Ryszard A. Stefański
Odpowiedź na akt oskarżenia
1. Odpowiedź na akt oskarżenia jest instytucją nową w polskim procesie karnym wprowadzoną po raz pierwszy do ustawodawstwa karnoprocesowego dopiero w kodeksie postępowania karnego z 1997 r. 
Pewne podobieństwo, aczkolwiek bardzo odległe, wykazywał sprzeciw wobec aktu oskarżenia znany kodeksowi postępowania karnego z 1928 r. W myśl art. 286 tego kodeksu oskarżonemu służyło w terminie zawitym 7 dni od daty doręczenia aktu oskarżenia, prawo wniesienia przeciw aktowi oskarżenia sprzeciwu, sporządzonego przez adwokata. Podstawą sprzeciwu mógł być tylko (art. 287): a) brak znamion przestępstwa w czynie zarzucanym oskarżonemu, b) złożenie aktu oskarżenia przez nieuprawnionego oskarżyciela, c) istnienie okoliczności, uzasadniających umorzenie postępowania, d) niewłaściwość sądu. Wyliczenie to było wyczerpujące i nie można było go wnieść z innych powodów. W wypadku, gdy zachodziła którakolwiek z tych okoliczności, prezes sądu był zobowiązany przed doręczeniem aktu oskarżenia z urzędu wnieść sprawę na posiedzenie niejawne (art. 290). Sąd był obowiązany rozpoznać sprzeciw na posiedzeniu niejawnym (art. 288). Po rozpoznaniu sprzeciwu sąd umarzał postępowanie w całości lub w części, odrzucał sprzeciw, albo uznając swą niewłaściwość, przekazywał sprawę komu należy (art. 289).
Jeśli chodzi o odpowiedź na akt oskarżenia, to oskarżony – zgodnie z art. 338 § 2 k.p.k. – ma prawo wniesienia, w terminie 7 dni od doręczenia mu aktu oskarżenia, pisemnej odpowiedzi na akt oskarżenia, o czym należy go pouczyć. Odpowiedź na akt oskarżenia nie ma formy sprzeciwu, a odnosi się – o czym mowa niżej – do tez aktu oskarżenia.
2. W świetle art. 338 § 2 k.p.k. odpowiedź na akt oskarżenia można określić jako pisemne oświadczenie oskarżonego w przedmiocie wniesionego przeciwko niemu aktu oskarżenia. 
W doktrynie odpowiedź na akt oskarżenia traktuje się jako instytucję wzmacniającą zasadę kontradyktoryjności i gwarantującą realizację prawa do obrony. Uznaje się też, że jest elementem realizacji europejskiego standardu rzetelności postępowania przez zagwarantowanie „równości broni” stron procesowych do wpływania na przebieg procesu. Podkreśla się, że jest ona jednocześnie wyrazem realizacja zasady równości stron, gdyż daje oskarżonemu „równą szansę kształtowania zapatrywań sędziów na sprawę”, ma „równoważyć pierwsze wrażenie sądu, wywołane lekturą aktu oskarżenia i zobiektywizować przedmiot sprawy w oczach sądu w myśl paremii audiatur et altera pars” oraz „likwiduje zachwianie równouprawnienia stron procesowych na niekorzyść oskarżonego już w punkcie wyjścia procesu karnego”. Twórcy kodeksu akt ten traktowali jako wzmacniający zasadę kontradyktoryjności, pisząc wprost, że „Jako ważny krok w kierunku wzmocnienia kontradyktoryjności wprowadzono prawo oskarżonego do wniesienia pisemnej odpowiedzi na akt oskarżenia (art. 338 § 2 k.k.). Pismo takie, podobnie jak odpowiedź na pozew w postępowaniu cywilnym, da oskarżonemu możliwość ustosunkować się do twierdzeń aktu oskarżenia, zapobiegając jednostronności wytworzonego jedynie przez akt oskarżenia obrazu przedmiotu procesu w oczach sądu w punkcie wyjścia sądowego rozpoznania sprawy. Wydaje się więc też rzeczą naturalną, że odpowiedź na akt oskarżenia łączyć się będzie zwykle z wnioskami oskarżonego o charakterze dowodowym lub dotyczącym kwestii, o których mowa w art. 339”.
Mając na uwadze, że odpowiedź na akt oskarżenia może być wniesiona we wstępnej fazie postępowania sądowego i pozwala oskarżonemu ustosunkować się do aktu oskarżenia, należy opowiedzieć się za tym, że jest ona przejawem zasady kontradyktoryjności, zasady równości stron oraz prawa do obrony; już bowiem w pierwszej fazie postępowania jurysdykcyjnego stwarza oskarżonemu możliwość odniesienia się do sformułowań aktu oskarżenia oraz wystąpienia czynnie wobec stawianych mu zarzutów i to po skompletowaniu materiału dowodowego oraz po przedstawieniu z punktu widzenia oskarżyciela oceny jego wartości.
3. Wniesienie odpowiedzi na akt oskarżenia jest prawem zagwarantowanym oskarżonemu i do niego należy decyzja, czy z niego skorzysta. Nie można zatem żądać od niego jej złożenia. Uprawnionym do jej wniesienia jest oskarżony, ale nie może budzić wątpliwości – ze względu na pozycję obrońcy w procesie – możliwość jej sporządzenia i wniesienia przez obrońcę; ustawa nie wymaga dokonania tej czynności osobiście przez oskarżonego, jak też nie jest wymagany przymus adwokacki.
4. Odpowiedź przysługuje na każdy akt oskarżenia, niezależnie od tego, kto go wniósł, a więc w wypadku wniesienia zwykłego aktu oskarżenia (art. 331 § 1 k.p.k.), aktu oskarżenia zawierającego wniosek o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy (art. 335 § 1 k.p.k.), uproszczonego aktu oskarżenia (art. 332 § 3 k.p.k.), aktu oskarżenia oskarżyciela posiłkowego (art. 55 § 1 k.p.k.) i prywatnego aktu oskarżenia (art. 59 § 1 k.p.k.). Przepisy regulujące postępowania, w których mogą być wniesione te akty oskarżenia, nie wyłączają stosowania art. 338 § 2 k.p.k. Wprawdzie nie jest wyłączone przekazanie odpowiedzi na akt oskarżenia w postępowaniu uproszczonym w sytuacji, gdy został wniesiony tzw. uproszczony akt oskarżenia, czyli nie zawierający uzasadnienia, lecz wątpliwa może być jej wartość merytoryczna, skoro oskarżony nie zna motywów, które legły u podstaw oskarżenia. To samo dotyczy postępowania z oskarżenia prywatnego, w którym akt oskarżenia może ograniczyć się do oznaczenia osoby oskarżonego, zarzucanego mu czynu oraz wskazania dowodów, na których opiera się oskarżenie (art. 487 k.p.k.).
Szczególne znaczenie ma odpowiedź na akt oskarżenia wniesiony przez oskarżyciela posiłkowego samoistnego (art. 55 § 1 k.p.k.). W takim wypadku odpowiedź na akt oskarżenia może mieć o tyle istotne znaczenie, że chodzi o sprawę o wątpliwym materiale dowodowym, skoro postępowanie przygotowawcze było dwukrotnie umorzone. Pisemna odpowiedź na taki akt oskarżenia daje oskarżonemu – jak wskazuje się w literaturze – możliwość ustosunkowania się do zaangażowanych emocjonalnie i nie zawsze obiektywnych twierdzeń zawartych w akcie oskarżenia, co może ułatwić sądowi ocenę podstaw faktycznych oskarżenia. 
Odpowiedź na akt oskarżenia może być wniesiona także w razie złożenia wniosku o warunkowe umorzenie postępowania, lecz wówczas mutatis mutandis właściwą jej nazwą jest: „odpowiedź na wniosek o warunkowe umorzenie postępowania”. Do wniosku tego – w myśl art. 336 § 5 k.p.k. – stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące aktu oskarżenia zawarte w rozdziale 40, w którym znajduje się art. 338 § 2 k.p.k. Nie jest możliwe uczynienie tego w stosunku do wniosku o umorzenie postępowania przygotowawczego i zastosowanie środków zabezpieczających (art. 324 § 1 k.p.k.).
5. Ustawa nie określa zawartości treściowej odpowiedzi na akt oskarżenia, lecz z samej jej istoty wynika, że należy się w niej ustosunkować do twierdzeń aktu oskarżenia. Mogą w niej być podniesione zarówno kwestie merytoryczne, np. mogą być przytoczone argumenty kwestionujące twierdzenia zawarte w akcie oskarżenia lub wskazujące na istotne braki postępowania przygotowawczego, jak i formalne, np. zwracające uwagę na braki formalne aktu oskarżenia. Trafnie wskazuje się w doktrynie, że w odpowiedzi na akt oskarżenia, oskarżony przedstawia sądowi swoje stanowisko wobec oskarżenia. 
Odpowiedź może zawierać różne wnioski, np. wniosek o skierowanie sprawy na posiedzenie w celu wydania postanowienia o zwrocie sprawy prokuratorowi w celu usunięcia istotnych braków postępowania przygotowawczego (art. 339 § 3 pkt 4 k.p.k.), wniosek o warunkowe umorzenie postępowania (art. 339 § 1 k.p.k.) lub o skazanie go bez przeprowadzenia postępowania dowodowego, z tym, że powinien wskazać, jaka kara lub środek karny ma być orzeczony (art. 387 § 1 k.p.k.). Nie jest wykluczone sformułowanie wniosków dowodowych, które przecież, podobnie jak odpowiedź na akt oskarżenia, mają być złożone w ciągu 7 dni od doręczenia aktu oskarżenia.
6. Z odpowiedzią na akt oskarżenia powinien zapoznać się prezes sądu, by w zależności od jej treści, wydać stosowne zarządzenia, np. o dopuszczeniu dowodów i zarządzeniu ich sprowadzenia na rozprawę (art. 352 k.p.k.) lub o skierowaniu sprawy na posiedzenie w celu wydania postanowienia o zawieszeniu postępowania (art. 339 § 3 pkt 5 k.p.k.). 
W związku z tym, do czasu upływu terminu do złożenia odpowiedzi na akt oskarżenia nie powinien on podejmować dalszych czynności, tj. kierować sprawy na posiedzenie (art. 339 k.p.k.) lub wyznaczać rozprawy (art. 350 § 1 k.p.k.). Po wpłynięciu odpowiedzi na akt oskarżenia może przecież zachodzić potrzeba podjęcia decyzji przekraczającej uprawnienia prezesa sądu lub wykonaniu innych czynności niezbędnych dla należytego przygotowania rozprawy głównej.
7. Odpowiedź na akt oskarżenia ma być wniesiona w ciągu 7 dni, który to termin biegnie od doręczenia aktu oskarżenia. Jest to termin instrukcyjny i jego niedotrzymanie nie powoduje negatywnych skutków dla oskarżonego; nie traci prawa do wniesienia odpowiedzi po upływie tego terminu. Nie jest to bowiem termin prekluzyjny, który powodowałby utratę tego uprawnienia. Treść art. 385 § 3 k.p.k. pozwala przyjąć, że odpowiedź na akt oskarżenia może być złożona najpóźniej do czasu otwarcia przewodu sądowego, tj. odczytania aktu oskarżenia. 
Nie można podzielić poglądu, że wniesienie odpowiedzi po terminie powoduje utratę charakteru pisma jako odpowiedzi na akt oskarżenia, a stanowi jedynie pismo procesowe oskarżonego o określonej treści. Oskarżony swoje stanowisko w przedmiocie oskarżenia może przecież sformułować w każdym czasie, a wymaganie, by uczynił to w ciągi 7 dni od doręczenia aktu oskarżenia, ma służyć przyspieszeniu postępowania. Złożenie takiego oświadczenia po terminie nie zmienia jego znaczenia. Tak jak i złożone w terminie ma służyć poznaniu przez sędziów, jeszcze przed zapoznaniem się z aktami sprawy, stanowiska oskarżonego co do zasadności oskarżenia. Spóźniając się ze złożeniem odpowiedzi na akt oskarżenia, oskarżony musi się liczyć z tym, że sędziowie mogą poznać jego stanowisko już po lekturze akt i jego efekt może być mniejszy.
8. Odpowiedź na akt oskarżenia ma wyłącznie formę pisemną; w art. 338 § 2 k.p.k. wyraźnie wymieniono tę formę. Nie jest zatem możliwe złożenie jej ustnie do protokołu (art. 116 k.p.k.). W związku z tym rodzi się pytanie, czy powinna ona odpowiadać warunkom określonym w art. 119 k.p.k. W doktrynie wyrażany jest pogląd, że wprawdzie ma formę pisemną, lecz nie musi spełniać wymogów pisma procesowego. Poglądu tego nie można aprobować, gdyż wobec treści art. 338 § 2 k.p.k. nie budzi wątpliwości, że jest składana na piśmie i zawiera oświadczenie oskarżonego, czyli odpowiada pojęciu pisma procesowego; skoro tak to powinna spełniać wymagania określonym w art. 119 § 1 k.p.k.. W związku z tym powinna zawierać: 1) oznaczenie organu, do którego jest skierowane, oraz sprawy, której dotyczy, 2) oznaczenie oraz adres wnoszącego pismo, 3) treść oświadczenia, w miarę potrzeby z uzasadnieniem, 4) datę i podpis składającego pismo. Jeżeli odpowiedź na akt oskarżenia nie odpowiada tym wymaganiom formalnym, a brak jest tego rodzaju, że pismo nie może otrzymać biegu, wzywa się osobę, od której pismo pochodzi, do usunięcia braku w terminie 7 dni (art. 120 § 1 k.p.k.). W razie uzupełnienia braku w terminie, pismo wywołuje skutki od dnia jego wniesienia. W razie nieuzupełnienia braku w terminie, pismo uznaje się za bezskuteczne, o czym należy pouczyć przy doręczeniu wezwania (art. 120 § 2 k.p.k.). Odmówienie odpowiedzi na akt oskarżenia charakteru pisma procesowego prowadziłoby do tego, że w wypadku braków formalnych, np. niepodpisania pisma przez oskarżonego, nie byłoby podstaw prawnych do żądania usunięcia braków; art. 120 § 1 k.p.k. nie miałby wówczas zastosowania.
9. Ustawa nakłada obowiązek pouczenia oskarżonego o prawie wniesienia odpowiedzi na akt oskarżenia. Należy to uczynić także wówczas, gdy korzysta z pomocy obrońcy. Brak takiego pouczenia lub mylne pouczenie – zgodnie z art. 16 § 1 k.p.k. – nie może wywoływać ujemnych skutków procesowych dla oskarżonego, lecz jak podkreśla się w doktrynie, ujemne skutki niewniesienia odpowiedzi na akt oskarżenia mogą występować wyjątkowo. Okoliczności, które oskarżony chciał zawrzeć w odpowiedzi na akt oskarżenia, może on przedstawić sądowi w toku dalszego procesu, a zwłaszcza w trakcie przewodu sądowego. Naruszenie tego obowiązku w zasadzie nie stanowi względnego powodu odwoławczego.
10. Odpowiedź na akt oskarżenia, inaczej niż akt oskarżenia, nie podlega odczytaniu, a jedynie przewodniczący informuje o jego treści, co należy rozumieć jako przytoczenie najważniejszych jego tez. Informacja o treści odpowiedzi na akt oskarżenia powinna zawierać wszystkie istotne okoliczności zawarte w tym piśmie dotyczące oskarżenia. Wymóg poinformowania o treści odpowiedzi na akt oskarżenia nie oznacza, że nie może być odczytana, a dopuszczalność jej odczytania w całości można wyprowadzić w drodze rozumowania argumentum a minori ad maius. Skoro bowiem można dokonać jej streszczenia, to tym bardziej można odczytać ją w całości. Treść art. 385 § 2 k.p.k. nie zobowiązuje przewodniczącego do jej odczytania in extenso. Oczywiście jej odczytanie w całości może mieć miejsce wówczas, gdy nie jest obszerna. Niewątpliwie nie może zaistnieć taka sytuacja, że uzasadnienie aktu oskarżenia – ze względu na szczególną obszerność – nie będzie odczytywane, zostaną zaś przedstawione tylko podstawy oskarżenia, a w całości zostanie odczytana szczególnie obszerna odpowiedź na akt oskarżenia. To samo należy odnieść do sytuacji, gdy za zgodą stron poprzestano na przedstawieniu podstaw oskarżenia. Inne postępowanie byłoby przejawem niekonsekwencji.
11. Istotne znaczenie ma określenie znaczenia odpowiedzi na akt oskarżenia. Nie budzi wątpliwości, że oskarżony formułuje w niej swoje stanowisko w przedmiocie zasadności oskarżenia. Nie może być ona uznana za środek dowodowy, gdyż nie są to wyjaśnienia oskarżonego, które mogą być przecież utrwalone tylko w formie protokołu albo na piśmie w warunkach określonych w art. 176 § 1 k.p.k. Nie zastępuje wyjaśnień oskarżonego, jak też nie jest dowodem z dokumentu. 
Odpowiedź jest jednak ujawniana na rozprawie. Art. 385 § 3 k.p.k. nakazuje przewodniczącemu poinformowanie o jej treści. Skoro jest ujawniana w toku przewodu sądowego, to wydawać by się mogło, że może stanowić podstawę wyroku, gdyż – zgodnie z art. 410 k.p.k. – podstawę wyroku może stanowić tylko całokształt okoliczności ujawnionych w toku rozprawy głównej. W przepisie tym chodzi o dowody, a odpowiedź na akt oskarżenia nie ma takiego waloru. Odpowiedź na akt oskarżenia jest jednym z dokumentów procesowych, nie mających charakteru dowodowego, którego znaczenie procesowe polega na zrównoważeniu tenoru aktu oskarżenia. Nie bez powodu ustawodawca przewidział jej ujawnienie bezpośrednio po odczytaniu aktu oskarżenia.