Wincenty Grzeszczyk
Rola opinii biegłego w postępowaniu karnym
1. Współczesny proces karny, wraz z szybkim postępem cywilizacyjnym oraz głęboką specjalizacją w nauce, staje się coraz bardziej skomplikowany, co rodzi potrzebę częstszego korzystania przez organy procesowe z wysokokwalifikowanych biegłych. W sprawach o przestępstwa o charakterze gospodarczym mamy do czynienia nie tylko z tradycyjnymi postaciami czynów zabronionych, takich jak wyrządzenie znacznej szkody majątkowej lub szkody majątkowej w wielkich rozmiarach przez nadużycie zaufania (art. 296 k.k.), oszustwo kapitałowe (art. 297 k.k.) lub oszustwo ubezpieczeniowe (art. 298 k.k.), ale również z praniem pieniędzy (art. 299 k.k.), nieprawidłowościami na rynku zamówień publicznych (patologie w działaniu urzędów, jak i przedsiębiorców), gdzie około 10% środków publicznych wydawanych jest na jakąś usługę, dostawę, robotę budowlaną, zaś około 200 tysięcy jednostek organizacyjnych jest zobowiązanych do stosowania ustawy o zamówieniach publicznych, z patologiami w funkcjonowaniu jednoosobowych spółek Skarbu Państwa, zwłaszcza w sektorze górnictwa węgla kamiennego i w hutnictwie (brak nadzoru właścicielskiego), z praktykami ograniczającymi konkurencję (porozumienia w tym zakresie lub nadużywanie pozycji dominującej), z nadużyciami na rynku kapitałowym, ze szczególnym uwzględnieniem manipulacji ceną papierów wartościowych w obrocie giełdowym, z fałszowaniem sprawozdań finansowych przez osoby je sporządzające i podpisujące (tzw. kreatywna księgowość, np. w celu ukrycia niepowodzeń), z nadużyciami przy prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych lub przy przeznaczaniu gruntów rolnych na cele inwestycyjne. W sprawach o przestępstwa charakterze kryminalnym w szerokim zakresie istnieje potrzeba wykorzystywania osiągnięć nauki i techniki, zwłaszcza przy identyfikacji śladów danego zdarzenia, poprzez dokonywanie badań z dziedziny biologii, chemii, daktyloskopii (w tym gantiskopii – badania śladów rękawiczek, cheiloskopii – identyfikacji człowieka na podstawie śladów czerwieni wargowej), odontoskopii i innych dziedzin.
2. Przy rozważaniach w granicach wyznaczonych przez tytuł opracowania istotne jest określenie pozycji i roli procesowej biegłego w procesie karnym. W tym względzie stanowiska w doktrynie i w procedurach różnych epok i państw podlegały ewolucji. Według jednego z poglądów biegłego traktowano jaka szczególnego rodzaju świadka, posiadającego wiadomości specjalne (świadka – znawcę, świadka – uczonego), a jego opinię jako zeznanie. Poglądu tego nie można podzielić, bowiem różnica między istotą pracy biegłego i świadka jest oczywista. Trafne jest syntetyczne ujecie, że świadek występuje w procesie dlatego, że coś spostrzegł, zaś biegłego powołuje się po to, aby spostrzegł, wykorzystując swoją wiedzę specjalną. Warto jednak zauważyć, że według art. 197 § 3 k.p.k. do biegłego stosuje się odpowiednio przepisy o świadkach, wskazane w tym artykule. Przyjmowano także (zwłaszcza w procedurach romańskich), że biegły jest „naukowym sędzią”, a jego opinia we fragmencie, którego dotyczy, jest wyrokiem lub gotowym rozstrzygnięciem kwestii wątpliwej. Zjawisko fetyszyzacji dowodu z opinii biegłego w różnym stopniu w różnych sprawach występuje nadal, także u nas. Dowodem tego jest wypowiedź, że biegły jest uczestnikiem postępowania „współorzekającym niemal w procesie sądowym”, bowiem wiele wyroków „opartych jest prawie na opiniach biegłego”. Jest to pogląd błędny. Biegły wydaje tylko opinię, która powinna być poddana ocenie organu procesowego na tle informacji wynikających z innych dowodów. Według innego poglądu dowód z opinii biegłego utożsamiano z dowodem z oględzin. Zrodziło się to zwłaszcza w sprawach, w których korzystano z biegłych lekarzy sądowych dokonujących oględzin zwłok. Warto przypomnieć, że jeden z rozdziałów k.p.k. z 1928 r. nosił tytuł: „Oględziny, biegli, tłumacze”. Poglądu tego także nie można podzielić, bowiem ekspertyza biegłego i oględziny są odmiennymi instytucjami procesowymi. Oględziny natomiast mogą być częścią ekspertyzy. 
Ukształtowało się także stanowisko, że biegły jest pomocnikiem technicznym organu procesowego. Pogląd ten nie może być uznany za trafny, gdyż nie uwzględnia samodzielnej roli biegłego w procesie. Prezentowany jest również pogląd, że biegły jest pomocnikiem procesowym. W szerokim znaczeniu tego słowa biegły istotnie udziela organowi procesowemu specjalnych informacji dowodowych, przez co pomaga w rozstrzyganiu sprawy. Nie jest to jednak kryterium określające ściśle rolę biegłego w procesie. Pozycję uczestnika procesu karnego wyznacza mu rola określona przez prawo. Zgodnie z tą zasadą biegły jest osobowym źródłem dowodowym, posiadającym wiadomości specjalne, powołanym przez organ procesowy do zbadania i wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Jego opinia stanowi szczególny, samoistny środek dowodowy.
3. Przepis art. 193 § 1 k.p.k. formułuje ustawowy nakaz dowodowy –obowiązek zasięgnięcia opinii biegłego, jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych. Konsekwencją takiego uregulowania jest to, że organ procesowy nie może samodzielnie, bez korzystania z opinii biegłego, dokonywać ustaleń co do okoliczności, których stwierdzenie wymaga wiadomości specjalnych. Jeżeli więc sąd nawet ma wiadomości specjalne, to zgodnie z art. 193 § 1 k.p.k. powinien zasięgnąć opinii biegłego, gdyż nie może występować w podwójnej roli – organu procesowego i źródła dowodowego. Sąd nie może odrzucić opinii specjalistycznych i oprzeć się na własnym odmiennym stanowisku. Kumulacja w jednym ręku organu procesowego i funkcji biegłego byłaby naruszeniem gwarancji procesowych stron procesowych, wynikających zwłaszcza z kontradyktoryjności postępowania. Pozbawiłoby to strony możliwości ustosunkowania się do opinii i wnoszenia do niej ewentualnych zastrzeżeń. Ponadto mogłaby wówczas ucierpieć także bezstronność organu procesowego, który byłby związany swym stanowiskiem w zakresie wiadomości specjalnych. Z uregulowania przewidzianego w art. 193 § 1 k.p.k. wynika również, że organowi procesowemu nie wolno zastępować wymaganej opinii biegłego innymi dowodami, np. zeznaniami świadka, chociażby posiadał wiadomości specjalne bądź dokumentami albo pozasądową ekspertyzą. 
W praktyce mogą występować wątpliwości co do potrzeby powołania biegłego. Należy wówczas kierować się ścisłą wykładnią art. 193 § 1 k.p.k. Trafne w związku z tym stanowisko zajął Sąd Apelacyjny w Krakowie w postanowieniu z dnia 22 marca 1995 r. – II AKz 121/95 stwierdzając: „Zbędne jest zasięganie opinii eksperta bankowości, gdy przedmiotem sprawy nie są skomplikowane operacje bankowe, ale pojedyncze decyzje co do udzielania kredytów. Jakkolwiek liczba tych decyzji (a przez to suma zarzuconej szkody) jest znaczna, każda z nich winna być oceniana oddzielnie, indywidualnie, a tylko te z nich mogą być uznane za przestępcze, w których uchybienie zasadom rozsądnego decydowania jest rażące (...). Zawarte w aktach informacje – zeznania, dokumenty – pozwalają to ocenić bez potrzeby uciekania się do skomplikowanych teoretycznych rozważań, wzorów itp. elementów wiedzy specjalnej. Gdy tak oceni się badanie zaszłości, ustalenie powstałej szkody sprowadzi się do kilku działań arytmetycznych, których dokonanie nie wymaga wiedzy specjalnej”.
Podzielić należy również pogląd, że jeżeli dokonanie wyliczeń istotnie nie wymaga – poza biegłością rachunkową – wiadomości specjalnych, to wysoce wątpliwe jest w ogóle powołanie biegłego. Jeżeli jednak biegły rachmistrz zostanie już powołany w sprawie, to przedstawi on opinię w rozumieniu przepisów k.p.k.. Ten sam kierunek rozumowania zawarty jest w następującej tezie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 1985 r. – I KZP 228/85: „Dla ustalenia, czy w wypadku przeznaczonej do opublikowania pracy naukowej przez autora jako własnej wkład innej osoby był tak znaczący, że praca ta powinna być ogłoszona jako wspólna, decydujące są okoliczności faktyczne co do rozmiarów i wartości wkładu. Powołanie biegłych dla wyjaśnienia tych okoliczności może być potrzebne tylko wtedy, gdy wymaga to posiadania wiadomości specjalistycznych. Dowód biegłych jest jednak zbyteczny, jeżeli rozmiary i wartość wkładu innej osoby w pracę naukową zostały już za pomocą innych dowodów ustalone”.
4. Nie ulega wątpliwości, że dowód z opinii biegłego ma duży walor w procesie karnym, zarówno w sprawach o przestępstwa o charakterze gospodarczym, jak i o charakterze kryminalnym. Opinia ta pozwala organowi procesowemu ustalić stan faktyczny lub zrozumieć elementy składowe stanu faktycznego. Biegły współdziała więc w dokonywaniu ustaleń faktycznych, służąc organowi procesowemu swoją wiedzą fachową w dostarczaniu specjalistycznych informacji dowodowych. Jako dawca informacji specjalnych ma udział w tworzeniu podstawy faktycznej orzeczenia. Ustalenia wyroku w części dotyczącej wiadomości specjalnych opierać się muszą na opinii biegłego. Przykładowo, analiza dokumentacji w spółce kapitałowej pozwala na ujawnienie powiązań kapitałowych i osobowych, dokonanych nielegalnie transferów majątku do innych podmiotów gospodarczych oraz na przyjęcie, że zakres działalności przestępczej, zarówno przedmiotowy jak i podmiotowy, jest znacznie szerszy niż wynikało to z wstępnych ustaleń w sprawie o przestępstwo przeciwko obrotowi gospodarczemu. 
Pytanie o rolę opiniowania biegłego w procesie karnym musi się łączyć z wyraźnym zajęciem stanowiska, iż niedopuszczalne jest stawianie pytania biegłemu: „kto i w jakim zakresie zawinił?”.
5. Rozważania niniejsze muszą objąć także zagadnienie mocy dowodowej opinii biegłego. Przepisy k.p.k. nie wprowadzają żadnych reguł wartościowania dowodów i bezwarunkowo statuują zasadę ich swobodnej oceny (lecz nie dowolnej). Zasada ta wyklucza nadanie dowodowi z opinii biegłego ustawowej mocy dowodowej większej niż innym środkom dowodowym. Jednocześnie zasada swobodnej oceny dowodów nakazuje traktować równorzędnie pod względem mocy dowodowej opinie biegłych niezależnie od tego, czy zostały wydane przez jednego biegłego, zespół biegłych albo instytucję naukową lub specjalistyczną. Należy jednak dostrzegać i takie wypowiedzi, że nie można – bez szczególnego uzasadnienia – stawiać znaku równości między opinią prowincjonalnego biegłego a wywodami zespołu pracowników naukowych wysokiej klasy. Ostatecznie jednak o wartości dowodowej opinii decyduje jej treść – co z niej wynika dla postępowania dowodowego i jaki jest stopień pewności zawartych w niej tez. Dla prawidłowo rozumianej swobodnej oceny dowodu z opinii biegłego ma znaczenie nie tylko zgodność tej opinii ze wskazaniami wiedzy w dziedzinie, której dotyczy oraz z zasadami logiki, ale także jakie w tej sprawie są inne dowody odnoszące się do tejże samej okoliczności, jak również jakie wnioski płyną z doświadczenia życiowego. Uwagi te są asumptem do tezy, iż nie należy bezkrytycznie przyjmować ustaleń biegłego. 
Oczywiste jest to, że opinia biegłego z reguły dotyczy kwestii, których poznanie bezpośrednio przez organ procesowy nie jest możliwe bądź jest utrudnione ze względu na konieczność posiadania wiadomości specjalnych. Warunkiem realizacji zasady swobodnej oceny tego dowodu jest posiadanie przez organ procesowy chociażby wycinkowej wiedzy specjalistycznej w dziedzinie, której dotyczy opiniowanie biegłego. Jednakże pełne realizmu jest stwierdzenie, że nie należą do odosobnionych sytuacje, w których skontrolowanie przez organ procesowy wysoko specjalistycznych opinii będzie bardzo ograniczone, co powoduje, że organ ten w pewnym zakresie jest faktycznie związany opinią biegłego, co jednak nie uzasadnia – jak już wspomniano – bezkrytycznego przyjmowania jego opinii. Wiedza, jaką powinien dysponować organ procesowy w określonej dziedzinie, jest niezbędnym warunkiem merytorycznej oceny opinii biegłego. Mimo pewnego faktycznego związania organu procesowego opinią biegłego, ustalenia w zakresie okoliczności, których dotyczy opinia, są ustaleniami tego organu, a nie biegłego. Sąd zasięga opinii, lecz wyrok musi wydać sam. Taki sam punkt widzenia ma odbicie w judykaturze. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 listopada 2000 r. – IV KKN 477/99, stwierdził, że „niezależnie od deklaracji, że to sąd jest najwyższym biegłym, realna możliwość zakwestionowania wiadomości specjalnych wymaga odpowiedniego zasobu wiedzy specjalistycznej”. Sąd Apelacyjny w Lublinie natomiast w wyroku z dnia 25 maja 1999 r. – II AKa 78/99, podniósł, że „swoboda sądu w ocenie okoliczności wymagających wiadomości specjalnych nie może być nieograniczona, co powoduje, że w pewnych sytuacjach przewidziana w art. 201 k.p.k. możliwość powołania innych biegłych przeobraża się w obowiązek”.