Konferencja „ Model postępowania przygotowawczego i sądowego” organizowana przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego przy Ministrze Sprawiedliwości w dniu 30 marca 2010 r. w Warszawie.
DYSKUSJA
Przewodniczący niniejszej konferencji prof. Piotr Hofmański na wstępie przedstawił założenia dyskusji, wskazując, że organizatorzy nie zamierzają ograniczać uczestników dyskusji zarówno tematycznie, jak też i w aspekcie czasowym, dzięki czemu będzie możliwość wypowiedzenia się na temat pełnego spektrum problemów. Poprosił jedynie o to, aby uczestnicy konferencji wzięli pod uwagę rozsądny czas jaki przewidziano do ich dyspozycji. Stwierdził, że już po wystąpieniach referentów ujawniły się punkty wspólne związane z odformalizowaniem postępowania przygotowawczego, czy pomysłami dotyczącymi wprowadzenia form oportunistycznego zakończenia postępowania, ale też istnieją rozbieżności chociażby co do protokołowania czynności w postępowaniu przygotowawczym czy aktywizacji uczestników postępowania. Jednocześnie uprzedził zebranych gości o tym, że zarówno konferencja, jak i przebieg dyskusji będzie utrwalany audio-wizualnie, co zostanie opublikowane na stronie Ministerstwa Sprawiedliwości, aby umożliwić szerszą dyskusję w środowisku prawniczym, na temat koncepcji, które z całą pewnością pojawią się w czasie dyskusji. Po tych słowach przewodniczący Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego prof. Andrzej Zoll otworzył dyskusję. Dyskutanci wypowiadali się w kolejności zgłoszeń.
Prokurator Aleksander Herzog rozpoczął swoje wystąpienie od apelu do Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego oraz go Ministerstwa Sprawiedliwości z prośbą o rozwagę i rozsądek w dokonywaniu zmian legislacyjnych, gdyż w ciągu lat obowiązywania kodeksu postępowania karnego znowelizowano go już ponad sześćdziesiąt razy, choć o różnym stopniu szczegółowości. Stabilizacja jest istotną wartością nie tylko dla środowiska prawniczego, czy dla praktyków, ale niestety pojęcie to aktualnie jest bardzo odległe od rzeczywistości normatywnej. Dyskusja o modelu wymaga odpowiedzi na pytanie co ma być celem tychże zmian: czy usprawnienie postępowania, czy stworzenie modelu teoretycznego czy też zwiększenie kontradyktoryjności, gdyż cele te wcale nie muszą być zbieżne, a przecież model ma służyć praktyce, a to wymaga rozpoznania przyczyn i zjawisk które należy skorygować, gdyż statystyka nie zawsze oddaje istotę zagadnienia. Wskazał na jego zdaniem sprzeczności w wystąpieniach referentów, które momentami odbiegały od rzeczywistości pozanormatywnej. Przytoczył dane Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości, z których wynikało, że w 2006 r. postępowania, w których prokurator wziął udział w rozprawie stanowiły jedynie 16% spraw osądzonych, w 2007 – 25%, a w 2008 – 13 %, co w gruncie rzeczy dotyczy postępowania uproszczonego, więc jeśli celem jest zwiększenie kontradyktoryjności, to należy wrócić do rozwiązania o obowiązkowym udziale prokuratora w rozprawie głównej także w postępowaniu zwyczajnym. Kontradyktoryjność jest istotną wartością, ale nie ma zbyt wiele wspólnego z usprawnieniem postępowania. Postulat, aby w rozprawie uczestniczył ten prokurator, który je prowadził lub nadzorował zasługuje na uwzględnienie, szczególnie że w sprawach poważnych reguła ta jest przestrzegana, natomiast przy sprawach mniej istotnych z przyczyn logistyczno-techniczych jest niezwykle trudno jest zapewnić przestrzeganie tej zasady, gdyż na wokandzie w jednym dniu wyznaczanych jest wiele spraw, co wymagałoby obecności w sądzie wielu różnych prokuratorów i miało niebagatelny wpływ na ich pracę w jednostkach prokuratury. Wyraził również sceptyczne stanowisko wobec propozycji wprowadzenia do procesu karnego sędziego śledczego czy też sędziego do spraw śledztwa.
Sędzia Michał Laskowski również podkreślił, że konieczne jest odwołanie się do celu, jaki należy realizować tj. jego zdaniem poprawy sprawności postępowania. Wiele aktualnych problemów wynika z niedociągnięć organizacyjnych i kadrowych, nie zaś ze złych przepisów proceduralnych. Propozycje należy jednak konfrontować z możliwościami finansowymi Skarbu Państwa, aby nie przedstawiać problemów, które nigdy nie będą i nie mogą zostaną zrealizowane. Jego zdaniem należy brać pod uwagę stan kadry policyjno-pprokurorsko-sędziowskiej. Tym samym należy zrezygnować z rewolucyjnych i bardzo głębokich zmian i ograniczyć się jedynie do paru pól legislacyjnych, co w związku ze zmianą przepisów prawa karnego materialnego i zmianami organizacyjnymi powinno przynieść spodziewane rezultaty. Należy w tym zakresie poszerzyć również zastosowanie form konsensualnych i rozszerzyć wyjątki od zasady legalizmu, a wówczas cel będzie łatwiej osiągnąć. Interesujące są propozycje wzorowania się w tym zakresie na rozwiązaniach z kodeksu karnego skarbowego obowiązującego holenderskich i francuskich szczególnie w postępowaniu przygotowawczym, co wymaga zbadania zgodności tych rozwiązań z Konstytucją RP. Warto również zastanowić się nad dopuszczeniem trybów konsensualnych w wypadku zbrodni, czy przekształceniem obowiązku uczestniczenia w rozprawie jedynie w prawo do uczestniczenia we wszystkich rodzajach postępowań. Do rozważenia jest kwestia likwidacji art. 325c, a w ten sposób zawężenia spraw należących do śledztwa i poszerzenia spraw mogących zostać rozpoznanymi w postępowaniu uproszczonym czy likwidacja zwrotu spraw do prokuratora, nawet jeśli liczba spraw jest niewielka to sam postulat jest interesujący. Reasumując nie należy przebudowywać całościowo modelu, co należałoby zrobić gdyby zmieniono zakres obowiązywania zasady prawdy materialnej. Dyskutant był przeciwny wprowadzeniu obligatoryjnej obrony we wszystkich sprawach karnych, głównie ze względu na kwestie finansowe naszego państwa. Trudności mogą się pojawić przy realizacji pomysłu nagrywania całości postępowania bez sporządzania protokołu, co wywołuje problemy w postępowaniu odwoławczym. Ciekawy jest pomysł zmiany sposobu prowadzenia akt sprawy, gdyż dotychczasowa praktyka w tym zakresie prowadzi do tego, że bardzo trudno jest dotrzeć do tych protokołów, które są najbardziej istotne. Podkreślił, że jest zwolennikiem zwiększenia zasady kontradyktoryjności co może jednak spowodować opory ze strony środowiska sędziowskiego.
Przewodniczący Konferencji prof. Piotr Hofmański przypomniał, że dzisiejsze postulaty wystąpiły również w ankiecie przeprowadzonej w środowisku czterech tysięcy sędziów i prokuratorów w 2004 r. w szczególności ograniczenie legalizmu oraz poszerzenie zakresu form konsensualnych.
Dr Andrzej Sakowicz na wstępie swojej wypowiedzi zwrócił uwagę na znaczenie umiejętności zarządzania kadrami, w związku z tym decydujący krok w tej mierze należy do Ministerstwa Sprawiedliwości oraz do prezesów poszczególnych sądów, którzy mogliby oddelegować na czas określony danego sędziego. Być może warto wprowadzić swego rodzaju pensum dla prowadzonych przez sędziego spraw, czy też wprowadzić termin instrukcyjny do wydania orzeczenia w pierwszej instancji, co stanowiłoby znaczący czynnik dyscyplinujący opieszałych sędziów. Jego zdaniem w referacie sędziego Dariusza Świeckiego wystąpiła niekonsekwencja, gdyż z jednej strony referent podkreślił zwiększenie aktywnej roli uczestników postępowania, w szczególności uczynienia prokuratora odpowiedzialnym za wynik procesu, a z drugiej strony postuluje zmianę art. 332 § 2 k.p.k., On sam uważa, że niewłaściwie sporządzane akty oskarżenia wynikają raczej ze złej praktyki, niż ze złych przepisów. Przyznał, że uaktywnienie stron procesowych jest bardzo istotne, natomiast wyraził wątpliwość, czy powinno to dotyczyć również oskarżonego, szczególnie z uwagi na zasadę prawdy materialnej, która w odróżnieniu od oskarżyciela publicznego, nie wiąże w przecież oskarżonego. Obrońca oskarżonego nie musi w żadnym wypadku ujawniać taktyki obrończej i ma do tego prawo, podobnie jak oskarżony ma prawo do biernej obrony. Ciężar dowodu musi jednak spoczywać na oskarżycielu. W kwestii propozycji przeniesienia rozwiązania z art. 17-18 k.k.s., czyli dobrowolnego poddania się odpowiedzialności, stwierdził, że spowoduje to ograniczenie ilości postępowań warunkowo umorzonych, oraz przesunięcie kilku tysięcy spraw mogących być rozpoznanymi w trybie art. 335 k.p.k. Z tych powodów raczej należy rozszerzyć tryb art. 335 k.p.k. na wszystkie przestępstwa, co może mieć wpływ na reakcje pokrzywdzonego i jego rodziny jak też i odbiór społeczny. W sprawie wzmocnienia roli prokuratora należy odstąpić od zasad indyferencji i substytucji, lecz celowe jest  uaktywnienie prokuratora i uczynienie go odpowiedzialnym za wynik postępowania przygotowawczego. Niezbędne jest również zmniejszenie zakresu przestępstw prowadzonych w formie śledztwa. Podzielił stanowisko przedmówców, że czynności ingerujące w prawa i wolności powinny odnosić się do wszystkich czynności prowadzonych na gruncie postępowania przygotowawczego, niezależnie od jego formy. Śledztwo powinno mieć istotną rolę gwarancyjną że względu na ciężar zarzutów, nie należy jednak ścigać wszystkich spraw z takim samym zaangażowaniem czy formalizmem. Jego zdaniem warto przyjąć rozwiązanie, zgodnie z którym na wniosek podejrzanego czy jego obrońcy przesłuchanie w śledztwie następowało przed sędzią ds. postępowania przygotowawczego. Śledztwo powinno być zatem prowadzone wyłącznie przez prokuratora, w niewielkim zakresie powierzenia prowadzenia postępowania i zlecenia niektórych czynności Policji. Zgłosił postulat, aby w sprawach o występki do dwóch lat pozbawienia wolności Policja na wzór postępowania w sprawach o wykroczenia, miała uprawnienie do samodzielnego kierowania do sądu aktów oskarżenia i była odpowiedzialna za wynik postępowania karnego. Za ciekawą propozycję uznał możliwość umorzenia postępowania na wniosek pokrzywdzonego, w przypadku gdy nie zostałyby dochowane terminy: w przypadku śledztwa przez 6 miesięcy, a w przypadku dochodzenia natomiast 2 lata. Śledztwo powinno być prowadzone wyłącznie o zbrodnie lub gdy podejrzanym jest funkcjonariusz wymiaru sprawiedliwości. Uważa, że protokół uproszczony w dochodzeniu powinien być obligatoryjny, a nie fakultatywny. Dr Sakowicz stwierdził, że nie da się pogodzić tego z zasadą kontradyktoryjności zmiany art. 374 k.p.k. zapisując w nim prawo do uczestniczenia w rozprawie, nie zaś obowiązek, co znacząco utrudnia postępowanie dowodowe. Trudno również sobie zatem wyobrazić zwiększoną aktywność biernej strony procesu, szczególnie w wypadku gdy nie jest ona prawnikiem. Poparł postulat prekluzji dowodowej, ale wyłącznie po stronie oskarżyciela publicznego, co wpłynęłoby na rzetelność i efektywność prowadzonego postępowania. Na koniec zwrócił uwagę, że w prokuraturze wciąż jest więcej osób kontrolujących i nadzorujących niż przeprowadzających rzeczywiste czynności dowodowe. Prokurator powinien mieć swobodę w podejmowaniu decyzji bez akceptacji prokuratora bezpośrednio przełożonego czy nadrzędnego.
Prokurator Ryszard Andrzej Stefański pogratulował KKPK wyboru tematu podkreślając, że w zakresie procedury karnej jest to aktualnie temat absolutnie najważniejszy. Zgodził się z tezą KKPK o konieczności przyspieszenia tego postępowania i że należy jednocześnie usprawniać zarówno model postępowania przygotowawczego jak i sądowego, przy czym wskazał, że konieczne jest uzyskanie odpowiedzi na pytanie: czy będziemy tworzyć nowe modele, czy też zmieniać rozwiązania aktualnie funkcjonujące. Cel w tym zakresie jest najważniejszy, a poza tym należy zastanowić się czy zamierzamy go osiągnąć w drodze stopniowej zmiany przepisów, czy też bardziej radykalnie tworząc nowy kodeks. Nie da się wprowadzić zmian natychmiast, gdyż ani policjanci, ani prokuratorzy, ani też sędziowie nie są mentalnie do tego przygotowani. Z kolei stopniowe poprawianie niestety nie przyniesie spodziewanych rezultatów. Nacisk należy położyć na reformowanie postępowania przygotowawczego, które dopiero rzutuje na model postępowania sądowego – tym samym niedopuszczalne jest tolerowanie, aby sąd głównie weryfikował ustalenia poczynione w postępowaniu przygotowawczym zamiast orzekać w tym zakresie. Postępowanie ma zatem dostarczyć jedynie materiału do podjęcia przez prokuratora decyzji, wnieść akt oskarżenia, czy też postępowanie umorzyć, biorąc pod uwagę czynności niepowtarzalne. Postępowanie przygotowawcze w żadnym wypadku nie może tak długo trwać i dane statystyczne w tym zakresie są jednak uśrednione i daleko odbiegają od rzeczywistości, szczególnie że ilość spraw długotrwających rośnie, w związku z czym prokurator zbierając materiały musi to czynić niezwykle sprawnie i bardzo szybko. Sprzeciwił się aktualnie obowiązującemu rozwiązaniu, że sąd powinien zbierać dowody, gdyż jego zdaniem narusza to zasadę bezstronności sądu i wcale nie narusza zasady prawdy materialnej, która jest jedynie postulatem do czego powinno postępowanie zmierzać, a której nigdy nie uda się osiągnąć, gdyż raczej obowiązuje prawda sądowa. Nie można zasadzie prawdy materialnej nadawać tak prymarnego znaczenia, a inicjatywa dowodowa sądu sprawia, że prokurator jest bierny. Nieprawdą jest, że zmiana zarysowanego w referatach postępowania przygotowawczego sprawi, że nie będzie konsensualnego zakończenia tego postępowania. Stwierdził, że jego zdaniem w trybie 335 w postępowaniu przygotowawczym wykonuje się ponad połowę czynności niepotrzebnych. Stwierdził, że nikt już nie opowiada się za koncepcją sędziego śledczego w klasycznym wydaniu, zresztą jego zdaniem wystarczająca jest w tym zakresie instytucja czynności sądowych w postępowaniu przygotowawczym. Uważa, że przepisy i tak nic nie zmieniłyby w tej materii, gdyż trudno byłoby znaleźć chętnych do wykonywania tej funkcji, nie będącej przecież żadnym awansem, ale degradacją zawodową. Należy co najwyżej poszerzyć uprawnienia sądów w postępowaniu przygotowawczym, np. aby jedynie wyłącznie sąd podejmował decyzję o zarządzaniu przeszukania, gdyż w praktyce przepis o zarządzaniu przeszukania w wypadkach nie cierpiących zwłoki jest nadużywany. W reasumującym tonie dyskutant poparł propozycję KKPK przemodelowania obu tych postępowań, choć z uwagi na istniejące uwarunkowania stopniowo wprowadzając poszczególne zmiany. Nie można bowiem dłużej tolerować tak długiego okresu trwania postępowania przygotowawczego, gdyż w przeciwnym wypadku że względu także na skargi do Trybunału w Strasburgu.
Stanisław Zabłocki zauważył, że KKPK nie wychodziła z tezą o konieczności głębokiego przemodelowania obowiązujących rozwiązań, a jedynie roboczo przyjęła hipotezę czy wstępne założenia, aby zorientować się na temat głosu środowiska. Stwierdził, że konferencja na dzień dzisiejszy może służyć wypracowaniu zmian w modelu pewnych instytucji, nie może jednak służyć ważniejszemu celowi czyli usprawnieniu postępowania, gdyż nie łatwo jest zmienić mentalność sędziów, prokuratorów czy innych organów postępowania przygotowawczego, a zatem nawet rewolucyjna zmiana przepisów może nie poprawić ani usprawnić aktualnego stanu rzeczy. Odnosząc się do wystąpienia dr. Sakowicza stwierdził, że na w sprawie delegacji sędziów musimy wziąć pod uwagę uwarunkowania i bariery konstytucyjne z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, czy podobnie ograniczenia konstytucyjne o jakich mowa w art. 42 ust 3 Konstytucji RP wpływają na tryby konsensualne. Tym samym zmiany na poziomie ustawy zwykłej muszą brać pod uwagę aspekty konstytucyjne, które w tej ostatniej kwestii zakładają winę oraz sankcję szczególnie, a zatem o ile warto poszerzyć katalog możliwości zakończenia postępowania i wprowadzić do procesu karnego 17-18 k.k.s., to nie należy wiązać z tym szczególnych zmian ilościowych, lecz raczej zmianę o jakiej wspominał dr Sakowicz. W kwestii prekluzji dowodowej natomiast również napotkamy zarzuty: w wypadku prekluzji dowodowej dla oskarżonego będzie interweniował Trybunał Konstytucyjny, gdy natomiast będzie prekluzja dotyczyła oskarżyciela, to wówczas istnieje obawa naruszenia zasady równości broni. Wyraził pogląd, że w polskim systemie prawnym w mentalności sędziów i prokuratorów jeszcze długo formy konsensualne będą dotyczyły wyłącznie rozwiązań w kwestii kary, nie zaś porozumienia w kwestii zarzutów czy kwalifikacji prawnej, co jest spowodowane kształtem i odbiorem zasady prawdy materialnej.
Dr Michał Rusinek wypowiadając się odnośnie charakteru proponowanych zmian kategorycznie zauważył, że wobec tak wielkiej liczby dotychczasowych nowelizacji procedury karnej i nadal złego stanu rzeczy, konieczne jest wypowiedzenie znacznie bardziej radykalnych postulatów i przeprowadzenie znacznie bardziej fundamentalnych zmian. W kontekście inicjatywy dowodowej sądu i obowiązywania zasady domniemania niewinności czy zasady obiektywizmu, konieczne jest ustalenie kto miałby przełamywać tę zasadę. Gdyby zadanie to spoczywało na sądzie, to wówczas sąd z jednej strony przełamywałby to domniemanie prowadząc dowody z urzędu, natomiast na naradzie sam oceniał, czy mu się to udało, będąc przy tym obiektywny! Dla zwiększenia aktywności prokuratora, kluczową jest kwestia zdjęcia z sądu odpowiedzialności za wynik procesu, który powinna spoczywać na oskarżycielu, skoro to właśnie on ma przełamywać domniemanie niewinności. Być może antidotum na ten stan rzeczy i zbliżenie do prawdy materialnej byłoby upoważnienie sądu do zgłaszania dowodów z urzędu, a jednocześnie zdjęcie z niego tego obowiązku, tak aby w kontroli odwoławczej brak przeprowadzenie określonych dowodów nie był podstawą uchylenia orzeczenia. W ten sposób oskarżyciel nie mógłby podnosić w apelacji zarzutu nienależytego wyjaśnienia okoliczności stanu faktycznego. Z kolei stosowanie form konsensualnych napotyka pewne trudności nie tylko z uwagi na proponowane dochodzenie zapiskowe. Z jednej bowiem strony w referatach i w dyskusji pojawia się postulat zwiększenia znaczenia rozprawy głównej, a z drugiej rozszerzenia form konsensualnych jest rezygnacją z rozprawy głównej. Czy zatem konsensualizm to rezygnacja z rozprawy głównej, czy też rezygnacja z dowodzenia winy w ogóle. Być może zatem warunkiem zastosowania formy konsensualnej byłoby przyznanie się do winy, a jedynym dowodem przeprowadzonym przez sąd zatwierdzającym porozumienie, byłyby wyjaśnienia oskarżenia, a sposobem weryfikacji ich prawdziwości byłyby materiały utrwalone nieformalnie w postępowaniu przygotowawczym. Nie naruszałoby to zasady prawdy, ponieważ przyznanie się oskarżonego byłoby przecież solidnie weryfikowane. W ten sposób w ponad 50 % postępowań nie byłoby konieczne przeprowadzenie postępowania przygotowawczego tylko po to, aby zastosować tryb konsensualny.
Prof. Kazimierz Zgryzek na wstępie zauważył, że potrzebna jest szczera odpowiedź na pytanie czy konieczna jest nowelizacja, czy też jedynie kodyfikacja w materii będącej przedmiotem dyskusji, skoro niektóre instytucje były zmieniane kilkukrotnie i nadal ich stan nie jest zadowalający. Być może zatem, jak jeszcze kilkanaście lat temu powiedział profesor Stanisław Waltoś, powinniśmy jak najdłużej powstrzymać się z nowelizacją, gdyż każda kolejna zmiana powoduje, że dalsze następują lawinowo co znacząco osłabia stabilność prawa. Konieczne jest zatem bardzo ostrożne i przemyślane dokonywanie zmian w obowiązujących przepisach, aby nie zniszczyć rozwiązań, które w gruncie rzeczy mogą być od strony legislacyjnej rozwiązaniami dobrymi, ale w praktyce niewłaściwe stosowanie czy wykładnia takich przepisów powoduje, że nie udaje się osiągnąć celu, który powinien zostać zrealizowany dzięki tym przepisom. Należy wziąć pod uwagę, że przy nowelizacji zawsze istnieją przeciwstawne interesy środowiska sędziowskiego i prokuratorskiego, a przecież w interesie wszystkich, zarówno teoretyków, jak i praktyków jest wypracowanie wspólnego stanowiska i przyjęcie rozwiązań, które usprawnią proces karny. Konieczna jest likwidacja zasady indyferencji w prokuraturze co wymagałoby zwiększenia również stanu kadrowego prokuratorów, gdyż w dużej części nowe rozwiązanie odciągnęłoby ich od prowadzonych spraw, tyle tylko że udział nieprzygotowanego prokuratora nie sprzyja prawdzie materialnej i obliguje sąd do przejęcia inicjatywy dowodowej, co sprawia że sąd przestaje być obiektywy. Mentalności i praktyki nie da się zdaniem dyskutanta tak łatwo zmienić, co najbardziej widoczne jest w nieprzestrzeganiu przez sąd kolejności zadawania pytań, o której mowa w art. 370 § 1 i 3 k.p.k., gdy częstokroć sąd osłabia siłę wywodu obrońcy tracąc jednocześnie przymiot organu bezstronnego. W kwestii dokumentowania przebiegu procesu czy też prowadzenia i udostępnienia akt, należy zastanowić się nad digitalizacją dokumentów z akt sprawy, nawet w drodze przekazania przez sąd takich elektronicznych protokołów natychmiast po zakończeniu danej rozprawy czy poprzez umożliwienie sporządzania fotokopii akt. Zgodził się ze stanowiskiem Stanisława Zabłockiego, że wprowadzenie w postępowaniu karnym prekluzji dowodowej, szczególnie od strony oskarżonego, ale także oskarżyciela byłoby niewłaściwe.
Przewodniczący dyskusji prof. Piotr Hofmański wyjaśnił, że KKPK nigdy nie stawiała wyboru czy nowa kodyfikacja, czy tez nowela obowiązującego kodeksu, gdyż KKPK najpierw zamierza ustalić „co należy zmienić?”, a dopiero później „jak to zrobić, w jaki sposób osiągnąć cel?”.
Dr hab. Katarzyna Dudka stwierdziła, że w wymiarze sprawiedliwości znaczący głos niestety ma statystyka, co powoduje, że np. prokuratorzy wnoszą o przeprowadzenie wielu niepotrzebnych dowodów obawiając się, że sąd zastosuje instytucję z art. 345 k.p.k., a więc zwróci sprawę do uzupełniania. Wypowiadając się w tej materii i powołując się na badania Instytutu Wymiaru Sprawiedliwości stwierdziła, że w skali roku występuje średnio 1900 przykładów zastosowania tej instytucji, przy czym między 40-70 % przypadków sąd uwzględnia składane zażalenia prokuratorów, ona sama zaś jest przeciwnikiem tej instytucji. Prokurator postępuje zatem asekuracyjnie obawiając się zwrotu, gdyż wówczas traktuje się to jako jego uchybienie, a z kolei sąd I instancji przeprowadza wszystkie dowody obawiając się, że sąd odwoławczy w toku kontroli instancyjnej uchyli orzeczenie. Omówienie modelu postępowania przygotowawczego i sądowego wymaga przyjęcia określonej kolejności. Z jednej strony zatem mamy opcję modelu postępowania sądowego są w postaci rozwiązań konsensualnych z drugiej zaś model rozprawy, przy czym jej zdaniem najwłaściwsza jest koncepcja rozprawy kontradyktoryjnej, która dopiero później determinuje model postępowania przygotowawczego. Odnosząc się do wypowiedzi prokuratora Aleksandra Herzoga przytoczyła przeprowadzone przez siebie badania na grupie 666 spraw z których wynikało, że wyłącznie w 160 sprawach przeprowadzono rozprawy w liczbie 725. Średni odstęp między jedną a drugą rozprawą okres przerwy wynosił około dwóch miesięcy, zaś prokurator który prowadził swoją sprawę był obecny jedynie na 3% rozpraw. Decyzja o odroczeniu była podejmowana w 90% z inicjatywy sądu, a jedynie w 7% przypadków z inicjatywy prokuratora. W tych sprawach 69% oskarżonych było reprezentowanych przez obrońcę, lecz mimo to ich aktywność wcale nie była znacząco większa niż prokuratora, tym samym dominująca pozycję ma sąd. Ogólnie liczba pytań zadanych przez sąd była 2225, podczas gdy prokurator zadał 67 pytań, natomiast niewiele ponad 100 zadał obrońca, co oznacza, że mamy do czynienia z pozorną kontradyktoryjnością. Zaniepokojenie dyskutantki budził również mały autorytet sędziów wobec stron procesowych oraz przypadki jawnego nadużywania niektórych instytucji (odroczenia rozprawy, odroczenia wydania wyroku, bezzasadnego wznawiania przewodu sądowego, niezasadnego wydawania wyroków nakazowych poprzez mechanizm wyłączenia sędziego w trybie art. 40§ 1 pkt 9 k.p.k.), co znacząco osłabia koncentrację rozprawy głównej. Ograniczenie w manipulowaniu przepisami przez sędziów można osiągnąć w drodze zmiany przesłanek zarządzania przerwy czy odraczania rozprawy. Podsumowując swoją wypowiedź stwierdziła, że czas powolnych zmian już dawno się skończył i należy zrobić rewolucję.
Prof.  Romuald Kmiecik zwrócił uwagę na postulat stabilizację aktualnych rozwiązań, chyba że niektóre przepisy są dysfunkcjonalne i zasługują na zmianę. Poparł uwagi sędziego Zabłockiego dotyczące aspektów konstytucyjnych proponowanych rozwiązań, dodając że konieczne jest uwzględnienie nie tyle odbioru w środowisku prawniczym ile raczej swoiście rozumianej reakcji społecznej. Konsensualizm zyskał poparcie środowiska prawniczego, ale gdyby się tak dłużej zastanowić to polski konsensualizm niewiele ma wspólnego z zasadą oficjalności czy zasadą prawdy materialnej, gdy tymczasem w systemie common law jest to ostateczne wyjście wymuszone przez praktykę i obraz przestępczości. Poparł umiarkowany konsensualizm w sprawach mniejszej wagi, bo inaczej nadużywanie tych instrumentów w sprawach wielkiej wagi prowadzi do wniosku, że to już nie jest wymiar sprawiedliwości. Podkreślił, że nie jest przeciwnikiem instrumentów konsensualnych w sprawach o występki lecz na wstępnym etapie postępowania sądowego, gdyż nie ma wymiaru sprawiedliwości bez ingerencji sądu. Aktualny model wcale nie jest sformalizowany czy antygwarancyjny – jego właściwe funkcjonowanie należy widzieć we właściwym przygotowaniu uczestników procesu. Być może rozwiązaniem byłoby zrealizowanie koncepcji szkoły krakowskiej, aby zawieszenie procesu karnego skutkowało spoczywaniem biegu przedawnienia, co jest kontrowersyjne, ale być może zmniejszyłoby ilość przypadków obstrukcji procesowej. Postępowanie zapiskowe ma swoje plusy, ale wówczas regułą będzie na rozprawie przesłuchiwanie policjanta w charakterze świadka. Na koniec zwrócił uwagę, że po ostatnich zmianach w prokuraturze wskazane jest przywrócenia Ministrowi Sprawiedliwości uprawnienia do wniesienia kasacji nadzwyczajnej, a być może nawet stworzenie jakiegoś instrumentu pozwalającego na szerszą ingerencję w postępowanie przygotowawcze.
Dr hab. Maria Rogacka-Rzewnicka wypowiadając się na temat modelu ścigania w kontekście racjonalności ograniczenia zasady legalizmu na rzecz oportunizmu. Jej zdaniem możliwości dalszych ustępstw na rzecz zasady oportunizmu w zasadzie wyczerpały się. Z jednej strony umorzenie postępowania ze względu na pozytywny wynik mediacji, zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek może być to kontrowersyjne z punktu widzenia zasady sądowego wymiaru sprawiedliwości. Zwróciła uwgę na zjawisko kontrawencjonalizacji, tj. przekwalifikowania pewnych kategorii występków na wykroczenia i wówczas można byłoby zastosować zasadę oportunizmu, gdyż zasada ta nie obowiązuje w postępowaniu w sprawach o wykroczenia. Zwróciła uwagę na problem faktycznego, pozaustawowego i bezprawnego oportunizmu w przypadku umorzeń rejestrowych.
Dr Sławomir Steinborn ze szczególną pieczołowitością odniósł się do problemu form konsensualnych nie zgadzając się z prokuratorem R. Stefańskim i dr. M Rusinkiem, że nie można zmienić postępowanie przygotowawczego jeśli chodzi o zakres formalizmu czy materiału dowodowego utrwalanego w czasie postępowania. Konsensualne formy postępowania mają sens wyłącznie wówczas, gdy zebrano materiał w oparciu o który sąd może przeprowadzić weryfikację ugody zawartej przez prokuratora i oskarżonego. Jeśli zatem doprowadzimy niesformalizowanego postępowania przygotowawczego, a więc do szerokiego stosowania w postępowaniu przygotowawczym bardzo luźnych form dokumentacji czynności procesowych np. w postaci notatek urzędowych, trudno będzie mówić o zasadzie sądowego wymiaru sprawiedliwości. Tym samym bez prawidłowo sporządzonego materiału dowodowego, kontrola sądu nad zawartą ugodą będzie jedynie iluzoryczna. W sprawach nie kwalifikujących się do zawarcia ugody zwiększenie kontradyktoryjności czy aktywności oskarżyciela przyniosłoby również pewne zalety. Jeśli prokurator będzie miał w świadomości, że w razie nie zawarcia porozumienia może po sądowej weryfikacji materiału dowodowego, na rozprawie głównej, słabe dowody mogą doprowadzić nawet do umorzenia postępowania czy uniewinnienia oskarżonego, a on poniesie negatywne konsekwencje, to już sama tego świadomość osłabi pozycję prokuratora i wzmocni pozycję oskarżonego i obrońcy; widać jednoznacznie, że zasada kontradyktoryjności ma jednoznacznie pozytywną emanację. Nie jest możliwa zasadnicza zmiana modelu postępowania przygotowawczego, to wówczas pojawia się pytanie, w którym kierunku model ten powinien zmierzać. Z uwagi na to, że materiał musi być utrwalany, warto pomyśleć nad tym aby wyeliminować wady tego postępowania; np. rzadko korzysta się z instytucji art. 316 § 3 k.p.k., gdyż sąd nie obawia się śmierci świadka czy wyjazdu za granice, gdyż zawsze będzie mógł odczytać protokoły przesłuchania sporządzone przez Policję czy prokuratora. Zbyt wielka liczba wyjątków od zasady bezpośredniości powoduje, że nie poprawimy pewnych złych praktyk w zakresie utrwalania materiału dowodowego na etapie postępowania przygotowawczego. Tym samym warto byłoby rozważyć wprowadzenie regulacji zgodnie którą wolno na rozprawie głównej odczytać protokół przesłuchania podejrzanego sporządzony przez Policję, prokuratora czy sąd, tylko wówczas gdy było to przesłuchanie z udziałem obrońcy. Warto również wprowadzić obowiązek rejestracji dźwiękowej czy audio-wizualnej przesłuchania policyjnego, co wzmacniałoby wiarygodność materiału dowodowego. Pojawia się możliwość rezygnacji w niektórych sprawach, z protokolarnych form dokumentacji, szczególnie w kontekście kilkuset spraw, które kończą się umorzeniem postępowania z powodu niewykrycia sprawcy, co wymaga zdolności przewidzenia jakim wynikiem zakończy się dane postępowanie. Referent jest zwolennikiem umorzenia postępowania w wyniku pozytywnej mediacji i wprowadzenia zasady, że zgodę na skazanie bez rozprawy w postępowaniu przygotowawczym, ale tylko w obecności obrońcy , co zmniejszyłoby koszty rozprawy głównej. Pojawia się pytanie, czy prokuratorzy będą sięgać po uproszczoną formę dokumentacji czynności procesowych zdając sobie sprawę, że może nie dojść do zawarcia ugody. Niestety bardzo trudno zmienić złą praktykę w kwestii nadmiernego odraczania rozpraw, chociażby z uwagi na mentalność sędziów czy statystykę sądową.
Dr Maria Jeż-Ludwichowska z uwagi na wielowątkowość dyskusji, ograniczyła się w swojej wypowiedzi do spraw absolutnie najważniejszych. Zmiany kodeksu następują po to, aby postępowanie lepiej funkcjonowało – czyli szybciej i z zachowaniem zasady rzetelności procesu. Sama jednak szybkość postępowania nie jest i nie może być wartością samą w sobie. Nie warto w ogóle rozważać tych zagadnień, które są sprzeczne z Konstytucją czy ze standardami rzetelnego procesu. Czy mamy zastanowić się wyłącznie nad zmianą procedury karnej czy też należy przyczyn złego stanu rzeczy szukać w złej organizacji organów wymiaru sprawiedliwości czy chociażby w złym terminowaniu spraw. Właśnie tam powinna być skupiona aktywność KKPK. Nie może być tak, że w aktywnym ściganiu przestępstw uczestniczy jedynie jedna trzecia prokuratorów. Zmiany organizacyjne w całym sektorze wymiaru sprawiedliwości powinny być badane szczególnie uważnie. Sam kodeks nie jest zły, choć oczywiście można go jeszcze bardziej usprawnić. Dyskutantka jest przeciwna poszerzaniu możliwości zakończania spraw i tworzeniu nowych, zbędnych często bytów prawnych. Jest przeciwna przeniesieniu z kodeksu karnego skarbowego do kodeksu postępowania karnego. dobrowolnego poddania się odpowiedzialności z uwagi na to, że w procesie karnym mamy pokrzywdzonego, a co dopiero mówić o stosowaniu tego rozwiązania w przypadku orzekania kary pozbawienia wolności. Na koniec wystąpienia Maria Jeż-Ludwichowska wyraziła sprzeciw wobec prekluzji dowodowej, która nie pozostaje w zgodzie z zasadą prawdy oraz celem procesu karnego, a więc realizacją prawa karnego materialnego. Jest to niebezpieczne, aby w wyniku możliwych zaniedbań ze strony prokuratora, nie udało się zgromadzić odpowiedniego materiału dowodowego. Zaproponowała sięgnięcie w praktyce do nowoczesnych technik protokołowania, elektronicznego doręczania pism procesowych czy przesłuchania na odległość. Warto zatem korzystać z rozwiązań, które już istnieją, lub które od razu mogą być wprowadzone.
Sędzia dr Dariusz Kala podkreślił konieczność zmiany mentalności funkcjonariuszy wymiaru sprawiedliwości, konieczność organizowania szkoleń zarówno fakultatywnych jak i obligatoryjnych. Oponował na temat wprowadzenia pensum sędziowskiego, gdyż w wymiarze sprawiedliwości nie sposób tego uczynić. Nie zgadza się z poglądami, że instytucja 345 k.p.k. to przejaw inicjatywy ścigania sądu, bo sąd działa przecież w granicach skargi wyrażonej w kacie oskarżenia, a na etapie postępowania przygotowawczego w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów. Prawdą jest, że instytucja ta spowalnia postępowanie, ale z uwagi na zasadę prawdy materialnej, właśnie dzięki tej instytucji możliwe jest przyspieszenie postępowania na dalszym etapie i wcale nie dochodzi do umorzenia postępowania zaraz po zwrocie sprawy. Zlikwidowanie tej instytucji spowoduje, że sąd będzie musiał więcej czynności przeprowadzać z urzędu. Pomysł wyznaczania posiedzenia, na którym prokurator z uwagi na braki dowodowe otrzymywałby propozycję cofnięcia skargi jest rozwiązaniem chybionym z uwagi na to, że prokuratorzy nie będą chcieli tego zrobić z uwagi na statystykę i chęć pozbycia się sprawy. Stanowczo stwierdził, że bez rozwiązania problemu i zakresu zasady prawdy materialnej nie uda się rozwiązać wielu innych kwestii – jest o absolutnie fundament nowelizacji. Przyczyną długiego czasu procedowania również przed sądem jest nieprzestrzegania zasady koncentracji rozprawy poprzez zarządzanie dużych przerw między poszczególnymi rozprawami. Jest to spowodowane problemami z doręczeniem zawiadomień oskarżonemu, a tym samym hipotetyczne dziesięć kolejnych dni rozpraw nie dojdzie do skutku, tym samym art. 374 k.p.k. oraz art. 377 §3 k.p.k. wymaga zmiany.
Przewodniczący Konferencji prof. Piotr Hofmański jeszcze raz podkreślił, że zmiany procedury karnej muszą następować kompleksowo, gdyż inaczej system nie będzie należycie, a zatem rzetelnie i sprawnie funkcjonował.
Prokurator Grażyna Stanek podkreśliła, że przed Komisją Kodyfikacyjną Prawa Karnego stoi ogromne zadanie, jakim jest naprawa całego systemu prawa karnego. Zauważyła, że w wypowiedziach rozmówców częstokroć pojawia się sprzeczność, gdyż z jednej strony każdy z uczestników zwraca uwagę na wartość jaką jest stabilność prawa, a z drugiej proponuje szerokie zmiany. Z danych statystycznych wynika, że zmiany muszą być kompleksowe, jako że system funkcjonuje niewydolnie. Dodała, że model kontradyktoryjny jest drogi, a trudno sobie wyobrazić taki proces bez obowiązkowej obecności oskarżyciela czy pomocy profesjonalisty w osobie obrońcy. Pojawia się problem czy sędzia jednoosobowo powinien orzekać w kontradyktoryjnym procesie, oskarżyciel musi w kontradyktoryjnym procesie bardzo zaangażowany, a więc mieć obowiązkowy kontakt z dowodami. Wspomniała, że zapiskowe postępowanie nie jest przydatne przed sądem. Pojawią się pewne trudności w procesie karnym związane z przebudowanym modelem prokuratury, chociażby z uwagę na zasadę indyferencji, instytucję aprobaty prokuratorskiej czy zasadę niezależności – być może spowodują poprawę aktualnego stanu rzeczy. Podkreśliła znaczenie właściwego przygotowania rozprawy głównej, gdzie powinny zapaść decyzje dotyczące kalendarium rozprawy, a wiec wokanda powinna powstawać przed rozprawą. Nadal niestety nie korzysta się ze środków dyscyplinowania uczestników postępowania, jakie wprowadzono w 2007 r. Istotne jest szczegółowe rozplanowanie godzin wzywania uczestników procesu, tak aby można było zlikwidować zasadę indyferencji prokuratury. Zwróciła uwagę na problemy z wynagrodzeniem biegłych czy występujący praktyce problem zbyt częstego odraczania rozpraw. Podobnie jak dr Maria Jeż-Ludwichowska zwróciła uwagę na poszanowanie w procesie praw pokrzywdzonego. Na koniec zwróciła uwagę, że nadmierne skrócenie postępowania może doprowadzić do wypaczenia jego istot i nadużycia instrumentów prawnych skutkujących naruszeniem praw i obowiązków procesowych jak to częstokroć ma miejsce przy kontroli operacyjnej.
Przewodniczący Konferencji prof. Piotr Hofmański zapytał referentów czy chcieliby wypowiedzieć się w podsumowującym tonie. Prof. Jerzy Skorupka zrezygnował z zabrania głosu, natomiast głos zabrał dr Dariusz Świecki. Stwierdził, że w kodeksie karnym skarbowym rzeczywiście nie ma kary ograniczenia wolności, ale występują samoistne kary grzywny, bo w wypadach przewidujących grzywnę kumulatywną, jest to negatywna przesłanka dobrowolnego poddania się odpowiedzialności, a poza tym kodeks ten nastawiony jest na element fiskalny. Dodał, że nie powinniśmy się obawiać, że przy wprowadzeniu dobrowolnego poddania się odpowiedzialności na wzór kodeksu karnego skarbowego, część spraw z trybu art. 335 k.p.k. trafi do tego trybu, gdyż mamy przecież postępowanie wykonawcze, dzięki czemu będzie mniej spraw do egzekucji, a przecież nowa instytucja zapobiega trudnością z wykonywaniem kar i środków majątkowych. Ponadto zostają uwzględnione interesy pokrzywdzonego, który częstokroć pragnie jak najszybciej zakończyć proces. Wypowiadając się w kwestii prekluzji dowodowej i obowiązku stawiennictwa – jeśli wprowadzimy nieobowiązkowe niestawiennictwo, to przecież nie zwalnia to sądu, żeby dokonywał ustaleń faktycznych zgodnych z rzeczywistością. Na koniec podzielił się spostrzeżeniem, że tymczasowe aresztowanie w wielu przypadkach jest stosowane dlatego, że udział oskarżonego w rozprawie w postępowaniu zwyczajnym jest obowiązkowy, więc z uwagi na ich niestawiennictwo na pierwszej rozprawie głównej i nieskuteczność instytucji doprowadzenia sąd stosuje areszt. Podobnie w wypadku przekroczenia czasu przerwy w trybie 484, konieczna jest zmiana trybu na zwyczajny, co ponownie nierzadko wymusza stosowanie tymczasowego aresztowania.
Prof. Cezary Kulesza w swojej końcowej wypowiedzi podkreślił, że kategorycznie sprzeciwia się obustronnej prekluzji dowodowej na etapie wstępnej kontroli aktu oskarżenia. Zwrócił uwagę na znaczenie zasady kontradyktoryjności i równości broni, nawet jeśli ich osiągnięcie bywa bardzo trudne. Nie popiera rezygnacji z obowiązkowego udziału oskarżonego na rozprawie głównej, ani postulatu obowiązkowego udziału obrońcy w rozprawie głównej, gdyż wymiaru sprawiedliwości na to nie stać od strony fiskalnej. Poza tym obrońca nigdy nie zastąpi oskarżonego nie tylko z uwagi na obowiązek działania na korzyść. Nie zgodził się natomiast, aby strona powołująca dowód, była zobowiązana dostarczyć dowód na rozprawę główną, gdyż nie ma możliwości wyegzekwowania tego obowiązku. Poza tym istnieją wątpliwości oraz podejrzenia o matactwo budzi kontaktowanie się obrońcy że świadkiem.
Przewodniczący Konferencji prof. Piotr Hofmański jeszcze raz podziękował referentom za udział w dyskusji oraz za trud przygotowanie opinii, oraz wygłoszenia ciekawych referatów. Podziękował również dyskutantom oraz gościom, którzy przyjęli zaproszenia. Na koniec podziękował pani Sekretarz Komisji, Beacie Wiraszce-Berezie za przygotowanie logistyczne tej konferencji, po czym oddał głos podsekretarzowi stanu w Ministerstwie Sprawiedliwości – dr. Zbigniewowi Wronie, który również podziękował gościom i referentom za udział w pasjonującej dyskusji. Jego zdaniem dyskusja ta przyniosła wiele korzyści i umożliwi osiągnięcie celu jakim jest stworzenie modelu procesu karnego, będzie bardziej sprawny i jednocześnie bardziej sprawiedliwy niż ma to miejsce dotychczas, a nie uda się tego osiągnąć bez zachowania zasady prawdy materialnej. Zwrócił uwagę na konieczność tworzenia elastycznych rozwiązań legislacyjnych, które będą uwzględniać jak najszerszą gamę czynników, a na koniec podziękował całej Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego za wybór zagadnienia i zorganizowanie całej konferencji.
Na koniec wypowiedział się Przewodniczący Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego prof. Andrzej Zoll, który celowo zrezygnował z podsumowania Konferencji z uwagi na obszerność materiału i dalsze prace nad rezultatami tej dyskusji. Przypomniał, że na początku lipca odbędzie się konferencja dotycząca postępowania środków zapobiegawczych, zaś jesienią konferencja poświęcona postępowaniu odwoławczemu i kasacyjnemu. Zapewnił wszystkich zebranych, że Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego przywiązuje duże znaczenie do stabilności prawa. Na koniec zauważył, że przy tworzeniu prawa konieczne jest uwzględnianie zarówno uwarunkowań prawnych jak też i rozwiązań logistyczno-organizacyjnych. W ostatnim słowie prof. Andrzej Zoll wspomniał, że „szybkość postępowania nie jest dobrem samym w sobie, natomiast przewlekłość postępowania jest na pewno złem w samym sobie”.
*****
sporządził: mgr Paweł Czarnecki, asystent Przewodniczącego i Zastępcy Przewodniczącego KKPK