Premier Mateusz Morawiecki podczas 
obchodów 50. rocznicy Marca '68
 na Uniwersytecie Warszawskim

PREMIER MATEUSZ MORAWIECKI
Szanowni panowie premierzy, państwo ministrowie, szanowni uczestnicy tamtych wydarzeń przed wszystkim, z tamtych czasów, z tego słynnego, pamiętnego Marca’68, wszyscy szanowni państwo, panie rektorze i wszyscy, którzy, wszyscy państwo, którzy macie tamte dni w swoim sercu, w swojej pamięci. Bardzo dziękuję za tą możliwość podzielenia się kilkoma przemyśleniami o tamtych czasach. 
O możliwość podzielenia się przemyśleniami w czasie, kiedy wydaje mi się, że ta narracja, jak to się dzisiaj mówi, opowieść o Marcu’68 jest na pewnego rodzaju rozdrożu. A może jest w sumie nawet na bezdrożach. Może jest gdzieś w miejscu, w którym nie powinna być, w którym nie powinna być w taki sposób prezentowana. Bo często dzisiaj słyszymy, że Marzec jest, Marzec’68 powinien być naszym powodem do wstydu. Otóż ja uważam, że przede wszystkim Marzec’68 dla Polski, dla Polaków, którzy walczyli o wolność powinien być powodem do dumy, a nie powodem do wstydu. I spróbuję tę tezę też uzasadnić. Otóż w dużym stopniu wszystko to, co się działo w Marcu’68 roku, na to wszystko należy patrzeć przez pryzmat sytuacji politycznej, społecznej i geopolitycznej, w której wtedy się znajdowaliśmy. Przecież nawet dla tych, którzy nie pamiętają dobrze PRL-u, jest tutaj trochę młodzieży razem z nami, jest rzeczą jasną, że tamta sytuacja, tamto państwo nie było państwem niepodległym. Nie było państwem suwerennym. Było państwem, które swoje kroki polityczne, swoje działania społeczne i społeczno-polityczne uzależnia od kogoś innego. Uzależnia od innego mocarstwa, od Moskwy, od Związku Radzieckiego. 
I ta rzeczywistość, która wtedy panowała nie może nie być brana pod uwagę, ponieważ w przeciwnym razie będziemy analizowali zdarzenia niejako w próżni. Będziemy mieli do czynienia wyłącznie z mitologią Marca’68, która to część tej mitologii Marca’68 jest piękna, słuszna i prawdziwa, ale część jest nieprawdziwa i niepiękna. A część, a ta część niepiękna, która jest z kolei prawdziwa, do niej też się odniosę, ona nie ma nic wspólnego z wolnymi Polakami, z Polską, która pragnęła wolności i która o tę wolność walczyła. Walczyła również i zwłaszcza w Marcu’68. 
A więc krótki rys geopolityczny, który nas do Marca’68 doprowadził. Jako kraj poddany władzy sowieckiej byliśmy uzależnieni od polityki właśnie sowieckiej. A ta polityka, żeby sięgnąć dosłownie jednym dłuższym zdaniem do roku, do początku tej władzy, czyli do roku siedemnastego, naznaczona była przez interesy Rosji sowieckiej. W 1917 roku Lenin i bolszewicy byli antysyjonistyczni, ale nie byli antysemiccy. Między innymi z racji, takiej racji, że nie, że wtedy bardzo wielu najwyższych funkcjonariuszy bolszewickich było również Żydami i antysemityzm wtedy nie był jeszcze Leninowi później, jeszcze Leninowi, Stalinowi później potrzebny. Ale byli antysyjonistyczni. Syjonizm uważali za burżuazyjną ideologię, ideologię nacjonalistyczną, niepotrzebną, taką, która będzie przeszkadzała w szerzeniu internacjonalnej międzynarodowej rewolucyjnej myśli bolszewickiej. Później sytuacja ewoluowała, ale przeskoczę do czasów powojennych, kiedy w latach 1944-1948 Związek Radziecki był sojusznikiem ruchu syjonistycznego. Był sojusznikiem powstania państwa Izrael. Najpierw jako państwa wspólnego palestyńsko-izraelskiego, a później jako państwa izraelskiego wraz z tą słynną Partition Plan, z tym planem podziału, który był dyskutowany na forum ONZ. 
Związek Radziecki opowiedział się za powstaniem państwa Izrael jako elementu 
destabilizującego sytuację na Bliskich Wschodzie, która to sytuacja wydawała im się wtedy pod kontrolą Wielkiej Brytanii. A więc ten protektorat Wielkiej Brytanii na Bliskich Wschodzie w dużym stopniu był elementem, który uwierał sowieckich mocodawców i dlatego opowiedzieli się za powstaniem państwa Izrael. W pierwszej wojnie arabsko-izraelskiej, fakt już trochę zapomniany, ale brały udział wojska czechosłowackie po stronie Izraela. A nie mogły przecież wziąć udziały te woj…, nie mogłyby wziąć udziału bez zgody Związku Sowieckiego. Ta sytuacja trwała jeszcze przez parę lat. W 1951 roku Związek Radziecki opowiedział się na Radzie Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych za sankcjami przeciwko Egiptowi, który to Egipt zablokował Cieśniny Tirańskie, czyli Zatokę Akaba i wyjście z zatoki na, przez Cieśniny Tirańskie do Morza Czerwonego. I to później z resztą, później w 1967 roku, w czerwcu, tę groźbę blokady, groźbę blokady też Kanału Sueskiego Izrael potraktuje później jako casus belli. Ale wracając do roku 1951, jeszcze wtedy Związek Radziecki stanął w ONZ-cie po stronie Izraela. 
Ale jednocześnie Stalin prowadził swoją zbrodniczą, straszną akcję mordowania Żydów w Związku Radzieckim, mordowania pisarzy, poetów. W samym tylko sierpniu, a więc na pół roku przed śmiercią Stalina, w sierpniu 1952 roku wymordowano na Łubiance na polecenie Stalina trzynastu pisarzy, poetów żydowskich, z których z resztą pięciu pisało w języku jidysz, języku który został zamordowany wraz z narodem Żydów polskich przez niemieckiego okupanta. I mimo tego, że prowadził w kraju, w Związku Radzieckim, politykę antyżydowską to jeszcze przez parę lat ta polityka proizraelska była kontynuowana, ale ona się zakończyła w ‘53 roku wraz ze śmiercią Stalina zupełnie i później to odwrócenie sojuszy następowało w ciągu kolejnych kilkunastu lat premier Lewi Eszkol który zastąpił Dawida Ben Guriona w ‘63 roku był proamerykański i jako takiego odczytywały go władze sowieckie z Chruszczowem na czele później z Breżniewem i od ‘64 roku i właściwie w połowie lat 60-tych ta antyizraelska, bardzo mocno antyizraelska i coraz bardziej antysemicka polityka Związku Radzieckiego, była coraz bardziej oczywista dla wszystkich i była coraz bardziej oczywistym elementem wewnętrznej polityki Związku Radzieckiego i bloku sowieckiego. I ta polityka zostawała, była coraz mocniej wykorzystywana przez Związek Radziecki i przez kraje zależne, satelitów Związku Radzieckiego do walk wewnętrznych walk w ramach poszczególnych frakcji partyjnych, tutaj w Polsce te frakcje były nazywane Natolińska i Puławiańska, Puławianie i Natolińczycy i coraz mocniej Związek Radziecki opowiadał się za polityką antyżydowską a apogeum tych, tej zmiany odwrócenia sojuszu można powiedzieć miało miejsce wiosną ‘67 roku i wtedy właściwie wszystko już było jasne. Bo w, najpierw w Syrii bodaj w ‘66 roku nastąpił zamach wojskowy, mocno antyizraelska polityka, później zbombardowanie bazy samolotów sowieckich w kwietniu ‘67 roku przez Izrael i następnie przewodniczący rady najwyższej Związku Radzieckiego Nikołaj Podgórny w maju ‘67 roku ostrzega Egipt i Syrię przed wojskami Izraela jako, które jako by się miały, co było prowokacją, tak wiele wskazuje na to, miały się koncentrować na odcinku syryjskim. 
Ale już jak powiedziałem wcześniej zablokowanie Cieśniny Tirańskiej zostało potraktowane jako powód do zaatakowania Izrael zaatakował 5 czerwca ‘67 roku i ta wojna sześciodniowa 10-tego zakończyła się zawieszeniem broni i wypowiedzeniem stosunków dyplomatycznych przez Związek Radziecki, a w ślad za tym właśnie również przez Polskę, która tym samym zademonstrowała swoje pełne, po raz kolejny oczywiście, swoje pełne podporządkowanie Związkowi Sowieckiemu. I jesteśmy w momencie u progu lata ’67 roku, kiedy to te walki frakcyjne, kiedy wykorzystanie tych antysemickich, antyżydowskich trendów, które pojawiły się w obozie sowieckim szeroko rozumianym, coraz bardziej wykorzystywane było przez frakcje chamów jak to się mówiło, jak zostało to określone, do których należał Moczar, szlachcic, przeciwko innej frakcji w partii komunistycznej. 
Ale żeby dobrze zrozumieć, jak bardzo mocno zależne była ta, te późniejsze wydarzenia Marca i po Marcu’68, od wcześniejszych zdarzeń trzeba przytoczyć też jeszcze jedną bardzo ważne wydarzenie, które jest przyćmione przez późniejszą mitologię Marca’68, która częściowo jest słuszna i prawdziwa, jak powiedziałem, częściowo też bardzo piękna ale nie do końca i nie wyłącznie. A mianowicie przez „Dziady” Dejmka które też trzeba uznać prawdę historyczną, że zostały wystawione na okoliczność 50. rocznicy rewolucji październikowej w listopadzie ‘67 roku. Ale znakomita kreacja Holoubka doprowadziła do tego, że bardzo szybko zostały uznane owe „Dziady” za sztukę antyrządową, antyreżimową, zdjęte 3 czy 4 stycznia ze sceny teatru i właśnie w obronie „Dziadów” protestowali studenci, protestował Związek Literatów Polskich, którego zresztą ówczesny skład, można powiedzieć, pozostawiał bardzo wiele do życzenia, bo jedynie raptem 14 lat wcześniej, 15, 16 lat wcześniej, jak pięknie przedstawił to Jacek Trznadel w swojej „Hańbie domowej”, tak mocno wspierali wówczas wszystkie, wielu z nich, oczywiście, nie wszyscy ówczesną rzeczywistość stalinowską. No ale 29 lutego zachowali się bardzo przyzwoicie, nieodżałowanej pamięci Stefan Kisielewski wtedy właśnie powiedział, w tym ostatnim dniu lutego, o dyktaturze ciemniaków, nazywając odważnie w ten sposób reżim komunistyczny i przeciwko relegowaniu dwóch studentów na początku Marca, Michnika i Szlajfera, rozpoczął się wiec na Uniwersytecie Warszawskim, wiec antyrządowy, wiec, który rzeczywiście rozpoczął ten wielki zryw wolnościowy, jaki wtedy miał miejsce. I ten zryw wolnościowy, który tak bardzo mocno wpisuje się w polski topos wolnościowy, w polską drogę do wolności, był przez wiele lat przedstawiany jako taki. 
Aczkolwiek równolegle z tym, tu otwieram drugi wątek, równolegle z tym, tymi wydarzeniami wolnościowymi władza komunistyczna rozpoczęła nagonkę antysemicką, antyżydowską i antysyjonistyczną. Tutaj w tym momencie dziejowym zbiegły się ze sobą te dwa nurty, które wcale nie zawsze jak pokazałem wcześniej szły ze sobą w parze. Antysyjonizm i antysemickość, wtedy odkurzone zostały protokoły mędrców Syjonu i inne paszkwile, które były wykorzystywane właśnie do, przez władzę komunistyczną do walki z tym ruchem wolnościowym, ale przez pryzmat właśnie wypędzania wtedy ludzi pochodzenia żydowskiego, głównie osób pochodzenia żydowskiego. I jak wtedy do tej, do tego przełożenia doszło to trzeba sobie uświadomić, a zwłaszcza młodsze pokolenie, bo ja akurat bardzo dobrze o tym wiem, że w tamtym czasie cenzura cenzurowała wszystko, również etykiety na butelkach z wodą sodową, nalepki na wszystkich artykułach spożywczych, ogłoszenia pogrzebowe, ogłoszenia ślubne. Wszystko było poddane cenzurze. Jak w związku z tym wyobrażacie sobie państwo, że te transparenty, które się pojawiały mogły być, mogły pojawić się spontanicznie. Mogły się pojawić ze względu, jak mówią osoby czasami niedoinformowane, a czasami takie, które chcą promować inną narrację, nie tę którą ja tu prezentuję przed państwem które, że te transparenty i te napisy pochodziły jakoby od Polaków. Te transparenty, które pochodziły od Polaków, jak tam usiadłem to uwierzę, że te, które tutaj widzicie państwo to pochodziły rzeczywiście od tych ludzi, którzy chcieli wolności, ale syjoniści do Syjonu czy do Syjamu to raczej niekoniecznie pochodziły od Polaków, którzy chcieli wolności, od polskiego społeczeństwa. A więc ta obca władza, która była reprezentantem obcego, wielkiego mocarstwa realizowała swój plan i wykorzystywała w ramach walk frakcyjnych antysemityzm, który się wtedy pojawił. 
I tutaj poruszę jeszcze jedną strunę, która może zabrzmi trochę kontrowersyjnie, ale ponieważ ona pojawiała się w przestrzeni publicznej to chcę do niej nawiązać. Otóż Muzeum POLIN, które na wielu odcinkach frontu walki o świadomość, o prawdę historyczną robi bardzo dobrą robotę przygotowało taką wystawę, która nazwana została, tak dość przewrotnie, „Obcy w domu”, prawda, że są ludzie, ci ludzie którzy byli wypędzeni, wygnani wtedy oni byli obcy w tym domu. Otóż ja chcę w tym krótkim tytule tej wystawy zakwestionować wszystko: i obcy, i w domu. Obcy to dlatego, że ci ludzie, nasi bracia i siostry pochodzenia żydowskiego nie byli obcy. Byli w domu. Byli swoi, jak w wielu wspomnieniach pojawia się, oni byli czasami inni, byli postrzegani jako inni, ale byli swoi. I gdyby nie byli swoi to nie mogliby być tutaj przez osiemset lat w pokoju, rozwijać, tworzyć, pracować, handlować na polskiej ziemi, a więc oni nie byli obcy. To byli swoi ludzie. To byli nasi obywatele. Nasi obywatele, którzy cudownie i ze wsparciem Polaków, bo nie można było bez wsparcia Polaków przetrwać II wojny światowej. Dzisiaj, może taka dygresja mała, odwiedził mnie reporter Frankfurter Allgemeine Zeitung i opowiedział mi o swojej książce, o wsi Borowa. Powiedział mi, że napisał w swojej książce o wsi Borowa, napisał książkę o pacyfikacji wsi Borowa na Lubelszczyźnie i mówi – wie Pan co, do mnie, tam pojawiło się sporo relacji Polaków, którzy mówili o tym, że Niemcy, kilka relacji Polaków mówiło o tym, że Niemcy pomagali uratować tę wieś przed pacyfikacją przez Niemców, czyli dobrzy Niemcy. Ja mu na to powiedziałem tak, że no właśnie na pewno tak było, jak on mówi, ponieważ te relacje były przedstawiane przez tych Polaków, którzy przeżyli. Te dziewięćdziesiąt osiem procent, które nie przeżyło zginęło z ręki tych innych Niemców i oni o tych innych Niemcach nie mogą nic powiedzieć, ponieważ nie żyją i tak samo jest, jeśli mogę tę dygresję jeszcze rozciągnąć na współczesną dyskusję, strasznie wrażliwą i strasznie ważną, dla mnie fundamentalnie ważną, a więc na dyskusję o relacjach polsko-żydowskich, żydowsko-niemieckich i relacjach Żydów na terenie okupowanej Polski to powiedziałbym: dokładnie tak samo wyglądało z Żydami. Żyd, który spotkał Niemca przestawał żyć, więc on nie mógł powiedzieć. Ten Żyd, który cudem przetrwał wojnę, widział Polaków, którzy zachowywali się haniebnie, widział osoby innej narodowości, którzy się zachowywali haniebnie, czasami cudem widział jakiegoś Niemca, jak Schindler, który został wykreowany na bohatera, który zachowywał się haniebnie, ale przy okazji swojej haniebnej działalności ocalił również Żydów. Ale ci, którzy spotkali Niemca to nie żyją. Oni zostali zamordowani i dlatego, jak patrzymy na tę rzeczywistość „Obcy w domu” na ten tytuł, to oni nie byli obcy. Oni byli u siebie. Oni byli u siebie w domu. Ale teraz ta druga część. Dom, dom czyli ojczyzna, dom czyli Polska. Dom czyli kraj, z którego zostaliście wypędzeni wy, biedni ludzie, którym bardzo współczujemy, których bardzo, za którymi bardzo tęsknimy, ja tęsknię. Wielu moich przyjaciół ze starszego pokolenia, moja ciocia nie została wypędzona, wyjechała sama kilkanaście lat później, przyszywana ciocia, ale tak bardzo często mówiliśmy do osób, które były nam bliskie wtedy i PRL, co w pierwszej części mojej wypowiedzi starałem się udowodnić, nie był domem w rozumieniu suwerennego kraju, suwerennej ojczyzny, a więc nie obcy w domu, tylko swoi w okupowanej ojczyźnie. Tak mogłaby brzmieć, tak mógłby brzmieć tytuł tej wystawy. Ja wiem, co autorzy chcieli zapewne wyrazić, ale pozwolę sobie swoją interpretację tamtego czasu poprzez ten tytuł też wyrazić. I również jeszcze o tych strasznych wpędzeniach, które miałby wtedy miejsce pokazać je, przedstawić je w trochę innym kontekście, a mianowicie w kontekście innych wypędzeń. 
Otóż ostatni spis ludności polskiej sprzed II wojny światowej na kilka, chyba dziewięć czy dziesięć miesięcy przed II wojną światową, określał liczbę osób zamieszkujących Rzeczpospolitą na trzydzieści pięć i jeden dziesiątych miliona. Historycy, demografowie szacują, że we wrześniu, w październiku trzydziestego dziewiątego roku było to trzydzieści pięć i pół miliona. Pierwszy spis powojenny to dwadzieścia cztery miliony. Jeszcze w międzyczasie jacyś ludzie się urodzili. Mój ojciec się urodził w czasie II wojny światowej, a więc około dwunastu, trzynastu milionów zostało wymordowanych lub wypędzonych z naszego kraju, z naszej ojczyzny w czasie II wojny światowej, po II wojnie światowej i oczywiście też w tym strasznym, zbrodniczym akcie wypędzenia naszych współbraci żydowskich, osób żydowskiego pochodzenia po Marcu sześćdziesiątego ósmego roku, a więc ta mitologia Marca stoi w pewnej opozycji do historii Marca. Narracje tworzone są przez dziesiątki lat, przez tysiące opowiadań wydrukowanych, sztuk teatralnych, filmów już dzisiaj i oczywiście walka z utrwalonym mitem jest walką Don Kichota z wiatrakami, ale podejmuję tę rękawicę dlatego, że dla mnie fundamentalnie ważna jest walka o prawdę historyczną. Ja wierzę, że ona tak wyglądała. Ona mi została też tak przedstawiona już od moich najmłodszych lat. Ten reżim wypędzał, ten reżim komunistyczny wypędzał Polaków. Wypędził też dwadzieścia lat później mojego ojca, Andrzeja Kołodzieja, który tutaj też jest z nami w osiemdziesiątym ósmym roku. To była metoda, wypędzić właśnie ludzi z kraju, którzy z jakiś powodów albo przeszkadzają, albo są, albo służy to jakimś innym celom władzy komunistycznej. Również w takim świetle przedstawiała mi osobiście to Natalia Gorbaniewska zmarła niedawno, poetka, pisarka rosyjska, która odwiedzała mnie w moim domu tutaj, w Warszawie. I opowiadała mi o czasach przed sześćdziesiątym ósmym rokiem, to na w tym słynnym sierpniu sześćdziesiątego ósmego roku z siedmioma innymi osobami protestowała przeciwko najazdowi wojsk Układu Warszawskiego razem z wojskami PRL-owskimi, komunistycznymi na Czechosłowację na Pragę. Przy czym, jako ciekawostka, Rumunia nie zerwała stosunków dyplomatycznych z Izraelem i nie wysłała swoich wojsk do Pragi, a więc nasz reżim był wtedy maksymalnie podporządkowany tym swoim mocodawcom sowieckim w tamtym czasie. I jak tak patrzymy na tamtą rzeczywistość to ważne jest żeby też wiedzieć, że nie ma co przedstawiać tego w sposób, nie ma co przedstawiać tamtych wydarzeń jako wydarzeń, nie wolno przedstawiać tych wydarzeń wyłącznie jako wydarzenia wolnościowe, bo to, co potem nastąpiło miało miejsce i ta retoryka, straszna retoryka Gomułki, Moczara i innych komunistów Jaruzelskiego, może Jaruzelski mniej mówił, ale więcej robił, za co też pozbawiliśmy Moczara, Jaruzelskiego ich generalskich epoletów, teraz dopiero po tylu latach. Ta sytuacja musi być wyjaśniona, jakkolwiek jest ona oczywiście bardzo skomplikowana, to musi być wyjaśniona, dlatego, że sprawcy są gdzie indziej i my nie możemy jako Polacy po trzydziestu niemal latach od odzyskania wolności nie krzyczeć, że dzieje się niesprawiedliwość. Bo dzieje się niesprawiedliwość wtedy, kiedy jedne ofiary traktują inne ofiary, jako zbrodniarzy. Trzeba jako zbrodniarzy potraktować tych, którzy byli zbrodniarzami w sześćdziesiątym ósmym roku i byli ludobójcami i straszliwymi zbrodniarzami, czyli Niemców w latach drugiej wojny światowej, zwłaszcza po strasznym planie, po konferencji Wannsee, ale właściwie i wcześniej oczywiście również wszyscy oni, oni są właśnie odpowiedzialni za to, co stało się w tamtym czasie. I kiedy mówimy o antysemityzmie to też przychodzi mi do głowy, że coraz częściej spotykamy się z antypolonizmem. I ja chce walczyć z tym antypolonizmem. Tak jak skutecznie nasi żydowscy bracia walczą z antysemityzmem, bo nie tylko mają prawo do tego, my mamy obowiązek im w tym pomagać. Ale też mam nadzieję, że oni nam pomogą w walce z antypolonizmem, bo jak pisał Jan Lechoń mało jest krajów, któż ma historię tak piękną, jak ty. 
Mało jest krajów które, państw, które mają tak piękną historię, które przez dwieście pięćdziesiąt, trzysta ostatnich lat zrobiły tak niewiele krzywdy, a tak wiele dobrego światu wyrządziły, uratowały świat wielokrotnie, trzykrotnie co najmniej, tylko w dwudziestym wieku przed jeszcze straszliwszym złem, przed straszliwym złem w dwudziestym roku w czasie drugiej wojny światowej, w trzydziestym dziewiątym i w czasach Solidarności. I Marzec‘68 był dla mnie też, jest dla mnie takim symbolem drogi do wolności i symbolem Solidarności. Bez Marca nie byłoby pewnie później Solidarności. Bez Marca, bez Grudnia’70, bez Radomia, czy Ursusa nie byłoby Solidarności. To była polska droga, każde pokolenie upominało się o wolną Polskę i ta solidarność, która wtedy występowała, w końcu ten wiec tutaj na Uniwersytecie Warszawskim był w obronie właśnie innych studentów, w obronie relegowanych studentów, w obronie prześladowanych, aresztowanych studentów, nauczycieli akademickich, czyli to była solidarność i to przeraziło tak ówczesną władzę, przeraziło ich to, że w jednym szeregu stoją dzieci robotników, chłopów, dzieci inteligencji i dlatego ta nagonka była tak zaplanowana antyinteligencka, antysemicka właśnie żeby uderzyć w inne struny, żeby podzielić również Polaków, żeby wyzwolić złe uczucia i w tamtym czasie była to zbrodnia, która dodatkowo jeszcze było to coś, co przyczyniło się do poróżnienia w tamtych latach Polaków i Żydów. Żydzi mieli absolutnie prawo bać się tych słów Gomułki, Moczara, bo też od słów Adolfa Hitlera, Himmlera, Goebbelsa zaczynał się Holocaust, od słów się zaczynał. Słowo w tamtym czasie było pilnowane bardziej niż karabin maszynowy w czasach komunizmu. Komuniści wiedzieli, jak straszną siłę rażenia ma właśnie słowo, dlatego powiedziałem o tych transparentach i o cenzurze, to co powiedziałem, bo wydaje mi się to niezwykle ważne dla całej tej opowieści o tamtych czasach. 
Polska była krajem, Polska, PRL był krajem w pełni podporządkowanym, a Polacy wyrazili wtedy bardzo mocno swoje pragnienie wolności w obronie studentów i winni jesteśmy im za to oczywiście ogromną pamięć. Wydarzyło się wtedy coś jeszcze innego, jeszcze bardziej smutnego dodatkowo, bo poprzez zerwanie stosunków dyplomatycznych z Izraelem Polska zerwała stosunki z krajem, w którym wiele osób mówiło po polsku, w którym były księgarnie polskie i który mógł być wtedy bardzo ważnym krajem dla polskiej kultury, dla pielęgnowania tych więzi polsko-izraelskich, ale to się oczywiście nie liczyło dla ówczesnych władców PRL. I marzy mi się to, żeby nie rozbijać tej, moim zdaniem, prawdy o Marcu, żeby nie zmuszał nikt nikogo do przepraszania za czyny tak naprawdę tych, którzy nie powinni przepraszać, bo ofiary ówczesnych brutalnych metod pacyfikacji, choć też trzeba znać miarę rzeczy i powiedzieć, że wtedy władza nie używała czołgów, karabinów. Czołgi, karabiny były ponad dwa i pół roku później, gdzie czterdzieści pięć osób zginęło w Elblągu, w Szczecinie, w Gdyni i w Gdańsku, ale w Marcu’68 tego nie było też, dla ścisłości obrazu. Dla prawdy historycznej też to trzeba przytoczyć ten fakt, więc dzisiaj, dzisiejszy rząd, dzisiaj my czujemy się spadkobiercami Marca’68 jako zrywu wolnościowego i ludzi, którzy o wolność wtedy walczyli. Bardzo często też jesteśmy bezpośrednimi spadkobiercami, bo ja na przykład właśnie dokładnie czuję się spadkobiercą mojego ojca, który wtedy bardzo aktywnie walczył o wolność w tamtym czasie i to w sposób, na sposoby różne niekonwencjonalne, bardzo groźne, które mogły się bardzo różnie skończyć. I chciałbym tą krótką moją interpretację mitologii Marca, historii Marca i próbę pojednania tej mitologii, która narosła z historią Marca, próbę ich scalenia ze sobą zakończyć tymi słowami Jacka Kaczmarskiego o ognisku, no są zresztą słowa z piosenki o Marcu’68, jak śpiewał: „z daleka ludzie cisi, przestraszeni”, on wtedy mówił o sobie, że tak oglądał ten Marzec jako bodaj jedenasto- czy dwunastoletni chłopak. Ludzie cisi, przestraszeni, opowiadał, jak patrzą na to ognisko z fascynacją, z szaleństwem płomieni na ludzi, którzy boją się podchodzić blisko, mniej więcej tak on to śpiewał, a wtedy ludzie podeszli blisko tego płomienia wolności, tego płomienia Solidarności, którzy się, który się pojawił i on potem szedł przez te nasze dzieje, zapalił wielki płomień solidarności w ‘80 roku i był krokiem, kamieniem milowym na drodze do naszej wolności w ‘89 roku. Wszystkim tym ludziom, wam tutaj siedzącym bardzo wielu z was rozpoznaję z książek, z książek historycznych, niektórych znam bardzo blisko, jak Wojtka Myśleckiego, który wtedy też pokojowo się nie zachowywał, bardzo chciałem za tamte czasy, za tamten czas podziękować i poprosić też o to żeby stanąć w prawdzie o tamtych czasach, jakkolwiek ona przyćmiona mitologią może dzisiaj wielu ludziom wydawać się inna, ale ja wierzę, że jest właśnie taka, jak powiedziałem. 
Dziękuję bardzo.