalnych oddziałach TVP i PR. Oddział Kraków TVP, jako pierwszy w Polsce, realizuje raz w miesiącu program informacyjny, częściowo w języku romskim.
Media coraz więcej miejsca poświęcają problematyce romskiej. W zdecydowanej większości są to jednak materiały poszukujące egzotyki i potwierdzenia, związanego ze społecznością romską, stereotypu romantycznego, bądź kryminalnego.

4.	Życie religijne
Większość polskich Romów deklaruje związek z Kościołem Rzymskokatolickim. Od listopada 1996 r.  Krajowym Duszpasterzem Romów jest ks. Stanisław Opocki.
Życie duchowe Romów jest bogate. Ślady najdawniejszych wierzeń swobodnie przenikają się z tradycją chrześcijańską (w przypadku zdecydowanej większości polskich Romów z tradycją katolicką). Nie powoduje to jednak poczucia szczególnej wspólnoty ze współwyznawcami. Większość Romów nie przywiązuje większej wagi do aktywnego uczestnictwa w życiu religijnym. 
Szczególne miejsce zajmuje kult maryjny. W dniu 8 grudnia na Jasnej Górze obchodzone jest, połączone z pielgrzymką, Święto Matki Boskiej Romów, które w 1981 r. zainicjował ks. Edward Wesołek. W latach 1979 – 1996 Ksiądz E. Wesołek pełnił funkcję Krajowego Duszpasterza Cyganów-Romów. Był inicjatorem duszpasterstwa Romów w Polsce, wydał kilka numerów pisma „Devel Sarengo Dad - Bóg Ojcem Wszystkich” z tekstami po polsku i w romani (również modlitwy). Dużym zainteresowaniem ze strony Romów Karpackich cieszy się coroczna wrześniowa pielgrzymka Romów z Polski i ze Słowacji do Matki Boskiej Bolesnej w Limanowej, organizowana od 1986 r. przez ks. Stanisława Opockiego. We wrześniu Romowie pielgrzymują do Matki Boskiej zwanej Cygańską, której figura znajduje się w kościele OO Kapucynów w Rywałdzie Królewskim. W czerwcu Romowie z Dolnego Śląska i Opolszczyzny spotykają się w sanktuarium Matki Boskiej na Górze św. Anny. Należy jednak pamiętać, że pielgrzymki, obok zakładanego charakteru religijnego, są również okazją do spotkania i umacniania więzi węwnątrzgrupowych.  
W 1997 r. Jan Paweł II wyniósł na ołtarze Zefiryna Jimez Malla, Cygana z hiszpańskiej grupy Cale. Trudno jest jednak dzisiaj ocenić jaki wpływ na życie religijne polskich Romów miała jego beatyfikacja.  
Niewielkie grupy Romów są też wyznawcami prawosławia, członkami Kościoła Zielonoświątkowców oraz Związku Świadków Jehowy. 

5.	Kwestie językowe
	Romowie posługują się językiem romani, podobnie jak sanskryt, mającym korzenie w językach indo - aryjskich. Rozwój romani następował na trasach wielosetletnich wędrówek Romów, czego wynikiem jest silne zróżnicowanie dialektalne, w niektórych przypadkach kreolizacja języka wspólnych indyjskich przodków. Należy zwrócić uwagę, że kultura romska jest kulturą oralną i nie wykształciła skodyfikowanego języka pisanego. Stąd dzisiejsze problemy z transkrypcją języka mówionego. Problemy z   usystematyzowaniem romani pogłębiają wewnętrzne spory między grupami i   społecznościami Romów w Europie oraz brak szerszego zainteresowania tym zagadnieniem. W 1990 r. w Jadwisinie pod Warszawą, w trakcie obrad IV Międzynarodowego Kongresu International Romani Union, z inicjatywy romskiego filologa Marcela Courtiade przyjęto projekt zasad  standaryzacji i pisowni romani (tzw. alfabet warszawski). Jednak po 10 latach proces wprowadzania tego systemu w życie jest ciągle w stadium początkowym. Niektórzy liderzy Romscy uważają, że wobec braku własnego terytorium, kościoła narodowego, ukształtowanych elit czy wspólnej wykładni przeszłości i pochodzenia – zunifikowany język literacki stanowić może istotne spoiwo dla żyjących w  rozproszeniu Romów. Świadomość tego faktu jest jednak nikła wśród samych zainteresowanych. Problem pogłębia także spór o samą zasadę unifikacji języka romani. Jego dialekty (również dialekty, którymi posługują się Romowie w Polsce) są na tyle zróżnicowane, że stanowią wyróżnik i identyfikator grupowy, który ciągle jeszcze jest ważniejszy niż szersza i abstrakcyjna dla większości Romów wspólnota etniczna.

6.	Edukacja
	Wspólnotowy tryb życia, jaki prowadzi większość Romów w Polsce, pozwala na kultywowanie modelu życia, w którym o socjalizacji i edukacji dzieci i młodzieży decydują tradycyjne wartości. Podstawą tej edukacji są: wprowadzenie w  świat romanipen ‑ zasad postępowania; wykształcenie cech osobowościowych umożliwiających identyfikację – me som Rom (jestem Romem), określającą relację wobec innych członków społeczności oraz wobec świata zewnętrznego – gadźów (nie-Romów). Stąd tak wielka rola starszych członków społeczności, którzy są strażnikami „właściwego wzorca” i nauczycielami prawa. Dla Romów prowadzących w przeszłości wędrowny tryb życia, prawem jest Mageripen ‑ kodeks tabuicznych zakazów, ściśle normujący i regulujący wiele aspektów życia Romów. Wychowanie i przysposobienie do pracy następuje w rodzinie. Jednak wzory tego wychowania są na tyle odmienne od modelu wychowawczego nie-romskiej większości, że często były i są przyczyną kulturowego zderzenia i konfliktu.  
Romowie nie wykształcili własnego, skodyfikowanego języka pisanego, a język polski w wielu przypadkach jest dla nich językiem obcym, ewentualnie drugim. Koczowniczy, lub terytorialnie nieustabilizowany tryb życia, również nie sprzyjał edukacji w tradycyjnej szkole. Poza tym, nauczanie w gadźowskiej szkole traktowane było - a często wciąż jeszcze jest - jako zagrożenie dla wewnętrznej spoistości grupy, niebezpieczeństwo podważenia wartości i zasad romanipen oraz jako narzędzie indoktrynacji i asymilacji. Rzeczywiście, szkoła obok zadań czysto edukacyjnych często przyjmowała na siebie obowiązki resocjalizacyjne i reedukacyjne, przysposobienia Romów do norm i obyczajów większości. 
W warunkach wędrowania obowiązek szkolny nie był realizowany. Dopiero kiedy wędrowni Romowie zostali osiedleni, przymus ten egzekwowano, traktując go również jako jeden z instrumentów karno‑administracyjnych pomocnych w procesie osadnictwa. Wtedy to dopiero romskie dzieci w większej ilości trafiły do szkół. Jednak nieprzystosowanie dzieci do wymogów szkolnych, niechęć lub wręcz wrogość rodziców do instytucji szkoły oraz nie mniejsze nieprzystosowanie szkoły i nauczycieli do nauczania Romów, przesądziły o niepowodzeniu akcji. 
Dzieci romskie, jeśli już trafiły do szkoły, najczęściej kończyły edukację na etapie pierwszych klas szkoły podstawowej. Często bezzasadnie przenoszone były do szkół specjalnych. Po 1989 r. sytuacja się nie poprawiła, a przymus szkolny realizowany był w jeszcze mniejszym stopniu. 
Obecnie zapewnienie odpowiedniej edukacji jest jednym z podstawowych postulatów organizacji romskich. Nikt z liderów i działaczy romskich nie ma wątpliwości, że edukacja jest koniecznym warunkiem pełnoprawnego uczestnictwa Romów w nowoczesnym świecie. Liderzy romscy zdają sobie sprawę, że brak wykształcenia, czy wręcz analfabetyzm, jest jednym z najważniejszych powodów niskiego statusu społecznego i upośledzenia ekonomicznego dużej części polskich Romów. 
Edukacji Romów nie pomagał również spór o model kształcenia. W 1985 r. z inicjatywy nauczycieli z Nowego Sącza oraz księdza Stanisława Opockiego powstała, w formule szkółki niedzielnej, pierwsza klasa romska prowadzona przy parafii rzymsko-katolickiej w Łososinie Górnej. Nauczano tam pisania, czytania, higieny osobistej, przygotowania do dorosłego życia, katechezy. Inicjatywa ta, łamiąc monopol edukacyjny szkoły państwowej nie spotkała się z przychylnością władz oświatowych PRL. Po 1989 r. w całej Polsce zaczęły powstawać klasy romskie. W 1993 r  działało około 25 takich klas (uczyło się w nich około 430 dzieci), wspartych rekomendacją Ministerstwa Edukacji Narodowej. Klasy, do których uczęszczały najmłodsze dzieci (1-3 klasa), powstawały w celu umożliwienia im pokonania barier edukacyjno - adaptacyjnych i przygotowania do nauki w klasach starszych, w systemie zintegrowanym.
Taka organizacja nauczania dzieci romskich spotkała się ze sprzeciwem części środowiska Romów. Jej przedstawiciele są przeciwni tworzeniu specjalnych klas romskich i uważają je za przykład „szkolnego getta”. Poza przypadkiem Parafialnej Podstawowej Szkoły Romskiej w Suwałkach, poziom nauczania w klasach romskich jest bowiem zdecydowanie niższy niż w klasach integracyjnych. Szkoła w Suwałkach, dzięki zaangażowaniu nauczycieli i przede wszystkim twórcy i dyrektora szkoły Jacka Milewskiego, skutecznie realizuje misję edukacyjną wśród suwalskich Romów. 
Obecnie działa kilkanaście klas romskich (7 na terenie województwa małopolskiego). Uczą się w nich dzieci i młodzież w różnym wieku o różnym poziomie zaawansowania. Obok dzieci 7 - 8 letnich program klas pierwszych (nauka czytania i pisania) realizują 15-latkowie. Mimo wszystkich mankamentów i zasadnych zarzutów dotyczących niskiego poziomu nauczania, nie sposób nie zauważyć, że dla opóźnionej edukacyjne młodzieży (np. z powodu kilkuletniego wyjazdu za granicę) klasy romskie stanowią obecnie jedyną szansę opanowania podstaw języka polskiego, matematyki. Również niektórzy rodzice uczniów, mając do wyboru tzw. klasę integracyjną czy klasę romską, wybierają tę drugą uważając, że dziecko ucząc się wśród „swoich” narażone będzie w mniejszym stopniu na stres związany nauką, ale także z potencjalną lub rzeczywistą niechęcią, czy wręcz przypadkami agresji ze strony nie-romskich rówieśników. Wszyscy jednak, włącznie z twórcą klas romskich, ks. S. Opockim zgadzają się, że taki model edukacji dzieci i młodzieży romskiej jest jedynie próbą doraźnej pomocy, rozwiązaniem tymczasowym, które nie stanowi skutecznej alternatywy wobec integracyjnych form edukacji. Nie daje także nadziei na trwałe rozwiązanie problemu edukacji Romów. 
Regularną nauką objęte jest  około 70 % dzieci polskich Romów. Frekwencja uczniów romskich jest niska. Dzieci często wyjeżdżają z rodzicami na dłuższy czas (towarzysząc np. podczas handlu obwoźnego), weekendy oraz dni świąteczne wydłużane bywają ponad miarę. Dziewczynki w wieku 13 – 15 lat są już kandydatkami na żonę. Rodzice bojąc się o porwanie „w celu matrymonialnym” przez przypadkowego zięcia – profilaktycznie zabierają dziecko ze szkoły pod nadzór osób starszych. Po zamążpójściu, młode mężatki nie wracają do szkoły. 
Jak wynika z raportu Romowie o edukacji swoich dzieci – na przykładzie Cyganów Karpackich, przygotowanego w 1997 r. przez Stowarzyszenie Romów w Polsce na zlecenie Ministerstwa Edukacji Narodowej, dzieciom romskim najczęściej brak jest wstępnego przygotowania, jakie daje edukacja przedszkolna. Romowie z reguły nie posyłają dzieci do przedszkoli ani do „klas zerowych”. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest brak środków na opłacanie edukacji przedszkolnej. Zdarzały się też niestety przypadki, w których dofinansowywanie przez Ministerstwo Edukacji Narodowej oświaty przedszkolnej oraz kolonii integracyjnych powodowało obniżenie wysokości zasiłków przekazywanych rodzinom romskim przez opiekę społeczną. Taka sytuacja w sposób zdecydowany zniechęca rodziców romskich  do posyłania dzieci do przedszkoli i „klas zerowych”.
Dzieci często odstrasza od szkoły nieprzychylność ze strony nie‑romskich rówieśników. Nie mając silnej motywacji i wsparcia ze strony rodziców porzucają szkołę. W sondażu badającym uczniów, na pytanie: z kim wolałbyś nie siedzieć w ławce? Jedna trzecia wymieniła Roma - Cygana. „Wyprzedzał” go jedynie chory psychicznie i homoseksualista. Minimalnie mniejszą niechęcią obdarzono nosiciela wirusa HIV i byłego narkomana. Nowsze badania wykazują, że choć poziom niechęci do Romów systematycznie się obniża, to wciąż jest bardzo wysoki.. 
Innym poważnym problem są złe warunki materialne i socjalne, w jakich żyje wiele rodzin romskich. Szczególnie dotyczy to grupy Romów Karpackich. Ubogich Romów nie stać na podręczniki i pomoce szkolne, często mają trudności z zaspokojeniem podstawowych potrzeb (zakup odzieży i obuwia). W przeludnionych domostwach trudno znaleźć dziecku miejsce do skupienia potrzebnego dla efektywnej pracy pozaszkolnej.

7.	Romowie a społeczeństwo obywatelskie 
	Niechęć i powszechne odrzucenie Romów było i wciąż jest przyczyną podobnej i psychologicznie uzasadnionej reakcji niechęci i odrzucenia świata gadźów (nie-Romów). Romowie wykształcili szereg mechanizmów, które umożliwiły im przetrwanie na marginesie społeczeństw większościowych. Społeczeństwa te bowiem, za pośrednictwem swoich instytucji (szkół, policji, sądów) częściej stanowiły zagrożenie dla integralności i tożsamości Romów niż szansę na rozwój i dobrobyt. Konsekwencją tego konfrontacyjnego współistnienia była budowa wielu barier, (np. kategorie tabuicznie zakazanych profesji), podejrzliwość w stosunku do podejmowanych przez niektórych Romów, działań wykraczających poza tradycyjne rozumianą cygańszczyznę oraz uzasadniona w wielu przypadkach nieufność do nie-Romów próbujących przekroczyć tę barierę z zewnątrz. 
	Wzajemna obcość charakterystyczna dla relacji między Romami a polską większością była przyczyną budowy, nie tylko stereotypowego, negatywnego przeważnie, wizerunku Roma, ale także równie stereotypowego obrazu gadźów. Należy pamiętać, że to określenie nie-Romów, użyte w odpowiednim kontekście bywa określeniem pejoratywnym. Romowie, żyjąc w narzuconej i wybranej jednocześnie izolacji społecznej, do gadźów odnoszą się z nieufnością, czasami z pogardą. Świat gadźów jest dla dużej części Romów światem wciąż obcym, gorszym, a przede wszystkim niezrozumiałym. Jeśli do powyższego opisu dodamy powszechny wśród Romów brak wykształcenia, nie rzadko analfabetyzm, otrzymamy obraz społeczności zmarginalizowanej, wyłączonej z życia publicznego kraju, żyjącej często z poczuciem krzywdy doznawanej ze strony przedstawicieli instytucji publicznych, których działań i uwarunkowań nie rozumieją. 

8.	Praca – bezrobocie
	Kowalstwo, handel końmi, wróżba i muzykanctwo to podstawowe źródła zarobkowania, z którymi kojarzymy Romów. Oczywiście zarabiali także na chleb na dziesiątki innych sposobów, imając się różnych zawodów wykraczających poza utarty stereotyp. Współcześnie z tradycyjnych zawodów przetrwały wróżki oraz genialni nieraz cygańscy muzycy. Zawody „metalowe” i handel końmi zanika.
	W góralskich, karpackich wioskach, romscy kowale właściwie zdominowali zawód. Klientami ich kuźni byli rolnicy. Kowale wytwarzali oraz naprawiali narzędzia rolnicze, podkuwali konie. Byli cenieni jako fachowcy, a ich usługi były niedrogie. Uprzemysłowienie, wyparcie koni z gospodarki rolnej i fabryczna produkcja narzędzi podcięły podstawy ekonomicznej opłacalności zawodu. 
	Pokrewną – „metalową” profesją zajmowali się w Polsce Kełderasze, ale także przedstawiciele innych grup, którzy przejęli od Kełderaszy kotlarski fach. Kotlarze pracowali przy wyrobie i bieleniu (emaliowaniu) miedzianych naczyń i kotłów dla gospodarstw domowych, jak i dla przemysłu. Kełderasze w dwudziestoleciu międzywojennym, dzięki swoim umiejętnościom szybko się wzbogacali. Długo jeszcze po wojnie, do lat osiemdziesiątych, zapotrzebowanie na emaliowanie cyną kotłów w cukierniach, browarach, zakładach przetwórstwa było duże i pozwalało całkiem dobrze funkcjonować romskim spółdzielniom kotlarskim. W wielu domach wiszą jeszcze patelnie cygańskie, jednak częściej już jako pamiątka minionych dni, zabytek, jakim stają się wśród Romów rzemiosła związane z obróbką metali. 
	Władze PRL próbowały nakłonić Romów do pracy w zawodach, z którymi nigdy wcześniej nie mieli do czynienia. Niepowodzeniem zakończyły się eksperymenty w romskich PGR-ach. Nie mający żadnych tradycji rolniczych Romowie, w większości przypadków, bądź porzucali uprawę i hodowlę, bądź też doprowadzali je do upadku. Wielu Romów Karpackich znalazło zatrudnienie na wielkich budowach socjalizmu. Stąd dzisiaj skupiska Romów w Nowej Hucie, Zabrzu, Bytomiu, Katowicach i innych miastach. Po przełomie 1989 r., w procesie restrukturyzacji przemysłu oraz likwidacji państwowych przedsiębiorstw, niewykwalifikowani Romowie byli pierwszymi, którzy tracili pracę. 
	Współcześnie najpowszechniejszym zajęciem wśród Romów jest handel. Dzięki rodzinnym powiązaniom z zagranicą, zarabiają na sprowadzaniu używanych samochodów, handlu tekstyliami, wełną, dywanami oraz, od wielu już lat, starociami i antykami. Niektórzy inwestują w środki trwałe – sklepy, restauracje, nieruchomości, stacje benzynowe. 
	Ich podstawy ekonomiczne budowane były w warunkach reglamentacji i ograniczeń obrotu handlowego. Duży zysk przynosił czarnorynkowy handel walutami zagranicznymi i złotem. Przeważnie byli to Romowie z grup Polska Roma, Kełderaszy i Lowarów, którzy przyzwyczajeni do samowystarczalności – „odnaleźli” się w nowej rzeczywistości ekonomicznej. Na tle całej populacji Romów polskich ci najbardziej przedsiębiorczy nie są jednak grupą dominującą. Wielu Romów żyje z dnia na dzień, bez stałego zatrudnienia, utrzymując się z zajęć dorywczych, zazwyczaj pracując „na czarno”, lub na tzw. „kartki” – żebrząc, często przy pomocy dzieci. Do tej grupy zalicza się duża część Romów Karpackich. Wraz z uprzemysłowieniem epoki socjalizmu oraz przemianami rynkowymi po 1989 r., stracili możliwość zarobkowania w zawodach tradycyjnie uprawianych od dziesiątków lat. W obliczu upadku zapotrzebowania na cygańską wytwórczość rzemieślniczą i na niewykwalifikowaną siłę roboczą (np. tłuczenie kamieni na szosy), Romowie Karpaccy zdani są w swojej większości na pomoc społeczną.
	Jedną z głównych przyczyn bezrobocia Romów jest słabe wykształcenie (często analfabetyzm oraz niedostateczna znajomość języka polskiego), brak kwalifikacji, ale również niechęć pracodawców do zatrudniania Romów. Nie bez znaczenia jest również bierność samych Romów w poszukiwaniu pracy oraz czasami niechęć do podejmowania przez nich pracy ciężkiej i mało płatnej. W środowisku romskim częste jest przekonanie, że Rom pracuje kiedy musi. Przekonanie to wzmacnia negatywnie nacechowane określenie - gadźikani bući (gadźiowska praca) - jako synonim pracy powtarzalnej, nudnej, przede wszystkim niezyskownej. Na drugim biegunie znajduje się praca romska ‑ zyskowna, oparta raczej na zręczności i jednorazowości wysiłku, wykonana szybko i pomysłowo. Stereotyp Roma leniwego, nieodpowiedzialnego, źle pracującego jest niezwykle silny. Ulegają mu również sami Romowie. Popadają w bierność (nie szukają pracy, nie podnoszą kwalifikacji) oraz w uzależnienie od pomocy socjalnej. Powoduje to trudną sytuację patologicznego i dziedziczonego w rodzinie bezrobocia.
	Na podstawie raportu Romowie - bezrobocie. Elementy opisu położenia społecznego Romów w Polsce w 1999 r., przygotowanego przez Stowarzyszenie Romów w Polsce na zlecenie Krajowego Urzędu Pracy, można stwierdzić, że:
-	co trzeci badany Rom nie ma ukończonej szkoły podstawowej;
-	tylko 0,8 % badanej populacji posiada wykształcenie wyższe;
-	zaledwie 43% badanych wskazało pracę zawodową jako źródło dochodów swoich rodzin;
-	wprawdzie 32% badanych deklaruje chęć pracy zawodowej, ale aż 56 % nie udzieliło na pytanie o zainteresowanie podjęciem pracy żadnej odpowiedzi, ponadto pojawiło się specyficzne uzasadnienie braku chęci wykonywania pracy zarobkowej, zakorzenione w tradycji,  w rodzaju „u Cyganów  nie ma tego”;
-	tylko około 30% badanych Romów miało kontakty z urzędami pracy;
-	zaledwie 25% badanych wyraziło chęć uczestniczenia w kursach przygotowania zawodowego, mimo bardzo niskiego poziomu wykształcenia.
	W świetle powyższych danych, środowisko romskie można uznać za szczególnie zagrożone długotrwałym bezrobociem. Spośród wszystkich grup romskich Romowie Karpaccy w największym stopniu dotknięci zostali tym problemem. Niemal cała tamtejsza populacja romska jest bezrobotna i utrzymuje się dzięki pomocy społecznej.

9.	Zdrowie
	Problemy zdrowotne Romów wynikają przede wszystkim ze złej, a w wielu przypadkach wręcz katastrofalnej sytuacji socjalnej: braku wodociągów, kanalizacji, braku ocieplenia domostw, ich fatalnego stanu technicznego, braku pieniędzy na opał, ubogiej diety, ograniczonego dostępu do świadczeń zdrowotnych, a także braku profilaktyki oraz tradycji monitorowania ciąży przez kobiety romskie, co pomogłoby leczyć wady wrodzone dzieci we wczesnym wieku. Opierając się na informacjach przekazywanych przez przedstawicieli społeczności romskiej można wnioskować, że Romowie szczególnie zagrożeni są cukrzycą oraz chorobami układu krążenia. Częste są również choroby układu oddechowego (astma, bronchit, zapalenia płuc), wirusowe zapalenie wątroby typu B. Wśród Romów zamieszkujących zdegradowane socjalnie osiedla i domostwa zdarzają się przypadki gruźlicy. Katalog schorzeń (w rzeczywistości o wiele szerszy), w połączeniu z problemami natury ekonomicznej, wyłączeniem wielu Romów spod bezpłatnej opieki publicznej służby zdrowia wpływają na zwiększenie wskaźnika umieralności – tym samym na niższą, od ogółu obywateli polskich, średnią długość życia Romów.

10.	Sytuacja bytowa
	Społeczności romskie są silnie zróżnicowane również pod względem sytuacji ekonomicznej, a co za tym idzie sytuacji bytowej. Obok niewątpliwie zamożnych Romów i często spektakularnie wyrażonego bogactwa, znajdują się całe społeczności żyjące w ubóstwie czy wręcz nędzy, której długotrwałe skutki odbijają się przede wszystkim na dzieciach, pozbawionych nie tylko podstawowych sprzętów i ubrań czy okazji do uczestnictwa w wyjazdach wakacyjnych, ale także, z powodu niemożności opłacania przez rodziców dojazdów do szkół poza miejscem zamieszkania, możliwości uczęszczania do szkół ponadpodstawowych. 
Szczególnie dotyczy to Romów Karpackich. Romowie zamieszkujący podgórskie tereny województwa małopolskiego w przytłaczającej większości są klientelą pomocy społecznej. W dziesięciu gminach tego województwa zamieszkałych przez Romów, 75% rodzin romskich otrzymuje lub otrzymywało różne świadczenia z pomocy społecznej, a w niektórych gminach ponad 95% rodzin romskich korzysta z różnych form takiej pomocy. Rodziny te objęte są wszystkimi formami świadczeń: np. w postaci zasiłków pieniężnych, opłacania posiłków dzieciom uczęszczającym do szkoły, pomocy rzeczowej, w tym także zakupie opału. Niewiele różni się sytuacja w miastach Górnego i Dolnego Śląska, gdzie znajdują się skupiska Romów Karpackich.
Pomoc świadczona jest przede wszystkim w formie stałych zasiłków  opieki społecznej oraz  zasiłków celowych. Zaległości czynszowe powodują, iż rodziny romskie często nie mogą korzystać z dodatków mieszkaniowych. Zajmowane pomieszczenia wymagają natychmiastowych remontów,  niektóre w ogóle nie spełniają  wymogów prawa budowlanego, a część stanowi samowole budowlane. Niepodjęcie w najbliższym czasie prac remontowych spowoduje, że część budynków będzie się nadawała wyłącznie do rozbiórki. Ze względu na dużą liczbę dzieci i wielopokoleniowość, romskie mieszkania są przeludnione (częste są przypadki, że cała rodzina, nieraz 10-osobowa, żyje w jednej izbie). Istotnym problemem jest także kwestia nieuregulowanej własności gruntów, zajmowanych przez Romów, co uniemożliwia budowanie nowych mieszkań. Te istniejące pozbawione bywają podstawowych wygód: toalet, łazienek, w kilku tzw. osadach romskich w województwie małopolskim Romowie pozbawieni są bieżącej wody. 
Dochody znacznej części rodzin  kształtują się poniżej granicy ubóstwa. Rzadkie są przypadki osób korzystających ze świadczeń emerytalnych, systematycznie otrzymujących środki finansowe, które zasilają budżet całej rodziny. Należy się jednak spodziewać, że w najbliższych latach wzrośnie liczba osób pochodzenia romskiego, które mimo osiągnięcia wieku emerytalnego nigdy nie nabędą praw emerytalnych, co zwiększy liczbę osób nie posiadających żadnych stałych źródeł utrzymania. 

11.	Bezpieczeństwo, zagrożenie przestępstwami popełnianymi na tle etnicznym   
	Romowie, zwani Cyganami lub Egipcjanami, pojawiając się w Europie w początkach XIV w., przez pierwsze dwa stulecia nie spotykali się z niechęcią i dyskryminacją. Nieśli ze sobą legendę biblijnego pochodzenia uciekinierów z Egiptu oraz pokutniczego celu wędrówki. Europa, którą w średniowieczu przemierzały wyprawy krzyżowe, armie władców feudalnych, bractwa pokutujących pielgrzymów, wędrowni handlarze, cyrkowcy, artyści i inni tzw. ludzie luźni, przyjęła kolejnych wędrowców z zainteresowaniem i bez niechęci. Dowodzą tego liczne świadectwa i dokumenty z tego okresu - listy przewodnie, informacje kronikarzy miejskich o pomocy udzielonej taborom, akta sądowe, w których Romowie występują jako pełnoprawna strona sprawy i inne. Szybko okazało się jednak, że twierdzenie o chrześcijańskich korzeniach Romów jest mocno przesadzone, a ich wędrowne życie – rzekome pielgrzymki - zaczęto traktować jako włóczęgostwo. Odmienność i obcość, również antropologiczna, paranie się wróżbą i tresurą zwierząt rodziły u współczesnych podejrzenia o konszachty z siłami nieczystymi. 
Od XVI wieku zaczyna się wielosetletni okres prześladowań Romów w Europie. Okres ścigania brutalnymi ustawami wymierzonymi w wędrownych Romów, aktami banicyjnymi, akcjami przymusowego osiedlenia i wynarodowienia. Po sześciu wiekach obecności Romów w Europie polityka hitlerowskich Niemiec doprowadziła do zagłady blisko połowy populacji europejskich społeczności cygańskich - Romów, Sinti, Manuś. Prześladowania nie zakończyły się wraz z II Wojną Światową. Kraje „demokracji ludowej” politykę asymilacji prowadziły pod hasłami równości i budowania jednorodnego socjalistycznego społeczeństwa. Przymusowo osiedlono tych „aspołecznych” Romów, którzy jeszcze wędrowali. Zmuszano ich w „akcjach produktywizacyjnych” do podjęcia pracy w zawodach, które często kłóciły się z romanipen ‑ etosem wędrujących Romów. Także niektóre demokracje zachodnie prowadziły ukrytą politykę asymilacyjną. Sterylizowano kobiety, rodzicom odbierano dzieci, przymusowo umieszczano je w internatach.
Romowie pojawili się na terenach państwa polskiego w początku XV wieku. Nieliczne, niestety, ślady wskazują, że podobnie jak w Europie zachodniej przyjęto ich życzliwie. Byli wolnymi obywatelami, właścicielami majątków, rzemieślnikami.
Pierwszą ustawę skierowaną przeciw Romom zaczynającą się zdaniem Cygani, albo ludzie niepotrzebni, będą przez nas z ziemie wywołani i na potem nie mają być do niej przyjmowani uchwalono na Sejmie Walnym Koronnym w 1557 r. Kolejne ustawy wydawano z dużą regularnością, jednocześnie jednak nie realizując ich lub wręcz prowadząc politykę sprzeczną z ich dyskryminacyjnym duchem (czego dowodem są zwierzchnicy cygańscy z nadania królewskiego). Efektem tolerancji był masowy ruch ucieczkowy do Polski z państw niemieckich, brutalnie realizujących prawa antyromskie. Dzisiejsi Romowie należący do grupy Polska Roma to potomkowie „niemieckich” uciekinierów. 
Ostatnim aktem prawnym I Rzeczypospolitej, który miał określić nową politykę romską, był opracowany w oparciu o Konstytucję 3 Maja i wydany w 1791 r. Uniwersał Komisji Obojga Narodów. Dokument ten gwarantował Romom wolność i opiekę prawa. 
Wraz z upadkiem państwa polskiego dla Romów rozpoczął się najdłuższy okres prześladowań, rozdzielony krótkim okresem dwudziestolecia międzywojennego. Szczególnie trudny był czas zagłady porrajmos – romskiego Holacaustu, oraz okres PRL, gdzie względne bezpieczeństwo osobiste wiązało się z procesem przymusowego osiedlenia i produktywizacji wędrownych Romów. Przymusowe osiedlenie - prowadzone od 1952 r. i uwieńczone zmasowaną akcją w 1964 r.  ‑ spowodowało nieodwracalne zmiany w życiu i świadomości tych Romów, którzy swą tradycję i kulturę wykształcili na wielosetletnich trasach wędrówek. Wędrówek, których nie przerwały nawet najbrutalniejsze działania państw zaborczych. Dopiero zmasowanymi działaniami administracyjno ‑ karnymi udało się to władzom PRL-u.
III Rzeczypospolita traktuje Romów jako pełnoprawnych obywateli. Uznając społeczność romską za mniejszość etniczną, otacza ją szczególną opieką prawną.
Ochrona prawna romskiej mniejszości etnicznej nie oznacza jednak braku niechęci ze strony nie ‑ romskich współobywateli. Dowodem tej niechęci są pojawiające się ze stałą regularnością doniesienia mediów o kolejnych konfliktach i incydentach w Kętach, Żywcu, Łodzi, Pabianicach, Ciechocinku, Czańcu, Dębicy, Zabrzu, Koszelówce i innych miejscach oraz w łagodniejszej postaci, codzienne przykrości jakie bywają udziałem Romów w urzędach, sklepach, na ulicach polskich miast. 
Według Komendy Głównej Policji, Romowie nie są jednak częstymi ofiarami przestępstw, zaś przestępstwa na nich popełniane spotykają się z szybką reakcją Policji. Mimo to, ze strony Romów pojawiają się skargi na opieszałość lub skargi zarzucające niektórym funkcjonariuszom dyskryminowanie Romów. Może to wynikać z wieloletniego doświadczenia, które każe unikać otwartych konfliktów, jak i jakichkolwiek kontaktów z przedstawicielami władzy, nawet w sytuacji ewidentnej krzywdy. Zawód policjanta – chałado jest zaliczany przez większość Romów do kategorii tabuicznie „nieczystych” i zakazanych zawodów, co zdecydowanie utrudnia współpracę policji z Romami. Policja podejmuje jednak próby organizowania spotkań z przedstawicielami Romów w celu omówienia występujących problemów i zagrożeń. Szczególnie ważne wydaje się w tej sytuacji przygotowanie policjantów do pracy w środowisku romskim. Wiedza policjantów na temat specyfiki, kultury, tradycji Romów i ograniczeń jakie z niej wynikają, może być szansą na przełamanie, częstej niestety, obopólnej niechęci.
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji na bieżąco monitoruje zdarzenia kryminalne wymierzone w osoby pochodzenia romskiego. Od kwietnia 2000 r. Komenda Główna Policji przekazuje do MSWiA comiesięczne raporty o takich przypadkach rejestrowanych przez służby policyjne na terenie całego kraju (dane te nie dają jednak pełnego obrazu sytuacji). Na ich podstawie, oraz na podstawie informacji uzyskanych od przedstawicieli organizacji romskich lub samych pokrzywdzonych, podejmowane są czynności wyjaśniające.
W ewidentnych i dobrze udokumentowanych przypadkach Romowie mogą domagać się respektowania przynależnych im praw obywatelskich, powołując się na przepisy Konstytucji RP, szczególnie art. 32 - zakazujący dyskryminacji z jakiejkolwiek przyczyny, a także przepisy zawarte w Kodeksie karnym, Kodeksie postępowania karnego, Kodeksie postępowania administracyjnego, Kodeksie postępowania cywilnego. Dotąd jednak nie było przypadku, aby Romowie zdecydowali się na wszczęcie formalnego postępowania w sprawie o dyskryminację. Może to wynikać z niskiej świadomości prawnej Romów, niechęci do kontaktów z prokuraturą oraz niewiary w skuteczność drogi administracyjnej lub sądowej. 
12.	Kultura 
Dla większości Polaków kultura romska to przede wszystkim „cygańska” muzyka. Romscy muzycy od zawsze towarzyszyli ślubom, pogrzebom i wszelkim innym uroczystościom na których nie-Romowie potrzebowali muzyki. Grali na wiejskich zabawach, ale i na królewskich balach. Muzyka grana przez Romów jest tak różna, jak jej wykonawcy. Inspiracje czerpią z wielu źródeł, stając się często wirtuozami muzyki kraju, który zamieszkują. Dokonania romskich muzyków w Polsce bazowały przede wszystkim na rosyjskim romansie. Jego pozycję budowaną przez lokalne orkiestry „weselne” ugruntowały estradowe zespoły Roma, Terno oraz romscy soliści Randia, Michaj Burano, Wit Michaj, Sylwester Masio Kwiek, Adam Andrasz. 
	Dzisiejsza muzyka romska to amalgamat węgierskich czardaszy, rosyjskich romansów i coraz popularniejszych rytmów bałkańskich. Muzyka ta prezentowana jest na coraz liczniejszych przeglądach muzyki mniejszości narodowych i własnych romskich festiwalach. Dwa największe to organizowany od 1988 r. w Gorzowie Wielkopolskim Romane Dyvesa ‑ Międzynarodowe Spotkania Zespołów Cygańskich oraz organizowany od 1997 r. w Ciechocinku Międzynarodowy Festiwal Piosenki i Kultury Romów. Organizatorem festiwalu w Gorzowie Wielkopolskim jest Stowarzyszenie Twórców i Przyjaciół Kultury Cygańskiej w Gorzowie Wielkopolskim. Dyrektorem festiwalu jest Edward Dębicki, kierownik założonego w 1979 r. zespołu Terno. Program festiwalu uzupełniany jest o dyskusje panelowe, prezentacje literatury cyganologicznej, wieczory poezji, pokazy filmów, wernisaże artystów sztuk plastycznych. Festiwal w Ciechocinku organizowany jest przez popularnego twórcę romskiego Don Wasyla i Stowarzyszenie Mniejszości Narodowej Romów „Roma Union” we Włocławku. 
	Oba Festiwale obszernie relacjonowane są przez  telewizję publiczną. Obok popularyzacji kultury Romów, wzmacniają stereotypowy, romantyczny, ale jednak pozytywny obraz Romów, kochających śpiew i taniec. Ponadto w całym kraju odbywają się imprezy mniejszej rangi prezentujące dorobek lokalnych społeczności romskich. 
	W 1979 r. powstała pierwsza muzealna kolekcja cyganologiczna w Polsce, którą utworzono w Tarnowie, dzięki aktywności etnografa i cyganologa Adama Bartosza. W 1990 r. otwarto w tamtejszym Muzeum Etnograficznym pierwszą na świecie stałą ekspozycję poświęconą kulturze i historii Cyganów. W muzeum odbywają się w ciągu całego sezonu imprezy folklorystyczne. Inną stałą ekspozycją jest sektor cygański w skansenie w Nowym Sączu. 
	W 2001 r. w Bloku 13 na terenie „Stammlager” byłego hitlerowskiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau w Oświęcimiu otwarto stałą wystawę poświęconą martylogii Romów i Sinti w Europie. Wystawa powstała z inicjatywy i przy współudziale Centrum Dokumentacyjno-Kulturowego w Haidelbergu, Państwowego Muzeum Auschwitz-Birkenau, Stowarzyszenia Romów w Polsce oraz sześciu narodowych organizacji romskich. 
	Każdego roku w dniu 2 sierpnia Stowarzyszenie Romów w Polsce oraz Państwowe Muzeum Auschwitz-Birkenau organizują obchody dnia pamięci o zagładzie Romów i Sinti. Uroczystości odbywają się przy monumencie upamiętniającym likwidację w dniu 2 sierpnia 1944 r. tzw. obozu „rodzinnego” na terenie obozu Birkenau.	
	Na rynku pojawiają się romskie wydawnictwa muzyczne. Dzięki telewizji, szczególną popularność zyskał Don Wasyl. Jego syn Dziani był pierwszym artystą romskim, któremu duża wytwórnia muzyczna zorganizowała profesjonalną kampanię marketingową. W 2002 r. w ramach serii Muzyka źródeł wydanej przez Polskie Radio ukazała się płyta Romowie z nagraniami zespołów Kałe Bała z Czarnej Góry oraz Kałe Jakha z Krakowa – Nowej Huty. W 2003 r. ukazała się płyta „Niewiele nam trzeba” Teresy Mirgi i jej zespołu Kałe Bała. Wydanie płyty zostało dofinansowane ze środków Pilotażowego programu na rzecz społeczności romskiej w województwie małopolskim na lata 2001 – 2003.  Wznawiane są również starsze nagrania zespołów Roma czy Terno. Melomani odnajdą w antykwariatach analogowe nagrania Michaja Burano, Wita Michaja, Randii. 
	Edward Dębicki, Teresa Mirga, Izolda Kwiek wydali swoje tomiki poezji. Syn Edwarda Dębickiego Manuel Dębicki opublikował bajki romskie swojego autorstwa. Jednak niskie nakłady decydują, że wydawnictwa te stają się „białymi krukami” kolekcjonerów - cyganofilów. Graffo Głowacki wydał Cygańską Miłość, powieść w stylu romansu romantycznego.
	Jan Kanty Pawluśkiewicz skomponował muzykę do wierszy Bronislawy Wajs - Papuszy. „Harfy Papuszy” jako widowisko plenerowe prezentowane było m.in. w Krakowie i Oświęcimiu. W 2000 r. w Olsztynie odbyła się premiera spektaklu „Zrodził mnie las...” opartego na poezji Papuszy. W spektaklu brali udział olsztyńscy Romowie. Muzykę do spektaklu napisał Adam Fedorowicz.  Bronisława Wajs – Papusza, wciąż pozostaje jedyną poetką, której twórczość, dzięki popularyzatorskiemu wsparciu Juliana Tuwima, a przede wszystkim Jerzego Ficowskiego, zaistniała w szerszym obiegu kultury polskiej.
	Najaktywniejszym wydawnictwem propagującym kulturę romską oraz publikującym literaturę cyganologiczną jest wydawnictwo Stowarzyszenia Romów w Polsce. Od początku lat 90-tych Stowarzyszenie opublikowało kilkadziesiąt pozycji z tej dziedziny.

13.	Wiedza o społeczności romskiej

	Romowie są stałym elementem naszej kultury. Wszyscy wiemy co znaczy powiedzenie „Kowal zawinił – Cygana powiesili”, ale znamy również określenie „cyganić”. Postać Cygana - tułacza, ale i Cygana – złodzieja i żebraka wrosła w świadomość Polaków. Romowie w oczach nie-Romów są romantycznymi artystami życia – niebieskimi ptakami, ale bywają także nierobami, szukającymi okazji do łatwej kradzieży. Ta dwoistość stereotypowego postrzegania jest determinantem stosunku nie-romskiej większości do wciąż obcej mimo, że obecnej na ziemiach polskich od ponad 500 lat, mniejszości. Od wielu lat w sondażach opinii na temat niechęci Polaków do innych narodowości, Romowie zajmują czołowe miejsca co dowodzi, że przeważa drugi, „czarny” wizerunek Romów. Podstawowym problemem pozostaje jednak elementarna niewiedza dotycząca tej społeczności.