Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej

Informacja o realizacji świadczeń rodzinnych
w okresie od 1 maja 2004 r. do 31 marca 2006 r. 

Warszawa, kwiecień 2006 r.
1.	
Charakterystyka systemu świadczeń rodzinnych.

Funkcjonujący aktualnie system świadczeń rodzinnych został wprowadzony 1 maja 2004 r. Jego głównym elementem są świadczenia realizowane na podstawie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255 z późn. zm.). Od 1 września 2005 r. system ten został zmodyfikowany i uzupełniony o zaliczkę alimentacyjną, która jest realizowana zgodnie z ustawą z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. Nr 86, poz. 732 z późn. zm.). 
System świadczeń rodzinnych jest systemem pozaubezpieczeniowym, zorganizowanym na zasadzie zaopatrzeniowej, finansowanym z budżetu państwa. Obowiązujące od 1 maja 2004 r. przepisy scaliły i uporządkowały rozproszone dotychczas rozwiązania dotyczące świadczeń rodzinnych, wprowadzając nowe rodzaje świadczeń oraz odmienny od stosowanego do tej pory system ich realizacji. Zmieniono także zasady weryfikacji kryteriów dochodowych i kwot świadczeń.
Świadczenia rodzinne są obligatoryjnymi świadczeniami udzielanymi na roczne okresy zasiłkowe trwające od 1 września do 31 sierpnia następnego roku. Wyjątek stanowił pierwszy po wejściu w życie ustawy okres zasiłkowy, który trwał od 1 maja 2004 r. do 31 sierpnia 2005 r. 

1.1.	Rodzaje świadczeń 

Zgodnie z ustawą o świadczeniach rodzinnych świadczeniami rodzinnymi są 
1)	zasiłek rodzinny oraz dodatki do zasiłku rodzinnego,
2)	świadczenia opiekuńcze: zasiłek pielęgnacyjny i świadczenie pielęgnacyjne,
3)	od 1 stycznia 2006 r. – także dwa rodzaje zapomóg związanych z urodzeniem się dziecka.

Obok posiadania dziecka na utrzymaniu, głównym kryterium uprawniającym do świadczeń rodzinnych jest przeciętny miesięczny dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie z roku kalendarzowego poprzedzającego okres zasiłkowy. Kryterium dochodowe dotyczy dochodu netto, tj. po odliczeniu podatku dochodowego i składek na ubezpieczenie społeczne i zdrowotne i wynosi 504 zł na osobę lub 583 zł, jeśli w rodzinie wychowuje się dziecko niepełnosprawne. Określone w ustawie kryterium dochodowe powinny spełnić rodziny ubiegające się o zasiłek rodzinny oraz dodatki do niego, a także świadczenie pielęgnacyjne. Pozostałe świadczenia są niezależne od wysokości dochodu rodziny. 
Ponadto, od 1 września 2005 r. obowiązuje zasada, że osobami w pierwszej kolejności zobowiązanymi do łożenia na dzieci są ich rodzice. W przypadku, gdy ich środki są niewystarczające do wychowania i utrzymania dzieci, przysługuje pomoc państwa w postaci świadczeń rodzinnych. W sytuacji osób samotnie wychowujących dzieci oznacza to konieczność zasądzenia alimentów na rzecz dziecka od drugiego z rodziców.

Zasiłek rodzinny w okresie od 1 maja 2004 r. do 31 sierpnia 2006 r. jest przyznawany w wysokości zależnej od liczby dzieci na utrzymaniu osoby uprawnionej i wynosi miesięcznie (art. 47 ustawy): 
43 zł  na pierwsze i drugie dziecko;
53 zł na trzecie dziecko;
66 zł na czwarte i kolejne dziecko.
Począwszy od 1 września 2006 r. zasiłek rodzinny będzie przyznawany w zależności od wieku dziecka pozostającego na utrzymaniu osoby uprawnionej i – zgodnie z ustawą – będzie wynosił:
44 zł na dziecko w wieku do ukończenia 5 roku życia;
56 zł na dziecko w wieku powyżej 5 roku życia do ukończenia 18 roku życia;
65 zł na dziecko w wieku powyżej 18 roku życia do ukończenia 24 roku życia (19-24 lata).
Od 1 września 2006 r. wysokość zasiłku rodzinnego będzie zweryfikowana.

Aktualnie funkcjonuje jeszcze osiem rodzajów dodatków do zasiłku rodzinnego, które przysługują z określonych tytułów:
1)	urodzenia dziecka (do 31 grudnia 2005 r. wynosił 500 zł, obecnie 1000 zł na dziecko; jest to świadczenie jednorazowe);
2)	opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego (wysokość dodatku wynosi 400 zł miesięcznie, jednak zachowały prawo do świadczenia w wyższej wysokości (505,80 zł) osoby samotnie wychowujące dziecko, które nabyły do niego prawo przed 1 maja 2004 r.);
3)	samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych na skutek upływu ustawowego okresu jego pobierania (wysokość świadczenia wynosi 400 zł miesięcznie; przestało ono istnieć z dniem 1 września 2005 r., utrzymane jednak zostały nabyte przed tą datą prawa do tego dodatku);
4)	samotnego wychowywania dziecka (podstawowa wysokość tego dodatku wynosi 170 zł na dziecko, jednak zarówno zakres uprawnień do tego świadczenia jak i wysokość świadczenia dla rodziny uległa z dniem 1 września 2005 r. daleko idącym zmianom, co zostanie omówione w dalszej części Informacji);
5)	wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej (dodatek ten funkcjonuje od 1 września 2005 r. i wynosi 50 zł na każde trzecie i dalsze dziecko w rodzinie),
6)	kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego (na dziecko do 5 r.ż. dodatek wynosi 50 zł, od 5 do 24 r.ż. - 70 zł);
7)	rozpoczęcia roku szkolnego (świadczenie jednorazowe w wysokości 90 zł);
8)	podjęcia przez dziecko nauki poza miejscem zamieszkania (80 zł na internat/stancję lub 40 zł na dojazd do szkoły).

Aby skorzystać z dodatków należy przede wszystkim mieć prawa do zasiłku rodzinnego (wyjątek stanowią dodatki przyznawane na podstawie przepisów przejściowych, z uwagi na konieczność zachowania praw nabytych). Ponadto, do każdego z dodatków wymagane jest spełnienie dodatkowych warunków związanych z tytułem (powodem) przyznania dodatku. Jednocześnie można pobierać kilka rodzajów dodatków.

Poza zasiłkami rodzinnymi i przysługującymi do nich dodatkami w ramach systemu świadczeń rodzinnych realizowane są dwa świadczenia opiekuńcze: 
1)	świadczenie pielęgnacyjne (jego wysokość wynosi 420 zł miesięcznie netto i przeznaczone jest dla rodzica dziecka niepełnosprawnego, który rezygnuje z pracy zawodowej by opiekować się dzieckiem wymagającym szczególnej opieki; za osobę tę opłacana jest również składka na ubezpieczenie emerytalno-rentowe i zdrowotne. Świadczenie to przysługuje, jeżeli dochód na osobę w rodzinie nie przekracza 583 zł));
2)	zasiłek pielęgnacyjny (wysokość zasiłku wynosi 144 zł miesięcznie. Świadczenie przysługuje niezależne od dochodu rodziny i osoby, dlatego przyznawane jest nie na okres zasiłkowy, lecz na okres ważności orzeczenia o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności. Przeznaczone jest dla niepełnosprawnych dzieci i niepełnosprawnych osób dorosłych oraz dla osób, które ukończyły 75 lat. Do zasiłku pielęgnacyjnego nie mają prawa osoby, które nabyły uprawnienie do dodatku pielęgnacyjnego wypłacanego przy emeryturze lub rencie).
Ustawą z dnia 29 grudnia 2005 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych wprowadzone zostały dwa rodzaje zapomóg w związku z urodzeniem się dziecka:
1)	jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka w wysokości 1000 zł, przysługująca niezależnie od dochodów rodziny; zapomoga ta finansowana jest ze środków budżetu państwa);
2)	zapomoga uchwalona i wypłacana przez gminę ze środków własnych gminy; gmina w przypadku tego świadczenia sama decyduje, czy będzie realizować tego rodzaju świadczenie, ustala kryteria uprawniające do niego oraz jego wysokość.

Do świadczeń rodzinnych należy zaliczyć także zaliczkę alimentacyjną, wypłacaną na podstawie ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Jest to świadczenie zwrotne (zwrotu dochodzi się od dłużnika alimentacyjnego), jednak jego socjalny i rodzinny charakter nie budzi wątpliwości

1.2.	Zmiany w systemie świadczeń rodzinnych wprowadzone w trakcie jego funkcjonowania.

Od momentu wprowadzenia nowego systemu świadczeń rodzinnych ustawa o świadczeniach rodzinnych była kilkakrotnie nowelizowana. Były to przede wszystkim zmiany dotyczące zakresu podmiotowego ustawy, czyli powodujące ograniczenie lub rozszerzenie kręgu osób uprawnionych do poszczególnych świadczeń rodzinnych. Najistotniejsze zmiany dotyczyły rozwiązań skierowanych do rodzin niepełnych oraz do rodzin wielodzietnych.

Zmiany wprowadzone do systemu świadczeń rodzinnych w roku 2004
Pierwsza istotna z punktu widzenia zakresu przyznawanych świadczeń była nowelizacja ustawy o świadczeniach rodzinnych dokonana ustawą z dnia 30 lipca 2004 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2004 r., Nr 192, poz. 1963). Weszła w życie 1 października 2004 r.
Nowelizacja ta była reakcją na likwidację funduszu alimentacyjnego i wprowadzała rozwiązania, w myśl których osoby pobierające do 30 kwietnia 2004 r. świadczenia z funduszu, które ze względu na wysokość dochodu nie nabyły prawa do dodatku z tytułu samotnego wychowania dziecka lub były uprawnione do tego dodatku, jednak jego wysokość była niższa niż świadczenie z funduszu alimentacyjnego. Wprowadzone tą ustawą przepisy pozwalały rodzinom, których dochód nie przekraczał 612 zł na osobę, korzystać w okresie maj - grudzień 2004 r. z dodatku z tytułu samotnego wychowania w wysokości 70% otrzymywanego przed 1 maja 2004 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego, nie więcej jednak niż 300 zł na dziecko.
Nowelizacją tą wprowadzono także możliwość przyznawania zasiłku pielęgnacyjnego na dzieci wychowywane w rodzinach zastępczych.

Zmiany wprowadzone do systemu świadczeń rodzinnych w roku 2005 
Największe zmiany w systemie świadczeń rodzinnych weszły w życie z początkiem aktualnego okresu zasiłkowego, czyli z dniem 1 września 2005 r. Zostały one wprowadzone ustawą z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005 r. Nr 86, poz. 732). Ustawa ta wprowadziła rozwiązania mające wspomóc postępowanie egzekucyjne wobec osób zobowiązanych do alimentacji (postępowania wobec dłużników alimentacyjnych) wraz z nowym świadczeniem w postaci zaliczki alimentacyjnej, a także wprowadziła wiele zmian w ustawie o świadczeniach rodzinnych.
W okresie od 1 maja 2004 r. do 31 sierpnia 2005 r. dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługiwał szeroko rozumianym rodzinom niepełnym, niezależnie od tego czy były zasądzone alimenty i niezależnie od efektywności egzekucji alimentów. Prawo do dodatku uzyskały także dzieci wdów i wdowców oraz dzieci osób w związkach małżeńskich, które korzystały uprzednio ze świadczeń z funduszu alimentacyjnego. 
Ponadto – prawo takie przyznane zostało również osobom w wieku co najmniej 50 lat, które do dnia likwidacji funduszu alimentacyjnego otrzymywały na siebie świadczenie z funduszu, a nie miały emerytury, renty lub zasiłku stałego z pomocy społecznej. 
Wysokość dodatku wynosiła 170 zł miesięcznie na każde dziecko, natomiast w przypadku dziecka niepełnosprawnego – 250 zł. Liczba dodatków przysługująca jednej rodzinie była nieograniczona. 
Szerokie zaadresowanie dodatku do wszystkich kategorii rodzin niepełnych stało się powodem krytyki. Z jednej strony wypłata dodatków pozwoliła bowiem poprawić sytuację materialną znacznej części niepełnych rodzin, z drugiej jednak – stała się źródłem wielu patologicznych zachowań. Wzrosła liczba pozwów o rozwód i separację, przy jednoczesnym – jak się ocenia (brak na ten temat danych) – dalszym pogorszeniu skuteczności egzekucji alimentów. Państwo bowiem przyjęło na siebie obowiązek alimentacyjny w pierwszej, a nie – jak wymaga tego zasada pomocniczości - w ostatniej kolejności. To zaś zwolniło dłużników (najczęściej ojców dzieci) z dbania o wywiązywanie się z ich obowiązków alimentacyjnych oraz uruchomiło eskalację liczby przypadków samotnego rodzicielstwa i związanych z tym roszczeń. Wprowadzona od 1 października 2004 r. możliwość przeprowadzenia wywiadu, który - w przypadkach budzących wątpliwość – miał na celu zweryfikowanie oświadczenia o samotnym rodzicielstwie, tylko w niewielkim stopniu ograniczyła skalę tego zjawiska. 
Kwestie te były przedmiotem zaskarżenia ustawy przez Rzecznika Praw Obywatelskich do Trybunału Konstytucyjnego. TK uchylił przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczące samotnego wychowywania zwracając m.in. uwagę na obowiązek utrzymania dzieci w pierwszej kolejności przez rodziców oraz na pomocniczą rolę państwa. Dostrzegł również w analizowanych rozwiązaniach nadmierne uprzywilejowanie rodzin niepełnych względem rodzin pełnych. 

Z dniem 1 września 2005 r. zmieniły się zasady przyznawania świadczeń dla rodzin niepełnych. Dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje obecnie tylko wówczas, gdy drugi z rodziców dziecka nie żyje lub ojciec dziecka jest nieznany, a więc kiedy występuje obiektywny brak możliwości zasądzenia świadczeń alimentacyjnych. Wysokość dodatku nie zmieniła się i wynosi 170 zł na dziecko, przy czym ograniczono do dwóch liczbę dodatków na jedną rodzinę. Na dziecko niepełnosprawne kwota dodatku może być zwiększona o 80 zł, jednak nie więcej niż o 160 zł na wszystkie dzieci. W sytuacji, gdy dochód tych rodzin jest bardzo niski (nie przekracza 50% kryterium dochodowego), kwotę dodatku zwiększa się o 50 zł na dziecko, nie więcej jednak niż o 100 zł na rodzinę. Zasada ta, wprowadzona ustawą z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, przestanie obowiązywać z dniem 1 września 2006 r. Jest to efekt wyroku Trybunału Konstytucyjnego (z 18 maja 2005 r.), w którym nadmierne uprzywilejowanie rodzin niepełnych uznane zostało za niezgodne z Konstytucją RP. 

Zgodnie z obecnie obowiązującymi przepisami osoby samotnie wychowujące dzieci powinny mieć zasądzone alimenty na dziecko od drugiego rodzica. Jest to warunkiem dostępu do wszystkich świadczeń rodzinnych: w pierwszej kolejności na obojgu rodzicach spoczywa obowiązek utrzymania dziecka. Osoby samotnie wychowujące dzieci, jeżeli mają zasądzone alimenty, a ich egzekucja jest bezskuteczna, mogą od dnia 1 września 2005 r. ubiegać się o zaliczkę alimentacyjną na podstawie ustawy o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej. Tym samym głównym instrumentem pomocy materialnej państwa wobec rodzin niepełnych stała się zaliczka alimentacyjna. 
Zaliczka alimentacyjna przysługuje dziecku uprawnionemu do świadczenia alimentacyjnego na podstawie tytułu wykonawczego, którego egzekucja jest bezskuteczna (całkowicie lub choćby w części). Warunkiem jest, aby dziecko było wychowywane przez osobę samotną i aby dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekroczył 583 zł. Zaliczka przysługuje do ukończenia przez dziecko 18 roku życia, a jeżeli dziecko uczy się w szkole lub szkole wyższej – do ukończenia 24 lat. Zaliczka przysługuje do wysokości zasądzonych alimentów, jednak nie więcej niż:
-	170 zł dla osoby uprawnionej lub 250 zł, jeżeli jest ona niepełnosprawna, o ile w rodzinie uprawnione do zaliczki są nie więcej niż 2 osoby,
-	120 zł dla osoby uprawnionej lub 170 zł, jeżeli jest ona niepełnosprawna, o ile w rodzinie uprawnione do zaliczki są 3 lub więcej osób.
Jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza 50% kryterium dochodowego, a więc jest równy/niższy niż 291,50 zł, kwota maksymalnej wysokości zaliczki zostaje podwyższona do:
-	300 zł dla osoby uprawnionej lub 380 zł, jeżeli jest ona niepełnosprawna, o ile w rodzinie uprawnione do zaliczki są nie więcej niż 2 osoby,
-	250 zł dla osoby uprawnionej lub 300 zł, jeżeli jest ona niepełnosprawna, o ile w rodzinie uprawnione do zaliczki są 3 lub więcej osób.

Wraz z tymi zmianami wprowadzony został dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej, który przysługuje w kwocie 50 zł miesięcznie na trzecie i każde następne dziecko uprawnione do zasiłku rodzinnego.
Z dniem 1 września 2005 r. zwiększyła się dostępność świadczeń rodzinnych dla rodzin rolniczych, poprzez obniżenie wskaźnika miesięcznego dochodu uzyskiwanego z 1 ha przeliczeniowego (z 252 zł na 194 zł).
W wyniku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z 15 listopada 2005 r. (Dz. U. Nr 233, poz. 1994) z dniem 30 listopada 2005 r. weszły w życie zmiany sposobu obliczania dochodu w przypadku osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą opodatkowaną na podstawie przepisów o zryczałtowanych formach opodatkowania (karta podatkowa i ryczałt od przychodów ewidencjonowanych). Zmiany te oznaczają, że w przypadku tych osób wystarczające jest oświadczenie o wysokości uzyskanego dochodu, przy czym nie ma możliwości weryfikacji tego oświadczenia. Spowoduje to większą dostępność świadczeń rodzinnych dla osób uzyskujących dochody z tak opodatkowanej działalności.

Zmiany wprowadzone do systemu świadczeń rodzinnych w roku 2006
Najnowsze zmiany w systemie świadczeń rodzinnych  wprowadzone zostały dwoma ustawami z dnia 29 grudnia 2005 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zmiany te weszły w życie z dniem 1 stycznia 2006 r. i z dniem 14 stycznia 2006 r. (Dz. U. z 2005r. Nr 267, poz. 2260) oraz z dniem 9 lutego 2006 r. (Dz. U. z 2006r. Nr 12, poz. 67).
Należą do nich przede wszystkim:
-	podwyższenie z 500 zł na 1000 zł jednorazowego dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu urodzenia dziecka,
-	dodanie do katalogu świadczeń rodzinnych nowego świadczenia w postaci jednorazowej zapomogi z tytułu urodzenia się dziecka przysługującej w kwocie 1000 zł bez względu na wysokość dochodu rodziny,
-	przyjęcie do obliczania dochodu rodziny utrzymującej się z gospodarstwa rolnego dochodu ogłaszanego przez Prezesa GUS, co oznacza kolejne obniżenie wskaźnika miesięcznego dochodu uzyskiwanego z 1 ha przeliczeniowego do 135,5 zł (ze 194 zł) i objęcie pomocą w postaci świadczeń rodzinnych znacznie większej liczby rodzin rolniczych,
-	wprowadzenie przepisu dającego gminie możliwość uchwalenia dodatkowej zapomogi w związku z urodzeniem się dziecka (ustala kwotę i finansuje to świadczenie gmina z własnych środków). 

1.3. Podmioty realizujące świadczenia rodzinne 

Docelowo, czyli od 1 września 2006 r., system świadczeń rodzinnych będzie realizowany wyłącznie przez samorządy gmin. W okresie przejściowym, obejmującym dwa okresy zasiłkowe od 1 maja 2004 r. do 31 sierpnia 2006 r., oprócz gmin, niektóre ze świadczeń rodzinnych przyznawały także inne podmioty: pracodawcy, ZUS, KRUS, właściwe jednostki podległe: MON, MSWiA, Szefowi Agencji Wywiadu, Szefowi Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Ministrowi Sprawiedliwości oraz rolnicze spółdzielnie produkcyjne, organy emerytalne lub rentowe inne niż ZUS i KRUS. W okresie od 1 maja 2004 r. do 1 września 2006 r. sukcesywnie odbierane były te zadania kolejnym podmiotom realizującym świadczenia rodzinne. 
Od początku funkcjonowania ustawy realizowana była zasada, że jedna rodzina może ubiegać się o świadczenia u jednego płatnika. Gminy są realizatorem pełnego katalogu świadczeń rodzinnych, pozostałe podmioty miały kompetencje tylko do ograniczonego zakresu tych świadczeń. Niektóre ze świadczeń rodzinnych mogły być wypłacane tylko przez gminy. Są to: dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka, dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych, dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego oraz świadczenie pielęgnacyjne, czyli świadczenia o najwyższych kwotach i wymagające najbardziej szczegółowej dokumentacji. Każda rodzina, która ubiegała się choćby o jeden rodzaj świadczenia rodzinnego, który jest zastrzeżony wyłącznie do udzielania przez gminę, składała wniosek o wszystkie świadczenia rodzinne tylko w gminie.
Do ograniczonego zakresu przedmiotowego świadczeń rodzinnych należały w okresie zasiłkowym 2004/2005 zasiłek rodzinny i cztery rodzaje dodatków: dodatek z tytułu urodzenia dziecka, dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego, dodatek z tytułu podjęcia przez dziecko nauki poza miejscem zamieszkania, dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego. Świadczenia te w okresie zasiłkowym od 1 maja 2004 r. do 31 sierpnia 2005 r. mogły być realizowane przez podmioty inne niż gmina. Wypłacały one świadczenia następującym osobom:
ZUS – „swoim” emerytom i rencistom,
-	osobom fizycznym prowadzącym działalność gospodarczą, a ponadto
ZUS – rozliczał i nadzorował udzielanie świadczeń pracownikom przez pracodawców zatrudniających co najmniej 5 pracowników, 
KRUS - „swoim” ubezpieczonym oraz emerytom i rencistom,
MON, MSWiA, MS, AW, ABW – żołnierzom lub funkcjonariuszom oraz emerytom i rencistom systemów mundurowych,
Sąd Najwyższy, NSA, Trybunał Konstytucyjny, IPN, sądy powszechne, Min. Sprawiedliwości – sędziom i prokuratorom.
1 września 2005 r. był kolejnym etapem przekazywania realizacji świadczeń rodzinnych gminom. W aktualnie trwającym okresie zasiłkowym, który obejmuje okres od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2006 r., realizatorami świadczeń rodzinnych są przede wszystkim gminy. Jedynie niektóre świadczenia rodzinne wypłacają jeszcze pracodawcy zatrudniający co najmniej 20 pracowników. Dotyczy to zasiłku rodzinnego, trzech dodatków do zasiłku rodzinnego (z tytułu: urodzenia dziecka, kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego, rozpoczęcia roku szkolnego) oraz zasiłku pielęgnacyjnego. Całkowite przekazanie gminom realizacji wszystkich świadczeń rodzinnych nastąpi 1 września 2006 r.
W celu zapewnienia prawidłowej obsługi systemu świadczeń rodzinnych począwszy od 1 stycznia 2005 r. podwyższony został wskaźnik kosztów obsługi z 2% na 3% otrzymywanej przez gminę dotacji, przy czym jednocześnie określono minimalną kwotę (6.000 zł rocznie), jaką gmina powinna otrzymać w związku z realizacją świadczeń. 

2. Realizacja świadczeń rodzinnych 

Wszystkie podmioty realizujące świadczenia rodzinne zobowiązane są sporządzać sprawozdania z realizacji tych świadczeń. Reguluje to rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 kwietnia 2004 r. w sprawie trybu przekazywania środków finansowych na wypłaty świadczeń rodzinnych oraz sposobu sporządzania sprawozdań rzeczowo-finansowych (Dz.U. Nr 80, poz. 739, z późn. zm.). Dysponenci środków budżetowych przesyłają sprawozdania do ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. Dopuszczono różny stopień szczegółowości sprawozdań i różne terminy ich sporządzania, uwzględniając odmienną specyfikę poszczególnych podmiotów realizujących świadczenia rodzinne w okresie przejściowym, tj. do sierpnia 2006 r. 
W przypadku ZUS oraz KRUS terminy nadsyłania sprawozdań dostosowane zostały do przyjętego przez te instytucje harmonogramu wypłat emerytur i rent, przy których wypłacane są tej grupie odbiorców świadczenia rodzinne oraz do terminów rozliczeń pracodawców z ZUS za pośrednictwem programu informatycznego „Płatnik”. Ograniczone możliwości zmiany dla celów świadczeń rodzinnych programu „Płatnik” (zwłaszcza w perspektywie zaprzestania od września 2006 r. wypłaty tych świadczeń przez pracodawców) sprawiły, że sprawozdania od tej grupy realizatorów świadczeń mają najmniejszy stopień szczegółowości danych. Zawierają informacje o liczbie udzielonych zasiłków rodzinnych i liczbie zasiłków pielęgnacyjnych oraz o kwotach wydanych na zasiłki rodzinne, pielęgnacyjne oraz o łącznej kwocie wydatków na przyznane dodatki do zasiłku rodzinnego (pracodawcy mają prawo przyznawać cztery rodzaje dodatków do zasiłku rodzinnego – czyli realizują tzw. ograniczony katalog świadczeń).  
Różny stopień szczegółowości danych i terminów sporządzania sprawozdań, w tym specyficzny „opóźniony” okres rozliczeń wypłat stosowany w rozliczeniach wydatków ZUS, utrudnia dokonanie pogłębionej analizy, zwłaszcza pierwszego okresu realizacji nowego systemu świadczeń rodzinnych. 
Przekazanie realizacji wszystkich świadczeń rodzinnych do gmin pozwoli na uzyskiwanie na podstawie sprawozdawczości pełnych danych o ich realizacji, a tym samym umożliwi rzetelną ocenę funkcjonowania systemu.

2.1. Korzystający ze świadczeń rodzinnych

a) zasiłki rodzinne
W 2004 r. przeciętna miesięczna liczba zasiłków rodzinnych – a tym samym liczba dzieci, na które wypłacane było to świadczenie – wyniosła ogółem 5.546,9 tys. W związku z wejściem w życie ustawy o świadczeniach rodzinnych, 
a także w związku z rozpoczęciem nowego okresu zasiłkowego, liczba zasiłków rodzinnych spadła o 443,5 tys. (tj. o 7,6%): z 5.842,6 tys. w okresie I-IV 2004 r. 
do 5.399,1 tys. w okresie V-XII 2004 r.
W 2004 r., po wejściu w życie ustawy o świadczeniach rodzinnych, 
2.422,6 tys. zasiłków (44,9% ogółu zasiłków rodzinnych wypłaconych w tym okresie) przyznały podmioty rozliczane lub podległe ZUS, 2.391,5 tys. zasiłków (44,3%) przyznały gminy, natomiast 543,3 tys. zasiłków (10,1%) - KRUS oraz 41,7 tys. zasiłków (0,7%) przyznały łącznie wszystkie inne podmioty (MSWiA, MON, jednostki podległe Ministrowi Sprawiedliwości itd.). 
W 2005 r. przeciętna miesięczna liczba zasiłków rodzinnych wyniosła 
5.192,8 tys. (tj. była o 3,8% niższa niż w okresie V-XII 2004 r.), przy czym w okresie I-VIII kształtowała się na poziomie 5.467,2 tys., natomiast w okresie IX-XII: 
4.643,9 tys.
W roku 2005 – jeszcze przed rozpoczęciem kolejnego okresu zasiłkowego -  następowało stopniowe przekazywanie realizacji świadczeń rodzinnych do gmin. 
W okresie I-VIII to właśnie gminy były głównymi podmiotami wypłacającymi zasiłek rodzinny; przeciętnie miesięcznie wypłaciły one 2.762,9 tys. zasiłków rodzinnych 
(co stanowi 50,5% ogółu zasiłków rodzinnych wypłaconych w tym okresie). Nadal jednym z głównym dysponentów środków na świadczenia rodzinne pozostawał ZUS – podmioty rozliczane lub podległe ZUS wypłaciły przeciętnie miesięcznie 
2.093,6 tys. zasiłków rodzinnych (38,3%). Pozostałe 563,9 tys. zasiłków rodzinnych (10,3%) wypłacił KRUS oraz 46,8 tys. (0,9%) łącznie wszystkie inne podmioty.
Począwszy od września 2005 r. gros zasiłków rodzinnych wypłacają gminy – 3.934,7 tys. (84,7% ogółu zasiłków rodzinnych wypłaconych w okresie IX-XII 2005 r.). Pozostałe 709,1 tys. (15,3%) wypłacali pracodawcy zatrudniający co najmniej 20 pracowników – ze środków, których dysponentem jest ZUS.

Przeciętna miesięczna liczba zasiłków rodzinnych w okresie zasiłkowym 
od 1 maja 2004 r. do 31 sierpnia 2005 r. pozostawała na zbliżonym poziomie. Wahania następowały w maju i w czerwcu, co było następstwem wypłaty świadczeń należnych za te miesiące w miesiącach późniejszych.
W nowym okresie zasiłkowym, który rozpoczął się 1 września 2005 r. 
i będzie trwał do końca sierpnia 2006 r., nastąpił spadek przeciętnej miesięcznej liczby zasiłków rodzinnych w stosunku do liczby zasiłków rodzinnych wypłacanych 
w okresie I-VIII 2005 r. – o 823,3 tys. (tj. o 15,1%). We wrześniu i październiku 
2005 r. nastąpiły wahania tej liczby, charakterystyczne dla początku okresu zasiłkowego. W listopadzie i grudniu liczba zasiłków rodzinnych ustabilizowała się 
na poziomie około 4,75 mln. Dane za I kwartał 2006 r. dostępne będą w drugiej połowie maja 2006 r.

b) dodatki do zasiłku rodzinnego

Dodatków z tytułu samotnego wychowywania dziecka wypłacono przeciętnie w 2004 r. na 966,9 tys. dzieci. W związku z wprowadzeniem przepisów przejściowych przyznających prawo do dodatku w wysokości 70% świadczenia z funduszu alimentacyjnego, liczba dodatków z tytułu samotnego wychowywania dziecka w IV kwartale 2004 r. (1.126,9 tys.) była o 23,8% wyższa od liczby dodatków wypłaconych w III kwartale 2004 r. (910 tys.). Z preferencji określonych w art. 70a ustawy skorzystało 172,4 tys. osób, z tego:
- 156,2 tys. osób nabyło prawo do dodatku w wyższej kwocie, na podstawie art. 70a ust. 1 ustawy,
- 16,2 tys. osób to osoby, które po likwidacji funduszu alimentacyjnego - w wyniku obniżenia kryterium dochodowego (z 612 zł do 504 zł) - nie uzyskały prawa do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka, a na podstawie art. 70a ust. 2 ustawy nabyły do niego prawo na okres V-XII 2004 r.
 W 2005 r. przeciętna miesięczna liczba dodatków z tytułu samotnego wychowywania dziecka wyniosła 714,9 tys., przy czym od września nastąpił ponad 5-krotny spadek liczby tych dodatków. W związku z ograniczeniem kręgu osób uprawnionych do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka oraz wprowadzeniem zaliczki alimentacyjnej, liczba dodatków spadła z 978,4 tys. w okresie I-VIII 2005 r. do 187,9 tys. w okresie IX-XII. W listopadzie i grudniu 2005 r. liczba tych dodatków ukształtowała się na poziomie około 190 tys.

Przeciętna wysokość wypłaconego dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka wyniosła w 2004 roku 176,3 zł, natomiast w 2005 roku 179,9 zł. Wzrost przeciętnej kwoty dodatku nastąpił od 1 września 2005 r. – ze 174,3 zł w okresie 
I-VIII 2005 r. do 190,1 zł w okresie IX-XII 2005 r., tj. 9,1%. Jest to związane z wprowadzeniem zwiększenia kwoty dodatku o 50 zł w przypadku najuboższych rodzin niepełnych, w których dochód na osobę nie przekracza połowy kryterium dochodowego.

Osoby samotnie wychowujące dzieci mogły skorzystać albo z dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka albo - jeśli to było dla nich korzystniejsze 
i spełniały warunki ustawowe - z dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych (400 zł na rodzinę), o który można było ubiegać się do 31 sierpnia 2005 roku. Po tym terminie dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych wypłacany jest jedynie na zasadzie praw nabytych – osobom, które otrzymywały go w poprzednim okresie zasiłkowym, do końca 3-letniego okresu jego pobierania. Dodatek ten jest skierowany do wąskiej kategorii osób, tj. takich które miały prawo do zasiłku dla bezrobotnych i już wyczerpały okres pobierania tego zasiłku, a jednocześnie samotnie wychowują dziecko w wieku do lat 7. 

Z dodatków z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych skorzystało w 2004 r. 10,6 tys. osób, natomiast w 2005 r. 9,6 tys. osób, tj. o 9,4% mniej niż w roku poprzednim. O ile w pierwszym okresie zasiłkowym liczba tych dodatków kształtowała się na zbliżonym poziomie (ok. 10 tys.), to jej spadek nastąpił od września 2005 r. W okresie IX-XII przeciętna miesięczna liczba osób, które otrzymywały to świadczenie na zasadzie praw nabytych wyniosła 8,1 tys., tj. o 27,2% mniej niż wynosiła w okresie I-VIII (10,3 tys.).

Dodatków z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego przyznano w 2004 roku przeciętnie miesięcznie 149,4 tys., 
a w 2005 roku 140 tys. Oznacza to spadek w porównaniu z 2004 rokiem o 6,3%. Spadek ten jest wynikiem splotu takich czynników jak: malejąca skłonność 
do korzystania z urlopów wychowawczych, większa kontrola prawidłowości udzielania urlopów wychowawczych.

Dodatek z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej wypłacany jest od dnia 1 września 2005 roku w gminach. W okresie IX-XII 2005 roku wypłacono przeciętnie miesięcznie 767,4 tys. tych dodatków.

Sprawozdania rzeczowo-finansowe z realizacji świadczeń rodzinnych nie pozwalają na uzyskiwanie informacji na temat liczby dodatków do zasiłku rodzinnego wypłacanych przez pracodawców rozliczających się z ZUS w systemie „Płatnik”. Dane na temat pozostałych rodzajów dodatków, których realizację pozostawiono także w gestii innych niż gmina podmiotów (dodatek z tytułu urodzenia dziecka, dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego, dodatek z tytułu podjęcia nauki poza miejscem zamieszkania, dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego) są więc danymi niepełnymi. Dokładna informacja na temat ich liczby będzie dostępna dopiero po ostatecznym przekazaniu realizacji wszystkich świadczeń rodzinnych do gmin, co nastąpi 1 września 2006 r.

Dodatków z tytułu urodzenia dziecka  w 2004 r. przyznano – poza pracodawcami – 94,3 tys., tj. przeciętnie miesięcznie 11,8 tys. Natomiast w 2005 roku liczba ta wyniosła 186 tys. (tj. przeciętnie miesięcznie 15,5 tys.). Szacuje się, że wszystkie podmioty w skali roku wypłacają około 256 tys. takich dodatków.

Dodatków z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego przyznano w 2004 roku – poza pracodawcami - przeciętnie miesięcznie 181,1 tys., z czego 31,8 tys. (co stanowi 17,6% tych dodatków) stanowią dodatki wypłacone 
na dziecko do ukończenia 5 roku życia, natomiast pozostałe 149,3 tys. (82,4%) 
to dodatki na dziecko w wieku 5 i więcej lat.
W 2005 r. nastąpił wzrost liczby tych dodatków wypłacanych przez inne 
niż pracodawcy podmioty – do 198,1 tys., z czego 33,3 tys. (16,8%) stanowiły dodatki wypłacone na dziecko do ukończenia 5 roku życia, natomiast pozostałe 164,8 tys. (83,2%) to dodatki wypłacone na starsze dzieci niepełnosprawne. 
Szacuje się, iż łącznie z pracodawcami, takich dodatków wypłaca się 
na około 300 tys. dzieci. 

Dodatków z tytułu podjęcia nauki poza miejscem zamieszkania przyznano 
w 2004 roku – poza pracodawcami - przeciętnie miesięcznie 279,1 tys., 
z czego 259,6 tys. (co stanowi 93% tych dodatków) stanowią dodatki z tytułu dojazdu do szkoły, natomiast pozostałe 19,5 tys. (7%) to dodatki z tytułu zamieszkania 
w miejscowości, w której znajduje się szkoła.
W 2005 r. nastąpił wzrost liczby tych dodatków wypłacanych przez inne 
niż pracodawcy podmioty – do 397,1, z czego 367,1 tys. (co stanowi 92% tych dodatków) stanowią dodatki z tytułu dojazdu do szkoły, natomiast pozostałe 30 tys. (8%) to dodatki z tytułu zamieszkania w miejscowości, w której znajduje się szkoła. 
W związku z przejęciem z dniem 1 września 2005 r. wypłat tych dodatków przez gminy, począwszy od tej daty dostępne są pełne dane na temat tych świadczeń. W okresie IX-XII 2005 r. wypłacono przeciętnie miesięcznie 569,3 tys. tych dodatków, z czego 528,1 tys. (93%) stanowią dodatki z tytułu dojazdu do szkoły, natomiast pozostałe 41,2 tys. (7%) to dodatki z tytułu zamieszkania w miejscowości, w której znajduje się szkoła.

Dodatków z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego przyznano w 2004 r. 
– poza pracodawcami - dla 2.313,2 tys. dzieci. Liczba ta w roku 2005 wyniosła 2.861,2 tys. i jest o 23,7% wyższa niż w roku poprzednim. Szacuje się, że łącznie 
z pracodawcami, w stosunku rocznym wypłacanych jest około 3 mln tych dodatków.

c) świadczenia opiekuńcze
Zasiłków pielęgnacyjnych w okresie V-XII 2004 r. wypłacono przeciętnie miesięcznie 609,4 tys., z czego większość stanowiły świadczenia wypłacone 
przez podmioty podległe lub rozliczane przez ZUS – 372 tys. (61,1% ogółu zasiłków pielęgnacyjnych wypłaconych w tym okresie) oraz gminy – 184,8 tys. (30,3%), natomiast 40,5 tys. zasiłków pielęgnacyjnych (6,6%) wypłacał KRUS, a 12 tys. (2%) - łącznie wszystkie inne podmioty (MSWiA, MON, jednostki podległe Ministrowi Sprawiedliwości itd.).  
W 2005 r. przeciętna miesięczna liczba zasiłków pielęgnacyjnych wyniosła 
642,9 tys. i była o 5,5% wyższa niż w roku 2004.
W okresie I-VIII 2005 r. większość zasiłków pielęgnacyjnych wypłacały nadal podmioty podległe lub rozliczane przez ZUS – wypłacały one 375,3 tys. zasiłków pielęgnacyjnych, co stanowi 58,3% ogółu zasiłków pielęgnacyjnych wypłaconych w tym okresie. Pozostałe osoby pobierały zasiłek pielęgnacyjny w gminach – 217,6 tys. (33,8%), w KRUS – 38,7 tys. (6%). Pozostałe podmioty wypłacały jedynie 12,4 tys., co stanowi 1,9% ogółu zasiłków pielęgnacyjnych wypłaconych w tym okresie.
Począwszy od września 2005 r. gros zasiłków pielęgnacyjnych wypłacają gminy – 564 tys. (88% ogółu zasiłków rodzinnych wypłaconych w okresie IX-XII 2005 r.). Pozostałe 76,7 tys. (12%) wypłacali pracodawcy zatrudniający co najmniej 20 pracowników – ze środków, których dysponentem jest ZUS.

Świadczeń pielęgnacyjnych przyznano w 2004 r. średnio miesięcznie dla 68,2 tys. osób, a w 2005 r. dla 71,2 tys., a zatem więcej o 4,4%.

d) zaliczka alimentacyjna
Dane ze sprawozdań z realizacji zaliczek alimentacyjnych w okresie IX-XII 2005 r. nie są wystarczająco reprezentatywne. Dotyczy to w szczególności pierwszych dwóch miesięcy jej wypłaty (wrzesień i październik), które obarczone są specyfiką początkowego okresu funkcjonowania nowych rozwiązań, stopniowego rozpoznawania praw i obowiązków przez strony. 
W okresie IX-XII 2005 r. wypłacano przeciętnie miesięcznie 297,3 tys. zaliczek. Średnia z tego okresu nie przedstawia jednak aktualnej liczby osób uprawnionych 
do tego świadczenia – we wrześniu wypłacono bowiem jedynie 64 tys. zaliczek, 
co wynika zarówno z terminów przekazywania wniosków przez komorników, 
jak i terminów wypłat zaliczek (jeżeli wniosek został złożony we wrześniu, świadczenie wypłacono do końca października). W grudniu 2005 r. wypłacono już 349 tys. zaliczek.
Przeciętna miesięczna liczba rodzin pobierających zaliczki alimentacyjne 
w okresie IX-XII wyniosła 140,1 tys., co oznacza, iż jedna rodzina pobiera przeciętnie około 2 zaliczki. Korzystają więc z nich najczęściej rodziny z dwojgiem dzieci 
z orzeczonymi świadczeniami alimentacyjnymi.

2.2. Wydatki na świadczenia rodzinne
W 2004 r. na świadczenia rodzinne i koszty ich obsługi wydatkowano 
z budżetu państwa 8.075.200,6 tys. zł, z czego 2.517.244,5 tys. zł (31,2%) stanowiły wydatki poniesione do 30 kwietnia 2004 r. na zasiłki rodzinne, pielęgnacyjne 
i wychowawcze oraz świadczenia z funduszu alimentacyjnego, natomiast pozostała kwota 5.557.956 tys. zł została wydatkowana na nowe świadczenia rodzinne, przysługujące od 1 maja 2004 r.
Ogółem w okresie od maja do grudnia 2004 roku wydatki na wypłaty świadczeń rodzinnych wyniosły 5.484.022,6 tys. zł (przeciętne miesięczne – 685.502,8 tys zł). Z tego: wydatki na zasiłki rodzinne wyniosły 2.009.164,7 tys. zł 
(co stanowi 36,6 % ogółu wydatków w tym okresie), wydatki na dodatki do zasiłku rodzinnego – 2.531.692,2 tys. zł , a wydatki na świadczenia opiekuńcze – 943.165,7 tys. zł.
	W  okresie V-XII 2004 roku gros wydatków na świadczenia rodzinne poniosły gminy – 3.509.357 tys. zł, co stanowi 64% ogółu wydatków na świadczenia rodzinne w tym okresie. Wydatki na świadczenia rodzinne poniesione ze środków, których dysponentem jest ZUS wyniosły 1.610.964 tys. zł (29,4% ogółu wydatków na świadczenia rodzinne). KRUS wypłacił świadczenia rodzinne na kwotę 326.334 tys.

Przewidywane wykonanie budżetu na świadczenia rodzinne, zaliczki alimentacyjne oraz składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe z ubezpieczenia społecznego w 2005 r. wynosi – wraz z kosztami obsługi - 8.066.319,6 tys. zł (według wstępnych szacunków MPiPS).
W 2005 roku wydatki na wypłatę świadczeń rodzinnych i zaliczek alimentacyjnych wyniosły 7.797.050,1 tys. zł z tego wydatki na zasiłki rodzinne wyniosły 2.852.579 tys. zł (co stanowi 36,6% ogółu wydatków na wypłaty świadczeń), wydatki na dodatki do zasiłku rodzinnego – 3.228.984,8 tys. zł (41,4%), wydatki na świadczenia opiekuńcze – 1.465.890,7 tys. zł (18,8%), a wydatki na zaliczkę alimentacyjną wypłacaną w okresie IX-XII 2005 r. - 249.595,5 tys. zł (3,2%).

W  2005 roku gros wydatków na świadczenia rodzinne i zaliczki alimentacyjne poniosły gminy – 5.931.959,8 tys. zł, co stanowi 76,1% ogółu wydatków na wypłaty świadczeń w tym okresie. Wydatki na świadczenia rodzinne poniesione ze środków, których dysponentem jest ZUS wyniosły 1.532.645,5 tys. zł (19,7%). KRUS wypłacił świadczenia rodzinne na kwotę 297.788,7 tys. zł (co stanowi 3,8% ogółu wydatków), natomiast wydatki pozostałych podmiotów wyniosły 34.656,1 tys. zł (0,4%).

a)	wydatki na zasiłki rodzinne
W okresie V-XII 2004 roku wydatki na zasiłki rodzinne wyniosły ok. 2.009.164,7 tys. zł, tj. przeciętnie miesięcznie 251.145,6 tys. zł. Przeciętna wysokość zasiłku rodzinnego wynosiła 46,5 zł.
W 2005 roku wydatki na zasiłki rodzinne wyniosły ok. 2.852.579 tys. zł, 
tj. przeciętnie miesięcznie 237.714,9 tys. zł (o 5,3% mniej niż w 2004 r.). Przeciętna wysokość zasiłku rodzinnego wynosiła 45,8 zł. Niższa przeciętna kwota zasiłku rodzinnego w 2005 r. niż w roku 2004 wskazuje, że zmniejszyła się liczba dzieci wychowywanych w przeciętnej rodzinie korzystającej ze świadczeń rodzinnych.

b)	wydatki na dodatki do zasiłku rodzinnego
W okresie V-XII 2004 r. wydatki na dodatki do zasiłku rodzinnego wyniosły 2.531.692,2 tys. zł, tj. przeciętnie miesięcznie 316.461,5 tys. zł. 
W 2005 roku wydatki na dodatki do zasiłku rodzinnego wyniosły 3.228.984,8 tys. zł, tj. przeciętnie miesięcznie 269.082,1 tys. zł (o 15% mniej niż w 2004 r.).

Dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka
W 2004 roku kwota wypłaconych dodatków z tytułu samotnego wychowywania dziecka wyniosła 1.363.792,5 tys. zł, co oznacza, że przeciętne miesięczne wydatki wynosiły 170.474,1 tys. zł. 
W 2005 roku wydatki na to świadczenie wyniosły 1.507.258,9, tj. przeciętnie miesięcznie 125.604,9 tys. zł (o 26,3% mniej niż w roku poprzednim). Spadek ten 
był spowodowany ograniczeniem od dnia 1 września 2005 roku kręgu osób uprawnionych do dodatku z tytułu samotnego wychowywania dziecka 
oraz wprowadzeniem od dnia 1 września 2005 roku zaliczki alimentacyjnej, 
której adresatem stało się część świadczeniobiorców pobierających wcześniej dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka.

Dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych
W 2004 roku kwota wypłaconych dodatków z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych wyniosła 32.629,2 tys. zł, tj. przeciętnie miesięcznie 4.078,7 tys. zł. 
W 2005 roku wydatki na to świadczenie wyniosły 44.832,8. Kwota przeciętnych miesięcznych wydatków z tytułu tego dodatku wyniosła 3.736,1 tys. zł, co oznacza spadek o 8,4% w stosunku do roku poprzedniego. Spadek ten był spowodowany likwidacją tego dodatku od dnia 1 września 2005 roku. Po tym terminie dodatek 
z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych wypłacano jedynie osobom już go otrzymującym w poprzednim okresie zasiłkowym, z uwagi na konieczność zachowania praw nabytych. 

Dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego.
W 2004 roku kwota wypłaconych dodatków wyniosła 492.237,6 tys. zł, tj. przeciętnie miesięcznie 61.529,7 tys. zł. 
W 2005 roku wydatki na to świadczenie wyniosły 677.474,5, tj. przeciętnie miesięcznie 56.456,2 tys. zł (tj. o 8,2% mniej niż w roku poprzednim). 
Dodatek z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej.
W okresie od IX-XII 2005 roku wydatki na dodatek wyniosły ogółem 
153.506,6 tys. zł (38.376,6 tys. zł miesięcznie).

Kwota pozostałych dodatków do zasiłku rodzinnego (z tytułu urodzenia dziecka, z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego oraz z tytułu podjęcia nauki poza miejscem zamieszkania) wypłaconych w okresie V-XII 2004 roku wynosiła 643.032,9 tys. zł, czyli przeciętnie miesięcznie 80.379,1 tys. zł. W 2005 roku kwota wypłaconych pozostałych dodatków wynosiła 747.929,7 tys. zł, tj. przeciętnie miesięcznie 62.327,5 tys. zł. Oznacza to spadek przeciętnej miesięcznej kwoty pozostałych dodatków do zasiłku rodzinnego w 2005 r., w porównaniu do okresu V-XII 2004 r. o 29%. 

Dodatek z tytułu podjęcia nauki poza miejscem zamieszkania 
Od dnia 1 września 2005 roku dodatek ten wypłacany jest tylko w gminach. 
W okresie od IX-XII 2005 roku, wydatki gmin na to świadczenie wyniosły 
97.982,3 tys. zł.

c)	wydatki na świadczenia opiekuńcze

Zasiłek pielęgnacyjny
W 2004 roku wydatki na zasiłek pielęgnacyjny wyniosły 718.578,2 tys. zł, 
tj. przeciętnie miesięcznie 89.822,3 tys. zł. W 2005 roku wydatki na to świadczenie wyniosły 1.112.345,7 tys. zł, tj przeciętnie miesięcznie 92.695,5 tys. zł, co stanowi wzrost przeciętnych wydatków 3,2% w stosunku do roku poprzedniego.

Świadczenie pielęgnacyjne
Wydatki na świadczenie pielęgnacyjne w 2004 roku wyniosły ok. 224.587,5 tys. zł, tj. przeciętnie miesięcznie 28.073,4 tys. zł. W 2005 roku wydatki na świadczenie pielęgnacyjne wyniosły 353.545,1 tys. zł, tj. przeciętnie miesięcznie 29.462,1 tys. zł, (o 4,9% więcej niż w 2004 roku).

d) wydatki na zaliczkę alimentacyjną
W okresie IX-XII wydatki budżetu państwa na wypłaty zaliczek alimentacyjnych wyniosły około 249 595,5 tys. zł. Przeciętne miesięczne wydatki na zaliczkę alimentacyjną wyniosły w okresie IX-XII 62 398,9 tys. zł.
Przeciętna wysokość zaliczki wypłaconej w okresie IX-XII wyniosła 209,91 zł.

2.3. Obsługa świadczeń rodzinnych.

W 2004 roku gminom na pokrycie kosztów obsługi realizacji świadczeń rodzinnych przysługiwała z budżetu państwa kwota stanowiąca 2% wydatków na świadczenia rodzinne oraz składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W 2004 r. gminy poniosły koszty obsługi w wysokości 107.527 tys. zł, z czego 71.399,1 tys. zł (66,4%) zostało pokryte ze środków budżetu państwa, natomiast kwotę 36.127,9 tys. zł (33,6%) gminy pokryły z własnych środków.
W związku z niedostatecznym zapewnieniem środków na obsługę świadczeń rodzinnych przez gminy w 2004 r., począwszy od 1 stycznia 2006 r. zmienił się wskaźnik oraz podstawa naliczania przysługujących gminie kwot na obsługę realizacji tego zadania – obecnie gminom przysługuje 3% otrzymanej dotacji w rozdziale 85212 klasyfikacji budżetowej.
W 2005 r. wydatki bieżące na obsługę świadczeń rodzinnych w gminach kształtowały się na poziomie 292.893,5 tys. zł, z czego 285.654,9 tys. zł (97,5%) stanowiły wydatki bieżące na obsługę świadczeń rodzinnych, natomiast pozostała kwota 7.238,6 tys. zł to koszty obsługi zaliczki alimentacyjnej.
W  2005 r., podobnie jak w roku poprzednim, gminy pokryły część kosztów obsługi świadczeń rodzinnych i zaliczek alimentacyjnych z własnych środków, 
co wskazuje, iż zapewniona ustawowo kwota dotacji na ten cel jest wciąż niewystarczająca. Dotacja w kwocie 180.835,1 tys. zł pokryła 61,7% wydatków 
na obsługę. Pozostałą kwotę 112.058,4 tys. zł (38,3% kosztów obsługi) gminy pokryły z własnych środków.

W 2004 r. w gminach wydanych zostało 2.985,9 tys. decyzji w sprawach dotyczących świadczeń rodzinnych. W roku 2005 liczba ta wyniosła 4.051,7 tys., czyli była o 35,7% wyższa niż w roku poprzednim. Gros decyzji wydanych przez gminy dotyczyła prawa do świadczeń rodzinnych – 3.716,2 tys. (91,7%), natomiast pozostałe 335,5 tys. (8,3%) to decyzje wydane w sprawach dotyczących zaliczek alimentacyjnych.

W okresie V-XII 2004 r. przeciętna miesięczna liczba osób zatrudnionych 
w gminach do obsługi świadczeń rodzinnych wynosiła 4,1 tys. W 2005 r. 
przy obsłudze świadczeń rodzinnych zatrudnionych było przeciętnie miesięcznie 
4,9 tys. osób, tj. o 21,4% więcej niż w roku poprzednim. Począwszy od sierpnia 
2004 r. – w związku z przejmowaniem przez gminy kolejnych grup świadczeniobiorców obsługiwanych wcześniej przez ZUS i KRUS - stan zatrudnienia w gminach sukcesywnie rośnie (w grudniu 2005 r. do realizacji ustawy 
o świadczeniach rodzinnych w gminach zaangażowanych było już 5,7 tys. osób).