Marek Kulik
Recenzja książki Oktawii Górniok, Odpowiedzialność karna menadżerów”, Wyd. TNOiK, Toruń 2004, s. 159
Recenzowana praca dotyczy problematyki stosunkowo nowej w polskiej nauce prawa. Nowość jej nie polega wszakże na tym, że analizie podlegają instytucje prawne, które dotychczas nie istniały w polskim porządku prawnym. Od dawna funkcjonowały w nim przecież przestępstwa kwalifikowane przez Autorkę do kategorii menadżerskich. Nowość poruszanej problematyki zasadza się na opracowaniu już znanych instytucji w kontekście odpowiedzialności karnej menadżerów. Autorka nie stawia tezy, iż odpowiedzialność karna tzw. menadżerów odbywa się według innych zasad niż odpowiedzialności karna pozostałych obywateli. Zasady te są identyczne, jednak menadżerowie stanowią grupę, której ewentualna odpowiedzialność karna może wykazywać się specyfiką. 
Specyfika ta dotyczy trzech podstawowych grup problemów. Pierwsza to zagadnienia niektórych okoliczności wyłączających odpowiedzialność karną. Druga – to kwestie zjawiskowych form popełnienia przestępstwa widzianych przez pryzmat działalności menadżerskiej, a także odpowiedzialności za decyzje podejmowane kolegialnie. Trzecią grupą problemów są poszczególne przestępstwa, które z uwagi na swą konstrukcję mogą być popełniane w związku z działalnością menadżerską. Autorka wyodrębnia także czwartą grupę zagadnień, stanowiących przedmiot Jej zainteresowania. Grupa ta nie jest wewnętrznie spoista, czego świadomość ma Autorka, tym niemniej jej wprowadzenie w recenzowanej pracy było konieczne. Chodzi o pozostałe – obok kwestii form popełnienia przestępstwa i wyłączenia odpowiedzialności karnej – zagadnienia ogólnych zasad odpowiedzialności karnej menadżerów. 
Właśnie wyodrębnienie wskazanych wyżej grup problemów stało się podstawą systematyki recenzowanej pracy. Została ona podzielona na trzy części. Pierwsza stanowi krótkie wprowadzenie. W drugiej Autorka omawia ogólne zasady odpowiedzialności karnej menadżerów, w trzeciej wybrane typy czynów zabronionych przez nich popełnianych, a także ich odpowiedzialność karną w świetle międzynarodowych aktów prawnych. 
Zakres przedmiotowy swojej pracy O. Górniok zakreśla dość szeroko, w tym sensie, że przyjmuje szeroką definicję pojęcia „menadżer”. Uwagi swoje odnosi do wszelkich osób, które stale lub czasowo dysponują kompetencjami do podejmowania decyzji w powierzonych im sprawach majątkowych lub gospodarczych innego podmiotu, a także do wszystkich osób, które uprawnione są do współdecydowania w takiej działalności. Mianem menadżerów określa także osoby podejmujące decyzje w ramach organów kolegialnych. Jest to zabieg celowy i przemyślany. Autorka ma świadomość istnienia kontrowersji dotyczących zakresu pojęcia „menadżer”, jednak świadomie przyjmuje możliwie szerokie jego znaczenie. Słusznie przy tym zauważa, że współcześnie działalność gospodarcza charakteryzuje się m.in. ciągłym reorganizowaniem struktur gospodarczych, co powoduje, że wszelkie spory o znaczenie nazwy „menadżer” w istocie tracą praktyczne znaczenie. Dlatego terminowi „menadżer” nadaje Ona znaczenie na tyle szerokie, by Jej uwagi mogły mieć praktyczne znaczenie w różnych – możliwych obecnie i w przyszłości – układach faktycznych związanych z odpowiedzialnością karną osób zajmujących się działalnością gospodarczą. 
Analizując kwestie specyficzne dla odpowiedzialni karnej menadżerów, Autorka porusza liczne zagadnienia części ogólnej prawa karnego. W założeniu praca jest skierowana m.in. właśnie do osób zajmujących się działalnością gospodarczą, a niekoniecznie dysponujących wiedzą z zakresu prawa karnego, przeto Autorka niekiedy, przy omawianiu poszczególnych instytucji, zmuszona jest do krótkiego wyłożenia istoty danej konstrukcji, co czyni zwięźle i precyzyjnie (por. np. uwagi odnoszące się do stanu wyższej konieczności). 
Pisząc o ogólnych zasadach odpowiedzialności karnej (II część pracy) Autorka kolejno omawia specyfikę wyłączenia odpowiedzialności karnej menadżerów (rozdział 1), formy popełnienia czynu zabronionego przez te osoby (rozdział 2), wreszcie pozostałe zagadnienia ogólne odnoszące się do menadżerów (rozdział 3). 
W ramach uwag poświęconych wyłączeniu odpowiedzialności karnej przedstawia kolejno: stan wyższej konieczności, ryzyko nowatorstwa i błąd. Nie widzi, i słusznie, potrzeby omawiania innych instytucji wyłączenia odpowiedzialności karnej, ponieważ nie są one typowe dla odpowiedzialności karnej menadżerów. Wśród uwag poświęconych stanowi wyższej konieczności szczególnie cenne są te, które dotyczą zagadnienia bezpośredniości niebezpieczeństwa. Zagadnienie to, widziane przez pryzmat odpowiedzialności karnej menadżerów, jawi się jako szczególne. Z uwagi na specyfikę działalności gospodarczej, której istotnym elementem jest prognozowanie rezultatów, jakie dane zachowanie przyniesie w przyszłości, Autorka jest przeciwniczką pojmowania bezpośredniego niebezpieczeństwa jako niebezpieczeństwa grożącego natychmiastowo. Skłonna jest do przyjmowania większej rozpiętości czasowej. Pogląd ten jest w pełni przekonujący, podobnie, jak prezentowana przez Autorkę ocena zasady subsydiarności w odniesieniu do stanu wyższej konieczności przy odpowiedzialności karnej menadżerów. W stosunku do tej ostatniej Autorka słusznie zwraca uwagę, że w wypadku działalności gospodarczej do odwrócenia niebezpieczeństwa może posłużyć wiele różnych środków. Jednak wraz ze wzrostem prawdopodobieństwa realizacji niebezpieczeństwa szanse na ocalenie dobra maleją. Stąd przy ocenie, czy w danym wypadku została spełniona zasada subsydiarności należy brać pod uwagę te tylko środki, które podczas bezpośredniego zagrożenia były efektywne. Uwaga te ma charakter ogólny i w gruncie rzeczy może być stosowana do instytucji stanu wyższej konieczności w ogóle, jednakowoż na gruncie działalności gospodarczej jest szczególnie trafna. 
Pisząc o ryzyku nowatorstwa O. Górniok szczególną uwagę zwraca na kwestię odgraniczenia kontratypowego ryzyka od ryzyka dnia codziennego. Jest to szczególnie istotne zagadnienie, ponieważ, jak słusznie podkreśla, w wypadku, gdy sprawca wyczerpie znamiona czynu zabronionego pozostając w ramach ryzyka dnia codziennego, jego odpowiedzialność karna nie może zostać wyłączona. Analizując, czym jest w wypadku menadżerów ryzyko dnia codziennego Autorka konkluduje, że „Dotychczasowe liczne próby wytyczenia granicy, do jakiej może sięgać zwykłe ryzyko podejmowanego przedsięwzięcia gospodarczego, nie przyniosły pożądanych rezultatów”. Mogłoby się zatem wydawać, że Autorka jest wobec tego zagadnienia bezsilna. Jednak tak nie jest. W istocie bowiem daje właściwą receptę. Stwierdza mianowicie, ze stopień ryzyka dnia codziennego w sferze gospodarczej jest różny w zależności od rodzaju prowadzonej działalności i konkretnego przedsięwzięcia. Należy to oceniać indywidualnie. Można tylko pokusić się o stwierdzenie, że wypadki, kiedy menadżer dopuszcza się czynu przekraczającego ryzyko dnia codziennego, a stanowiącego ryzyko nowatorstwa (art. 27 k.k.) są dość rzadkie. Taką też tezę słusznie stawia Autorka. Należy jednak mieć na uwadze, że z drugiej strony relatywnie częste są wypadki, kiedy menadżer, pozostając w ramach ryzyka dnia codziennego, wyrządzi szkodę w dobrach chronionych prawem, jednak nie ponosi odpowiedzialności karnej. Działalność gospodarcza cechuje się dość znacznym poziomem ryzyka i jest to dla niej normalne. Dlatego możliwe jest wyrządzenie określonych szkód, wynikające z podjęcia ryzyka, jednak niestanowiące czynu zabronionego pod groźbą kary. Tę okoliczność także Autorka dostrzega i podkreśla. W ramach uwag odnoszących się do błędu jako okoliczności wyłączającej winę, szczególnie istotne są uwagi Autorki odnoszące się do błędu co do bezprawności czynu. Jak wiadomo, błąd taki wyłącza winę, gdy jest usprawiedliwiony. Pojęciu usprawiedliwienia błędu Autorka poświęca szczegółowy wywód. Sprzeciwia się stosowaniu kryterium tzw. miarodajnego obywatela na gruncie prawa karnego gospodarczego. Jest także zdania, że w wypadku przestępstw gospodarczych nie można zaakceptować tezy, iż błąd co do prawa może być w praktyce przyjmowany tylko wyjątkowo. Wynika to, zdaniem Autorki, z samego charakteru prawa karnego gospodarczego, uregulowanego w szeregu różnych ustawach karnych i stanowiącego zabezpieczenie prawnokarne dla instytucji uregulowanych w innych przepisach. Tworzy dość złożony stan prawny, trudno poddający się interpretacji, nawet przez osoby wykwalifikowane lub korzystające z pomocy takich osób. Z jednej zatem strony mamy do czynienia z osobami, które z racji prowadzonej działalności winny mieć stosowną wiedzę, pozwalającą na uniknięcie błędu co do prawa, z drugiej strony zaś z materią prawną niejednoznaczną, mogącą powodować błędy. Autorka słusznie podkreśla jeszcze jeden moment. Uwzględnić należy sytuację, kiedy sprawca, mając świadomość istnienia kontrowersji interpretacyjnych, świadomie wybiera jedną ze znanych w orzecznictwie i doktrynie interpretacji. Wszystkie te uwagi, dodajmy, prowadzone są przy utrzymaniu podstawowego założenia, że błąd co do prawa należy rozpatrywać w odniesieniu do obiektywnie istniejącej rzeczywistości prawnej, wynikającej z określonych przepisów, a nie w odniesieniu do jakichkolwiek ocen obiektywnych.
Z zagadnień uczestnictwa menadżerów w przestępstwie O. Górniok interesują dwie podstawowe kwestie: pierwszą są formy zjawiskowe czynów zabronionych popełnianych przez menadżerów, drugą zagadnienie odpowiedzialności karnej za decyzje podejmowane kolegialnie. Spośród form zjawiskowych pierwszym rzędzie omawia sprawstwo kierownicze jako najbardziej, Jej zdaniem, charakterystyczne dla działalności menadżerów. Opowiada się przy tym, z czym należy się całkowicie zgodzić, za poglądem, że nie jest sprawstwem kierowniczym samo organizowanie cudzego przestępstwa. Pisząc o sprawstwie polecającym stwierdza, że ta forma sprawstwa wydaje się być „mniej związana z w warunkami wykonywania kompetencji menadżera”. Uwaga ta jest w tym sensie trafna, że faktycznie samo podporządkowanie w ramach struktury organizacyjnej nie tworzy jeszcze uzależnienia w rozumieniu art. 13 § 1 k.k. Istnienie tego uzależnienia oceniać należy w kontekście konkretnego stanu faktycznego. Jest to słuszny pogląd, jednak nie można wykluczyć, że konkretny układ faktyczny wynikający z kompetencji menadżera może tworzyć wspomniane uzależnienie. Zawsze jednak, co słusznie podkreśla Autorka, jest to układ istniejący faktycznie, na którego ocenę ma wpływ także indywidualne odczucie osoby uzależnionej, co do istnienia uzależnienia.
Autorka odnosi się wreszcie do skomplikowanego zagadnienia odpowiedzialności osób uczestniczących w podejmowaniu decyzji w ramach organów kolegialnych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą. Szczególne znaczenie wydaje się mieć jej uwaga odnosząca się do kwestii przypisania konkretnemu głosującemu czynu polegającego na wydaniu bezprawnej uchwały. Stwierdza Ona, że „przyczynowość nie zależy tu od tego, czy głos danej osoby przesądził o osiągnięciu większości, ani od momentu, w jakim był oddany, każdy bowiem z głosujących za uchwałą o przestępczej treści stwarzał zagrożenie, iż taka uchwała zapadnie”. Pogląd ten wydaje się przenosić na grunt przestępczości gospodarczej koncepcję obiektywnego przypisania. Konstrukcja ta w polskiej doktrynie i orzecznictwie funkcjonuje w zasadzie wyłącznie w odniesieniu do przestępstw sprowadzenia śmierci lub uszczerbku na zdrowiu. Tymczasem w niemieckiej literaturze przedmiotu istnieją próby stosowania jej na gruncie przestępstw przeciwko mieniu. Autorka prezentuje podejście bardzo zbliżone do konstrukcji obiektywnego przypisania na gruncie prawa karnego gospodarczego i ten Jej pogląd jest przekonywający. Niezwykle interesujące są także Jej uwagi odnoszące się do usytuowania przestępczej uchwały w ramach pochodu przestępstwa. Jest skłonna zaakceptować pogląd, że podjęcie uchwały odpowiada pojęciu czynu, a zatem jest czymś więcej niż sam zamiar, jednak niekoniecznie musi to oznaczać osiągnięcia karalnego etapu popełniania czynu zabronionego. 
W ramach uwag odnoszących się do innych problemów ogólnych związanych z odpowiedzialnością karną menadżerów (rozdział 3) Autorka kolejno omawia problematykę przestępstw indywidualnych, materialnych i formalnych, z działania i z zaniechania, strony podmiotowej i winy, a także tzw. obchodzenia i pozorowania prawa. Taki dobór materii jest podyktowany względami praktycznymi. Właśnie te zagadnienia wykazują się na gruncie odpowiedzialności karnej menadżerów specyfiką. 
Trzecia cześć pracy to w istocie zwięzły komentarz odnoszący się do szeregu przestępstw, które mogą być popełnione przez menadżerów. Autorka dzieli materię przedmiotowo. Rozdział 4 dotyczy przestępstw, które menadżerowie popełniają na szkodę jednostek organizacyjnych, w których pełnią funkcję (art. 296 § 1–5 k.k., art. 585 k.s.h., art. 23 ustawy o nieuczciwej konkurencji, art. 286 k.k., art. 287 § 1–4 k.k., art. 278 k.k.). Rozdział 5 poświęcony jest problematyce przestępstw popełnianych przez menadżerów na szkodę innych uczestników obrotu gospodarczego (art. 300–303 k.k., art. 586–595 k.s.h., art. 24–25 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji). W rozdziale 6 Autorka omawia przestępstwa popełniane przez menadżerów na szkodę interesów gospodarczych o charakterze ponadindywidualnym (art. 297 § k.k., art. 299 k.k., czyny stypizowane w ustawie z dnia 16 listopada 2000 r. o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł, przestępstwa przeciwko papierom wartościowym i korupcyjne, przestępstwa stypizowane w ustawie Prawo bankowe, wreszcie przestępstwa przeciwko środowisku naturalnemu). Wywody prowadzone w tej części nie pretendują bynajmniej do miana szczegółowego komentarza. Opisy poszczególnych typów są zwięzłe, zaś szczególnie wyakcentowane zostały w nich zagadnienia dotyczące lub mogące dotyczyć menadżerów. Należy wszakże zauważyć, że wszelkie zasadnicze kwestie dotyczące konstrukcji typów czynów zabronionych zostały przedstawione i pokrótce wyjaśnione. Pracę (i jednocześnie jej część trzecią) kończy rozdział 7 zawierający zarys odpowiedzialności karnej osób kierujących przedsiębiorstwami świetle aktów prawa międzynarodowego. 
Recenzowana praca stanowi niewątpliwie cenną pozycję z zakresu prawa karnego gospodarczego. Jest ona w pierwszym rzędzie przeznaczona dla osób prowadzących działalność gospodarczą. Temu jej przeznaczeniu sprzyja zarówno zwięzłość wywodów, jak też ich przejrzystość i klarowność. Poszczególne aspekty odpowiedzialności karnej menadżerów omawiane są z uwzględnieniem ich tła i osadzenia w ramach konkretnych instytucji prawa karnego, co niejednokrotnie prowadzi do przyjęcia formuły krótkiego wykładu dotyczącego danej instytucji. Nadaje to pracy nieprzeciętny walor dydaktyczny. Jednocześnie Autorka nie omija problemów trudnych, co czyni pracę cenną z naukowego i praktycznego punktu widzenia.