Arkadiusz Lach
Zasada oportunizmu w pracy Prokuratury Koronnej w Anglii i Walii 
Prokuratura Koronna (Crown Prosecution Service, dalej PK) została powołana w 1985 r. w drodze ustawy o ściganiu przestępstw (Prosecution of Offences Act 1985). Działa ona od 1986 r. na obszarze Anglii i Walii, a do jej głównych zadań należą: doradzanie policji przy prowadzeniu dochodzeń, sprawdzanie poprawności przedstawianych przez policję zarzutów, wnoszenie i popieranie oskarżeń w sądzie. PK jest kierowana przez Dyrektora Ścigania Publicznego (Director of Public Prosecutions).
Kodeks PK, czyli regulamin prokuratorski wydany przez Dyrektora Ścigania Publicznego na podstawie upoważnienia zawartego w art. 10 ustawy o ściganiu przestępstw z 1985 r., przewiduje dwustopniowy test wykonywany przez prokuratorów przed wniesieniem oskarżenia do sądu. Pierwszym stadium testu jest ustalenie, czy zgromadzone w sprawie dowody dają „realną perspektywę skazania danej osoby” (realistic prospect of conviction), co określa się mianem testu dowodowego (evidential test). Najważniejszymi pytaniami w ramach tego testu są dopuszczalność oraz wiarygodność zebranych dowodów. Oprócz tego istnieje też test wstępny (treshold test) stosowany przy decydowaniu o kaucji.
Jeżeli podstawa faktyczna oskarżenia jest na tyle pewna, że daje podstawę do wniesienia aktu oskarżenia, prokurator musi rozważyć, czy oskarżenie konkretnej osoby za dany czyn będzie w interesie publicznym. Jest to tzw. test interesu publicznego (public interest test), który stanowi typowy przykład oportunizmu procesowego w postaci niedopuszczalnej w polskim procesie karnym. Jako jego manifest podaje się często słowa lorda Shawcrossa, byłego Prokuratora Generalnego, wypowiedziane w Izbie Gmin w 1951 r.: „Nigdy nie było regułą w tym kraju – i mam nadzieję, że nigdy nie będzie – aby podejrzenie popełnienia przestępstwa musiało automatycznie skutkować oskarżeniem”. Zasadą jest przy tym wnoszenie oskarżenia, chyba że argumenty przemawiające przeciwko niemu wyraźnie przeważą argumenty za dokonaniem tej czynności.
Ocena interesu publicznego oparta jest o dwa zasadnicze kryteria: wagę przestępstwa oraz cechy sprawcy. Najczęściej branymi pod uwagę argumentami przemawiającymi za wniesieniem aktu oskarżenia są (art. 5.9 Kodeksu PK): 
–	przewidywana wysoka kara, konfiskata lub inny środek,
–	popełnienie przestępstwa z użyciem broni lub przemocy, 
–	pokrzywdzonym jest osoba pozostająca w służbie publicznej (policjant, strażnik więzienny, pielęgniarka itp.), 
–	podejrzany nadużył władzy lub zaufania, 
–	podejrzany kierował popełnieniem przestępstwa bądź organizował jego dokonanie, 
–	przestępstwo zostało popełnione z premedytacją, 
–	przestępstwo zostało popełnione przez grupę osób,
–	ofiara przestępstwa była bezbronna lub poniosła poważną szkodę czy krzywdę, 
–	przestępstwo zostało popełnione w bliskości lub obecności dziecka,
–	motywem przestępstwa była jakaś forma dyskryminacji ze względu na pochodzenie narodowościowe lub etniczne ofiary, jej płeć, religię, przekonania polityczne lub preferencje seksualne lub podejrzany przejawiał wobec pokrzywdzonego wrogość motywowaną którymś z tych czynników,
–	różnica w poziomie umysłowym pokrzywdzonego i podejrzanego, 
–	korupcja, 
–	wcześniejsze skazania lub ostrzeżenia mogące znaleźć odniesienie do danego przestępstwa, 
–	popełnienie przestępstwa w czasie, gdy podejrzany był poddany nakazowi sądowemu (np. podczas warunkowego zawieszenia wykonania kary),
–	istnienie podstaw do przypuszczenia, że przestępstwo będzie kontynuowane lub powtórzone,
–	przestępstwo, pomimo niezbyt wielkiego ciężaru gatunkowego, jest nagminne na danym terenie,
–	oskarżenie może mieć znaczący pozytywny wpływ na zaufanie społeczności lokalnej.
Głównymi czynnikami przemawiającymi przeciwko oskarżaniu danej osoby są z kolei (art. 5.10): 
–	przewidywana symboliczna kara,
–	wysokość orzeczonych już kar za inne przestępstwa, czyniąca niecelowym orzekanie dalszych kar czy nakazów, chyba że charakter danego przestępstwa przemawia za ściganiem lub oskarżony nie zgadza się na wzięcie przestępstwa pod uwagę przy wyrokowaniu,
–	popełnienie przestępstwa w rezultacie pomyłki lub nieporozumienia (czynnik ten musi zostać rozważony w kontekście powagi przestępstwa), 
–	szkoda lub krzywda dadzą się określić jako małe i były rezultatem pojedynczego zachowania, 
–	pomiędzy popełnieniem przestępstwa a terminem rozprawy upłynąłby długi okres (chyba że przestępstwo jest poważne, przewlekłość została w części spowodowana przez podejrzanego, przestępstwo zostało niedawno ujawnione, długość dochodzenia była wymuszona zawiłością sprawy), 
–	prowadzenie postępowania może źle odbić się na zdrowiu pokrzywdzonego (należy to zawsze rozpatrywać w kontekście powagi przestępstwa), 
–	podejrzany jest w podeszłym wieku lub cierpi (cierpiał w czasie popełnienia przestępstwa) na znaczną ułomność fizyczną lub psychiczną (chyba że przestępstwo jest poważne lub są realne szanse na jego powtórzenie; należy tu brać pod uwagę wskazówki odnośnie postępowania z niepoczytalnymi), 
–	podejrzany naprawił wyrządzoną szkodę lub krzywdę (podejrzani nie mogą jednak unikać odpowiedzialności tylko dlatego, że są w stanie zapłacić odszkodowanie), 
–	istnieje ryzyko ujawnienia okoliczności mogących zaszkodzić źródłom informacji (np. zdemaskowanie tajnych informatorów), stosunkom międzynarodowym czy bezpieczeństwu narodowemu.

Lista powyższych czynników nie powinna być uważana za zamkniętą. Nie da się bowiem wymienić wszystkich okoliczności, które mogą wystąpić w praktyce, a tym samym należy zawsze skupić się na indywidualnym przypadku.
A. Ashworth, jeden z najbardziej znanych współczesnych karnistów angielskich, wiąże część wyżej wskazanych przesłanek negatywnych z zasadą proporcjonalności reagowania na przestępstwo czy też teorią desert, w myśl której sprawca powinien ponieść karę jedynie wtedy, gdy mu się ona należy i tylko w takim zakresie, w jakim na nią zasłużył (rodzaj i wysokość sankcji za dane przestępstwo powinny być więc warunkowane powagą tego przestępstwa, a nie względami innej natury, np. potrzebą resocjalizacji). Podejście takie wiąże się z wysuwanym w literaturze anglosaskiej poglądem, że proces karny sam w sobie stanowi karę dla oskarżonego. Jednocześnie autor ten przyznaje, że w praktyce decyzja w przedmiocie oskarżania jest w dużym stopniu uzależniona od przewidywanych kosztów postępowania w relacji do wyrządzonej szkody oraz efektywności ścigania w odniesieniu do przewidywanego czasu prowadzenia postępowania. 
Jak podkreśla regulamin, decyzja co do istnienia interesu publicznego nie polega na prostym przeliczeniu czynników po każdej ze stron, lecz oskarżyciel musi przeanalizować wagę poszczególnych czynników w kontekście okoliczności sprawy i dokonać całościowej oceny (art. 5.11). Przy określaniu interesu publicznego nie można też zapominać o interesie pokrzywdzonego, który jest ważnym czynnikiem wpływającym na istnienie interesu publicznego (art. 5.12). Głębszego zastanowienia wymaga również oskarżanie nieletnich i młodocianych, gdzie trzeba pamiętać o wpływie stygmatyzacji na przyszłe życie młodych ludzi. Młody wiek nie powinien jednak automatycznie usprawiedliwiać podejrzanego, a powaga przestępstwa i wcześniejsze zachowanie mogą być argumentami za oskarżaniem nie do odparcia (art. 8.8). 
Badanie interesu publicznego należy do obowiązków prokuratora, który często konsultuje decyzje z policją. Istnienie przesłanek negatywnych może być podnoszone przez podejrzanego. Przyjęte jest również zwracanie uwagi na czynniki przemawiające przeciwko oskarżaniu przez adwokata podejrzanego, który może wskazywać np. na ostatnio przebyte przez klienta choroby i możliwość pogorszenia stanu zdrowia na skutek uczestnictwa w procesie. Wpływ czynności procesowych na oskarżonego nie powinien być bowiem surowszy od kary orzekanej za dane przestępstwo. Wstępna ocena przesłanek dalszego prowadzenia postępowania może być dokonywana przez osoby nie mające statusu prokuratora, tzw. caseworkers. W ramach programów pilotażowych praktykowano też z dobrym skutkiem zbieranie danych potrzebnych do oceny interesu publicznego przez kuratorów sądowych (probation officers), na przeszkodzie szerszego wdrożenia tego systemu stanęły jednak wysokie koszty.
Regulamin daje oskarżycielom prawo kształtowania rodzaju i ilości zarzutów. Wprost mówi się, że nie zawsze wskazane jest przedstawianie najcięższych zarzutów, jeżeli można osiągnąć cele postępowania przy pomocy lżejszych, a prokurator nie powinien występować z większą liczbą zarzutów, niż jest to konieczne (art. 7.2). Zarzuty powinny bowiem odzwierciedlać wagę przestępstwa i dawać sądowi odpowiednie możliwości w zakresie kształtowania kary. Jeżeli wymóg ten został już spełniony, nie jest konieczne dalsze ich przedstawianie czy zmienianie.
Trzeba w tym miejscu nadmienić, że zmiana zarzutów może mieć miejsce również po wniesieniu oskarżenia do sądu i być efektem porozumienia zawartego między stronami, w rezultacie którego oskarżony przyznaje się do popełnienia czynu (czynów) w zamian za złagodzenie czy redukcję zarzutów.
W przypadku odstąpienia od oskarżenia, postępowanie jest umarzane na podstawie art. 23 ustawy o ściganiu przestępstw. Jeśli umorzenie jest dokonywane przed przekazaniem sprawy do sądu pokoju, wystarcza wręczenie podejrzanemu postanowienia o umorzeniu (notice of discontinuance), jeśli po tym momencie trzeba dodatkowo przekazać sądowi powody umorzenia. W tym drugim przypadku podejrzany może zgłosić sprzeciw (counter–notice), który powoduje dalsze rozpoznanie sprawy przez sąd. Na dalszym etapie postępowania sądowego oskarżyciel może także wycofać (withdraw) skargę lub nie przedstawić dowodów (offer no evidence).
Przedmiotem kontrowersji w doktrynie i orzecznictwie angielskim jest możliwość i zakres kontroli decyzji o umorzeniu przez sąd. Zwolennicy takiej kontroli podają jako jej kryteria najczęściej zasadność (reasonableness) decyzji, zgodność decyzji z ustalonymi wzorcami działania (settled policy), nadużycie prawa procesowego (abuse of process). Poza kontrolą pozostają decyzje podjęte bezpośrednio przez Prokuratora Generalnego, co wiąże się z jego specyficzną pozycją ustrojową.
Postanowienie o umorzeniu nie wyklucza wznowienia postępowania, jeżeli decyzja była oczywiście nieprawidłowa lub ujawnią się nowe dowody obciążające oskarżonego (art. 12.2).
W relacji do spraw przekazanych PK przez policję, notuje się ok. 12–13 procent umorzeń, przy czym większość z nich jest spowodowana brakiem podstawy faktycznej, a nie interesu publicznego.
Odnosząc powyższe rozważania do rozwiązań polskich, warto zadać sobie pytanie, czy potrzeba efektywnego ścigania przestępstw nie doprowadzi do wprowadzenia, chociażby tylnymi drzwiami, dalszych elementów oportunizmu do naszej procedury karnej. Nie należy przy tym, moim zdaniem, traktować zasady oportunizmu a priori jako złej, lecz poddać wszelkie propozycje obiektywnej analizie, uwzględniającej zarówno negatywne, jak i pozytywne strony rezygnacji ze ścigania ze względu na interes publiczny. Niewątpliwym i bardzo złożonym problemem jest tutaj kwestia stworzenia właściwej kontroli podejmowanych decyzji i zminimalizowanie ryzyka nadużyć.