Jacek Rzeszotarski
Spisanie treści utrwalonej rozmowy jako część opinii fonoskopijnej
1. Wstęp
Opinia fonoskopijna jest dokumentem zawierającym wynik analizy nagrań rozmów dowodowych, przeprowadzonej w zakresie zgodnym z postanowieniem organu procesowego. Zleceniodawcy rutynowo wnioskują o przeprowadzenie badań kompleksowych: spisania treści, wykrycia śladów ewentualnych ingerencji w zapis (autentyczność nagrania) i identyfikacji mówców (co implikuje konieczność pobrania materiału porównawczego).
Spisanie treści rozmów dowodowych to najbardziej czasochłonny etap badań fonoskopijnych. W sprawach, w których zgromadzono obszerny, wielogodzinny materiał w postaci rozmów, ich spisanie zajmuje ponad 90% nakładu pracy biegłego w wydanie opinii kompleksowej. Odtworzona treść jest wówczas najobszerniejszym elementem sprawozdania z przeprowadzonych badań.
Spisana treść rozmów jest logicznie powiązana z oceną autentyczności zapisu i identyfikacją rozmówców. Może być polem do wskazania prób ewentualnego montażu, umożliwia precyzyjne przypisanie konkretnym osobom poszczególnych wypowiedzi. Spełnia funkcję swoistego szkieletu, z którym nierozerwalnie łączą się wszelkie inne wyniki pracy biegłego.
Paradoksalnie, to właśnie spisanie treści jest – przez zleceniodawców – najmniej docenianym etapem badań fonoskopijnych. Stereotypowo sądzi się, że treść jest spisywana równocześnie z wypowiedziami dowodowymi przy jednokrotnym odsłuchu, że czynność nie wymaga wiedzy specjalistycznej i może być wykonana przez każdego, kto posiadł umiejętność maszynopisania. Niekiedy wysokość rachunku za sporządzenie opinii jest podważana właśnie w punkcie dotyczącym spisania treści rozmów dowodowych.
Przedstawienie praktycznych uwag o specyfice tego etapu pracy biegłych fonoskopii pozwoli zleceniodawcom poznać złożoność zagadnienia i zweryfikować poglądy.

2. Przedmiot spisania treści
Przedmiotem spisania treści są utrwalone w nagraniach dowodowych wypowiedzi, czyli zastosowanie systemu językowego w konkretnych aktach mowy [3]. System językowy to kod określający słownikowe znaczenie poszczególnych wyrazów i reguły gramatyczne łączenia wyrazów w ciągi logiczne – zdania. Precyzja stosowania języka pozwala rozumieć wypowiedzi innych użytkowników tego samego systemu. Z kolei odstępstwo od reguł może sprawić, że mowa będzie odbierana jako niespójna, dziwaczna (skrajnym przykładem jest sałata słowna – potok nielogicznej paplaniny, będący objawem niektórych schorzeń psychicznych) [2]. Jednak mimo ogólnospołecznych warunków użycia języka, istnieje szerokie pole zastosowań indywidualnych [5]. Ludzie różnią się bowiem m.in. sposobem myślenia, poziomem inteligencji, wykształceniem, warunkami bytowania, systemem wartości, hierarchią celów życiowych. Znajduje to odzwierciedlenie w doborze słownictwa i konstrukcji gramatycznych, nie zawsze zgodnych z przyjętą normą lingwistyczną. Mówców cechują określone nawyki językowe, osobniczy styl wypowiedzi, specyficzna wymowa bądź akcentowanie, stanowiące różnego stopnia odchylenie od średniej populacyjnej:
„No i – wiesz – on mówił, że jedzie – wiesz – do niego – nie? Ale – wiesz – pogadamy jeszcze jutro, co i jak – nie?”
„Dzisiaj becalujesz a jutro się dowiesz gdzie będzie znajdował się będzie”.
Powszechnie występujące niewielkie odstępstwa od norm językowych nie stanowią przeszkody dla komunikacji słownej. Zwykle możliwe jest rozumienie wypowiedzi bełkotliwych, czy mowy osób jąkających się, sepleniących itp., zwłaszcza przez osoby z bliskiego otoczenia mówcy.
Ta sama treść może być przekazywana odbiorcom różnymi wypowiedzeniami – ciągami składników o określonym porządku i nieliniowych zależnościach. Każde zdanie zawiera konstrukcję opartą na wymogach semantyczno-składniowych użytego czasownika [4]. Zrozumienie wypowiedzi w sensie pożądanym przez nadawcę wymaga odczytania zależności strukturalnych przez odbiorcę i ustalenie związków między pojęciami a opisywanymi zdarzeniami [3]. Zżyci ze sobą mówcy – dobrze znający temat rozmowy i siebie nawzajem – nie muszą w wypowiedziach wyczerpująco formułować myśli, a i tak będą się rozumieć. Uproszczenia przekazu bywają tak zaawansowane, że osoba jedynie przysłuchująca się rozmowie – bądź odsłuchująca nagranie – ma problem z ustaleniem tematyki dyskursu [5]. Percepcja całych komunikatów słownych nie wystarcza do zrozumienia przekazu – to problem dobrze znany ekspertom fonoskopii. Spisanie treści staje się jeszcze trudniejsze, gdy w nagraniu rozmowy zachowuje się jedynie szczątkowa część wypowiedzi.
Rozmowy stanowiące materiał dowodowy są przekazywane do badań na którymś z dostępnych na rynku nośniku. Zaletą dysponowania nagraniem jest możliwość wielokrotnego odtwarzania, co zwiększa możliwości percepcyjne w zakresie tematu rozmowy, relacji interpersonalnych, itd. Istnieją też inne warunki rozumienia wypowiedzi dowodowych. Właściwe odebranie przekazu wymaga znajomości słownictwa używanego w danym kontekście i ogólnej wiedzy o temacie rozmowy. I tak, sens poniższych wypowiedzi poprawnie ustalą osoby znające realia więzienne:
„Jak byłem na widzeniu, to mówił, że przyjdziesz”.
„Józek chciał, żebyś się nie pucował”.
„Gryps mi podał, jak byliśmy na spacerze”.
Poprawne odebranie niektórych wypowiedzi wymaga uchwycenia sensu nie przekazywanego wprost, bądź ustalenia właściwego znaczenia.
„Synku – naprawdę pięknie stłukła się ta lampa” (rodzic wyraża ubolewanie nad stratą kolejnego przedmiotu).
„Franek zabił nożem Marcina” (czy to był nóż Marcina, czy Marcin został zabity przez Franka?).
Wykrycie struktury gramatycznej i znajomość słownictwa nie zawsze pozwalają na zrozumienie komunikatu słownego. Mowie towarzyszyć mogą gesty, uzupełniające informację słowną, a nie przekazywane w nagraniu warstwy dźwiękowej zdarzenia. Ponadto, sens poszczególnych wypowiedzi łatwiej zrozumieć w odniesieniu do kontekstu sytuacyjnego(5). Niewiele wyjaśnia poniższy fragment wypowiedzi:
„... ale ty akurat miałeś wtedy tam jechać i nie miałeś czasu go opchnąć...”. 
Dla zrozumienia sytuacji konieczne są informacje, które wynikają z wcześniejszych wypowiedzi: rozmawia Józek z Frankiem, Józek miał jechać do Gdyni, mężczyźni rozmawiają o sprzedaży samochodu.
Wiedzy niezbędnej dla poprawnego spisania treści dostarcza analiza wszelkich okoliczności rozmowy, w tym aktywności psychicznej mówców.
3. Aktywność psychiczna mówców
Aktywność psychiczna obejmuje m.in. postrzeganie zmysłowe, wyobrażenia, uczucia, pragnienia, myśli, wrażliwość, charakter. Jest składnikiem procesów fizjologicznych, kontrolowanych przez układ nerwowy człowieka i skorelowanych z myśleniem, czyli oceną – w powiązaniu z doświadczeniem – postrzeganych zjawisk oraz poszukiwaniem rozwiązań dla zadań stających przed jednostką [6]. Przejawy zachodzących procesów psychicznych uzewnętrznia mowa.
Mówca – nie zawsze intencjonalnie – wyraża stosunek do rozmówców i przedmiotu rozmowy. Angażuje się psychicznie w proces mówienia, w trakcie każdego aktu mowy znajduje się w określonym, chwilowym stanie pobudzenia emocjonalnego. Ekspresja emocji dokonuje się poprzez zmiany wyglądu organizmu i pobudzenia motorycznego oraz wydawanie dźwięków. Niektóre zachowania są nacechowane pozytywnie (śmiech, przyjazne gesty, śpiew), inne negatywnie (agresja, ucieczka, bluźnierstwa). Jednostkę cechuje indywidualna aktywność psychiczna, przejawiająca się odmiennością sfery uczuć, dążeń, reakcji na stresory. Wpływ na reaktywność psychiczną ma kondycja psychofizyczna, intoksykacja substancjami psychoaktywnymi, pasmo sukcesów/porażek w życiu codziennym, stopień deprywacji potrzeb organizmu itd. Reakcje różnych osób na te same sytuacje nie są jednakowe, ale – zgodnie z ukształtowaniem osobowości i temperamentu – mieszczą się w określonych granicach typowych zachowań.
Ustalenie poziomu aktywności układu nerwowego i typowych reakcji psychicznych, zachowań charakterystycznych dla jednostki, wymaga analizy obszernych wypowiedzi mówcy w stanach zróżnicowanych emocjonalnie (nawet pochodzących z nagrań o niskiej jakości zapisu). Pewność ustaleń maleje w przypadku poddania badaniom krótkiego nagrania [7].
Konieczność przełożenia na spisaną treść subtelnej gry intonacją, akcentowaniem, głośnością i tempem wypowiedzi, celowych pauz między pytaniem i odpowiedzią itp. znacznie zubaża obraz rzeczywistości. Środki takie jak wykrzyknik, znak zapytania czy komentarz eksperta nie wystarczają do obiektywnego oddania złożoności komunikacji słownej. Ekspert spisuje wszelkie, nawet nielogiczne wytwory artykulacji, nie interpretując ich [1]. Jednak element subiektywnej oceny przez biegłego posłyszanych słów jest nieuchronny. Spisana treść jest więc tylko przybliżonym zapisem przebiegu wydarzeń. Dla uzyskania pełnego obrazu zarejestrowanego zdarzenia konieczne jest odsłuchanie nagrania dowodowego, także przez prokuratora czy sędziego – pomimo dysponowania spisaną treścią.
Wieloletnia praktyka w ocenie aktywności psychicznej mówców pozwala biegłemu dostrzegać pewne prawidłowości w zachowaniach osób, towarzyszące procesowi komunikacji słownej. Możliwe jest odczytanie relacji interpersonalnych (określenie hierarchii w grupie przestępczej), ocena intencji mówców itp.
4. Wnioskowanie o intencjach mówców
Mowa uzewnętrznia myślenie. Osoby dobrze się znające potrafią – po zmianie głosu i sposobie mówienia – odczytać intencje przyjaciela, iż do pewnych spraw podchodzi z dystansem, innym razem że nie jest szczery, itd. Oczywiście nie zawsze te przypuszczenia są trafne. Tylko mówca wie, jakimi przesłankami się kierował w trakcie aktu mowy i jakie nim powodowały intencje. Praktyka fonoskopijna pokazuje, że analiza treści wypowiedzi i relacji międzyludzkich pozwala na pewne hipotezy, opierające się na analizie słownictwa, składni, czy innych aspektów stosowania języka. Obserwacja zachowań językowych wielu ludzi w podobnych sytuacjach (np. oferowanie łapówki, pertraktacja z porywaczami) pozwala doświadczonemu ekspertowi uważać pewne wypowiedzi za typowe symptomy określonych intencji.
Użycie w wypowiedzi: „żreć” zamiast „jeść”, „Bodzio” zamiast „Bogdan”, „pańcia” zamiast „pani” jest prostym wyznacznikiem stosunku do osoby lub do tematu wypowiedzi. Z kolei we fragmencie rozmowy dowodowej:
A – ... no to najwyżej pieniądze będą jutro.
B – Żadne jutro! Mają być dzisiaj!...
rozmówca B przyjmuje pozycję wydającego polecenia.
Intencje mówcy zdradza słownictwo, ekspresja i impresja wypowiedzi, tempo mówienia, akcentowanie, ilość i długość pauz itp. Sposób mówienia czy pewne zwroty wynikają z utrwalonych nawyków językowych, które objawiają się notorycznie (np. nawykowe przeklinanie, które niekiedy jest powodowane chęcią podkreślenia wagi słów, ale bywa też wyrazem braku zamienników w indywidualnym, ubogim słowniku). Dysponowanie obszernymi wypowiedziami spontanicznymi zwiększa trafność formułowanych ocen.
5. Uwagi końcowe
Nagrania dowodowe – często rejestrowane zakamuflowanym urządzeniem – z reguły cechuje niska jakość. W zapisie występują zniekształcenia sygnału (np. kompresją powszechną w telefonii komórkowej), czy zakłócenia (np. trzaski jako efekt pocierania odzieży o główkę zakamuflowanego mikrofonu). Zjawiska te współwystępują – w czasie i w dziedzinie częstotliwości – z wypowiedziami dowodowymi i nie zawsze mogą być eliminowane w wyniku korekcji. W istotny sposób obniżają one możliwość percepcji słuchowej.
Utrudnieniem – podczas spisywania treści – bywa sposób prowadzenia rozmowy. Silne emocje rozmówców objawiają się wzajemnym przekrzykiwaniem, wtrąceniami zagłuszającymi wypowiedzi rozmówców. Z kolei wypowiedzi wyszeptane poziomem niesionej energii rzadko kiedy przewyższają poziom szumu otoczenia.
Szybkie tempo wypowiedzi, niespójność myślenia i mówienia, niestaranna artykulacja to kolejne przykłady utrudnień. W mowę są zaangażowane narządy o bardzo skomplikowanej budowie anatomicznej, od mózgowia, przez krtań po jamy ustną, nosową i gardłową. Wszelkie patologie procesu mówienia są odbierane przez słuchaczy jako wady wymowy, czy – w mniejszym natężeniu – odstępstwa od normy językowej. Osoby mające częsty kontakt z człowiekiem o specyficznej wymowie nie mają problemu ze zrozumieniem jego zniekształconych wypowiedzi. Gdy praktyki tej brakuje ekspertowi fonoskopii, skutkiem są komentarze w spisanej treści – „wypowiedź niezrozumiała”.
Odczytywanie sensu poszczególnych wypowiedzi z niepełnej informacji sprawia, że spisujący treść nagrań dowodowych popełnia błędy wynikłe z błędnych skojarzeń. Niekiedy ekspertowi konkretna wypowiedź nasuwa kilka skojarzeń, niektóre jednak zostają odrzucone jako mało prawdopodobne w konkretnym kontekście. Największe wątpliwości budzi pisownia nazw własnych: nazwisk, nazwy firmy, małej miejscowości itd., co wynika z niepowtarzalności tych określeń i z braku powiązań znaczeniowych z pozostałą częścią zdania. W takich przypadkach wszelkie skojarzenia należy opatrywać komentarzem „brzmienie prawdopodobne”. Do rozstrzygnięcia wątpliwości z nazewnictwem przydatna może być wiedza prowadzącego sprawę.
Określone wytwory artykulacji – słabo słyszalne w nagraniu dowodowym – nasuwają ekspertowi skojarzenia związane z jego osobistą znajomością rzeczywistości. Rekonstrukcja pełnego wyrazu, bądź całego zdania jest możliwa dzięki predyspozycjom mózgowym, co ilustruje przykład:
„Nie ma zenacznia kojnoleść ltier przy zpiasie dengao sołwa. Nwajżaniszyejm jest, aby prieszwa i otatsnia lteria była na siwom mijsecu, ptzosałoe mgoą być w niaedziłe i w dszalym cąigu nie pwinono to sawrztać polbemórw ze zozumierniem tksetu”.
Konkludując:
–	zadaniem eksperta spisującego treść rozmów dowodowych jest wyobrażenie sobie rzeczywistości, którą opisują rozmówcy;
–	ekspert wiernie spisuje wszelkie dźwięki artykułowane, ich interpretacja leży w gestii prokuratury i sądu;
–	biegły może nie spisywać jedynie tych wypowiedzi z tła akustycznego, które ewidentnie nie mają związku z rozmową dowodową, bądź okolicznościami zdarzenia;
–	lepsza zrozumiałość wypowiedzi dowodowych może być niekiedy uzyskana poprzez zastosowanie korekcji;
–	tempo spisywania treści rozmów dowodowych zależy od jakości nagrania, sposobu prowadzenia rozmowy, ilości rozmówców i specyfiki słownictwa, którym się posługują;
–	błędne skojarzenia niepełnej informacji lingwistycznej są powszechnym efektem pracy z niskiej jakości nagraniami;
–	zmniejszeniu liczby błędnych skojarzeń służy powtórny odsłuch prowadzony przez innego eksperta;
–	spisanie minuty rozmowy dowodowej zajmuje ekspertowi od dwudziestu minut do nawet trzech godzin;
–	ograniczeniu kosztów i skróceniu terminu wydania opinii fonoskopijnej służyć może ograniczenie materiału dowodowego jedynie do rozmów istotnych dla prowadzonego postępowania.
Bibliografia
1.	S. Błasikiewicz, Metoda odsłuchu szeptu i mowy intensywnie zakłóconej, Problemy Kryminalistyki 1971, nr 90, s. 159–183.
2.	Encyklopedyczny słownik psychiatrii, L. Korzeniowski, S. Pużyński (red.), Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, Warszawa 1986.
3.	R. Grzegorczykowa, Wprowadzenie do semantyki językoznawczej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001.
4.	R. Grzegorczykowa, Wykłady z polskiej składni, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.
5.	P. H. Lindsay, D. A. Norman, Procesy przetwarzania informacji u człowieka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1984.
6.	J. Rzeszotarski, E. Jakubowiak, Możliwości rozpoznawania zaburzeń psychicznych mówcy przez biegłych fonoskopii, Problemy Kryminalistyki 2004, nr 244, s. 12–15.