Tomasz Sawicki
Przestępstwo sprowadzenia pożaru
Pożary są jednym z nieuniknionych ubocznych skutków działalności życiowej i gospodarczej człowieka i przeważnie są przez te działalność spowodowane. W naszym kraju rejestruje się rocznie ponad 100 tys. pożarów. jako zjawisko społecznie niebezpieczne jest przedmiotem zainteresowania organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Dlatego też w większości przypadków pożarów prokuratura lub policja prowadzą postępowanie przygotowawcze. Określenie przyczyny pożaru rodzi sytuację prawną, konieczną do ustalenia odpowiedzialności karnej za sprowadzenie pożaru oraz za powstałe straty, będące jego konsekwencją. Natomiast sprowadzenie pożaru stwarzającego potencjalne zagrożenie dla życia i zdrowia ludzi oraz dla mienia – wiąże się odpowiedzialnością karną.
Przepis art. 163 § 1 k.k. stanowi, że kto sprowadza zdarzenie, które zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach, mających postać pożaru, (...) podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10. Za nieumyślne sprowadzenia pożaru (...) grozi kara od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności (art. 163 § 2 k.k.). Surowsza odpowiedzialność dotyczy sprowadzenia pożaru, gdy następstwem czynu jest śmierć człowieka lub ciężki uszczerbek na zdrowiu wielu osób, a także jeśli zagraża mieniu w wielkich rozmiarach, wtedy sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 2 do 12 lat (art. 163 § 3 k.k.). W przypadku gdy sprawca działał nieumyślnie od 6 do 8 lat (art. 163 § 4 k.k.). 
Przepisy art. 163 k.k. zamieszczone zostały w rozdziale o przestępstwach przeciwko bezpieczeństwu powszechnemu. Tę grupę przestępstw wyodrębniono w samodzielny rozdział, nie łącząc ich – jak to czynił poprzedni kodeks – w jednym rozdziale z przestępstwami przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji. Zwraca uwagę fakt, że inaczej niż w poprzednim kodeksie sprowadzenie pożaru nie stanowi osobnego przestępstwa i nie jest ono już zbrodnią, a jedynie występkiem. 
Analizując przepis art. 163 k.k. nasuwa się pytanie, czy w konstrukcji tego artykułu ustawodawca uzależnia pojęcie pożaru od zagrożenia czy też od skutku? Od chwili wprowadzenia Kodeksu Karnego z 1969 roku praktyka sądowa nie była jednolita. Początkowo występowała tendencja rozumienia pożaru jako zagrożenia, uważano bowiem, że spowodowanie nawet niewielkiego ognia w warunkach realnego rozprzestrzenienia i zagrożenia życia lub zdrowia ludzi, albo mienia w znacznych rozmiarach (nawet gdyby był odpowiednio szybko ugaszony) było przestępstwem (...) – takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w dniu 13 maja 1971 r., wyrokiem w sprawie IV KR 68/71, dotyczącej podpalenia suchych liści na strychu drewnianego budynku, mimo że ogień został ugaszony natychmiast przez mieszkańców domu. W innym przypadku, gdy sprawca rozpalił na strychu budynku mieszkalnego ognisko ze szmat i siana z materaca, a które zostało ugaszone przez sąsiadów zanim sprawca zszedł ze strychu – Sąd Najwyższy w dniu 24 czerwca 1971 r., wyrokiem w sprawie III KR 64/71 uznał sprawcę winnym dokonania przestępstwa (...), stwierdzając, że w przepisie nie chodzi o sytuację, w której pożar spowodował skutki dla ludzi, ale o to, że stanowi on realne zagrożenie.
Pod wpływem głosów I. Andrejewa, Z. Młynarczyka, K. Buchały oraz innych głosów krytycznych wykształciła się w Sądzie Najwyższym tendencja do interpretacji, z której wynika, że ugaszony ogień w zarodku nie stanowi pożaru. W dniu 21 listopada 1972 roku, Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów opracował uchwałę (V KRN 374/72) mówiącą, że nie każdy ogień może być określany mianem pożaru, lecz tylko taki, który szerzy się z siłą żywiołową i zagraża życiu, zdrowiu lub mieniu w znacznych rozmiarach. Jeżeli warunki te nie są spełnione, nie popełniono przestępstwa (...).
W innym wyroku z dnia 5 października 1973 r., sygn. II KR 117/735, Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że wyraz „pożar" (...) nie jest jednoznaczny ze słowem „ogień". Pożarem (...) nie będzie jakikolwiek ogień, lecz tylko ogień w znacznych rozmiarach, rozprzestrzeniający się z siłą żywiołową. Dopiero tego rodzaju ogień – mający cechy powszechnego niebezpieczeństwa dla życia lub zdrowia albo mienia w znacznych rozmiarach ze względu na groźbę przerzucenia się na znaczne obszary łatwopalnego otoczenia – jest pożarem. Jednym z kryteriów oceny, czy wystąpił pożar, a więc ogień w wielkich rozmiarach, jest sposób jego ugaszenia, polegający na uczestnictwie w akcji ratowniczej wielu osób lub na użyciu szczególnych środków.
W wyroku z dnia 14 grudnia 1976 r., sygn. III KR 316/766, Sąd Najwyższy stwierdza, że ogień stłumiony w zarodku nie stanowi pożaru, w zależności jednak od okoliczności może wskazywać na usiłowanie sprowadzenia pożaru.
W wyroku z dnia 13 lutego 1978 r., sygn. IV KR 18/787, Sąd Najwyższy stanowił, że przez pożar należy rozumieć ogień obejmujący z siłą żywiołową mienie ruchome lub nieruchome. Ogień taki odpowiada pojęciu pożaru zarówno wtedy, gdy obejmuje kilka obiektów (np. budowle, lasy, składy materiałów), jak i wówczas, gdy obejmuje jeden obiekt, którego spalenie wywoła szkodę w mieniu w znacznych rozmiarach. Dla pojęcia pożaru nie jest istotne niebezpieczeństwo przerzucenia się ognia na inne przedmioty (np. na inne budynki). Podpalenie budowli odosobnionej, której spalenie wyrządzi szkodę w mieniu w znacznych rozmiarach, wyczerpuje znamiona przestępstwa (...), choćby ze względu na położenie budowli, przerzucenia się ognia poza jej obręb było niemożliwe. 
W innym wyroku z dnia 8 października 1985 r., sygn. III KR 348/858, Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że przez pożar należy rozumieć ogień obejmujący z siłą żywiołową mienie ruchome lub nieruchome. Ogień taki odpowiada pojęciu pożaru zarówno wtedy, gdy obejmuje kilka obiektów, jak i wówczas, gdy obejmuje jeden obiekt, stwarzający stan zagrożenia dla mienia w znacznych rozmiarach.
W wyroku z dnia 12 lutego 1991 r., sygn. II Akr 10/919, Sąd Apelacyjny stwierdza że pożar jest sprowadzeniem ognia o takich dużych rozmiarach, że zagraża on rzeczywiście (realnie, aktualnie) życiu ludzkiemu lub mieniu w znacznych rozmiarach. Zatem wzniecenia ognia które mógł osiągnąć takie rozmiary, a nie osiągnął ich jedynie dlatego, że go ugaszono, jest usiłowaniem sprowadzenia takiego pożaru.
W wyroku z dnia 4 września 1997 r., sygn. II Aka 87/9710 Sąd Apelacyjny zajął stanowisko, że przez „pożar" należy rozumieć ogień o wielkim zasięgu, obejmującym z siłą żywiołową mienie ruchome bądź nieruchome i zagrażający życiu lub zdrowiu ludzkiemu w znacznych rozmiarach, tj. bezpieczeństwu powszechnemu, (...) jednym z kryteriów oceny, czy wystąpił pożar, a więc ogień o znacznych rozmiarach, jest sposób jego ugaszenia, polegający na uczestnictwie w akcji ratowniczej wielu ludzi lub użycia szczególnych środków.
Istotą przestępstwa z art.163 k.k. jest działanie powodujące sprowadzenie pożaru, który zagraża życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach, przy czym przez pożar należy rozumieć ogień obejmujący z siłą żywiołową mienia ruchome lub nieruchome, a zagrożenie to nie może być odległe w czasie, lecz musi występować aktualnie. Jedną z postaci przestępstwa opisanego w art. 163 k.k. jest sprowadzenie pożaru, do którego zaliczamy wszystkie możliwe ludzkie zachowania, które mogą pożar wywołać. Spowodować pożar można zarówno poprzez działanie lub zaniechania, jak i różnorodne postacie. Poprzez działanie pożar może spowodować każdy, natomiast poprzez zaniechanie tylko ten, na którym spoczywa obowiązek zapobiegania pożarom.
Sprowadzenie pożaru jest przestępstwem materialnym, bowiem sprawca winien sprowadzić pożar, który jest skutkiem. Jednakże przestępstwo to jest nie tylko przestępstwem skutkowym, jest ono również przestępstwem z zagrożenia, wywołanie bowiem stanu zagrożenia w tym przypadku traktowane jest także jako skutek. Sprawca przestępstwa polegającego na sprowadzeniu pożaru pozostaje więc w podwójnej relacji. Po pierwsze do szkody, którą spowodował przez sprowadzenie pożaru, i po drugie do niebezpieczeństwa, które pożar wywołał, zagrażając życiu lub zdrowiu wielu osób albo mieniu w wielkich rozmiarach. Szkodę tą ustawodawca określa trzema rodzajami dóbr, a mianowicie: życiem ludzkim, ich zdrowiem oraz mieniem.
Z kształtującego się orzecznictwa i nauki prawa wynika, że za kwalifikację pożaru, określonego w art. 163 k.k., przemawiają wielkie rozmiary mienia objętego ogniem. Nie chodzi o wartość mienia określonego kwotowo, a odnosi się do wielkości przestrzennej zagrożonego obiektu bądź obiektów, znajdujących się w nim składników majątkowych, ich charakteru, znaczenia oraz użyteczności.
Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 3 sierpnia 1993r., sygn. II Akr 69/9311, stanął na stanowisku, że dla pojęcia „mienie w znacznych rozmiarach" jako znamion strony podmiotowej przestępstwa (...) najistotniejsze znaczenie posiadają inne cechy zagrożonego pożarem mienia, a to przede wszystkim jego znaczenie użytkowe lub użyteczne, które ono spełnia. Orzeczenie to można odpowiednio odnieść do użytego w art. 163 k.k. pojęcia „mienia w wielkich rozmiarach". Natomiast w wyroku z dnia 24 maja 2000 r., sygn. II Aka 149/0012, Sąd Apelacyjny stwierdza, że pojęcie „rozmiaru mienia” nie może być utożsamiane z pojęciem „wartości mienia”, gdyż pojęcia te oznaczają zupełnie coś innego. „Wartość” to pojęcie określające, ile coś jest warte, natomiast „rozmiar”, to pojęcie fizyczne, oznaczające wielkość czegoś, wymiar, format.
Analizując dalszą treść art. 163 k.k. stwierdzić należy, że nie każdy pożar odpowiada ustawowym elementom przestępstwa. Pożar musi zagrażać życiu lub zdrowiu wielu osób. Zgodnie z przyjętą linia orzecznictwa sądowego pojęcie „wielu osób” oznacza sześć lub więcej osób13. W wyroku z dnia 18 października 2001 r., sygn. II Aka 372/0114, Sąd Apelacyjny stwierdza, że pojęcie „wielu osób” utożsamiać można z pojęciem „dużo”, czy „znaczna ilość”, co niekoniecznie musi się wiązać z nieokreśloną, czy niepoliczalną ich liczbą. Liczba siedmiorga małoletnich dzieci wystarcza do przyjęcia, iż niebezpieczeństwem takim objęte było „wiele osób”, w rozumieniu art. 163 § 1 k.k.
Dla odpowiedzialności za przestępstwo z art. 163 k.k., w jego podstawowej postaci § 1, nie jest konieczny skutek w postaci śmierci czy uszczerbku na zdrowiu. Wystarczy samo tylko narażenie na taki skutek, pod warunkiem że zagrożenie dotyczy wielu osób.