Piotr Kardas 
Problem zbiegu przepisów ustawy karnej a różne postaci współdziałania
1. Uwagi wprowadzające
Problematyka podstaw odpowiedzialności za przestępne współdziałanie niezwykle rzadko analizowana jest w kontekście zbiegu przepisów ustawy. W polskim piśmiennictwie karnistycznym brak jest monograficznego opracowania poświęconego temu zagadnieniu, zaś wypowiedzi dotyczące problemu zbiegu przepisów ustawy określających poszczególne postaci współdziałania przestępnego pojawiają się jako jedno z pobocznych zagadnień rozważanych albo w kontekście instytucji zbiegu, albo w kontekście podstaw odpowiedzialności karnej za przestępne współdziałanie. Wstrzemięźliwość polskich teoretyków prawa karnego w kwestii zbiegu przepisów ustawy postrzeganej w perspektywie podstaw odpowiedzialności za współdziałanie być może ma swe źródło w tym, że w tym przypadku nakładają się na siebie dwa wyjątkowo skomplikowane zagadnienia dogmatyczne, tj. problematyka współdziałania przestępnego oraz zagadnienie zbiegu, z których każde kryje w sobie wyjątkową ilość elementów spornych, zaś ich połączenie z istoty rzeczy prowadzić musi do multiplikacji trudności w dogmatycznym ich objaśnianiu. Niejako niezależnie od wskazanego splotu dogmatycznych komplikacji wyjątkowo sporny jest w piśmiennictwie charakter zbiegu różnych postaci współdziałania, albowiem identyczne stany faktyczne traktowane są przez część teoretyków jako przypadki zbiegu przepisów ustawy, przez innych zaś jako wypadki zbiegu przestępstw. Podobne rozbieżności występują w orzecznictwie sądowym. Można zatem bez ryzyka popełnienia większego błędu stwierdzić, że z jednej strony w polskim piśmiennictwie nie przedstawiono dotychczas chociażby typologii najczęściej występujących przypadków zbiegu podstaw odpowiedzialności za różne odmiany współdziałania połączonej z jednoznacznym przyporządkowaniem ich do kategorii zbiegu przepisów lub zbiegu przestępstw, z drugiej zasadnicze wątpliwości wywołuje to, w jakim stosunku pozostają ze sobą przepisy określające poszczególne postaci współdziałania, bowiem wedle części przedstawicieli doktryny przepisy te pozostają w stosunku krzyżowania, wedle innych natomiast przepisy te nie krzyżują się ze sobą. Tym samym zasadnicze kontrowersje wywołuje już stanowiąca swoiste przedpole zbiegu problematyka wzajemnego stosunku przepisów dotyczących współdziałania, bez wyjaśnienia której nie sposób sensownie rozważać kwestii, czy w ogóle możliwe jest zrealizowanie tym samym czynem znamion różnych postaci współdziałania, a więc, czy teoretycznie w ogóle możliwy jest zbieg tych przepisów. Wątpliwości nie wywołuje natomiast w doktrynie możliwość wystąpienia zbiegu przestępstw kwalifikowanych jako różne postaci współdziałania, tyle tylko, że znaczna część wskazywanych jako przejawy tej odmiany zbiegu przypadków wywołuje kontrowersje co do tego, czy stanowiące podstawę prawnokarnego wartościowania zachowanie stanowi ten sam czynu w rozumieniu art. 11 § 1 k.k., czy też wielość czynów tego samego sprawcy, co z kolei sprawia, iż trudne jest jednoznaczne przyporządkowanie tych przypadków do jednej z wyróżnianych w prawie karnym kategorii zbiegu. Spoglądając z powyższej perspektywy na zagadnienie zbiegu w przypadkach współdziałania, zauważyć można, iż zasadnicza większość analizowanych przypadków traktowana jest przez różnych autorów albo jako zbieg przepisów, albo jako zbieg przestępstw, co mogłoby sugerować, iż rozważania poświęcone problematyce zbiegu w kontekście odmian współdziałania powinny odnosić się do obu wyróżnianych w doktrynie postaci zbiegu. Ponieważ jednak zagadnienia zbiegu przepisów ustawy oraz zbiegu przestępstw charakteryzują się daleko idącą odrębnością, zaś próba analizy obu odmian zbiegu w kontekście odpowiedzialności za współdziałanie znacznie przekraczałaby ramy niniejszego opracowania, rozważania zamieszczone poniżej odnosić się będą jedynie do kwestii zbiegu przepisów ustawy określających różne postaci współdziałania. Dodać jeszcze wypadnie, że rozstrzygnięcie zagadnień związanych z wzajemnym stosunkiem przepisów określających różne postaci współdziałania oraz poczynienie ustaleń dotyczących zagadnienia jedności–wielości czynów pozwoli na uporządkowanie rozpatrywanych w piśmiennictwie przypadków z punktu widzenia ich przynależności do kategorii zbiegu przepisów lub zbiegu przestępstw, stwarzając tym samym punkt wyjścia dla rozważań poświęconych kwestii zbiegu przestępstw kwalifikowanych jako różne postaci współdziałania. 
Z punktu widzenia wyodrębnianych w polskim piśmiennictwie tzw. sprawczych oraz tzw. niesprawczych odmian współdziałania zauważyć można wyraźną odrębność w podejściu do problematyki zbiegu przepisów. Prezentowane w polskim piśmiennictwie poglądy ująć można w trzy grupy przypadków wyróżniane ze względu na pozostające w zbiegu odmiany przestępnego współdziałania. 
Pierwsza związana jest z zagadnieniem zbiegu przepisów dotyczących sprawstwa pojedynczego oraz tzw. sprawczych postaci współdziałania. W odniesieniu do tego przypadku w piśmiennictwie wskazuje się, że możliwy jest zbieg przepisów określających różne postaci sprawstwa. Różnorodnie rozstrzygane są natomiast konsekwencje prawne takiego zbiegu, który zdaniem części autorów prowadzić powinien do kumulatywnej kwalifikacji, w ujęciu alternatywnym natomiast zbieg taki nie ma zasadniczego znaczenia dla kwalifikacji prawnej czynu. W piśmiennictwie w zasadzie nie przedstawiono poglądu wyraźnie kwestionującego możliwość krzyżowania się przepisów dotyczących sprawczych postaci współdziałania, natomiast brak jest jednolitości stanowisk w sprawie kwalifikacji prawnej w przypadku sprawczych postaci współdziałania, co pośrednio wpływać może na sposób rozstrzygania kwestii wzajemnego stosunku przepisów określających różne postaci sprawstwa. 
Druga dotyczy zbiegu przepisów określających tzw. niesprawcze postaci współdziałania. W tej kwestii wedle części autorów „nie należy wykluczać możliwości zaistnienia właściwego (a tym samym kumulatywnego) zbiegu przepisów dotyczących podżegania i pomocnictwa”. Inni, dopuszczając możliwość zbiegu przepisów dotyczących podżegania i pomocnictwa, postulują rozstrzyganie tego zagadnienia przy wykorzystaniu jednej z reguł wyłączania wielości ocen w prawie karnym lub też, w razie braku możliwości zapobieżenia przeniesieniu zbiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę norm przy wykorzystaniu zasady subsydiarności albo konsumpcji, przyjęcie kumulatywnej kwalifikacji. W ujęciu alternatywnym wskazuje się, że zbieg taki nie jest możliwy, przy czym podawane są różnorodne sposoby uzasadniania wyłączenia możliwości przyjęcia zbiegu, od twierdzeń wykluczających możliwość zrealizowania tym samym czynem różnych postaci współdziałania opartych na przyjęciu w takich wypadkach wielości czynów, po twierdzenia wykluczające możliwość zbiegu ze względu na wzajemny stosunek przepisów dotyczących poszczególnych postaci współdziałania. 
Trzecia odnosi się do zagadnienia zbiegu przepisów określających tzw. sprawcze oraz tzw. niesprawcze postaci współdziałania. W odniesieniu do tego zagadnienia sporne jest w zasadzie wszystko, począwszy od podstawowego zagadnienia związanego z możliwością pozostawania w zbiegu przepisów określających sprawstwo we wszystkich odmianach określonych w art. 18 § 1 k.k. z przepisami określającymi podżeganie i pomocnictwo, poprzez sposoby rozstrzygania takiego zbiegu aż do kwestii ewentualnej możliwości wykorzystywania w tych wypadkach kumulatywnej kwalifikacji. Zdecydowanie najpowszechniejszy jest pogląd, zgodnie z którym „nie można jednym czynem zrealizować różnych postaci współdziałania przy dokonaniu czynu zabronionego” co sprawia, iż „nie ma sporu co do tego, że nie jest możliwe krzyżowanie się postaci sprawczych z niesprawczymi formami współdziałania (którejkolwiek z odmian sprawstwa z podżeganiem lub pomocnictwem)”. U podłoża tych poglądów leży przedstawiona przez A. Spotowskiego w połowie lat siedemdziesiątych ubiegłego stulecia wątpliwość co do możliwości przyjęcia jedności czynu w wypadkach zbiegu podstaw odpowiedzialności za podżeganie i pomocnictwo oraz sprawstwo. W konsekwencji przyjmuje się, że w przypadku sprawstwa, podżegania i pomocnictwa nie jest możliwy zbieg przepisów ustawy, zaś zbieg różnych postaci współdziałania rozpatrywać należy na płaszczyźnie zbiegu przestępstw. Wedle innych autorów zbiegu przepisów określających podstawy odpowiedzialności za sprawstwo oraz podżeganie i pomocnictwo nie sposób a priori wykluczyć, jednak w takim wypadku brak jest podstaw do przyjmowania kumulatywnej kwalifikacji. Kwestia możliwości pozostawania w zbiegu przepisów określających sprawcze oraz tzw. niesprawcze postaci popełnienia przestępstwa jest różnorodnie rozstrzygana w orzecznictwie. Co prawda w orzecznictwie wprost nie wskazuje się na możliwość zbiegu przepisów dotyczących sprawstwa z przepisami dotyczącymi podżegania lub pomocnictwa, jednak możliwość istnienia takiego zbiegu wynika pośrednio z uzasadnień rozstrzygnięć dotyczących innych kwestii. Odnosząc się do podstaw odpowiedzialności za współsprawstwo oraz podżeganie i pomocnictwo Sąd Apelacyjny w Lublinie stwierdził, że „we współsprawstwie mieszczą się elementy wzajemnego pomocnictwa, które jest niejako wkomponowane we współsprawstwo. Z momentem więc, kiedy nie dochodzi do ukarania za współsprawstwo (art. 13 § 1 k.k.) odżywa sprawa ukarania za pomocnictwo (ewentualnie – podżeganie), które uprzednio – kiedy aktualny był zarzut współsprawstwa – było przez ten zarzut konsumowane”. 
Przedstawiony powyżej skrótowy przegląd prezentowanych w polskim piśmiennictwie i orzecznictwie poglądów w kwestii zbiegu przepisów dotyczących sprawstwa oraz tzw. sprawczego i niesprawczego współdziałania wskazuje na wyjątkową różnorodność teoretycznych ujęć tego zagadnienia, pozwala także na wyraźnie wyodrębnienie trzech przypadków zbiegu, z których dwa mają jednorodny charakter z punktu widzenia konkurujących do oceny prawnej odmian współdziałania, trzeci natomiast odnosi się do konkurencji przy ocenie prawnej przepisów dotyczących sprawczego i niesprawczego współdziałania. Ponieważ każda z wyodrębnionych odmian zbiegu charakteryzuje się daleko idącą odrębnością, przeto w dalszej części rozważań zostaną one poddane odrębnym analizom. 

2. Problem zbiegu przepisów określających różne postaci sprawstwa
Problem możliwości wystąpienia zbiegu przepisów określających różne postaci sprawstwa związany jest z kilkoma zagadnieniami ogólniejszej natury, dotyczącymi postaw odpowiedzialności za sprawstwo na gruncie polskiego kodeksu karnego. Możliwość podejmowania analiz związanych ze zbiegiem przepisów ustawy na tej płaszczyźnie zakłada bowiem, że poszczególne odmiany sprawstwa mają odrębnie określone znamiona, wyrażone przez różne przepisy tak, iż między tymi przepisami zachodzą określone relacje (nazywane czasami w piśmiennictwie stosunkami logicznymi). Istotą zbiegu przepisów jest bowiem sytuacja, w której ten sam czyn sprawcy realizuje równocześnie znamiona określone w dwóch lub więcej przepisach, zaś przepisy te pozostają ze sobą w takim stosunku, iż posiadają część wspólną oraz każdy z nich ma część niezależną. Innymi słowy, podstawą zbiegu jest stosunek krzyżowania się przepisów określających znamiona typu czynu zabronionego. Punktem wyjścia rozważań poświęconych problematyce zbiegu przepisów określających sprawstwo musi być przeto ustalenie, czy w przypadku wymienionych w art. 18 § 1 k.k. postaci sprawstwa spełniony jest podstawowy warunek zbiegu, tj. czy każda z postaci sprawstwa określona jest w innym przepisie (a raczej przepisach) oraz czy między tymi przepisami zachodzi relacja krzyżowania. W powyższym kontekście konieczne jest odniesienie do prezentowanych w piśmiennictwie sposobów ujęcia podstaw kwalifikacji prawnej postaci sprawczego współdziałania. Powyżej wskazano już, że zagadnienie to jest niejednorodnie rozstrzygane w piśmiennictwie, bowiem część autorów przyjmuje, iż niezależnie od tego, w jakiej postaci sprawstwa zostało popełnione przestępstwo, stosować należy tzw. prostą kwalifikację prawną, opartą wyłącznie na przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym określającym znamiona danego typu czynu zabronionego. Wedle alternatywnego ujęcia w przypadku sprawczych postaci współdziałania kwalifikacja prawna ma zawsze charakter złożony i opiera się na treści art. 18 § 1 k.k. ze wskazaniem odpowiedniej części tego przepisu charakteryzującej daną postać sprawczego współdziałania oraz przepisie części szczególnej charakteryzującym znamiona czynu zabronionego nastawione na postać sprawstwa pojedynczego. Odnosząc się do powyższej kwestii wskazać należy, że treść art. 18 § 1 k.k. w części, w jakiej przepis ten odnosi się do sprawczych postaci współdziałania określa konstytutywne znamiona charakteryzujące odpowiednią postać sprawstwa, które uzupełniają znamiona wyrażone w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym. Tym samym odczytanie znamion charakteryzujących typ czynu zabronionego w odpowiedniej postaci sprawstwa wymaga uwzględnienia w procesie wykładni normy sankcjonującej treści art. 18 § 1 k.k. oraz przepisu szczególnego charakteryzującego dany typ czynu zabronionego. Podkreślić należy, że poszczególne postaci sprawstwa różnią się między sobą charakterystyką znamion. W przypadku współsprawstwa znamiona obejmują oprócz znamion zaczerpniętych z przepisu części szczególnej lub przepisu pozakodeksowego dwa dodatkowe elementy zaczerpnięte z art. 18 § 1 zdanie drugie k.k., tj. element strony podmiotowej w postaci porozumienia oraz element strony przedmiotowej ujęty jako „wspólne wykonanie czynu zabronionego”. Ten element znamion współsprawstwa modyfikuje znamię czynnościowe wyrażone w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym w ten sposób, że w miejsce opisu czynności sprawczej nastawione na jednostkowe zachowanie jednej osoby wprowadza znamię określające czynność sprawczą jako zachowanie dwóch lub więcej osób wspólnie wykonujących czyn zabroniony. W przypadku sprawstwa kierowniczego znamiona obejmują oprócz znamion zaczerpniętych z przepisu części szczególnej lub przepisu pozakodeksowego także charakteryzujące tę postać sprawstwa znamiona zaczerpnięte z treści art. 18 § 1 zdanie trzecie k.k. Znamiona wyrażone w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym charakteryzują zachowanie bezpośredniego wykonawcy, nad którego aktywnością lub pasywnością sprawuje władztwo kierujący. W odniesieniu do kierującego znamiona sprawstwa kierowniczego odmiennie określają znamię czynnościowe, które odnosi się do zachowania polegającego na sterowaniu zachowaniem bezpośredniego wykonawcy wypełniającego znamiona określone w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym. Podkreślić należy, że znamiona sprawstwa kierowniczego obejmują dwa zachowania dwóch różnych podmiotów, których łączne wypełnienie konieczne jest dla dokonania tej postaci czynu zabronionego. Wreszcie w przypadku sprawstwa polecającego znamiona obejmują oprócz znamion zaczerpniętych z przepisu części szczególnej lub przepisu pozakodeksowego elementy wyrażone w art. 18 § 1 zdanie czwarte k.k. w postaci dwóch znamion strony przedmiotowej, tj. warunku zależności pomiędzy wydającym polecenie a poleceniobiorcą oraz właściwego znamienia czynnościowego określonego jako „wydanie polecenia wykonania czynu zabronionego”, oraz znamienia strony podmiotowej w postaci działania wydającego polecenie cum animo auctoris, z wolą sprawczą. W tym przypadku, identycznie jak przy sprawstwie kierowniczym, znamiona obejmują dwa zachowania dwóch różnych osób, tj. wydającego polecenie oraz poleceniobiorcy, których łącznie wypełnienie konieczne jest dla realizacji znamion tej postaci sprawstwa. Uzasadnia to twierdzenie, że kwalifikacja prawna każdej z wymienionych w art. 18 § 1 k.k. odmian sprawczego współdziałania ma zawsze złożony charakter i obejmuje przepis art. 18 § 1 ze wskazaniem odpowiedniej części oraz przepisy części szczególnej lub przepisy pozakodeksowe.
Przedstawione wyżej uwagi pozwalają stwierdzić, że wymienione w art. 18 § 1 k.k. postaci sprawstwa różnią się między sobą treścią znamion, które dla każdej postaci sprawstwa określone są w różnych przepisach. Pozostaje zatem rozstrzygnąć, w jakich relacjach (stosunkach) pozostają ze sobą przepisy charakteryzujące poszczególne postaci sprawstwa. Znamiona współsprawstwa obejmują zachowanie polegające na wspólnym wykonaniu czynu zabronionego przez dwie lub więcej osób powiązanych węzłem porozumienia. Pomijając element porozumienia, nieco bliżej przyjrzeć należy się znamieniu charakteryzującemu czynność wykonawczą. Znamię to obejmuje trzy kategorie zachowań: pierwszą, sprowadzającą się do wypełnienia przez każdego ze współdziałających własnym zachowaniem znamion strony przedmiotowej czynu zabronionego określonego w części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym; drugą, polegającą na wypełnieniu przez każdego ze współdziałających części znamion strony przedmiotowej czynu zabronionego w ten sposób, że złożenie wszystkich zachowań prowadzi do realizacji znamion danego typu czynu zabronionego; trzecią, polegającą na tym, że część ze współdziałających realizuje własnym zachowaniem całość lub część znamion strony przedmiotowej danego typu, pozostali zaś nie realizując żadnego z fragmentów tych znamion, swoim zachowaniem umożliwiają ich realizację przez pozostałych współdziałających. Pomijając przedstawianie w tym miejscu zastrzeżeń dotyczących zgodności z konstytucyjną zasadą dostatecznej określoności czynu zabronionego interpretacji współsprawstwa w sposób odpowiadający trzeciej z wymienionych kategorii, wskazać należy, że zachowanie współsprawcy obejmuje współuczestniczenie w realizacji znamion strony przedmiotowej określonych w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym. Przy czym istotą zachowania współsprawcy jest współuczestniczenie w wykonaniu tych znamion z innymi osobami, zaś znamiona współsprawstwa nie wprowadzają żadnych dodatkowych warunków określających sposób tego współuczestniczenia. Podkreślić należy, że fakt sprawowania przez jednego ze współdziałających władztwa nad pozostałymi i kierowania ich zachowaniem nie wyklucza współsprawstwa, o ile posiadający owo władztwo wypełnia konstytutywne dla współsprawstwa elementy, tj. jest uczestnikiem łączącego wszystkich współdziałających porozumienia oraz uczestniczy we wspólnym wykonaniu czynu zabronionego określonego w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym. Podobnie nie wyklucza przyjęcia współsprawstwa fakt pozostawania jednego ze współdziałających w stosunku zależności od innego współdziałającego lub wydania przy wykorzystaniu tego stosunku polecenia wykonania określonego zachowania, jeżeli tylko spełnione są konstytutywne elementy współsprawstwa, tj. wydający polecenie jest związany węzłem porozumienia z poleceniobiorcą oraz współuczestniczy w wykonaniu znamion czynu zabronionego. Istotą sprawstwa kierowniczego jest władztwo nad bezpośrednim wykonawcą rozciągające się na cały etap realizacji znamion typu określonego w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym przejawiające się sterowaniem zachowaniem bezpośredniego wykonawcy w trakcie realizacji znamion. Znamiona tej postaci sprawstwa nie zawierają żadnych dodatkowych elementów charakteryzujących kierowanie wykonaniem czynu zabronionego przez inną osobę. Istnienie konstytutywnych dla sprawstwa kierowniczego elementów uzasadnia przyjęcie, iż zostały wypełnione znamiona tej postaci sprawstwa niezależnie od tego, czy w konkretnym układzie występują także dodatkowe okoliczności, nie określone w znamionach tej postaci sprawstwa. Nie wyklucza realizacji znamion sprawstwa kierowniczego to, że posiadający władztwo nad zachowaniem bezpośredniego wykonawcy i sterujący jego aktywnością lub pasywnością jednocześnie współuczestniczy z nim w wypełnieniu znamion czynu zabronionego oraz to, że kierujący i kierowany mogą być związani węzłem porozumienia, którego przedmiotem jest wspólne wykonanie czynu zabronionego. Istotą sprawstwa polecającego jest istnienie stosunku zależności między poleceniodawcą a poleceniobiorcą oraz wydanie polecenia wykonania czynu zabronionego. Nie wyłączy wypełnienia znamion sprawstwa polecającego sytuacja, w której polecający pozostawał będzie w porozumieniu z poleceniobiorcą i w ramach tego porozumienia będzie współuczestniczył w wykonaniu czynu zabronionego. Podobnie nie wyłącza realizacji znamion sprawstwa polecającego sytuacja, w której polecający posiadał będzie władztwo na bezpośrednim wykonawcą wykorzystywane do kierowania jego zachowaniem w trakcie wypełniania znamion określonych w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym. 
Spoglądając z powyższej perspektywy na przepisy określające znamiona poszczególnych postaci sprawstwa, można stwierdzić, iż pozostają one w stosunku krzyżowania. Trafnie przeto wskazuje się w doktrynie, że możliwy jest zbieg sprawstwa kierowniczego ze współsprawstwem wówczas, gdy kierujący wykonaniem całości znamion czynu zabronionego samodzielnie wykonuje niektóre z tych znamion, zbieg sprawstwa kierowniczego ze sprawstwem polecającym wówczas, gdy kierujący wykonaniem wykorzystuje jednocześnie uzależnienie innej osoby od siebie i poleca jej wykonanie czynu zabronionego, oraz zbieg sprawstwa polecającego ze współsprawstwem wówczas, gdy wydający polecenie przy wykorzystaniu stosunku zależności jednocześnie samodzielnie wykonuje niektóre ze znamion czynu zabronionego a także zbieg wszystkich wymienionych wyżej postaci sprawczego współdziałania wówczas, gdy kierujący wykonaniem czynu zabronionego, wykorzystuje jednocześnie uzależnienie innej osoby od siebie, polecając jej wykonanie czynu zabronionego i jednocześnie samodzielnie wykonuje niektóre ze znamion typu, pozostając w porozumieniu z tą osobą. 
Uznając, że możliwy jest zbieg przepisów określających różne postaci sprawstwa, pozostaje rozstrzygnąć, jaki jest charakter tego zbiegu, a innymi słowy przesądzić, czy zbieg przepisów dotyczących różnych postaci sprawstwa ma charakter komplementarno-korekcyjny, kolizyjny czy też być może jest zbiegiem prowadzącym do powstania pozornej lub rzeczywistej niezbieżności prakseologicznej systemu. Poszukując odpowiedzi na tak postawione pytanie, tym samym wkraczamy w obszar wykorzystywania w prawie karnym powszechnie przyjmowanych w prawoznawstwie dyrektyw interpretacyjnych zwanych w tej części prawa regułami wyłączania wielości ocen. Nie podejmując po raz kolejny próby przedstawiania charakterystyki przedstawionych powyżej odmian zbiegu, wskazać należy, że przyjmując powszechnie przyjęte w teorii prawa odróżnienie przepisu prawnego od normy prawnej oraz założenie, że przekład przepisów na normy postępowania stanowi efekt procesu interpretacji tekstu prawnego, zachodzi zasadnicza różnica pomiędzy zbiegiem komplementarno-korekcyjnym a zbiegiem kolizyjnym i zbiegiem prowadzącym do powstania pozornej lub rzeczywistej niezbieżności prakseologicznej systemu. Odmienność ta objawia się tym, że zbieg komplementarno-korekcyjny obejmuje sytuacje, w których wykorzystanie katalogu przyjętych w prawoznawstwie dyrektyw interpretacyjnych zapobiega przeniesieniu się zbiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę norm, zbieg kolizyjny oraz zbieg prowadzący do pozornej lub rzeczywistej niezbieżności prakseologicznej systemu zawsze natomiast prowadzi do przeniesienia zbiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę norm. Dodać jeszcze wypadnie, że zapobiegające przeniesieniu zbiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę norm reguły wyłączania wielości ocen w prawie karnym mają niejednorodny charakter. O ile bowiem zasada specjalności opiera się na określonych stosunkach logicznych między zakresami zbiegających się przepisów, które pozwalają na dokonanie in abstracto oceny, jaka norma sankcjonująca znajdować będzie zastosowanie do analizowanego przypadku, o tyle zasada konsumpcji oraz subsydiarności mają charakter teleologiczny, zaś ich wykorzystanie nie jest związane z określoną relacją między zakresami pozostających w zbiegu przepisów. Ponadto wyłączenie zbiegu w oparciu o zasadę konsumpcji lub zasadę subsydiarności dokonywane jest in concreto. 
Przystępując do analizy omawianego przypadku zbiegu z perspektywy przyjmowanych w karnistyce reguł wyłączenia wielości ocen w prawie karnym wskazać należy na zaprezentowane przez A. Zolla stanowisko odwołujące się do związków płaszczyzny bezprawności oraz karalności. W tym ujęciu istotnym, o ile nie decydującym czynnikiem, charakteryzującym od strony normatywnej sytuacje, w których reguły wyłączenia wielości ocen zapobiegają przeniesieniu zabiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę norm, jest kwestia tożsamości lub różnorodności norm sankcjonowanych leżących u podstaw konkurujących do oceny prawnej przepisów. Wyraźne rozróżnienie znamion decydujących o bezprawności oraz karalności stanowi podstawę do twierdzenia, że w przypadkach, gdy u podstaw zbiegających się przepisów występuje ta sama norma sankcjonowana, a więc, gdy przepisy te mają wspólne znamiona decydujące o bezprawności, zrealizowanie jednym i tym samym czynem znamion określonych w kilku przepisach prowadzić będzie zawsze w procesie przekładu tych przepisów na normy sankcjonujące do konkluzji, iż zbieg tych przepisów ma charakter komplementarno-korekcyjny i jako taki nie prowadzi do zbiegu norm sankcjonujących. 
Spoglądając z powyższej perspektywy na analizowane przypadki zbiegu podkreślić wypadnie, że w przypadku sprawstwa pojedynczego, współsprawstwa, sprawstwa kierowniczego oraz sprawstwa polecającego mamy do czynienia z identycznie określoną normą sankcjonowaną. Na płaszczyźnie normy sankcjonowanej ustawowe ujęcie wszystkich postaci sprawstwa nie prowadzi do modyfikacji treści normy sankcjonowanej, akcentuje jedynie, że do przekroczenia tej normy dochodzi w szczególny sposób. W wypadkach sprawczego współdziałania podstawę oceny, iż doszło do przekroczenia normy sankcjonowanej, stanowi kompleks zachowań dwóch lub więcej osób szczególnie za sobą powiązanych. Z uwagi na konieczność współuczestniczenia w popełnieniu przestępstwa kilku osób, dla przyjęcia bezprawności nie jest wystarczające samoistnie wartościowanie zachowania jednego ze współdziałających (współsprawcy, sprawcy kierowniczego lub sprawcy polecającego), lecz niezbędne jest uwzględnienie w tym procesie także dopełniających zachowań pozostałych współdziałających. Dopiero łączna ocena zachowań wszystkich współdziałających stanowi podstawę przypisania współsprawcy, sprawcy kierowniczemu lub polecającemu naruszenia normy sankcjonowanej. Bezprawność zachowania współsprawcy, sprawcy kierowniczego i sprawcy polecającego jest zatem uzależniona od zachowania pozostałych współdziałających, które stanowią swoiste ich uzupełnienie (dopełnienie) pozwalające stwierdzić, iż łącznie zachowania wszystkich współdziałających doprowadziły do przekroczenia normy sankcjonowanej. 
Tożsamość normy sankcjonowanej leżącej u podłoża wszystkich postaci sprawstwa w ujęciu zaproponowanym przez A. Zolla stanowić powinna podstawę wyłączenia zbiegu w trakcie procesu przekładu przepisów na normy. Pozostaje zatem ustalić, która z reguł wyłączenia wielości ocen w prawie karnym zapobiegać miałaby przeniesieniu zbiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę norm. 
Odnosząc do omawianego przypadku zasadę specjalności przypomnieć wpadnie, że zasada ta ma wedle prezentowanego w piśmiennictwie poglądu zastosowanie do wypadków, w których między zakresami przepisów zachodzi taki stosunek, że przepis podrzędny (szczególny) zawiera wszystkie elementy przepisu nadrzędnego (ogólnego) oraz dodatkowe elementy specyficzne, niewystępujące w przepisie nadrzędnym. Taka relacja między przepisami pozwala stwierdzić, że dekodowane z tych przepisów normy sankcjonujące pozostają w stosunku wykluczania, zaś elementy dodatkowe występujące w normie dekodowanej z przepisu szczególnego uzupełniają ze znakiem negacji zakres zastosowania normy dekodowanej z przepisu ogólnego. Przedstawiona powyżej charakterystyka poszczególnych postaci sprawstwa wskazuje, że nie pozostają one ze sobą w stosunku wykluczania. Przesądza to, że zbiegu przepisów dotyczących sprawstwa nie sposób rozwiązać przy pomocy zasady lex specialis derogat legi generali. Tym samym zbiegu przepisów określających różne postaci sprawstwa nie można uznać za pozorny. 
Spoglądając na omawiane zagadnienie z perspektywy zasady konsumpcji stwierdzić wypadnie, że opiera się na specyficznym związku pozostających w zbiegu przepisów, którego przejawem jest to, że przepis pochłaniający zawiera w określeniu zakresu karalności niejako wkalkulowane przełamanie zakazu leżącego u podłoża przepisu pochłanianego. Innymi słowy zasada konsumpcji ma zastosowanie do tych sytuacji, gdy z uwagi na stosunek między zbiegającymi się przepisami kwalifikacja prawna na podstawie jednego z przepisów (jednej normy sankcjonującej) czyni zbędną kwalifikację na podstawie pozostałych przepisów. Przyjęcie jako podstawy kwalifikacji tylko jednej z norm dekodowanych ze zbiegających się przepisów pozwala na odzwierciedlenie całej zawartości bezprawia, jakiego dopuścił się sprawca. Uzasadnionym wydaje się twierdzenie, że podstawą zastosowania zasady konsumpcji jest różnica w ocenie stopnia społecznej szkodliwości czynu w zależności od tego, z perspektywy którego ze zbiegających się przepisów dokonywane jest prawnokarne wartościowanie. Warunkiem zastosowania zasady konsumpcji jest stwierdzenie, że stopień społecznej szkodliwości czynu oceniany z perspektywy jednego ze zbiegających się przepisów jest istotnie niższy niż stopień społecznej szkodliwości oceniany w pryzmacie drugiego ze zbiegających się przepisów. Innymi słowy kryminalnopolityczna zawartość wynikająca z realizacji znamion jednego ze zbiegających się przepisów jest uwzględniania w sankcji przewidzianej w drugim ze zbiegających się przepisów, tak iż wykorzystanie jako podstawy kwalifikacji jedynie tego ostatniego czyni zbędnym wykorzystywanie także drugiego ze zbiegających się przepisów. W piśmiennictwie nie przedstawiono w zasadzie uwag dotyczących relacji między normami sankcjonowanymi leżącymi u podłoża zbiegających się przepisów. Jedynie pośrednio można wywodzić, iż ci autorzy, dla których zasada konsumpcji związana jest ze swoistym wkalkulowaniem w karalność czynu przełamania zakazu charakteryzującego płaszczyznę bezprawności innego przepisu, przyjmują, iż podstawą zastosowania zasady konsumpcji jest odmienność norm sankcjonowanych dekodowanych ze zbiegających się przepisów. W ujęciu alternatywnym, zwłaszcza w kontekście analizy przykładów rozwiązywanych przy wykorzystaniu zasady konsumpcji, w obszarze jej działania mieszczą się zarówno sytuacje zbiegu przepisów pozwalających na dekodowanie różnobrzmiących norm sankcjonowanych, jak i wypadki, gdy u podłoża zbiegających się przepisów leży ta sama norma sankcjonowana. Odnosząc przedstawione powyżej uwagi do przypadku zbiegu przepisów określających różne postaci sprawczego współdziałania stwierdzić wypadnie, iż trudno wskazać wśród nich taką, która z punktu widzenia charakterystyki zawartości bezprawia istotnie różniłaby się od pozostałych, tak iż przyjęcie jej za podstawę kwalifikacji uzasadniałoby stwierdzenie, że oddaje ona całość bezprawia ocenianego zachowania z uwzględnieniem elementów charakteryzujących zachowanie z perspektywy pozostałych postaci współdziałania. Wręcz przeciwnie, określone w art. 18 § 1 k.k. postaci sprawstwa mają równorzędny charakter, nie różnią się między sobą pod względem zawartości bezprawia. Ta konstrukcyjna właściwość wszystkich postaci sprawstwa sprawia, iż nie można zapobiec przeniesieniu zbiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę norm, wykorzystując w procesie przekładu zasadę konsumpcji. Trudno bowiem twierdzić, iż kwalifikowanie konkretnego zachowania jako współsprawstwa czyni zbędnym, z punktu widzenia potrzeby oddania w kwalifikacji prawnej całej zawartości kryminalnej zachowania, powoływanie także przepisu określającego sprawstwo kierownicze lub sprawstwo polecające. Z punktu widzenia zawartości bezprawia nie sposób bowiem pominąć różnicy między zachowaniem realizującym wyłącznie przesłanki odpowiedzialności za współsprawstwo a zachowaniem realizującym łącznie przesłanki odpowiedzialności za współsprawstwo oraz sprawstwo kierownicze albo sprawstwo polecające. Przyjmując, że podstawowym celem kwalifikacji prawnej jest oddanie w podstawie przypisania całej zawartości kryminalnej popełnionego przez sprawcę zachowania, w przypadkach, gdy ten sam czyn sprawcy wypełnia znamiona charakteryzujące różne postaci sprawczego współdziałania, pominięcie którejkolwiek z nich w podstawie kwalifikacji prawnej prowadziłoby do nieadekwatności kwalifikacji z punktu widzenia zawartości bezprawia ocenianego czynu. Przesądza to, że zbiegu różnych postaci sprawczego współdziałania nie można rozwiązać stosując zasadę konsumpcji, nie zapobiega bowiem ona przeniesieniu zbiegu przepisów na płaszczyznę norm. 
Pozostaje przeto ustalić, czy zbiegu przepisów określających różne postaci sprawczego współdziałania nie można rozwiązać, stosując zasadę subsydiarności milczącej. Podstawą wykorzystywania tej zasady jest taka relacja między zbiegającymi się przepisami, że jeden z nich uznawany jest za przepis pierwotny, drugi zaś za posiłkowy, który znajduje zastosowanie jedynie wówczas, gdy zachowanie nie wypełnia znamion określonych w przepisie pierwotnym. Zastosowanie zasady subsydiarności prowadzi do wyłączenia przepisu posiłkowego (subsydiarnego) w tych wypadkach, gdy został on ustanowiony po to, aby dopełnić zakres kryminalizacji wynikający z przepisu pierwotnego. Innymi słowy przepis posiłkowy pełni uzupełniającą zakres kryminalizacji funkcję, zaś jego zastosowanie uzależnione jest od braku możliwości wykorzystania jako podstawy odpowiedzialności przepisu pierwotnego. W piśmiennictwie podkreśla się, że zasada subsydiarności milczącej odnosi się do wypadków kilkustopniowej ochrony dobra prawnego, a więc takiej, która oprócz naruszenia dobra prawnego przewiduje również karalność narażenia na niebezpieczeństwo tego dobra oraz obok dokonania także karalność usiłowania lub przygotowania. Spoglądając na przepisy określające podstawy odpowiedzialności za różne postaci sprawczego współdziałania można zasadnie twierdzić, że wprowadzenie do ustawy karnej konstrukcji sprawstwa kierowniczego oraz sprawstwa polecającego miało na celu poszerzenie zakresu odpowiedzialności za sprawstwo. Przepisy określające sprawstwo kierownicze oraz sprawstwo polecające można zatem uznać za przepisy uzupełniające zakres kryminalizacji za sprawstwo wynikający z konstrukcji sprawstwa pojedynczego oraz współsprawstwa. Wątpliwym jest jednak, czy istota sprawstwa kierowniczego oraz sprawstwa polecającego sprowadza się do stworzenia w ustawie podstaw do kilkustopniowej ochrony dobra prawnego, takiej, jaka ma miejsce w przypadku postaci stadialnych oraz typów naruszenia dobra prawnego oraz narażenia na niebezpieczeństwo. We wskazywanych jako klasyczne wręcz przypadki działania zasady subsydiarności milczącej sytuacjach, w istocie kwalifikacja zachowania na podstawie przepisu określającego formę pełniejszą (tj. dokonania w stosunku do usiłowania, usiłowania w stosunku do przygotowania, naruszenia dobra prawnego w stosunku do narażenia na konkretne niebezpieczeństwo oraz narażenia na niebezpieczeństwo konkretne w stosunku do narażenia na niebezpieczeństwo abstrakcyjne) wyłącza potrzebę wykorzystywania przepisu określającego formę posiłkową, albowiem przypisanie odpowiedzialności za formę pełniejszą (pierwotną) czyni zbędnym potrzebę wskazywania w podstawie kwalifikacji także przepisu służącego do uzupełnienia zakresu kryminalizacji poza sytuacje objęte zakresem zastosowania przepisu pierwotnego. Podkreślić należy, że wzajemne relacje przepisów pierwotnych i posiłkowych wskazują wyraźnie na różnicę w zawartości bezprawia objętych nimi zachowań, tak iż zachowania przewidziane w przepisie pierwotnym charakteryzują się wyższym stopniem bezprawia. Pominięcie w kwalifikacji prawnej przepisu posiłkowego w żadnym zakresie nie zubaża zatem oceny zawartości kryminalnopolitycznej zachowania. Zastosowanie reguły subsydiarności uzasadnione jest tym, że co do zasady każdy przypadek dokonania lub naruszenia dobra prawnego z dynamicznego punktu widzenia przechodzi przez etap narażenia na niebezpieczeństwo lub usiłowania, co powoduje, że kara przewidziana za naruszenie dobra prawnego obejmuje z konieczności jego narażenie na niebezpieczeństwo oraz usiłowanie a także ewentualne przygotowanie. Kryminalizacja mniej zaawansowanych i tym samym mniej zarzucalnych zachowań sprawcy ma znaczenie pomocnicze, uzupełniające, racja merytoryczna zastosowania odnośnej oceny prawnokarnej czynu odpada zatem, gdy sprawca poszedł dalej lub uczynił więcej w atakowaniu dobra prawnego. Zbieg przepisów określających poszczególne postaci sprawstwa nie spełnia żadnego ze wskazanych wyżej warunków uzasadniających korzystanie z zasady konsumpcji. Podkreślić należy, że poszczególne postaci sprawstwa nie różnią się między sobą zawartością bezprawia, zaś kara przewidziana za każdą z nich, określona w identycznych granicach, nie obejmuje innych postaci sprawstwa. Nie sposób również twierdzić, że przypisanie jednej z wymienionych w art. 18 § 1 k.k. postaci sprawstwa uzasadnia stwierdzenie, że dochodzi do kryminalizacji bardziej zaawansowanej i bardziej zarzucalnej formy zachowania, co miałoby prowadzić do odpadnięcia racji merytorycznej zastosowania przepisu określającego inną postać sprawstwa. 
Przedstawione wyżej uwagi prowadzą do konstatacji, że w przypadku zbiegu przepisów określających różne postaci sprawstwa wykorzystanie reguł wyłączania wielości ocen w prawie karnym nie zapobiega przeniesieniu zbiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę norm. Tym samym, mimo, iż u podłoża każdej z wymienionych w art. 18 § 1 k.k. postaci sprawstwa leży ta sama norma sankcjonowana, zbiegu przepisów określających te postaci nie można uznać za zbieg komplementarno-korekcyjny. Przesądza to, że zbieg ten ma rzeczywisty charakter, mający znaczenie dla kwalifikacji prawnej, bowiem jego konsekwencją jest kumulatywna kwalifikacja. 
3. Problem zabiegu przepisów określających niesprawcze postaci współdziałania
Twierdzenie, że przepisy określające podżeganie i pomocnictwo pozostawać mogą w zbiegu, zdaje się obecnie nie wywoływać większych kontrowersji w polskim piśmiennictwie karnistycznym, w którym zdecydowanie dominuje pogląd, wedle którego te „formy” popełnienia przestępstwa mają własne, odrębnie określone znamiona, różniące się między sobą oraz różniące się od znamion charakteryzujących sprawcze postaci popełnienia przestępstwa. Obecnie zdaje się nie wywoływać także większych kontrowersji to, że podżeganie i pomocnictwo różnią się między sobą na płaszczyźnie bezprawności. W przypadku podżegania norma sankcjonowana odczytana z art. 18 § 2 k.k. oraz przepisu części szczególnej lub przepisu pozakodeksowego zakazuje nakłaniania innej osoby do przekroczenia normy sankcjonowanej wyrażonej w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym, zaś w przypadku pomocnictwa norma sankcjonowana odczytana z przepisu art. 18 § 3 k.k. oraz przepisu części szczególnej lub przepisu pozakodeksowego wyraża przy pomocnictwie przez działanie zakaz podejmowania zachowań stanowiących ułatwienie innej osobie przekroczenia normy sankcjonowanej wyrażonej w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym, zaś w przypadku pomocnictwa przez zaniechanie nakazu przeciwdziałania przekroczeniu normy sankcjonowanej wyrażonej w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym przez inną osobę. Mimo odmiennego kształtu normy sankcjonowanej podżeganie i pomocnictwo służą jednak ochronie tego samego dobra prawnego, które chronione jest przez przepis szczególny określający znamiona czynu zabronionego, do którego odnosi się podżeganie i pomocnictwo. W powyższym kontekście łatwo wyobrazić sobie sytuację, w której ten sam czyn stanowi realizację znamion obu niesprawczych postaci popełnienia przestępstwa. Odnosząc do zbiegu przepisów określających niesprawcze postaci współdziałania reguły wyłączenia wielości ocen w prawie karnym wskazać wypadnie, że nie sposób zapobiec przeniesieniu zbiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę norm, stosując zasadę specjalności. Przepisy określające obie te postaci popełnienia przestępstwa nie pozostają bowiem w takiej relacji, iż jeden z nich ma charakter przepisu nadrzędnego (ogólnego), drugi zaś przepisu podrzędnego (szczególnego), przy czym przepis podrzędny (szczególny) zawiera wszystkie elementy przepisu nadrzędnego (ogólnego) oraz dodatkowe elementy specyficzne, nie występujące w przepisie nadrzędnym. Taka relacja między przepisami nie pozwala stwierdzić, że dekodowane z tych przepisów normy sankcjonujące pozostają w stosunku wykluczania, zaś elementy dodatkowe występujące w normie dekodowanej z przepisu szczególnego uzupełniają ze znakiem negacji zakres zastosowania normy dekodowanej z przepisu ogólnego. Przyjęciu takiej relacji między przepisami określającymi podżeganie i pomocnictwo stoi na przeszkodzie także to, że u podłoża każdego z nich leży inna norma sankcjonowana, co przesądza, że podżeganie i pomocnictwo nie mogą zostać uznane za uszczegółowione przypadki naruszenia tej samej normy sankcjonowanej. 
Zbiegu przepisów określających podstawy za podżeganie i pomocnictwo nie można również usunąć, odwołując się do zasady subsydiarności milczącej. Konstrukcje podżegania i pomocnictwa nie pozostają bowiem w relacji przepis pierwotny oraz przepis pomocniczy, nie sposób także przyjąć, że któraś z postaci niesprawczego współdziałania służy uzupełnieniu zakresu kryminalizacji wynikającego z drugiej z nich. Wśród niesparwczych postaci współdziałania nie sposób wskazać także taką, która prowadziłaby do kryminalizacji formy mniej zaawansowanej i tym samym mniej zarzucalnej, co mogłoby uzasadniać pominięcie tej postaci współdziałania w kwalifikacji prawnej wówczas, gdy zachowanie spełniałoby znamiona formy pełniejszej. Przyjęta w kodeksie karnym z 1997 r. możliwość nadzwyczajnego złagodzenia kary w przypadku odpowiedzialności za pomocnictwo wskazuje co prawda, że „typowo” pomocnictwo traktowane jest przez ustawodawcę jako odmiana przestępstwa o mniejszym natężeniu bezprawia, że jest postacią popełnienia przestępstwa odgrywającą mniej istotną rolę niż sprawstwo oraz podżeganie, co stanowi podstawę do dekodowania dyrektywy interpretacyjnej nakazującej „z reguły” łagodniej traktować pomocnika niż sprawcę oraz podżegacza, jednak nie uzasadnia twierdzenia, że pomocnictwo pełni subsydiarną i tym samym uzupełniającą zakres kryminalizacji za podżeganie funkcję. 
Najbardziej sporną jest kwestia możliwości wykorzystywania zasady konsumpcji jako podstawy zapobiegającej przeniesieniu zbiegu przepisów dotyczących podżegania i pomocnictwa na płaszczyznę norm. Przyjmując bowiem, że zasada ta ma zastosowanie do wypadków, gdy zbiegające się przepisy są skonstruowane w taki sposób, że w realizację przepisu konsumującego wkalkulowano co do zasady elementy decydujące o ładunku społecznej szkodliwości, która związana jest z realizacją znamion przepisu konsumowanego, co przekłada się na różnicę w zawartości bezprawia zachowań objętych znamionami tych przepisów, przy analizie zbiegu przepisów dotyczących podżegania i pomocnictwa nie sposób pominąć tego, że na gruncie aktualnie obowiązującego stanu prawnego pomocnictwo jest traktowane przez ustawodawcę jako mniej zarzucalna postać współdziałania. Ta różnica w zawartości bezprawia stanowi dla części autorów podstawę do twierdzenia, iż w przypadku zbiegu przepis dotyczący podżegania konsumuje przepis określający pomocnictwo. Różnica w zawartości bezprawia samoistnie nie może jednak przesądzać, że taki zbieg przepisów powinien być w każdym przypadku rozstrzygany w oparciu o zasadę konsumpcji. Warunkiem zastosowania tej zasady jest nie tylko istnienie różnicy w stopniu społecznej szkodliwości czynu ocenianego z perspektywy obu zbiegających się przepisów, lecz także to, że kryminalnopolityczna zawartość wynikająca z realizacji znamion jednego ze zbiegających się przepisów jest uwzględniania w sankcji przewidzianej w drugim ze zbiegających się przepisów, tak iż wykorzystanie jako podstawy kwalifikacji jedynie tego ostatniego czyni zbędnym wykorzystywanie także drugiego ze zbiegających się przepisów. W przypadku podżegania i pomocnictwa brak jest podstaw do przyjęcia, że w konstrukcji podżegania co do zasady wkalkulowana została zawartość bezprawia wynikająca z realizacji znamion pomocnictwa, zaś przypisanie podżegania uzasadnia pominięcie w kwalifikacji faktu wypełnienia także znamion pomocnictwa. Zarazem jednak, właśnie ze względu na fakultatywną podstawę nadzwyczajnego złagodzenia kary za pomocnictwo, wynikającą samoistnie z przypisania tej postaci popełnienia przestępstwa, brak jest podstaw do generalnego wykluczenia możliwości rozwiązania przypadków jednoczynowego zbiegu przepisów określających podżeganie i pomocnictwo na podstawie zasady konsumpcji. Z uwagi na charakter zachowania kryminalizowanego jako podżeganie oraz charakter pomocnictwa możliwe są różnorodne układy okoliczności faktycznych. Z jednej bowiem strony zbieg podżegania i pomocnictwa obejmować może sytuacje, gdy dochodzi do nakłonienia do popełnienia czynu zabronionego oraz ułatwienia jego popełnienia, np. poprzez dostarczenie narzędzi lub środków przewozu, z drugiej do sytuacji, w której obok nakłonienia wystąpi psychiczne pomocnictwo w postaci sugestywnego manifestowania całkowitego solidaryzowania się z zamiarem sprawcy (uprzednio wywołanym przez ułatwiającego psychicznie), czy też umacniania sprawcy w powziętym zamiarze. Zbieg przepisów określających podżeganie i pomocnictwo wystąpić może także w sytuacji, gdy po nakłonieniu podżegacz, wbrew obowiązkowi niedopuszczenia do popełnienia przestępstwa swoim zaniechaniem, ułatwi jego popełnienie sprawcy. Mając na uwadze charakter zasady konsumpcji, w tym w szczególności jej teleologiczne uzasadnienie, oraz fakt rozstrzygania zbiegu w oparciu o tę zasadę z uwzględnieniem okoliczności konkretnego stanu faktycznego (zasada wykorzystywania tej zasady in concreto) nie sposób wykluczyć różnorodności ocen w zakresie możliwości zapobieżenia przeniesieniu zbiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę norm. Z uwagi na ocenę zawartości bezprawia w sytuacji, gdy po uprzednim nakłonieniu dochodzi następnie do psychicznego umacniania sprawcy w powziętym zamiarze, solidaryzowania się z jego decyzją, można, uwzględniając wszystkie okoliczności zdarzenia, twierdzić, że przypisanie odpowiedzialności jedynie za podżeganie pozwoli oddać całą zawartość kryminalną ocenianego zdarzenia, zaś w kwalifikacji za podżeganie wkalkulowane zostanie już to, co decyduje o ładunku społecznej szkodliwości (bezprawia) wynikającym z następczego pomocnictwa psychicznego. Z kolei w sytuacji, gdy podżeganie połączone jest z fizycznym ułatwieniem popełnienia czynu zabronionego lub też z ułatwieniem jego popełnienia poprzez niewypełnienie obowiązku niedopuszczenia do popełnienia czynu zabronionego, trudno uzasadniać pominięcie w kwalifikacji prawnej następczego w stosunku do podżegania pomocnictwa, bowiem w tych sytuacjach podżeganie nie obejmuje elementów konstytuujących bezprawie tej części zachowania, które stanowi realizację znamion pomocnictwa. 
Konkludując tę część rozważań wskazać wypadnie, że zbiegu przepisów określających podżeganie i pomocnictwo nie można usunąć, odwołując się do zasady specjalności lub zasady subsydiarności. Zarazem z uwagi na możliwą konfigurację i wagę zachowań realizujących znamiona podżegania i pomocnictwa w pewnych sytuacjach zbieg tych postaci popełnienia przestępstwa może być rozstrzygnięty w oparciu o zasadę konsumpcji, w innych zaś zasada ta nie będzie zapobiegała przeniesieniu zbiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę norm. W konsekwencji stwierdzić należy, iż w zależności od oceny poszczególnych elementów zachowania realizujących znamiona podżegania i pomocnictwa, ich charakteru z punktu widzenia konstrukcji znamion obu niesprawczych postaci popełnienia przestępstwa, ich zbieg może mieć charakter rzeczywisty, prowadzący do kumulatywnej kwalifikacji, lub może być zbiegiem pomijalnym, rozstrzyganym w oparciu o zasadę konsumpcji. 
4. Problem zbiegu przepisów określających sprawcze oraz niesprawcze postaci współdziałania
Zagadnienie zbiegu różnych form popełnienia przestępstwa jest w piśmiennictwie analizowane przede wszystkim na płaszczyźnie zbiegu przestępstw. Powszechnie przyjmuje się, że podżeganie i pomocnictwo może pozostawać w zbiegu ze sprawstwem wówczas, gdy po wykonaniu czynności nakłaniania lub ułatwiania podżegacz lub pomocnik sam przystępuje następnie do własnoręcznego lub realizowanego wspólnie i w porozumieniu z inną osobą wypełnienia znamion czynu zabronionego, do popełnienia którego uprzednio nakłaniał lub popełnienie którego ułatwiał. Przyjmuje się wówczas, że podżeganie lub pomocnictwo oraz sprawstwo stanowią dwa odrębne czyny, pozostające w niewłaściwym zbiegu, konsekwencją, którego jest pociągnięcie do odpowiedzialności wyłącznie za sprawstwo. 
Znacznie rzadziej podejmowana jest w piśmiennictwie kwestia jednoczynowego zbiegu przepisów dotyczących sprawstwa sensu stricto oraz podżegania i pomocnictwa, zaś prezentowane przez poszczególnych autorów stanowiska dalekie są od jednoznaczności. Zdecydowana, jak się wydaje, większość polskich teoretyków prawa karnego przyjmuje, iż nie jest możliwe zrealizowanie jednym czynem znamion charakteryzujących różne postaci współdziałania przy dokonaniu czynu zabronionego. W konsekwencji przyjmuje się, że w przypadku sprawstwa podżegania i pomocnictwa nie jest możliwy zbieg przepisów ustawy, zaś zbieg różnych postaci współdziałania rozpatrywać należy na płaszczyźnie zbiegu przestępstw. Wedle innych autorów zbiegu przepisów określających podstawy odpowiedzialności za sprawstwo oraz podżeganie i pomocnictwo nie sposób a priori wykluczyć, jednak w takim wypadku brak jest podstaw do przyjmowania kumulatywnej kwalifikacji. 
Pozostaje zatem rozstrzygnąć, w jakim stosunku pozostają ze sobą zakresy zastosowania norm sankcjonujących charakteryzujących postaci sprawcze sensu stricto oraz zakresy zastosowania norm sankcjonujących charakteryzujących podżeganie i pomocnictwo. 
Spoglądając na wzajemne relacje podżegania i pomocnictwa oraz sprawstwa na płaszczyźnie bezprawności, wskazać wypadnie, że w przypadku sprawstwa pojedynczego, współsprawstwa, sprawstwa kierowniczego oraz sprawstwa polecającego mamy do czynienia z identycznie określoną normą sankcjonowaną. 
Zgoła odmiennie przedstawia się kwestia treści normy sankcjonowanej w przypadku podżegania i pomocnictwa. W przypadku podżegania na płaszczyźnie bezprawności norma sankcjonowana odczytana z art. 18 § 2 k.k. oraz przepisu części szczególnej lub przepisu pozakodeksowego zakazuje nakłaniania innej osoby do przekroczenia normy sankcjonowanej wyrażonej w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym, co ujęte z nieco innej perspektywy oznacza zakaz wywoływania u innej osoby decyzji podjęcia zachowania stanowiącego przekroczenie zakazu/nakazu wyrażonego w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym. W przypadku pomocnictwa norma sankcjonowana odczytana z przepisu art. 18 § 3 k.k. oraz przepisu części szczególnej lub przepisu pozakodeksowego wyraża przy pomocnictwie przez działanie zakaz podejmowania zachowań stanowiących ułatwienie innej osobie przekroczenia normy sankcjonowanej wyrażonej w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym, zaś w przypadku pomocnictwa przez zaniechanie nakaz przeciwdziałania przekroczeniu normy sankcjonowanej wyrażonej w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym przez inną osobę.
W powyższym kontekście, uwzględniając fakt braku relewancji na płaszczyźnie bezprawności elementów charakteryzujących stronę podmiotową, stwierdzić należy, iż przekroczenie zakazu/nakazu charakteryzującego płaszczyznę bezprawności sprawstwa może jednocześnie stanowić przekroczenie, właściwego dla podżegania, zakazu nakłaniania innej osoby do przekroczenia wyrażonego w przepisie części szczególnej lub przepisie pozakodeksowym lub charakteryzującego pomocnictwo zakazu ułatwiania innej osobie przekroczenia zakazu wyrażonego w przepisie części szczególnej albo przekroczenie zakazu nakazującego niedopuszczenie do przekroczenia zakazu wyrażonego w przepisie części szczególnej. Z oczywistych powodów przekroczeniu normy sankcjonowanej charakteryzującej podżeganie lub pomocnictwo nie musi towarzyszyć przekroczenie zakazu lub nakazu charakteryzującego płaszczyznę bezprawności sprawstwa. 
Spoglądając na wzajemne relacje między sprawczymi postaciami popełnienia przestępstwa a podżeganiem i pomocnictwem na płaszczyźnie karalności (normy sankcjonującej), podnieść należy, że zagadnienie możliwości pozostawiania tych przepisów w zbiegu plastycznie ilustrują konstrukcje przestępstw skutkowych. W wielu przypadkach przestępstw skutkowych znamię czynnościowe określane jest przez czasownik powodować lub czasowniki synonimiczne względnie bliskoznaczne albo przez czasowniki zawierające składnik semantyczny „powodować”. Realizacja znamion strony przedmiotowej tych typów czynu zabronionego uzależniona jest od przesądzenia, że zachowanie konkretnej osoby pozostawało w kauzalnej i normatywnej relacji z określonym w ustawie skutkiem. Charakteryzujące sprawstwo w ujęciu art. 18 § 1 k.k. „wykonanie czynu zabronionego”, rozumiane jako syntetyczne określenie wypełnienia przez zachowanie konkretnej osoby znamion czynnościowych, jest konkretyzowane na dwóch płaszczyznach. Po pierwsze, poprzez treść art. 18 § 1 zdanie drugie, trzecie i czwarte w ten sposób, iż najbardziej pierwotna i naturalna forma „wykonania” czynu zabronionego w całości poprzez zachowanie jednej osoby jest poszerzana o trzy techniczne sposoby wykonania czynu zabronionego przez zachowania dwóch lub więcej osób pozostające w specyficznym związku. Po wtóre, poprzez charakterystykę znamion czynu zabronionego zamieszczoną w przepisach części szczególnej lub przepisach pozakodeksowych, które konkretyzują użyty w treści art. 18 § 1 k.k. zwrot „wykonuje czyn zabroniony”. W przypadku tych typów czynu zabronionego, które określają znamię czynnościowe poprzez czasownik „powoduje”, czasownik synonimiczny lub bliskoznaczny albo czasownik zawierający składnik znaczeniowy „powodować” wypełnienie tak określonego znamienia czynnościowego następuje przez każde zachowanie pozostające w związku kauzalnym i normatywnym ze skutkiem. W konsekwencji znamię czynnościowe określone przy pomocy czasownika „powoduje” lub czasownika bliskoznacznego albo czasownika zawierającego składnik semantyczny „powodować” może zostać zrealizowane przez zachowanie polegające m.in. także na nakłanianiu lub ułatwianiu innej osobie popełnienia czynu zabronionego, o ile zachowanie to charakteryzuje się ponadto dodatkowymi elementami przesądzającymi o kauzalnej i normatywnej więzi z ustawowym stypizowanym skutkiem, pozwalającej na przyjęcie stosunku sprawstwa. Możliwość taka istnieje w szczególności w razie przyjęcia, prezentowanego przez część teoretyków prawa karnego stanowiska, wedle którego wypełnienie ogólnie ujętego znamienia czynnościowego charakteryzującego stronę przedmiotową przestępstwa skutkowego następować może w wypadku „działania szeregu osób, tworzących łańcuch następujących po sobie czynów, z których każdy traktowany będzie jako sprawstwo”. Będzie tak w szczególności wówczas, gdy znamię czynnościowe określone jest w sposób zgeneralizowany poprzez czasownik „powoduje” lub czasowniki synonimiczne albo bliskoznaczne, zaś czynność nakłaniania lub ułatwiania stanowić będzie jednocześnie element ciągu kauzalnego prowadzącego do wywołania ustawowo stypizowanego skutku. Oczywiście przyjęcie, że zachowanie nakłaniającego lub ułatwiającego innej osobie popełnienie czynu zabronionego spełnia przesłanki odpowiedzialności za sprawstwo, wymaga wykazania, że zachowanie takiego specyficznego „podżegacza” lub „pomocnika” pozostawało w kauzalnej i normatywnej relacji z określonym w ustawie skutkiem. W takim wypadku nakłaniający lub ułatwiający popełnienie innej osobie czynu zabronionego ponosił będzie odpowiedzialność za własny czyn, nie zaś za naruszenie zasad postępowania z dobrem prawnym, którego następstwem było spowodowanie przez inną osobę (sprawcę bezpośredniego) ustawowo stypizowanego skutku. 
Możliwość jednoczesnej realizacji znamion formy sprawczej oraz podżegania lub pomocnictwa występuje także w przypadku sprawstwa kierowniczego oraz sprawstwa polecającego. Sprawstwo kierownicze z zasady bowiem kryje w sobie czynności polegające na nakłanianiu innej osoby do określonego zachowania, sprawstwo polecające zaś ze swej istoty sprowadza się do oddziaływania na inną osobę, zmierzającego do nakłonienia jej do wykonania czynu zabronionego, w znamionach tej postaci sprawstwa zawarty jest wszakże element konstrukcyjny ujęty jako oddziaływanie na osobę poleceniobiorcy zmierzające do wywołania u niej określonej decyzji. Podobnie możliwa jest jednoczynowa realizacja znamion podżegania lub pomocnictwa oraz współsprawstwa, zwłaszcza w tych wypadkach, gdy przyjmuje się materialno-obiektywną koncepcję współsprawstwa, pozwalającą kwalifikować jako współsprawstwo zachowanie polegające na umożliwieniu wypełnienia znamion przez inną osobę pozbawionym realizacji chociażby jednego fragmentu znamion czynu zabronionego przez współdziałającego. Przedstawione powyżej uwagi pozwalają stwierdzić, iż możliwy jest jednoczynowy zbieg przepisów określających podstawy odpowiedzialności za sprawstwo przestępstwa skutkowego oraz przepisów określających podstawy odpowiedzialności za podżeganie i pomocnictwo do przestępstwa skutkowego. 
W zależności od elementów subiektywnych charakteryzujących stronę podmiotową zbieg przepisów określających podstawy odpowiedzialności za sprawstwo oraz przepisów dotyczących podżegania i pomocnictwa może mieć jednorodny lub różnorodny charakter. Jeżeli umyślnością objęte jest zarówno zachowanie polegające na nakłanianiu lub ułatwianiu (we właściwej z punktu widzenia regulacji ustawowej formie umyślności) oraz zachowanie realizujące znamiona charakteryzujące sprawczą postać czynu zabronionego, wówczas wystąpi zbieg przepisów określających podżeganie lub pomocnictwo z przepisem określającym sprawstwo umyślnego typu przestępstwa. Natomiast w sytuacji, gdy umyślnością objęte są jedynie zachowania polegające na nakłanianiu lub ułatwianiu, zaś znamiona czynnościowe właściwe dla sprawstwa objęte są nieumyślnością, wówczas dojdzie do zbiegu podżegania i pomocnictwa z przepisem charakteryzującym nieumyślny typ przestępstwa. 
W konsekwencji należy stwierdzić, że możliwa jest jednoczynowa realizacja znamion postaci sprawczej oraz podżegania i pomocnictwa w wypadku umyślnego podżegania lub pomocnictwa do przestępstwa umyślnego oraz w przypadku tzw. właściwego podżegania lub pomocnictwa do przestępstwa nieumyślnego. Jedynie w przypadku tzw. niewłaściwego podżegania lub pomocnictwa do przestępstwa nieumyślnego nie jest możliwa jednoczesna realizacja znamion typu w formie sprawczej oraz znamion podżegania lub pomocnictwa, albowiem w tych sytuacjach dochodzi do rozwarstwienia między zakresem bezprawności a zakresem karalności. Z uwagi na znamiona strony podmiotowej podżegania i pomocnictwa, w przypadku tych form popełnienia przestępstwa karalne jest jedynie umyślne przekroczenie normy sankcjonowanej właściwej dla podżegania lub pomocnictwa, brak natomiast w polskim systemie prawnym karalności nieumyślnego przekroczenia normy zakazującej nakłaniania innej osoby do przekroczenia wyrażonego w przepisie części szczególnej zakazu lub zakazującej ułatwiania innej osobie przekroczenia takiego zakazu lub nakazującej zapobiegać takiemu przekroczeniu. W ostatnim z wymienionych przypadków z uwagi na konstrukcję nieumyślnych typów czynu zabronionego w formie sprawczej, w przypadku przekroczenia przez zachowanie tej samej osoby zakazu charakteryzującego płaszczyznę bezprawności podżegania lub pomocnictwa oraz przekroczenia zakazu powodowania ustawowo stypizowanego skutku, dojdzie do wypełnienia jedynie znamion typu czynu zabronionego w formie sprawczej. 
Przedstawione wyżej uwagi pozwalają na stwierdzenie, iż możliwy jest zbieg przepisów dotyczących sprawstwa we wszystkich jego odmianach z przepisami dotyczącymi podżegania i pomocnictwa z wyłączeniem tzw. niewłaściwego podżegania i pomocnictwa do przestępstwa nieumyślnego, które na płaszczyźnie podżegania i pomocnictwa pozostaje de lege lata bezkarne. Pozostaje zatem rozstrzygnąć, jaki jest charakter tego zbiegu. W polskim piśmiennictwie prezentowany jest pogląd, że w analizowanych przypadkach nie istnieją podstawy do przyjęcia, iż zbieg ma charakter rzeczywisty, a w konsekwencji wykluczone jest stosowanie kumulatywnej kwalifikacji. Zarazem jednak wskazuje się, że w zależności od układu okoliczności faktycznych uzasadnienie eliminacji zbiegu na płaszczyźnie przekładu przepisów na normy dokonywane być może na podstawie różnych reguł wyłączania wielości ocen w prawie karnym. Odnosząc się do tego problemu, uzasadnionym wydaje się odmienne podejście do zbiegu przepisów dotyczących sprawstwa oraz podżegania i pomocnictwa o jednorodnej stronie podmiotowej oraz zbiegu przepisów dotyczących sprawstwa oraz podżegania i pomocnictwa o różnorodnej stronie podmiotowej. 
Pierwsza z wyróżnionych kategorii obejmuje zbieg przepisów dotyczących podżegania i pomocnictwa oraz przepisów określających odpowiedzialność za sprawstwo typu umyślnego. Spoglądając na ten rodzaj zbiegu przepisów dotyczących sprawstwa sensu stricto oraz podżegania i pomocnictwa z punktu widzenia funkcji, jakie pełnią konstrukcje podżegania i pomocnictwa, stwierdzić można, iż niesprawcze formy współdziałania służą poszerzeniu zakresu odpowiedzialności karnej poza wypadki, w których zachowanie spełnia znamiona sprawstwa w jednej z opisanych w ustawie karnej form. Konstrukcje podżegania i pomocnictwa są zatem w pewnym sensie subsydiarne, służą bowiem do kryminalizacji tych przypadków, które sprowadzają się jedynie do zachowań polegających na nakłanianiu lub ułatwianiu popełnienia przestępstwa przez inną osobę. Trafnie wskazuje A. Spotowski, że „karalność podżegania i pomocnictwa została ustanowiona nie po to, aby objąć odpowiedzialnością karną tych, którzy ze względów od siebie niezależnych zatrzymali się przy nakłanianiu lub pomaganiu, nie dochodząc do sprawstwa, jak ma to miejsce przy karalnym usiłowaniu i przygotowaniu, lecz po to, aby objąć odpowiedzialnością karną tych, którzy chcieli jedynie nakłaniać lub udzielać pomocy do czynu zabronionego” i dodajmy, ich zachowanie ograniczyło się do nakłaniania lub ułatwiania. W tym też sensie konstrukcje te mają charakter posiłkowy. Z tej perspektywy dla rozstrzygnięcia problemu zbiegu przepisów dotyczących sprawstwa oraz podżegania i pomocnictwa wykorzystywać można zasadę subsydiarności milczącej. Przyjęcie tej reguły wyłączania wielości ocen w prawie karnym jako podstawy zapobiegającej przeniesieniu zabiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę normy uzasadniane być może kilkoma względami. W pierwszej kolejności wskazać należy na charakter normatywny typów stanowiących podstawę odpowiedzialności za sprawstwo oraz typów stanowiących podstawę odpowiedzialności za podżeganie i pomocnictwo. Konstrukcje podżegania i pomocnictwa służą bowiem w każdym przypadku do poszerzenia zakresu ochrony dobra prawnego, rozciągnięcia jej na przedpole sfery chronionej przez konstrukcję sprawstwa. Zagadnienie zbiegu przepisów rozstrzygane być powinno w oparciu o powszechnie przyjmowaną w piśmiennictwie zasadę służącą do eliminacji zbiegu przepisów określających typy narażenia na niebezpieczeństwo oraz naruszenia dobra prawnego. Uzasadniając pominięcie zbiegu na płaszczyźnie prawnokarnej kwalifikacji wskazać należy także na tożsamość dobra prawnego stanowiącego przedmiot zamachu oraz tożsamość strony podmiotowej czynu zabronionego. 
Odmiennie oceniać należy natomiast przypadek zbiegu przepisów dotyczących podżegania i pomocnictwa z przepisami określającymi sprawstwo nieumyślne. W tych sytuacjach co do zasady mieć będziemy do czynienia z umyślnym narażeniem na niebezpieczeństwo dobra prawnego określonego w przepisie części szczególnej, do którego zrelacjonowane są czynności nakłaniania lub ułatwiania oraz z nieumyślnym naruszeniem tego dobra. Odnosząc się do tego przypadku zbiegu wskazać należy, iż trudno uzasadniać zapobieżenie przeniesieniu zbiegu z płaszczyzny przepisów na płaszczyznę norm, odwołując się do zasady subsydiarności milczącej. Istotą tych sytuacji jest bowiem różnica w przedmiotowej stronie narażenia na niebezpieczeństwo oraz naruszenia dobra prawnego, stanowiących dwa odrębne skutki. W przypadku zbiegu przepisów dotyczących podżegania lub pomocnictwa oraz nieumyślnego sprawstwa nie istnieje możliwość wyłączenia zbiegu w oparciu o wskazywaną przez część autorów zasadę wypierania odpowiedzialności za sprowadzenie niebezpieczeństwa dla dobra prawnego przez odpowiedzialność za spowodowanie zdarzenia, czyli naruszenie dobra prawnego, uzasadnianą stosunkiem podporządkowania między przepisami dotyczącymi narażenia na niebezpieczeństwo a przepisami dotyczącymi naruszenia dobra prawnego, co sprawia, iż przepis dotyczący umyślnego narażenia na niebezpieczeństwo jako nadrzędny jest przepisem subsydiarnym wobec przepisu dotyczącego nieumyślnego naruszenia dobra prawnego, który jako podporządkowany jest przepisem pierwotnym. Brak jest również podstaw do twierdzenia, że w omawianym przypadku zbiegu dojść może do wyłączenia zastosowania przepisu dotyczącego umyślnego narażenia na niebezpieczeństwo ze względu na fakt, iż każde sprowadzenie zdarzenia (naruszenie dobra prawnego) musi przejść przez etap sprowadzenia niebezpieczeństwa tego zdarzenia (umyślnego lub nieumyślnego). W przypadku zbiegu przepisów dotyczących podżegania i pomocnictwa z przepisem dotyczącym sprawstwa nieumyślnego mamy do czynienia z sytuacją, w której narażenie na niebezpieczeństwo bynajmniej nie stanowi swoiście rozumianego etapu pośredniego, tak iż zachowanie stanowiące realizację znamion typu kryminalizującego naruszenie dobra prawnego musi zarazem realizować znamiona typu kryminalizującego narażenie tego dobra na niebezpieczeństwo poprzez podżeganie lub pomocnictwo. Oceniając ten przypadek zbiegu z punktu widzenia mającej zasadnicze znaczenie w zakresie wykorzystywania teleologicznie zorientowanych reguł wyłączenia wielości ocen w prawie karnym, jakimi są zasada konsumpcji i subsydiarności, reguły odzwierciedlania w podstawie kwalifikacji prawnej całej kryminalnopolitycznej zawartości czynu, wskazać należy, iż pominięcie w podstawie kwalifikacji prawnej przepisu określającego podstawę odpowiedzialności za umyślne narażenie na niebezpieczeństwo (podżeganie lub pomocnictwo) i oparcie kwalifikacji prawnej wyłącznie na przepisie kryminalizującym nieumyślne naruszenie dobra prawnego prowadziłoby do nieuwzględnienia w podstawie kwalifikacji tych elementów zachowania, które w sposób istotny zwiększają zawartość bezprawia. Uzasadniając to twierdzenie wystarczy wskazać, iż z punktu widzenia zawartości kryminalnopolitycznej zachodzi zasadnicza różnica między sytuacją, w której sprawca nieumyślnie powoduje skutek stanowiący znamię czynu zabronionego a sytuacją, w której jednym zachowaniem nakłania lub ułatwia innej osobie spowodowanie tego skutku i jednocześnie nieumyślnie powoduje ten skutek. Zasada, wedle której kwalifikacja prawna powinna oddawać całą zawartość bezprawia popełnionego przez sprawcę czynu, nakazuje w tych przypadkach przyjęcie, iż zachodzący zbieg przepisów ma charakter rzeczywisty, zaś jego konsekwencją będzie kumulatywna kwalifikacja. Przyjęcie kumulatywnej kwalifikacji ma zasadnicze znaczenie także na płaszczyźnie prawnokarnych konsekwencji wynikających z przypisania przestępstwa, zarówno w sferze wymiaru kary, jak i w sferze możliwości orzekania środków karnych oraz konsekwencje w zakresie powrotności do przestępstwa czy podobieństwa przestępstw.
Przedstawione powyżej uwagi pozwalają stwierdzić, że na płaszczyźnie bezprawności możliwe jest jednoczynowe przekroczenie normy sankcjonowanej właściwej dla podżegania i pomocnictwa oraz normy sankcjonowanej właściwej dla sprawstwa przestępstwa skutkowego we wszystkich dających się wyodrębnić z punktu widzenia strony podmiotowej przypadkach, zaś na płaszczyźnie karalności możliwe jest jednoczynowe wypełnienie znamion formy sprawczej oraz podżegania lub pomocnictwa w przypadku umyślnego podżegania lub pomocnictwa do przestępstwa umyślnego oraz w przypadku tzw. właściwego podżegania i pomocnictwa do przestępstwa nieumyślnego, do jednoczynowego wypełnienia znamion formy sprawczej oraz podżegania i pomocnictwa nie może dojść natomiast w przypadku tzw. niewłaściwego podżegania i pomocnictwa do przestępstwa nieumyślnego. Zarazem w przypadku zbiegu przepisów określających podżeganie lub pomocnictwo oraz sprawstwo, jeżeli przepisy te określają jednorodną stronę podmiotową, zbieg z płaszczyzny przepisów nie jest przenoszony na płaszczyznę norm. W wypadku, gdy pozostające w zbiegu przepisy mają różnorodną stronę podmiotową, zbieg ma charakter rzeczywisty, a jego konsekwencją jest kumulatywna kwalifikacja.