Bożena Gronowska
Wyroki Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu z dnia 8 kwietnia 2004 r. w sprawie Weh i z dnia 25 marca 2005 r. w sprawie Rieg przeciwko Austrii  (dot. prawa oskarżonego do milczenia w postępowaniu w sprawach o wykroczenia drogowe) 
Uwagi ogólne
Z całą pewnością wśród praw i wolności regulowanych w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 1950 r. (KE) pakiet tzw. praw proceduralnych jednostki należy do najszerzej ujętych standardów. Wiodącą rolę w tym zakresie odgrywa klasyczne prawo oskarżonego w procesie karnym do obrony wraz z pozostającym z nim w „organicznym związku” prawem do milczenia oraz przywilejem niedostarczania pod przymusem informacji niekorzystnych dla jednostki (nemo se ipsum accussare tenetur). Oba prawa – choć nie zostały wyartykułowane expressis verbis w art. 6 KE – należą do dobrze pojętej klasyki prawa karnego procesowego demokratycznych porządków prawa i w opinii Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (ETPCz) zyskały rangę powszechnych reguł o wymiarze międzynarodowym.
W prezentowanych w tym opracowaniu dwóch bardzo podobnych sprawach przeciwko Austrii oba standardy pojawiają się w oryginalnym kontekście sytuacyjno-prawnym. Dotyczy on nie tyle tradycyjnego gruntu procesu karnego, ile pogranicza spraw administracyjno-karnych, jakimi w wielu systemach prawa krajowego są naruszenia przepisów prawa drogowego i reguł korzystania z pojazdów mechanicznych. Interesująca refleksja w przypadku obu wyroków ETPCz pojawić się może zwłaszcza w związku dużą rozbieżnością stanowisk samych sędziów europejskich, którzy tym razem nie osiągnęli tak często spotykanej ostatnio u nich jednomyślności. Świadczyć to tylko może o szczególnej kontrowersyjności problemu, a jednocześnie jego ciągłej aktualności w zależności od ocenianej konfiguracji proceduralnej.
Stany faktyczne
I. W dniu 25 marca 1995 r. Ludwig Weh otrzymał z okręgowego urzędu w Bregenz mandat na kwotę 800 szylingów, gdyż dwa tygodnie wcześniej jego samochód został zarejestrowany przez radar w związku z przekroczeniem dozwolonej prędkości o 21 km/godz. Ponieważ powód nie uiścił tej kwoty, to ten sam urząd uruchomił postępowanie na mocy przepisów ustawy o pojazdach mechanicznych z 1986 r. Przedmiotem tego postępowania było przekroczenie dozwolonej prędkości przez nieznanego sprawcę, natomiast do L. Weha – jako oficjalnego właściciela samochodu – zwrócono się z wezwaniem o ujawnienie osoby prowadzącej w tamtym dniu jego samochód. W odpowiedzi na to wezwanie powód poinformował organy procesowe o tym, kto korzystał z jego samochodu i uczynił to w ten sposób, iż podał imię i nazwisko kierowcy wraz z informacją, iż aktualnie zamieszkuje on w USA i jest pracownikiem uniwersytetu w Teksasie. W dniu 25 lipca 1995 r. urząd okręgowy wydał tzw. tymczasowy nakaz karny, na mocy którego powoda ukarano karą grzywny w wysokości 900 szylingów (z zamianą na 54 godziny uwięzienia w wypadku nieuiszczenia grzywny) za podanie niedokładnych informacji dla celów procesowych.
W wyniku wniesionego przez powoda sprzeciwu od tej decyzji w dniu 22 sierpnia 1995 r. odbyło się kolejne posiedzenie, na które L. Weh się nie stawił, mimo iż zwrócono się do niego o przedłożenie osobiście lub na piśmie argumentów na poparcie jego obrony. W związku z tym w dniu 18 września 1995 r. przeciwko powodowi wydano nakaz karny skazujący go na karę 900 szylingów (z zamianą na 24 godziny aresztu) oraz obciążono go kosztami procesowymi. Organ procesowy nadal twierdził, iż obwiniony podał niedokładne dane, które były potrzebne dla celów procesowych.
Powód odwołał się ponownie, tym razem do niezależnej instancji administracyjnej, która w dniu 15 kwietnia 1996 r. odrzuciła co do meritum jego odwołanie, natomiast obciążyła go dodatkowymi kosztami procesowymi. W opinii tego organu obowiązująca w Austrii ustawa o pojazdach mechanicznych zobowiązuje właściciela zarejestrowanego samochodu do ujawnienia nie tylko personaliów kierowcy, ale także jego adresu. Jeżeli właściciel nie jest sam w stanie dostarczyć takiej informacji, to powinien wskazać osobę, która dysponuje wiedzą w tym zakresie i wtedy wskazany obowiązek przechodzi na tę osobę. Informacja powinna być dostarczona niezwłocznie lub – w przypadku procedury pisemnej – w ciągu dwóch tygodni od doręczenia wezwania. Zgodnie z orzecznictwem austriackiego Trybunału Administracyjnego naruszenie tego obowiązku ma miejsce nie tylko wtedy, gdy właściciel w ogóle odmawia dostarczenia wymaganych od niego informacji, ale także wtedy, gdy przedstawia informacje niepełne. W sprawie powoda zakwestionowano natomiast informację dotyczącą miejsca zamieszkania kierowcy („uniwersytet w Teksasie”, przy czym tenże uniwersytet ma aż 14 różnych lokalizacji).
W późniejszym okresie powód podejmował dalsze próby unieważnienia tej decyzji, m.in. przed Trybunałem Konstytucyjnym i Trybunałem Administracyjnym, jednak w żadnym z tych postępowań nie udało mu się uzyskać korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia. Ostatecznie natomiast przeciwko powodowi nie wszczęto postępowania o przekroczenie dozwolonej prędkości.

II. W dniu 17 stycznia 1997 r. samochód należący do Gerdy Rieg, obywatelki niemieckiej, został zarejestrowany przez austriacką kontrolę radarową, jako pojazd, który przekroczył dozwoloną w tym miejscu prędkość o 26 km/godz. W dniu 12 marca 1997 r. okręgowy urząd administracyjny w Dornbirn wezwał powódkę do ujawnienia w ciągu dwóch tygodni pełnych personaliów adresu osoby, która w danym dniu prowadziła samochód powódki. W dniu 24 marca 1997 r. powódka podała do wiadomości organu administracyjnego personalia kierowcy oraz przekazała informację, iż osoba ta mieszka w Mostarze, w Bośni-Hercegowinie. W dniu 17 kwietnia 1997 r. okręgowy urząd administracyjny wydał tzw. tymczasowy nakaz karny skazujący powódkę na mocy ustawy o ruchu drogowym na karę grzywny 1500 szylingów (z zamianą na dwa dni pozbawienia wolności w wypadku niezapłacenia grzywny). 
Wniesiony przez powódkę sprzeciw został oddalony przez instancję odwoławczą w dniu 22 września 1997 r., a nakaz karny utrzymano w mocy. Od tej decyzji powódka wniosła z kolei apelację, uznając, iż zastosowana wobec niej regulacja ustawy o ruchu drogowym narusza w swej istocie zasadę domniemania niewinności oraz przysługujące obwinionemu prawo do niedostarczania dowodów przeciwko sobie. W swojej argumentacji powódka powołała się także na fakt, iż jest obywatelką niemiecką, a prawo niemieckie w podobnych przypadkach nie przewiduje analogicznego obowiązku dla właścicieli samochodów. Apelację tę oddalono w dniu 26 listopada 1997 r. z odwołaniem się m.in. do stwierdzenia, iż kwestionowane zasady prawa o pojazdach mechanicznych mają w Austrii rangę przepisu konstytucyjnego. W znowelizowanej w 1986 r. wersji tej ustawy zawarto istotne postanowienie, zgodnie z którym prawo organów państwowych do domagania się od właściciela pojazdu mechanicznego dostarczenia informacji na temat aktualnego użytkownika pojazdu „przeważa nad prawem do odmowy udzielenia takiej informacji”. 
Analogicznie, jak w pierwszej z zaprezentowanych spraw powódce nie udało się skutecznie zmienić nakazu karnego, ani przez Trybunałem Konstytucyjnym, ani Administracyjnym. Podobnie wreszcie, także w tym przypadku powódki nie oskarżono o przekroczenie dozwolonej prędkości. 
Stan prawny
W obu sprawach skargi zostały skierowane do Strasburga, kolejno w dniach 8 sierpnia 1997 r. i 6 października 2000 r. Autorzy skarg sformułowali identyczny zarzut pod adresem austriackiej regulacji prawnej i procedury w sprawach naruszeń prawa drogowego, która – ich zdaniem – naruszała podstawowe prawo oskarżonego (obwinionego) do milczenia oraz jego wolność od obowiązku dostarczania informacji niekorzystnych dla siebie samego. Strona rządowa natomiast wskazywała na to, że oba zakwestionowane przez powodów prawa nie mają charakteru absolutnego, a zatem w realiach państw demokratycznych może dochodzić do sytuacji, w których jednostka konfrontowana jest z różnego typu obowiązkami prawnymi. W tym zaś konkretnym kontekście powoływano się na interes publiczny wyrażający się w potrzebie ścigania przypadków naruszeń zakazów prędkości przez użytkowników pojazdów mechanicznych, które są częstą przyczyną poważnych wypadków drogowych. W tej sytuacji przepisy ustawowe formułujące obowiązki dla właścicieli pojazdów mechanicznych zachowały „słuszną proporcję pomiędzy interesem publicznym a indywidualnym prawem właściciela samochodu do milczenia”; tym samym regulacja ta spełniła wymóg proporcjonalności.
Rozpoznając istotę obu skarg, ETPCz powtórzył, iż chociaż prawo do milczenia nie zostało wprost wskazane w art. 6 KE, to zarówno to prawo, jak i prawo do wolności od samooskarżania się należą do ogólnie uznanych standardów międzynarodowych, które leżą u podstaw pojęcia słusznej procedury w rozumieniu tego przepisu konwencji. Ogólna racjonalizacja wskazanych praw nawiązuje m.in. do potrzeby ochrony oskarżonego przed wywieraniem niewłaściwego przymusu przez organy państwowe, a zatem chodzi o unikanie niewłaściwego wymierzania sprawiedliwości oraz o prawidłowe realizowanie celów art. 6 KE. Wolność od przymusu „samooskarżania się” zakłada w szczególności to, że oskarżenie w sprawie karnej samo stara się udowodnić swoje stanowisko przeciwko oskarżonemu, bez uciekania się do dowodów uzyskanych poprzez stosowanie przymusu lub metod wywierania nacisku wbrew woli oskarżonego. W tym sensie prawo do niedostarczania dowodów przeciwko sobie pozostaje w ścisłym związku z zasadą domniemania niewinności, o której mowa w art. 6 § 2 KE. Prawo to także łączy się z respektowaniem woli oskarżonego do zachowania milczenia w procesie.
W dotychczasowym zbiorze orzecznictwa ETPCz pojawiły się dwie kategorie spraw, w których dopatrzono się naruszenia prawa do milczenia i wolności od „samooskarżania się”. Po pierwsze, były to sprawy związane z zastosowaniem przymusu w celu uzyskania informacji, która mogła obciążyć daną jednostkę w już prowadzonym przeciwko niej procesie karnym lub procesie dopiero planowanym (por. np. sprawa Funke przeciwko Francji, wyrok z dnia 25 lutego 1993 r.). Chodziło zatem o te przypadki, które dotyczyły przestępstwa, o które taka osoba była „oskarżona” w autonomicznym rozumieniu tego słowa w art. 6 § 1 KE.
Druga grupa rozpatrywanych przez ETPCz przypadków dotyczyła wykorzystania w procesie karnym informacji pochodzących od jednostki i obciążających ją, które zostały jednak uzyskane poza ramami procesu karnego (por. np. sprawa Saunders przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, wyrok z dnia 17 grudnia 1996 r.) 
Pomimo stwierdzania we wcześniejszych sprawach przypadków naruszenia prawa oskarżonego do milczenia (per analogiam także prawa do niedostarczania informacji niekorzystnych dla jednostki) ETPCz przypomina, że standardy te per se nie ustanawiają zakazu zdobywania przez organy procesowe w trybie przymusowym poza ramami procesu karnego informacji obciążających i dotyczących konkretnej osoby.
Do przykładów takich sytuacji, w których nie dopatrzono się naruszenia przez państwo jego obowiązków wynikających z KE należy chociażby procedura, w której od powoda domagano się udzielenia odpowiedzi na pytania dotyczące jego firmy i stanu jej interesów finansowych (pod groźbą kary do dwóch lat pozbawienia wolności w wypadku niepodporządkowania się temu obowiązkowi), czy wymóg złożenia deklaracji majątkowej do organów podatkowych. Co ciekawe, w tym drugim przypadku powoda ostatecznie ukarano grzywną za złożenie fałszywej deklaracji.
 W obu tych wypadkach jednak ETPCz stwierdził, że wobec osób zainteresowanych nie prowadzono aktualnie, ani nie planowano wszczęcia postępowania karnego, a zatem fakt, że dana osoba składała nieprawdziwe zeznania po to, by uniknąć ewentualnego oskarżenia jej w potencjalnym procesie karnym nie był czynnikiem wystarczającym dla odwoływania się do wolności od „samooskarżania się”. Dla ETPCz przekonujące jest to, że obowiązki względem jednostek w zakresie udzielania informacji organom władzy publicznej są wspólną porządków prawnych państw–stron KE i mogą dotyczyć bardzo różnych sfer życia społecznego (choćby tradycyjny obowiązek wylegitymowania się policji w pewnych sytuacjach konfliktowych – por. sprawa Vasileva przeciwko Danii, wyrok z 25 września 2003 r.). 
Odnosząc się bezpośrednio do argumentów stron w niniejszych sprawach, ETPCz generalnie potwierdził, iż prawo do milczenia oraz przywilej nemo se ipsum accussare tenetur – jako standardy nieposiadające absolutnego charakteru – dopuszczają w pewnym zakresie możliwość dokonywania ingerencji w ich zakres. Podobnie – pomimo ścisłego związku zachodzącego pomiędzy wolnością od „samooskarżania się” a domniemaniem niewinności – ETPCz przypomina, że art. 6 § 2 KE nie zakazuje, co do zasady, korzystania w prawie karnym z instytucji domniemań. W obu sprawach przeciwko Austrii, w kontekście przedstawionego stanu prawa krajowego, nic nie wskazywało jednak na to, by ustawodawca austriacki posłużył się domniemaniem w postaci założenia, że oficjalny właściciel zarejestrowanego samochodu był kierowcą w danym przypadku (chyba, że sam to potwierdził), a zatem nie było możliwości oskarżania takiej osoby o popełnienie przestępstwa drogowego. 
W obu analizowanych przypadkach istota problemu sprowadzała się natomiast do ukarania powodów za niedostarczenie informacji, która mogłaby być obciążającą dla nich w kontekście postępowania karnego o przekroczenie dozwolonej prędkości. Tym niemniej, ani w czasie wezwania powodów do ujawnienia użytkownika ich samochodów, ani w okresie późniejszym nie prowadzono przeciwko powodom postępowania karnego. Oznacza to, że obu niniejszych spraw nie można zakwalifikować w kategorii tych, w których doszło do wykorzystania w przyszłym procesie karnym informacji uzyskanych w trybie przymusowym od osób bezpośrednio zainteresowanych.
Zgodnie z obowiązującym prawem austriackim w takich przypadkach, jak sprawy obu powodów, postępowanie prowadzone było przeciwko „nieznanemu sprawcy”, o którego zidentyfikowanie zwrócono się do prawowitych właścicieli samochodów. W konsekwencji niedopełnienia obowiązku ustawowego nie wszczęto przeciwko powodom postępowań karnych antycypujących, iż to oni właśnie dopuścili się naruszenia przepisów prawa drogowego. W tym zakresie ETPCz podkreślił także to, iż obowiązek nałożony na powodów dotyczył ujawnienia personaliów i adresu innej osoby, a zatem trudno go uznać za obowiązek w zakresie „samooskarżania się”. Stąd też związek pomiędzy obowiązkiem powodów w zakresie ujawnienia aktualnego użytkownika ich samochodów a możliwym uruchomieniem przeciwko nim procesu karnego o przekroczenie dozwolonej prędkości jazdy jest związkiem „odległym i hipotetycznym”. W tym także kontekście fakt wykorzystania przez organy władzy publicznej środków przymusu prawnego (grzywna) nie rodzi problemu w odniesieniu do prawa do milczenia czy przywileju wolności od „samooskarżania się”. Oznacza to, że państwo pozwane nie naruszyło swoich obowiązków wynikających z konwencji.
W obu sprawach na niewątpliwą uwagę zasługuje fakt znacznego podzielenia się składu orzekającego ETPCz w zakresie konkluzji końcowej: w sprawie Weh przeciwko Austrii wyrok zapadł przewagą 1 głosu (stosunek głosów 4:3), natomiast w sprawie Rieg stosunkiem głosów 5:2. Sędziowie ETPCz, którzy zgłosili swoje zdania odrębne, w sposób odmienny interpretowali obowiązek nałożony na właścicieli pojazdów mechanicznych, przy użyciu których doszło do naruszenia dozwolonej prędkości. W opinii tych sędziów samo wezwanie do dostarczenia informacji na temat użytkownika samochodu było niczym więcej, jak zapoczątkowaniem postępowania przeciwko właścicielowi. Z punktu widzenia obowiązujących w Austrii przepisów nie było bowiem wątpliwości, że początkowe postępowanie o przekroczenie dozwolonej prędkości prowadzone przeciwko „nieznanemu sprawcy” mogło się przekształcić w postępowanie przeciwko właścicielowi samochodu, o ile przyznał się, że to on właśnie był w danym dniu kierowcą. Regulacja austriackiej ustawy o pojazdach mechanicznych potencjalnie zobowiązywała bowiem pod groźbą kary grzywny właściciela samochodu do przyznania, iż to on prowadził swój samochód w dniu zdarzenia. Ostatecznie zatem, to jednostka miała dostarczyć oskarżeniu główny materiał dowodowy, będąc jednocześnie pozbawiona możliwości obrony w przyszłym ewentualnym postępowaniu karnym.