Tomasz Razowski, Artur Tomaszewski
O właściwym rozumieniu skargi o wszczęcie postępowania w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego (art. 488 § 1 k.p.k.)
Obserwacja praktyki wymiaru sprawiedliwości skłania do refleksji odnośnie wcale nierzadko istniejącego, wadliwego rozumienia pojęcia skargi o wszczęcie postępowania w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego (art. 488 § 1 k.p.k.). Skarga ta bowiem bywa utożsamiana z zawiadomieniem o przestępstwie (art. 304 k.p.k.), co skutkuje szeregiem niedopuszczalnych na gruncie modelu polskiego procesu karnego konsekwencji.
Wykładnia systemowa przepisów art. 487 k.p.k. i art. 488 §1 k.p.k. prowadzi do nieodpartego wniosku, że inicjacja postępowania w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego może nastąpić na jeden z dwóch enumeratywnie wymienionych sposobów: 1) wniesienie do właściwego sądu przez pokrzywdzonego (oskarżyciela prywatnego) aktu oskarżenia spełniającego warunki formalne określone w art. 119 k.p.k. i w art. 487 k.p.k., 2) złożenie przez tę osobę na Policji ustnej lub pisemnej skargi. Tertium non datur, nie licząc oczywiście wszczęcia w sprawie o takie przestępstwo postępowania przygotowawczego przez prokuratora, albowiem poza sporem pozostaje, iż prokuratorska ingerencja w ściganie przestępstw prywatnoskargowych (art. 60 § 1 k.p.k.) skutkuje powrotem do występującej w polskim procesie karnym zasady ścigania publicznoskargowego. Dobitnym tego przejawem jest to, że w dalszym ciągu postępowanie takie toczy się z urzędu (art. 60 § 2 in principio k.p.k.). Prawo skargi pokrzywdzonego przechodzi wówczas w tzw. „stan drzemiący” (actio dormiens). 
Zainicjowanie przez pokrzywdzonego postępowania w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego także wskutek wniesienia na Policję ustnej lub pisemnej skargi, prowadzi do wniosku, że określona przepisem art. 488 § 1 k.p.k. skarga stanowi rodzaj skargi zasadniczej. Wszak zawiera ona, pochodzące od określonego podmiotu bezpośrednio zainteresowanego (pokrzywdzonego przestępstwem ściganym z oskarżenia prywatnego), żądanie przeprowadzenia konkretnego rodzaju postępowania. Zarazem skoro Policja obowiązana jest przesłać taką skargę do sądu (art. 488 § 1 in fine k.p.k.), oznacza to, że w takim wypadku sąd staje się czynny dopiero na żądanie uprawnionego oskarżyciela, co stanowi przecież wyznacznik zasady skargowości.
Dla tzw. oczyszczenia przedpola zasadne staje się poczynienie dodatkowo uwagi natury terminologicznej. Otóż przepis art. 488 § 1 k.p.k. jest jednym z niewielu w ustawie procesowej, który stanowi wprost o „skardze”. W konsekwencji posłużył Sądowi Najwyższemu za asumpt do sformułowania poglądu, że „skarga” jest pojęciem zakresowo szerszym i mniej sformalizowanym niż „akt oskarżenia”, co oznacza, że nie musi ona zawierać, np. wskazania osoby sprawcy w sytuacji, gdy pokrzywdzony nie jest w stanie go ustalić. Pogląd ten wydaje się trafny. Przecież w razie wniesienia przez pokrzywdzonego skargi w rozumieniu art. 488 § 1 k.p.k., w której nie określono osoby sprawcy, to Policja jest władna podjąć czynności zmierzające do jego ustalenia (zabezpieczenie dowodów). Dopiero potem skarga taka – stanowiąca sui generis akt oskarżenia – winna być przesłana do właściwego sądu, co wynika przecież nie tylko z wykładni językowej przepisu art. 488 § 1 k.p.k., lecz również z faktu, iż Policję nie wyposażono w uprawienia z art. 120 § 1 k.p.k. Ponadto istotą określonego w przepisie art. 488 § 1 k.p.k. zabezpieczenia dowodów jest zapewnienie sądowi możliwości realizacji celów postępowania karnego określonych w art. 2 § 1 k.p.k., co w szczególności sprowadza się do przekazania mu wraz ze skargą dowodów pozwalających ustalić prawdę materialną. 
Przeprowadzone rozważania były niezbędne dla zobrazowania tego, iż nie ma jakichkolwiek powodów, dla których można byłoby utożsamiać ze sobą poddaną analizie skargę oraz zawiadomienie o przestępstwie. Jakkolwiek bowiem skarga o wszczęcie postępowania w sprawie o przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego faktycznie zawiera w sobie zawiadomienie o jego popełnieniu, to jednak samoistnie nie oznacza to, że jest jego rodzajem. Przecież to ostatnie pełni zupełnie inną rolę, albowiem nie stanowi zawsze wystarczającego dla tego celu żądania wszczęcia postępowania karnego, lecz jest jedynie przekazaniem informacji o możliwości popełnienia przestępstwa. Informacja ta staje się natomiast przedmiotem reakcji właściwych organów ścigania (art. 305 § 1 k.p.k. oraz art. 325 a k.p.k.). Wreszcie, jak słusznie podkreślono w piśmiennictwie, zawiadomienie o popełnieniu przestępstwa nie dotyczy przestępstw ściganych z oskarżenia prywatnego (art. 304 § 1 i 2 a contrario). 
Ta oczywista uwaga była niezbędna dla wykazania, podkreślonej na wstępie, wadliwej praktyki polegającej na traktowaniu skargi z art. 488 § 1 k.p.k. na równi z zawiadomieniem o przestępstwie. Praktyka taka prowadzi bowiem do tego, iż z zasady nie zdający sobie sprawy z niuansów ustawy procesowej pokrzywdzony przestępstwem ściganym z oskarżenia prywatnego składa skargę z przeświadczeniem, że sprawa w dalszym ciągu będzie wyjaśniana przez Policję. Policja z kolei w zdecydowanej większości wypadków nie odróżnia skargi od zawiadomienia od przestępstwie. W konsekwencji ustne zgłoszenie przez wskazanego pokrzywdzonego przestępstwem ściganym z oskarżenia prywatnego standardowo kończy się sporządzeniem na stosownym druku zawiadomienia o przestępstwie, a następnie podjęciem  czynności weryfikujących wskazane w treści tego zawiadomienia dane, w ramach tzw. postępowania (czynności) sprawdzającego (art. 307 k.p.k.). Stopień wadliwości tego rodzaju praktyki jest oczywisty. Wszak skarga z art. 488 § 1 k.p.k. jest, jak podkreślono, rodzajem skargi zasadniczej, a zatem jej wniesienie na Policję jest wystarczająca dla wszczęcia postępowania. Tymczasem instytucja czynności sprawdzających ma zapobiegać bezpodstawnemu wszczynaniu stadium przygotowawczego. Nie tylko jednak o tę oczywistość tu chodzi. Niepodobna bowiem przeoczyć negatywnych konsekwencji prawnoprocesowych zarysowanej sytuacji, które nie stanowiły do tej pory szczególnego zainteresowania doktryny. 
Potraktowanie analizowanego rodzaju skargi za zawiadomienie o przestępstwie, a zatem za zupełnie odmienną jakościowo czynność procesową, skutkuje tym, że przyjmująca je Policja – zamiast przekazać de facto skargę do sądu – staje przed dylematem pierwszej reakcji na mające być popełnione przestępstwo. Jako że niewłaściwie potraktowana w kategorii zawiadomienia o przestępstwie skarga nie musi być wcale, i często nie jest, pewnym źródłem informacji na temat mającego być popełnionym przestępstwa, Policja uzupełnia zawarte w niej informacje w ramach realizowanego poza śledztwem (dochodzeniem) postępowania sprawdzającego. Wykorzystuje w tym zakresie m.in. dane uzyskane w toku czynności operacyjno-rozpoznawczych. Wszystkie te działania, wobec faktycznego braku podstaw do ich realizacji, są wadliwe. Wszak w ramach postępowania sprawdzającego modelowo dokonywana jest weryfikacja informacji mogących wskazywać na uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa, a zatem ustalenie, czy rzeczywiście je popełniono. Weryfikacja taka nie jest przewidywana w sytuacji wniesienia przez pokrzywdzonego skargi z art. 488 § 1 k.p.k., tym bardziej przecież, iż jedynym organem procesowym uprawnionym do objęcia ściganiem przestępstwa prywatnoskargowego jest prokurator (art. 60 § 1 k.p.k.). Uprawnienie tego rodzaju w żadnym wypadku nie przysługuje Policji. Nadto przecież prokurator nie jest zawiadamiany przez Policję o przeprowadzaniu postępowania sprawdzającego. Kształtujący wymóg takiego powiadomienia przepis art. 307 § 4 k.p.k., z uwagi na konieczność usprawnienia i uproszczenia przebiegu postępowania, został uchylony przez ustawę z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego, ustawy o świadku koronnym oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych. W konsekwencji prokurator nie ma wiedzy o tego rodzaju czynnościach, a zatem możliwość jego ingerencji w ściganie przestępstwa prywatnoskargowego jest faktycznie ograniczona. 
W praktyce z zasady jest tak, iż po przeprowadzeniu wskazanych czynności sprawdzających Policja ustala, że jakkolwiek doszło do popełnienia przestępstwa, to jednak chodzi o przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego. Zresztą w tym kontekście możliwe są dwie sytuacje, które tylko pozornie znacznie się od siebie różnią. Pierwsza z nich obejmuje okoliczność, gdy ab initio, tj. od momentu złożenia przez pokrzywdzonego skargi oczywiste było, że informuje ona o przestępstwie ściganym z oskarżenia prywatnego. Druga z nich obejmuje okoliczność, gdy dopiero po przeprowadzeniu czynności sprawdzających Policja ustala możliwość popełnienia przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego. Zresztą marginalnie tylko wskazać należy, że ta ostatnia sytuacja – występująca najczęściej w wypadku wątpliwości co do rodzaju doznanych przez pokrzywdzonego obrażeń ciała (art. 157 § 1 k.k., czy art. 157 § 2 k.k.) – również stanowi pole do określonych nadużyć ze strony Policji, polegających np. na tym, iż wobec zakazu przeprowadzania w postępowaniu sprawdzającym dowodu z opinii biegłego (art. 307 § 2 k.p.k.), ustalenia w powołanym zakresie rodzaju doznanych przez pokrzywdzonego obrażeń ciała dokonywane są na drodze telefonicznej rozmowy z biegłym.
Wracając do meritum, w obu powołanych wypadkach praktyka wymiaru sprawiedliwości napotyka na przesyłanie do sądu złożonego przez pokrzywdzonego zawiadomienia o przestępstwie wraz z wynikami przeprowadzonego przez Policję postępowania sprawdzającego oraz z informacją, iż wskazane zawiadomienie stanowi skargę z art. 488 § 1 k.p.k., natomiast wyniki czynności sprawdzających są zabezpieczeniem dowodów w rozumieniu przepisu art. 488 § 1 k.p.k. Już na gruncie przeprowadzonych do tej pory rozważań praktyka taka nie może być zaaprobowana. Po pierwsze bowiem, z przepisu art. 488 § 1 k.p.k. jednoznacznie wynika, iż przesłanie skargi do sądu jest obowiązkowe, co oznacza, że Policja nie jest uprawniona do oceny jej zasadności. Objęcie natomiast informacji w niej zawartych postępowaniem sprawdzającym nie dość, że nie znajduje uzasadnienia normatywnego, to na dodatek faktycznie zawiera w sobie element takiej oceny. Po wtóre, na gruncie drugiej ze wskazanych wyżej okoliczności, tj. sytuacji, w której po przeprowadzeniu czynności sprawdzających okaże się, że czyn stanowi przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego, poza sporem pozostaje konieczność wydania postanowienia o odmowie wszczęcia dochodzenia. Nie trzeba bliżej wyjaśniać, iż sytuacja ta zasadniczo różni się od umorzenia śledztwa (dochodzenia) toczącego się z urzędu z powodu stwierdzenia, że czyn zawiera znamiona przestępstwa ściganego z oskarżenia prywatnego i nie objęcia go ściganiem z urzędu. W taki bowiem wypadku, choć następuje przesłanie akt sprawy do sądu (tzw. skarga konkludentna), to jednak stanowi ono konsekwencję umorzenia postępowania, a zatem nie jest efektem wyników czynności sprawdzających, które wyprzedzają śledztwo (dochodzenie), co powoduje, że ich negatywny wynik nakazuje odmówić wszczęcia postępowania, a nie je umorzyć, skoro się nie toczyło.
Zasadność przeprowadzonych rozważań znajduje dodatkowe uzasadnienie w przepisach § 224 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 11 kwietnia 1992 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury. Wszak zestawienie powołanego przepisu § 224 ust. 1 tego Regulaminu z przepisami art. 304 § 1 i 2 k.p.k. oraz z przepisem art. 488 § 1 k.p.k. prowadzi do oczywistego wniosku, iż w Regulaminie ustawodawca jednoznacznie odróżnił zawiadomienie o przestępstwie od skargi określonej w art. 488 § 1 k.p.k. Prowadzi to do wniosku, że w sytuacji, w której prokurator (a nie Policja) nie stwierdzi podstaw do wszczęcia z urzędu postępowania w sprawie o przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego przekazuje sprawę sądowi, powiadamiając o tym pokrzywdzonego (§ 224 ust. 1). Nie dość, że sytuacja taka nie odpowiada pojęciu skargi z art. 488 § 1 k.p.k., to na dodatek powiadomienie to zawiera informację o tym, że chcąc, aby postępowanie było prowadzone, pokrzywdzony musi uiścić zryczałtowane wydatki albo starać się o całkowite lub częściowe zwolnienie z tego obowiązku. Z kolei w sytuacji, gdy przeprowadzono postępowanie sprawdzające, w wypadku braku podstaw do wszczęcia postępowania z urzędu znów jedynie prokurator zobligowany jest do wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania (§ 224 ust. 2). Oczywiście w takiej sytuacji pokrzywdzony nadal może wnieść już tylko akt oskarżenia, o czym się go zresztą informuje, lecz przecież także i w tym wypadku kształtuje to zupełnie odmienną od analizowanej sytuację, gdzie brak jest skargi z art. 488 § 1 k.p.k.
Dodatkowo, co nad wyraz istotne, przekazanie sądowi zawiadomienia o przestępstwie w charakterze skargi o wszczęcie postępowania w sprawie o przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego ewidentnie narusza istotę tego rodzaju skargi zasadniczej. Przecież, jak słusznie podkreślił R. A. Stefański, w skardze powinna znaleźć się wzmianka, iż pokrzywdzony żąda pociągnięcia określonej osoby do odpowiedzialności karnej. Oznacza to nic innego, jak to, że składając skargę, pokrzywdzony musi mieć świadomość tego, iż w taki sposób przyczynia się do sformułowania surogatu aktu oskarżenia, na podstawie którego będzie toczyć się postępowanie sądowe. Powinien być zatem, stosownie do zasady lojalności procesowej (art. 16 § 2 k.p.k.), uprzedzony o regułach odpowiedzialności za przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego, a w szczególności o tym, że jego skarga zostanie przesłana do sądu, że Policja może uznać brak podstaw do zabezpieczenia w sprawie dowodów, a także o tym, iż po wpłynięciu skargi do sądu będzie on zobligowany do zapłaty zryczałtowanej równowartości wydatków (art. 621 § 1 k.p.k.), o ile oczywiście nie zostanie całkowicie lub częściowo zwolniony z tego obowiązku (art. 623 k.p.k.). Słusznie bowiem już w pierwszej połowie lat 80. ubiegłego wieku, w oparciu o przeprowadzone badania empiryczne, A. Gaberle i J. Czapska wskazali, iż pokrzywdzeni przestępstwami ściganymi z oskarżenia prywatnego często nie mają wiedzy o możliwości wniesienia sprawy bezpośrednio do sądu i wręcz nie chcą się do niego zwracać, żądając, aby sprawą zajęła się Policja. Także aktualna analiza działalności praktyki wymiaru sprawiedliwości wskazuje na zasadność tych uwag. Nadal bowiem istotna ilość pokrzywdzonych przestępstwami ściganymi z oskarżenia prywatnego, składając skargę na Policję, wobec braku powiadomienia ich o tym, nie zdaje sobie sprawy z istoty zrealizowanej czynności procesowej, uznając, że postępowanie będzie prowadzone właśnie przez Policję. Powoduje to następnie daleko posunięte zdziwienie pokrzywdzonego, faktycznie składającego przecież skargę określoną w art. 488 § 1 k.p.k., wywołane faktem, że sprawa od razu znalazła się w sądzie. Dodać przy tym należy, iż zdziwienie to jest wprost proporcjonalne do braku podstaw do zwolnienia pokrzywdzonego od obowiązku zapłaty na rzecz Skarbu Państwa zryczałtowanej równowartości wydatków. Z całą mocą uwidacznia się wtedy cechujący pokrzywdzonego brak świadomości istoty złożonej skargi, który powoduje, że rezygnuje on z uiszczenia tych wydatków. Uznanie w takiej sytuacji jego skargi za bezskuteczną, i to nawet w sytuacji, gdy prezes sądu (upoważniony sędzia) dostrzega zasadność stawianego zarzutu, nie ma nic wspólnego z zasadą trafnej reakcji karnej (art. 2 § 1 pkt 1 k.p.k.), czyli z nadrzędnym celem całego procesu karnego. Jest to tym bardziej istotne, że ze wskazanych badań A. Gaberle i J. Czapskiej wynika, iż w analogicznej do zarysowanej sytuacji ponad połowa pokrzywdzonych rezygnowała z obowiązku zapłaty tych wydatków, czyli rezygnowała z prowadzenia sprawy przed sądem. W takim kontekście tym bardziej zasadne staje się zapatrywanie, że w dużej ilości wypadków pokrzywdzonym przestępstwem ściganym z oskarżenia prywatnego, którzy informują o tym fakcie Policję, nie chodzi o przekazanie tą drogą sprawy do sądu, lecz o interwencję organu niesądowego. Wszak ludzie przeważnie nie wykazują tendencji do zwracania się do sądu z każdą sprawą, nie są skłonni procesować się o każde uwłaczające im słowo, czy gest, lecz wybierają tę drogę dopiero po przekroczeniu swoistego „progu dolegliwości”, które skutkuje stwierdzeniem braku innego rozwiązania. W takich wypadkach przesłanie, traktowanej pierwotnie jako zawiadomienie o przestępstwie, skargi do sądu nie odpowiada intencjom pokrzywdzonego.
Przechodząc do próby sformułowania wniosków, należy raz jeszcze podkreślić to, że określona przepisem art. 488 § 1 k.p.k. skarga – stanowiąc surogat aktu oskarżenia – musi odzwierciedlać cechującą pokrzywdzonego przestępstwem prywatnoskargowym wolę ścigania sprawcy takiego czynu. W konsekwencji konieczne jest, aby za każdym razem przyjmująca ją Policja informowała o tym osobę, od której ona pochodzi. Jeśli zaś stanie się tak, że in concreto o skardze nie będzie można mówić, albowiem zarówno pokrzywdzony, jak i Policją potraktują informację o popełnieniu przestępstwa w charakterze zawiadomienia o nim, należy uznać, że jeden z istotnych elementów skargi w postaci wskazanej woli ścigania sprawcy, nie został spełniony. Nadto w zarysowanym układzie sytuacyjnym nie wchodzi w grę skarga z art. 488 § 1 k.p.k., lecz przekazanie sądowi zawiadomienia o przestępstwie złożonego na podstawie art. 304 k.p.k. W konsekwencji istnieją pełne podstawy do stwierdzenia istnienia negatywnej przesłanki procesowej z art. 17 § 1 pkt 9 k.p.k. i w konsekwencji do umorzenia postępowania. Zarazem skoro przesłanka ta ma charakter względny, nie ma przeszkód, aby kontynuować postępowanie w razie rzeczywistego wniesienia skargi zasadniczej, niewykluczone, że w formie określonej przepisem art. 487 k.p.k. Nie ma zatem podstaw do tego, aby sąd, po uzyskaniu potraktowanego przez Policję w charakterze skargi zawiadomienia o przestępstwie, zwracał się o wyjaśnienie trybu realizacji czynności podjętych po uzyskaniu tego zawiadomienia. Niepodobna bowiem wykluczyć uzyskania informacji, że czynności te zrealizowano w ramach tzw. zabezpieczenia dowodów (art. 488 § 1 k.p.k.), co jak wykazano, w nakreślonym układzie sytuacyjnym nie odpowiada rzeczywistości.