Ryszard A. Stefański 
Recenzja książki P. Piszczka, Postępowanie uproszczone w polskim procesie karnym. Model kodeksowy, Olsztyn 2004, s. 339
Jest to nowe opracowanie oparte na znowelizowanych przepisach kodeksu postępowania karnego ustawą z dnia 10 stycznia 2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające kodeks postępowania karnego, ustawy o świadku koronnym oraz o ochronie informacji niejawnych, którą odmiennie uregulowano to postępowanie, m.in. przesłanki tego trybu. Dobrze więc się stało, że Autor, któremu ta problematyka jest szczególnie bliska, powrócił do niej i poddał gruntownej analizie nowe rozwiązania. Rozszerzony katalog przestępstw, co do których postępowanie przygotowawcze może być prowadzone w formie dochodzenia, sprawia, że znaczenie postępowania uproszczonego znacznie wzrosło, pozwalając na rozpoznanie w nim większej ilości spraw. Nowe rozwiązania, jak zwykle, rodzą wątpliwości i stwarzają trudności interpretacyjne. Mimo że obowiązują one stosunkowo niedługo doszło już w doktrynie i praktyce do rozbieżnych wykładni. W ich rozwiązaniu może być pomocne recenzowane opracowanie, bowiem Autor je zauważa i daje własną wykładnię. Drobiazgowo analizuje wszystkie wyłaniające się problemy i prezentuje jasno swoje stanowisko; przytacza szeroką argumentację, wykorzystując umiejętnie literaturę i judykaturę. Analizę normatywną wspiera odwoływaniem się do poglądów wyrażanych w literaturze i orzecznictwie. 
Praca zawiera wiele nowych spostrzeżeń, wniosków i uogólnień, wyważonych i uzasadnionych opinii oraz ocen. Autor przedstawia tytułowy temat w sposób zrozumiały i przystępny, nie wpadając w kazuistykę i drobiazgowe roztrząsanie problemów. 
Dla jasności prezentacji tematu nie małe znaczenia miała konstrukcja pracy. Składa się ona, oprócz wprowadzenia i zakończenia, z czterech rozdziałów. Dołączono też wykaz występków, do których mogą mieć zastosowanie przepisy dotyczące trybu uproszczonego.
Rozdział I dotyczy istoty i miejsca postępowania uproszczonego wśród postępowań szczególnych; przedstawiono w nim uzasadnienie istnienia postępowań szczególnych, rodzaje tych postępowań, węzłowe kierunki prac nad uproszczeniami procedur karnych oraz problematykę zgodności postępowania uproszczonego z konstytucyjnymi i międzynarodowymi gwarancjami procesu karnego.
W rozdziale II zatytułowanym „Geneza postępowania uproszczonego w polskim procesie karnym” zaprezentowano wbrew tytułowi – i słusznie – nie tylko jego powstanie, ale także przedstawiono ewolucję, jaką ten tryb przeszedł w polskim procesie karnym. Autor omówił to postępowanie w początkach II Rzeczypospolitej, przedstawiając jego uregulowania w ustawach karnych procesowych państw zaborczych, tj. w niemieckiej ustawie z dnia 1 lutego 1877 r., rosyjskiej ustawie z dnia 20 listopada 1864 r. i austriackiej ustawie z dnia 23 maja 1873 r., które to przepisy obowiązywały na ziemiach byłych zaborów. W rozdziale tym zostały omówione propozycje rozwiązań w tym zakresie przyjęte w projekcie ustawy postępowania karnego, unormowanie postępowania uproszczonego w kodeksie postępowania karnego z 1928 r. (trybu uproszczonego przed sądem grodzkim i przed sądem okręgowym), model tego postępowania w ustawie z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania karnego, w tym zakres stosowania tego postępowania, jego przebieg (postępowanie przygotowawcze, postępowanie sądowe, postępowanie rewizyjne i zażaleniowe), rozwiązania dotyczące tego trybu w projektach kodeksu postępowania karnego, poprzedzających uchwalenie kodeksu postępowania karnego z 1969 r. oraz przyjęte przez ten kodeks (zakres rozpoznawanych spraw, przebieg postępowania przygotowawczego oraz sądowego).
 Rozdział III poświęcony jest przesłankom trybu uproszczonego i wybranym zagadnieniom dochodzenia w k.p.k. z 1997 r. Rozważania właściwe poprzedzone są uregulowaniom zawartym w pierwotnej wersji tegoż kodeksu oraz pracom nad ich zmianami, a także danymi statystycznymi. W ramach zagadnienia tytułowego tego rozdziału zostały omówione: zakres przedmiotowy postępowania uproszczonego (przesłanki tego trybu, w tym ujemne przesłanki dochodzenia, tj. pozbawienie wolności i obrona obligatoryjna), organy prowadzące dochodzenie i sprawujące funkcje oskarżycielskie, węzłowe zagadnienia dochodzenia (zadania postępowania przygotowawczego, wszczęcie postępowania in rem, umorzenie dochodzenia rejestrowego, dochodzenie skrócone, przedstawienie zarzutów, zaznajomienie z materiałami dochodzenia i jego zamknięcie, okres trwania dochodzenia, zmiany trybu ścigania), skarga w dochodzeniu (akt oskarżenia wniosek oraz warunkowe umorzenie postępowania karnego). 
W rozdziale IV Autor zajął się przebiegiem postępowania uproszczonego, przedstawiając w nim postępowanie przed sądem pierwszej instancji, w tym formalną kontrolę aktu oskarżenia i wniosku o warunkowe umorzenie, merytoryczną kontrolę aktu oskarżenia, skład sądu, doręczenie aktu oskarżenia i wezwanie na rozprawę, przebieg rozprawy głównej, w tym udział oskarżonego w rozprawie, udział oskarżyciela na rozprawie, przebieg przewodu sądowego, wyrokowanie (wyrok zwykły, wyrok zaoczny i przesłanki wydania oraz tryb jego zaskarżenia) oraz postępowanie przed sądem drugiej instancji.
Ten skrótowy siłą rzeczy przegląd treści pracy wskazuje, jak wiele problemów zostało w niej poruszonych, a jednocześnie dowodzi kompletności opracowania. Nie sposób relacjonować szczegółowo treści pracy, gdyż zawiera ona wiele interesujących wątków, które mają ważne znaczenie praktyczne oraz duże walory teoretyczne. Nie sposób jednak nie odnieść się w recenzji do kwestii, których zasadność rozstrzygnięcia przez Autora budzi wątpliwości.
Autor prezentuje pogląd, że w sytuacji, gdy oskarżony jest pozbawiony wolności tylko w stadium postępowania sądowego, nie ma przeszkód do rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym, gdyż k.p.k. w obowiązującej wersji, nie zawiera regulacji, jak to czynił uchylony art. 470 k.p.k., wyłączającej ten tryb (s. 154). Rzeczywiście wykładnia językowa art. 469 k.p.k. nie pozwala na wyinterpretowanie takiej przeszkody, lecz trzeba mieć na uwadze ratio legis takiego wyłączenia w art. 325c pkt 1 k.p.k., którym jest potrzeba stworzenia podejrzanemu większych możliwości obrony swoich praw, a które są znacznie ograniczone w dochodzeniu. Te same względy przemawiają za wyłączeniem trybu uproszczonego. Za absurdalną należy uznać sytuację, w której podejrzanemu przysługują – ze względu na to, że jest pozbawiony wolności – wszystkie gwarancje przewidziane w postępowaniu przygotowawczym, a ogranicza się je w postępowaniu jurysdykcyjnym, w którym rozstrzyga się o jego winie i wymierza karę. Bardziej uzasadnione jest korzystanie przez niego w tej właśnie fazie procesu ze wszystkich przysługujących mu praw. W związku z tym należy odstąpić od wykładni językowej art. 469 k.p.k. i posłużyć się wykładnią celowościową. Jest to dopuszczalne, gdyż wolno jest odstąpić od znaczenia literalnego przepisu wówczas, gdy znaczenie to prowadzi do absurdalnych z punktu widzenia społecznego lub ekonomicznego konsekwencji. Zbyt ostrożna jest zgłoszona przez Autora propozycja de lege ferenda, by taką negatywną przesłankę wprowadzić także do trybu uproszczonego (s. 154). Jest to tym bardziej dziwne, że Autor wielokrotnie podkreśla, iż pozbawienie wolności ogranicza oskarżonemu możliwość realizacji wszystkich uprawnień procesowych w zakresie obrony.
Chyba ze względu na cykl wydawniczy Autor nie uwzględnił ustawy z dnia 19 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody, która w art. 108 ust. 5 wśród uprawnień przyznanych funkcjonariuszom Straży Parku, dyrektorowi parku narodowego, jego zastępcy, nadleśniczemu, konserwatorowi obrębu ochronnego, leśniczemu, konserwatorowi obwodu ochronnego, podleśniczemu, starszemu strażnikowi i strażnikowi nie wymienia prowadzenia dochodzeń i oskarżania. Obecnie uprawnienie te przysługują strażnikom leśnym, nadleśniczym, zastępcom nadleśniczego, inżynierom nadzoru, leśniczym i podleśniczym, jeżeli przedmiotem przestępstwa jest drewno pochodzące z lasów stanowiących własność Skarbu Państwa oraz Strażnikom Państwowej Straży Łowieckiej o przestępstwa, których przedmiotem jest zwierzyna.
Autor jest zwolennikiem poglądu, że organy upoważnione z mocy ustaw do wnoszenia i popierania oskarżenia nie są uprawnione do zawarcia w akcie oskarżenia wniosku o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy (art. 335 k.p.k.), wniosku o warunkowe umorzenie postępowania karnego (art. 336 k.p.k.) oraz sprzeciwieniu się wnioskowi oskarżonego o skazania bez przeprowadzenia postępowania dowodowego (art. 387 § 2 k.p.k.) (s. 206). W art. 325i § 3 k.p.k. upoważniono do tego tylko organy, o których mowa w art. 325 d k.p.k., tj. określone w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 czerwca 2003 r. w sprawie określenia organów uprawnionych obok Policji do prowadzenia dochodzeń oraz organów uprawnionych do wnoszenia i popierania oskarżenia przed sądem pierwszej instancji w sprawach podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, jak również zakresu spraw zleconych tym organom. Wprawdzie wskazuje na pogląd wypowiedziany w doktrynie, że w drodze rozumowania a minori ad maius można wyprowadzić takie uprawnienia, lecz zgłasza postulat de lege ferenda, by wzorem art. 325i k.p.k. przyznać analogiczne uprawnienia pozostałym organom prowadzącym dochodzenia. W innym miejscu wprost formułuje wniosek de lege ferenda, by prawo do złożenia wniosku o warunkowe umorzenie postępowania przyznać także organom, którym w sprawach rozpoznawanych w trybie uproszczonym przysługuje prawo samodzielnego wnoszenia aktów oskarżenia (s. 208–209, 276). Dopuszcza de lege lata prawo dołączenia do aktu oskarżenia nieformalnego wniosku o warunkowe umorzenie przysługuje organowi oskarżycielskiemu, któremu w dochodzeniu przysługuje prawo samodzielnego wnoszenia i popierania aktu oskarżenia (s. 209). Ta ostatnia sugestia nie ma żadnego oparcia w przepisach, a jest pozakodeksową formą przedstawienia stanowisku organu oskarżycielskiego. Wydaje się, że obowiązujący kodeks pozwala na przyznanie tych uprawnień także i tym organom w drodze rozumowania argumentum a minori ad maius wyprowadzonego z art. 325i § 3 k.p.k.; skoro uprawnienia te posiadają organy czerpiące uprawnienie do prowadzenia dochodzeń i występowania w roli oskarżyciela publicznego z mocy rozporządzenia, a więc aktu podustawowego, to tym bardziej uprawnienie takie powinny mieć organy, które działają w tym charakterze z mocy ustawy.
W żadnym wypadku – w demokratycznym państwie prawa – nie może być zaakceptowana propozycja, by w sprawach złożonych pod względem podmiotowym w sytuacji, gdy spełnione są przesłanki do warunkowego umorzenia postępowania co do niektórych sprawców, kierować akt oskarżenia wobec wszystkich, a jedynie zawrzeć w nim postulat warunkowego umorzenia postępowania w stosunku do oskarżonych, co do których spełnione są przesłanki zastosowania tej instytucji (s. 210). 
Omawiając akt oskarżenia, Autor pominął ważne zagadnienie, jakim jest możliwość zaniechania sporządzenia uzasadnienia aktu oskarżenia przez organy, które uprawnienie do prowadzenia dochodzeń i pełnienia funkcji oskarżyciela publicznego czerpią z mocy ustaw szczególnych. Sąd Najwyższy przyjął, że „Akt oskarżenia sporządzony przez Straż Leśną może nie zawierać uzasadnienia”, lecz pogląd ten spotkał się z krytyczną oceną, co nie znaczy że słuszną. Można jedynie domniemywać, że zdaniem Autora, te inne organy są zobowiązane do sporządzenia także uzasadnienia aktu oskarżenia, skoro opowiedział się przeciwko objęciu ich zakresem działania art. 325i § 3 k.p.k. (s. 206).
Wymieniając przesłanki wydania wyroku zaocznego, Autor wskazał, że chodzi o:
1)	prawidłowe doręczenie oskarżonemu i jego obrońcy, jeżeli był ustanowiony w sprawie, zawiadomień o terminie rozprawy,
2)	nieusprawiedliwioną nieobecność oskarżonego i ewentualnie ustanowionego obrońcy na rozprawie głównej,
3)	przeprowadzenie postępowania sądowego pod nieobecność oskarżonego (s. 260). 
O ile pierwsza i trzecia przesłanka nie nasuwa uwag, o tyle druga została określona nieprecyzyjnie. Otóż, nie tylko nieusprawiedliwiona nieobecność oskarżonego umożliwia wydanie wyroku zaocznego, ale także wówczas, gdy oskarżony usprawiedliwi swoją nieobecność. W art. 479 § 1 k.p.k. nie przewiduje się takiej przesłanki, a jedynie ogólnie mówi sie o doręczeniu wezwania oskarżonemu, z art. 480 k.p.k. zaś wynika, że usprawiedliwienie nieobecności przez oskarżonego uniemożliwia przeprowadzenie rozprawy pod jego nieobecność tylko wówczas, gdy jednocześnie wnosił o odroczenie rozprawy. Brak takiego wniosku nie stoi na przeszkodzie prowadzeniu rozprawy bez jego udziału, a tym samym można wydać wyrok zaoczny. W doktrynie trafnie wskazuje się, że sąd nie będzie mógł wydać wyroku zaocznego, gdy oskarżony usprawiedliwiwszy swoje niestawiennictwo domagał się odroczenia rozprawy. 
Wnioski zarówno co do wykładni obowiązujących przepisów, jak i de lege ferenda są wyważone i należycie uzasadnione oraz wynikają z wcześniej prowadzonych rozważań. Niektóre jednak są dyskusyjne lub zbyt ogólne. Trudny do zaakceptowania jest wniosek, by przyznać Policji uprawnienia do samodzielnego kierowania aktów oskarżenia do sądów oraz pełnienia w tych sprawach funkcji oskarżyciela publicznego (s. 274). Zrównanie Policji w zakresie tych uprawnień z innymi nieprokuratorskimi organami oskarżycielskimi jest niemożliwe przede wszystkim dlatego, że w Policja prowadzi dochodzenia w sprawach dotyczących różnych kategorii przestępstw oraz ich znaczną ilość, co powoduje, że wystarczającym obciążeniem dla niej jest ich prowadzenie. Policja nie jest przygotowana – pod względem kadrowym i organizacyjnym – do podjęcia się realizacji tak poważnego zadania. Zbyt ogólny jest postulat rozszerzenia kręgu podmiotów uprawnionych do prowadzenia dochodzeń i popierania oskarżenia przed sądem o organy wymienione w ustawach dodatkowych, a w których określone są przestępstwa (s. 274). Wniosek ten byłby bardziej przekonujący, gdyby Autora wskazał te organy i przestępstwa.
Zgłoszenie kilku uwag krytycznych w żadnym stopniu nie umniejsza wartości monografii, tym bardziej że dotyczą one kwestii nie najważniejszych. Zasługuje ona na pozytywną ocenę ze względu na swą zawartość informacyjną, opartą na bogatej bazie źródłowej, na rzetelność wywodów oraz obiektywny charakter wniosków. Doniosłość teoretyczna oraz praktyczna rozprawy polega też na tym, że problematyka ta jest ciągle aktualna.