Tekst ujednolicony – materiał roboczy

Dz.U.2016.1196 z późn. zm.
ROZPORZĄDZENIE
MINISTRA ROLNICTWA I ROZWOJU WSI
z dnia 25 lipca 2016 r.
w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania, wypłaty oraz zwrotu pomocy finansowej na operacje typu "Premie na rozpoczęcie działalności pozarolniczej" w ramach poddziałania "Pomoc na rozpoczęcie pozarolniczej działalności gospodarczej na obszarach wiejskich" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020
(Dz. U. z dnia 8 sierpnia 2016 r.)
Na podstawie art. 45 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020 (Dz. U. poz. 349 i 1888 oraz z 2016 r. poz. 337) zarządza się, co następuje:
§ 1. Rozporządzenie określa szczegółowe warunki i tryb przyznawania, wypłaty oraz zwrotu pomocy finansowej na operacje typu "Premie na rozpoczęcie działalności pozarolniczej" w ramach poddziałania "Pomoc na rozpoczęcie pozarolniczej działalności gospodarczej na obszarach wiejskich" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020, zwanym dalej "Programem", w tym:
1)	formę i tryb składania wniosków o przyznanie pomocy finansowej oraz wniosków o płatność;
2)	szczegółowe wymagania, jakim powinny odpowiadać wnioski o przyznanie pomocy finansowej oraz wnioski o płatność;
3)	kryteria wyboru operacji;
4)	przypadki, w których następcy prawnemu beneficjenta jest przyznawana pomoc, oraz warunki i tryb przyznania tej pomocy.
§ 2. 1. Pomoc finansową na operacje typu "Premie na rozpoczęcie działalności pozarolniczej" w ramach poddziałania "Pomoc na rozpoczęcie pozarolniczej działalności gospodarczej na obszarach wiejskich" objętego Programem, zwaną dalej "pomocą", przyznaje się:
1)	 osobie fizycznej, która:
a)	jest obywatelem państwa członkowskiego Unii Europejskiej,
b)	ma ukończone 18 lat w dniu składania wniosku o przyznanie pomocy,
c)	 podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników w pełnym zakresie jako rolnik, małżonek rolnika lub domownik rolnika nieprzerwanie od co najmniej 12 miesięcy poprzedzających dzień złożenia wniosku o przyznanie pomocy albo,
d)	 (uchylona)
2)	 beneficjentowi albo małżonkowi beneficjenta poddziałania "Płatności na rzecz rolników kwalifikujących się do systemu dla małych gospodarstw, którzy trwale przekazali swoje gospodarstwo innemu rolnikowi" objętego Programem, o ile nie została ustanowiona rozdzielność majątkowa,
-	która przedłożyła albo który przedłożył biznesplan oraz zobowiązała się albo zobowiązał się do jego realizacji. 
1a.  Do okresu, o którym mowa w ust. 1 pkt 1 lit. c, wlicza się podleganie ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności rolniczej winnym państwie członkowskim Unii Europejskiej lub państwie członkowskim Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA).
2. Pomoc przyznaje się, jeżeli:
1)	 gospodarstwo rolne, w którym pracuje osoba fizyczna, o której mowa w ust. 1 pkt 1:
a)	 (uchylona),
b)	 jest położone na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości znajdującej się na terenie:
–	gminy wiejskiej lub
–	gminy miejsko-wiejskiej, z wyłączeniem miast liczących powyżej 5 tysięcy mieszkańców, lub
–	gminy miejskiej, z wyłączeniem miejscowości liczących powyżej 5 tysięcy mieszkańców;
2)	 do użytków rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, o którym mowa w pkt 1, przyznano jednolitą płatność obszarową na podstawie przepisów o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego za rok poprzedzający rok złożenia wniosku o przyznanie pomocy lub za rok, w którym został złożony wniosek o przyznanie pomocy.
3.  Warunek, o którym mowa w ust. 2 pkt 1 lit. b, uznaje się za spełniony, jeżeli większa część gruntów rolnych wchodzących w skład gospodarstwa rolnego, na podstawie danych zawartych w ewidencji wniosków o przyznanie płatności dotyczących działek wchodzących w skład gospodarstwa rolnego zgłoszonych do jednolitej płatności obszarowej na podstawie przepisów o płatnościach w ramach systemów wsparcia bezpośredniego w roku złożenia wniosku o przyznanie pomocy, jest położona na obszarze gminy, o której mowa w ust. 2 pkt 1 lit. b. W przypadku nieubiegania się o jednolitą płatność obszarową w roku złożenia wniosku o przyznanie pomocy, gminę tę ustala się na podstawie danych dotyczących działek zgłoszonych do jednolitej płatności obszarowej w roku poprzedzającym rok złożenia wniosku o przyznanie pomocy.
4.  Pomocy nie przyznaje się podmiotom, o których mowa w ust. 1 pkt 1 i 2, jeżeli są wspólnikami spółki wpisanej do Krajowego Rejestru Sądowego.
5.  W przypadku inwestycji niezwiązanych z nieruchomością pomoc przyznaje się, jeżeli miejsce zamieszkania podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy znajduje się w miejscowości należącej do:
1)	gminy wiejskiej lub
2)	gminy miejsko-wiejskiej, z wyłączeniem miast liczących powyżej 5 tysięcy mieszkańców, lub
3)	gminy miejskiej, z wyłączeniem miejscowości liczących powyżej 5 tysięcy mieszkańców.
§ 2a.  1. Pomoc przyznaje się na operację:
1)	 związaną z podejmowaniem pozarolniczej działalności gospodarczej, zwanej dalej "działalnością pozarolniczą", oraz zaprzestaniem chowu i hodowli świń na obszarach wiejskich, na których są położone gospodarstwa, w których jest prowadzony chów lub hodowla świń, wymienionych w części I, II lub III załącznika do decyzji wykonawczej Komisji 2014/709/UE z dnia 9 października 2014 r. w sprawie środków kontroli w zakresie zdrowia zwierząt w odniesieniu do afrykańskiego pomoru świń w niektórych państwach członkowskich i uchylającej decyzję wykonawczą 2014/178/UE (Dz. Urz. UE L 295 z 11.10.2014, str. 63, z późn. zm.), albo
2)	 związaną z podejmowaniem działalności pozarolniczej, inną niż wymieniona w pkt 1.
1a.  Przez działalność pozarolniczą rozumie się działalność gospodarczą podlegającą przepisom prawa przedsiębiorców albo działalność oświatową podlegającą przepisom prawa oświatowego.
1b.  Przez podejmowanie działalności pozarolniczej rozumie się:
1)	podejmowanie tej działalności po raz pierwszy albo
2)	podejmowanie tej działalności ponownie po upływie co najmniej 24 miesięcy od dnia jej ostatniego zawieszenia lub zakończenia, poprzedzających dzień złożenia wniosku o przyznanie pomocy, albo
3)	podejmowanie tej działalności w określonym przedmiocie działalności gospodarczej według Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD) na poziomie podklasy po raz pierwszy albo ponownie po upływie co najmniej 24 miesięcy od dnia jej wykreślenia z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, poprzedzających dzień złożenia wniosku o przyznanie pomocy.
2. Podmiot, o którym mowa w § 2 ust. 1 pkt 2, może ubiegać się o pomoc wyłącznie na operację w zakresie wskazanym w ust. 1 pkt 2.
3. Uznaje się, że chów lub hodowla świń jest prowadzona w gospodarstwach na obszarach, o których mowa w ust. 1 pkt 1, jeżeli siedziba stada świń znajduje się na tym obszarze, zgodnie z rejestrem zwierząt gospodarskich oznakowanych i siedzib stad tych zwierząt, o którym mowa w przepisach ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt (Dz. U. z 2017 r. poz. 546).
§ 3. 1. Biznesplan, o którym mowa w § 2 ust. 1, zawiera:
1)	opis wyjściowej sytuacji ekonomicznej podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy, obejmujący informacje dotyczące:
a)	źródeł finansowych i zasobów materialnych, jakie podmiot ten posiada do podjęcia działalności pozarolniczej, w tym gruntów, budynków i budowli, maszyn, urządzeń i wyposażenia, które będą wykorzystywane w ramach prowadzenia tej działalności,
b)	 kwalifikacji zawodowych z zakresu podejmowanej działalności pozarolniczej, o ile podmiot ten takie kwalifikacje posiada - w przypadku operacji, o których mowa w § 2a ust. 1 pkt 2,
c)	 (uchylona),
d)	 liczby miejsc pracy w przeliczeniu na pełne etaty, w przypadku gdy podmiot prowadzi działalność pozarolniczą; przyjmuje się wyższy stan zatrudnienia obliczony na podstawie:
–	średniej arytmetycznej z 12 miesięcy poprzedzających miesiąc złożenia wniosku o przyznanie pomocy, a w przypadku gdy działalność pozarolnicza jest prowadzona krócej, na podstawie średniej arytmetycznej z okresu prowadzenia tej działalności, lub
–	danych o zatrudnieniu za miesiąc poprzedzający miesiąc złożenia wniosku o przyznanie pomocy;
2)	wskazanie celów pośrednich i końcowych, dotyczących rozwoju działalności pozarolniczej;
3)	 wskazanie planowanej do utworzenia liczby miejsc pracy w przeliczeniu na pełne etaty średnioroczne, zwanych dalej "miejscami pracy";
4)	informacje dotyczące działań mających na celu rozwój działalności pozarolniczej, w tym:
a)	opis i szacunkową wartość planowanych inwestycji w środki trwałe i inne środki związane z działalnością pozarolniczą oraz wskazanie, czy mają one charakter innowacyjny w obrębie gminy, na obszarze której będzie się znajdować główne miejsce wykonywania działalności w zakresie produktu lub procesu (technologii), lub marketingu, lub organizacji,
b)	informacje o planowanym udziale w szkoleniach lub korzystaniu z usług doradczych, w tym szacunkową wartość tych działań lub innych przedsięwzięć, wymaganych do rozwoju działalności pozarolniczej - jeżeli podmiot ubiegający się o przyznanie pomocy planuje realizację tych działań;
5)	charakterystykę podejmowanej działalności pozarolniczej, w tym określenie przedmiotu tej działalności, zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności (PKD);
6)	uzasadnienie ekonomiczne operacji.
2. Pomoc przyznaje się, jeżeli biznesplan, o którym mowa w ust. 1:
1)	zapewnia zgodność szacunkowych wartości planowanych inwestycji w środki trwałe z cenami rynkowymi;
2)	przewiduje:
a)	wydatki w kwocie stanowiącej co najmniej 100% kwoty pomocy, w tym inwestycje w środki trwałe o szacunkowej wartości równej co najmniej kwocie stanowiącej 70% kwoty pomocy,
b)	 zakup wyłącznie nowych maszyn, urządzeń, środków transportu oraz wyposażenia - w ramach inwestycji, o których mowa w ust. 1 pkt 4 lit. a,
c)	utworzenie co najmniej jednego miejsca pracy,
d)	 zaprzestanie chowu i hodowli świń - w przypadku operacji, o której mowa w § 2a ust. 1 pkt 1;
3)	zakłada, że:
a)	 główne miejsce wykonywania działalności pozarolniczej, które zostanie wskazane w Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, w przypadku inwestycji niezwiązanych z nieruchomością, znajduje się w miejscowości, o której mowa w § 2 ust. 5,
b)	jeżeli operacja, którą zamierza realizować podmiot ubiegający się o przyznanie pomocy, jest związana z budową, przebudową, remontem połączonym z modernizacją, wyposażeniem lub zagospodarowaniem nieruchomości objętej operacją, miejsce położenia tej nieruchomości będzie znajdować się w miejscowości, o której mowa w lit. a,
c)	miejscem realizacji operacji, o której mowa w lit. b, jest miejsce położenia nieruchomości.
3.  W przypadku gdy biznesplan, o którym mowa w § 2 ust. 1, przewiduje inwestycję związaną z budową, przebudową lub remontem połączonym z modernizacją, inwestycja ta może zostać zrealizowana wyłącznie na gruntach stanowiących własność lub współwłasność, przedmiot użytkowania wieczystego, lub przedmiot dzierżawy, podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy.
4. Inwestycji, o których mowa w ust. 1 pkt 4 lit. a, nie finansuje się z innych środków publicznych.
5. Za kwalifikacje zawodowe, o których mowa w ust. 1 pkt 1 lit. b, uważa się:
1)	ukończone studia pierwszego stopnia lub studia drugiego stopnia, lub jednolite studia magisterskie, lub
2)	wykształcenie średnie, lub
3)	 kwalifikacje na poziomie zasadniczej szkoły zawodowej lub branżowej szkoły I stopnia w zawodzie związanym z podjęciem określonej działalności pozarolniczej, wymienionej w załączniku do rozporządzenia, lub,
4)	 tytuł wykwalifikowanego robotnika, mistrza lub tytuł zawodowy lub tytuł zawodowy mistrza, w zawodzie związanym z podjęciem działalności pozarolniczej wymienionej w załączniku do rozporządzenia, uzyskany w formach pozaszkolnych.
6. Dokumentem potwierdzającym posiadanie kwalifikacji zawodowych, o których mowa w ust. 5, są w szczególności świadectwo, certyfikat lub dyplom.
7.  Za wydatki, o których mowa w ust. 2 pkt 2 lit. a, nie uznaje się wydatków poniesionych przed dniem złożenia wniosku o przyznanie pomocy.
§ 4.  (uchylony).
§ 5. Szczegółowy wykaz działalności pozarolniczych, w zakresie których może być przyznana pomoc, określa załącznik do rozporządzenia.
§ 6. 1.  Pomoc przyznaje się w wysokości:
1)	150 000 zł, jeżeli operacja przewiduje utworzenie co najmniej 1 miejsca pracy;
2)	200 000 zł, jeżeli operacja przewiduje utworzenie co najmniej 2 miejsc pracy;
3)	250 000 zł, jeżeli operacja przewiduje utworzenie co najmniej 3 miejsc pracy.
2. Pomoc przyznaje się danemu podmiotowi tylko raz.
3. Przepisu ust. 2 nie stosuje się do podmiotów, którym przyznano pomoc, jeżeli:
1)	zostało stwierdzone wygaśnięcie decyzji o przyznaniu pomocy - w przypadku, o którym mowa w § 15 ust. 2 i 3, albo
2)	została uchylona decyzja o przyznaniu pomocy - w przypadku, o którym mowa w § 15 ust. 4.
4. Pomocy nie przyznaje się podmiotowi, który uzyskał pomoc finansową:
1)	na operacje typu "Premie dla młodych rolników" w ramach poddziałania "Pomoc w rozpoczęciu działalności gospodarczej na rzecz młodych rolników", objętych Programem lub
2)	na operacje typu "Restrukturyzacja małych gospodarstw" w ramach poddziałania "Pomoc na rozpoczęcie działalności gospodarczej na rzecz rozwoju małych gospodarstw", objętych Programem, lub
3)	w ramach działania "Różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013, lub
4)	w ramach działania "Wdrażanie lokalnych strategii rozwoju" dla operacji, które odpowiadają warunkom przyznania pomocy w ramach działania "Różnicowanie w kierunku działalności nierolniczej" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013.
§ 7. 1.  Prezes Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, zwanej dalej "Agencją", podaje do publicznej wiadomości, na stronie internetowej administrowanej przez Agencję, co najmniej w jednym dzienniku o zasięgu krajowym oraz w Centrali Agencji, oddziałach regionalnych i biurach powiatowych Agencji, ogłoszenie o naborze wniosków o przyznanie pomocy, nie później niż 30 dni przed dniem planowanego rozpoczęcia terminu składania tych wniosków.
2.  Ogłoszenie, o którym mowa w ust. 1, zawiera wskazanie:
1)	dnia rozpoczęcia oraz dnia zakończenia terminu składania wniosków o przyznanie pomocy;
2)	rodzaju operacji, zgodnie z § 2a ust. 1 pkt 1 lub 2, dla której będzie realizowany nabór wniosków o przyznanie pomocy.
3.  Termin, o którym mowa w ust. 2 pkt 1, nie może być krótszy niż 14 dni oraz dłuższy niż 30 dni.
4. Agencja udostępnia formularz wniosku o przyznanie pomocy, formularz wniosku o płatność, wzór biznesplanu oraz wzory oświadczeń dołączanych do wniosku o przyznanie pomocy oraz do wniosku o płatność nie później niż w dniu podania do publicznej wiadomości ogłoszenia, o którym mowa w ust. 1.
§ 8. Wniosek o przyznanie pomocy składa się do dyrektora oddziału regionalnego Agencji właściwego ze względu na miejsce zamieszkania podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy.
§ 9. 1. Wniosek o przyznanie pomocy, poza elementami podania określonymi w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego, zawiera:
1)	dane podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy:
a)	imię i nazwisko,
b)	miejsce zamieszkania i adres,
c)	numer identyfikacyjny Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (numer PESEL), a jeżeli podmiot ten nie posiada obywatelstwa polskiego - kod kraju, serię i numer paszportu lub innego dokumentu tożsamości,
d)	numer identyfikacji podatkowej (NIP), o ile został nadany;
2)	numer identyfikacyjny, o którym mowa w przepisach o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy, o ile został mu nadany, albo numer identyfikacyjny:
a)	małżonka - w przypadku gdy wyraził zgodę na nadanie mu tego numeru albo
b)	współposiadacza gospodarstwa - w przypadku gdy wyraził zgodę na nadanie mu tego numeru lub
c)	rolnika - w przypadku gdy wyraził zgodę na nadanie mu tego numeru;
3)	oświadczenia podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy o:
a)	 spełnieniu warunku, o którym mowa w § 2 ust. 1 pkt 1 lit. c, i podejmowaniu działalności pozarolniczej, o którym mowa w § 2a ust. 1b,
b)	niepodleganiu zakazowi dostępu do środków, o których mowa w art. 5 ust. 3 pkt 4 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 885, z późn. zm.),
c)	 wielkości uzyskanej pomocy de minimis, o której mowa w rozporządzeniu Komisji (UE) nr 1407/2013 z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis (Dz. Urz. UE L 352 z 24.12.2013, str. 1), rozporządzeniu Komisji (UE) nr 1408/2013 z dnia 18 grudnia 2013 r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis w sektorze rolnym (Dz. Urz. UE L 352 z 24.12.2013, str. 9, z późn. zm.) oraz rozporządzeniu Komisji (UE) nr 717/2014 z dnia 27 czerwca 2014 r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis w sektorze rybołówstwa i akwakultury (Dz. Urz. UE L 190 z 28.06.2014, str. 45);
4)	 dane małżonka, o których mowa w pkt 1, oraz informacje o ustanowionej rozdzielności majątkowej - w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim;
5)	 opis planowanej operacji, w tym określenie miejsca jej realizacji i celów;
6)	charakterystykę podejmowanej działalności pozarolniczej;
7)	informacje dotyczące gospodarstwa - w przypadku podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy, o którym mowa w § 2 ust. 1 pkt 1;
8)	plan finansowy operacji;
9)	 (uchylony);
10)	informację o załącznikach dołączonych do wniosku.
2. Do wniosku o przyznanie pomocy dołącza się:
1)	kopię wniosku o wpis do ewidencji producentów w rozumieniu przepisów o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, jeżeli podmiotowi ubiegającemu się o przyznanie pomocy, małżonkowi albo współposiadaczowi gospodarstwa nie został nadany numer identyfikacyjny, a w przypadku składania wniosku o wpis tego podmiotu do ewidencji łącznie z wnioskiem o przyznanie pomocy - oryginał wniosku;
2)	 (uchylony);
3)	biznesplan na informatycznym nośniku danych (CD lub DVD), opracowany na formularzu udostępnionym przez Agencję, oraz wydruk podsumowania biznesplanu;
4)	 zaświadczenie o okresie podlegania ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności rolniczej w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej lub państwie członkowskim Europejskiego Porozumienia o Wolnym Handlu (EFTA) oraz zakresie tego ubezpieczenia, wydane nie wcześniej niż dwa miesiące przed dniem złożenia wniosku o przyznanie pomocy - w przypadku osoby fizycznej, o której mowa w § 2 ust. 1 pkt 1;
5)	formularz informacji przedstawianych przy ubieganiu się o pomoc de minimis, zawierający informacje, o których mowa w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 29 marca 2010 r. w sprawie zakresu informacji przedstawianych przez podmiot ubiegający się o pomoc de minimis (Dz. U. poz. 311, z 2013 r. poz. 276 oraz z 2014 r. poz. 1543);
6)	 kopie wszystkich zaświadczeń o pomocy de minimis, jakie podmiot ubiegający się o przyznanie pomocy otrzymał w roku, w którym ubiega się o pomoc, oraz w okresie poprzedzających go 2 lat - w przypadku gdy podmiot ubiegający się o przyznanie pomocy nie wypełnił oświadczenia o pomocy de minimis we wniosku o przyznanie pomocy;
7)	 dokumenty potwierdzające posiadanie kwalifikacji zawodowych, o których mowa w § 3 ust. 6 - w przypadku operacji, o których mowa w § 2a ust. 1 pkt 2;
8)	 numer księgi wieczystej lub inny dokument potwierdzający tytuł prawny do nieruchomości, na której będzie realizowana operacja;
9)	 kopię umowy dzierżawy, najmu lub użyczenia nieruchomości, na podstawie której wnioskodawca posiada nieruchomość, na której będzie realizowana operacja, zawartej na okres co najmniej 6 lat od dnia złożenia wniosku o przyznanie pomocy;
10)	oświadczenie właściciela albo współwłaściciela nieruchomości o wyrażeniu zgody na realizację operacji związanej z budową, przebudową lub remontem połączonym z modernizacją, sporządzone na formularzu udostępnionym przez Agencję - w przypadku gdy operacja będzie realizowana na nieruchomości niestanowiącej własności podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy albo stanowiącej współwłasność tego podmiotu;
11)	 oświadczenie właściciela albo współwłaściciela gospodarstwa, o którym mowa w § 2 ust. 2 pkt 1, o:
a)	wyrażeniu zgody na realizację operacji w zakresie wskazanym w § 2a ust. 1 pkt 1,
b)	niepodejmowaniu chowu lub hodowli świń w gospodarstwie, w przypadku operacji, o których mowa w § 2a ust. 1 pkt 1, co najmniej do dnia upływu 5 lat od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy beneficjentowi;
12)	 kosztorys inwestorski - w przypadku gdy biznesplan przewiduje realizację inwestycji budowlanej;
13)	 oświadczenie podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy o wielkości przedsiębiorstwa, jeżeli podmiot ten prowadzi mikroprzedsiębiorstwo albo małe przedsiębiorstwo w rozumieniu przepisów rozporządzenia Komisji (UE) nr 651/2014 z dnia 17 czerwca 2014 r. uznającego niektóre rodzaje pomocy za zgodne z rynkiem wewnętrznym w zastosowaniu art. 107 i 108 Traktatu (Dz. Urz. UE L 187 z 26.06.2014, str. 1, z późn. zm.).
3.  Kopie dokumentów dołącza się w formie kopii potwierdzonych za zgodność z oryginałem przez pracownika Agencji lub podmiot, który wydał dokument, lub poświadczonych za zgodność z oryginałem przez notariusza lub przez występującego w sprawie pełnomocnika będącego radcą prawnym albo adwokatem.
4. Podmiot ubiegający się o przyznanie pomocy informuje Agencję o wszelkich zmianach w zakresie danych zawartych we wniosku, o którym mowa w ust. 1, oraz w dołączonych do niego dokumentach, niezwłocznie po ich zaistnieniu.
§ 10. 1.  Pomoc przysługuje według kolejności ustalonej przy zastosowaniu kryteriów wyboru dla:
1)	województwa mazowieckiego oraz łącznie dla pozostałych województw - w przypadku operacji, o których mowa w § 2a ust. 1 pkt 1;
2)	poszczególnych województw - w przypadku operacji, o których mowa w § 2a ust. 1 pkt 2.
2.  W przypadku naboru ogłaszanego dla operacji, o których mowa w § 2a ust. 1 pkt 1, o kolejności przysługiwania pomocy decyduje suma uzyskanych punktów, z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku, przyznawanych na podstawie następujących kryteriów wyboru:
1)	 jeżeli w dniu złożenia wniosku o przyznanie pomocy podmiot ubiegający się o przyznanie pomocy miał nie więcej niż 40 lat - przyznaje się 1 punkt;
2)	 jeżeli operacja wpływa na realizację celów przekrojowych, o których mowa w art. 5 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1305/2013 z dnia 17 grudnia 2013 r. w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) i uchylającego rozporządzenie Rady (WE) nr 1698/2005 (Dz. Urz. UE L 347 z 20.12.2013, str. 487, z późn. zm.), w zakresie innowacyjności, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 4 lit. a, w odniesieniu do gminy, na obszarze której będzie zlokalizowane główne miejsce wykonywania działalności podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy w przypadku operacji niezwiązanych z nieruchomością, albo miejsce realizacji operacji w przypadku operacji związanych z nieruchomością- przyznaje się 2 punkty;
3)	 (uchylony);
4)	jeżeli bezrobocie w powiecie, na obszarze którego jest położona gmina, w której jest planowana realizacja operacji, według danych publikowanych przez Główny Urząd Statystyczny w miesiącu poprzedzającym miesiąc podania do publicznej wiadomości informacji, o której mowa w § 7 ust. 1, było:
a)	najwyższe w województwie - przyznaje się 2 punkty,
b)	niższe niż bezrobocie, o którym mowa w lit. a - przyznaje się liczbę punktów, proporcjonalnie mniejszą od liczby punktów określonej w lit. a, zgodnie z wartością bezrobocia w powiecie, w którym jest planowana realizacja operacji;
5)	 jeżeli biznesplan przewiduje, uwzględniając osobę fizyczną ubiegającą się o pomoc, która podejmuje we własnym imieniu działalność pozarolniczą, utworzenie:
a)	więcej niż 1 i mniej niż 2 miejsca pracy - przyznaje się 5 punktów,
b)	co najmniej 2 i mniej niż 3 miejsca pracy - przyznaje się 6 punktów,
c)	co najmniej 3 miejsca pracy - przyznaje się 7 punktów;
5a)	 jeżeli w dniu złożenia wniosku o przyznanie pomocy w gospodarstwie, o którym mowa w § 2 ust. 2 pkt 1, średnia roczna liczba świń w stadzie wynosi:
a)	powyżej 15 sztuk - przyznaje się 3 punkty,
b)	powyżej 10 sztuk i nie więcej niż 15 sztuk - przyznaje się 2 punkty,
c)	co najmniej 1 sztuka i nie więcej niż 10 sztuk - przyznaje się 1 punkt.
6)	 (uchylony).
2a.  O kolejności przysługiwania pomocy na operacje, o których mowa w § 2a ust. 1 pkt 2, decyduje suma uzyskanych punktów, z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku, przyznawanych na podstawie następujących kryteriów wyboru:
1)	 jeżeli podmiot ubiegający się o przyznanie pomocy jest beneficjentem poddziałania "Płatności na rzecz rolników kwalifikujących się do systemu dla małych gospodarstw, którzy trwale przekazali swoje gospodarstwo innemu rolnikowi" objętego Programem albo małżonkiem tego beneficjenta - przyznaje się 2 punkty;
2)	 posiadanie przez podmiot ubiegający się o przyznanie pomocy kwalifikacji zawodowych z zakresu podejmowanej działalności pozarolniczej przewidzianej w biznesplanie, wymienionych w § 3 ust. 5 - przyznaje się 3 punkty;
3)	określonych w ust. 2 pkt 1, 2, 4 i 5.
3.  Punkty na podstawie kryteriów wyboru, o których mowa w ust. 2 i 2a, przyznaje się, biorąc pod uwagę informacje, zobowiązania i oświadczenia zawarte we wniosku o przyznanie pomocy oraz w biznesplanie, a w przypadku kryterium, o którym mowa w ust. 2 pkt 5a - również dane zawarte w rejestrze zwierząt gospodarskich oznakowanych i siedzib stad tych zwierząt, o którym mowa w ustawie z dnia 2 kwietnia 2004 r. o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt.
4.  Średnią roczną liczbę świń, o której mowa w ust. 2 pkt 5a, ustala się jako iloraz sumy liczby świń utrzymywanych w gospodarstwie w ostatnim dniu każdego z 12 miesięcy poprzedzających miesiąc, w którym przypada dzień rozpoczęcia terminu składania wniosków o przyznanie pomocy, i liczby 12. Średnią roczną liczbę świń ustala się na podstawie danych zawartych w rejestrze zwierząt gospodarskich oznakowanych i siedzib stad tych zwierząt, o którym mowa w ustawie z dnia 2 kwietnia 2004 r. o systemie identyfikacji i rejestracji zwierząt.
§ 11. 1.  Kolejność przysługiwania pomocy jest ustalana na podstawie danych i informacji zawartych we wniosku o przyznanie pomocy, dołączonych do wniosku dokumentów oraz kontroli administracyjnej. Dokonanie przez podmiot ubiegający się o przyznanie pomocy zmian we wniosku o przyznanie pomocy lub w dołączonych do niego dokumentach po upływie 150 dni od dnia zakończenia terminu składania wniosków albo po podaniu przez Prezesa Agencji informacji, o której mowa w § 11a ust. 3 oraz § 12 ust. 3, jeżeli informacja ta została podana przed upływem 150 dni od dnia zakończenia terminu składania wniosków, nie wpływa na kolejność przysługiwania pomocy oraz liczbę przyznawanych punktów, z wyłączeniem przypadku, gdy zmiana taka powoduje zmniejszenie liczby punktów.
2. W pierwszej kolejności pomoc przysługuje podmiotom ubiegającym się o przyznanie pomocy, które uzyskały największą liczbę punktów, przy czym pomoc jest przyznawana, jeżeli podmiot ubiegający się o przyznanie pomocy uzyskał co najmniej 4 punkty. W przypadku podmiotów, które uzyskały mniej niż 4 punkty, przyznania pomocy odmawia się w drodze decyzji.
3. W przypadku podmiotów ubiegających się o przyznanie pomocy, które uzyskały taką samą liczbę punktów, w pierwszej kolejności pomoc przysługuje podmiotowi, którego biznesplan przewiduje wyższy udział inwestycji w środki trwałe.
4. W przypadku podmiotów ubiegających się o przyznanie pomocy, które uzyskały taką samą liczbę punktów i których biznesplan przewiduje taki sam udział inwestycji w środki trwałe, o kolejności przysługiwania pomocy decyduje wiek tego podmiotu, przy czym pierwszeństwo w uzyskaniu pomocy ma operacja realizowana przez młodszy podmiot.
5. Jeżeli dane lub informacje zawarte we wniosku lub biznesplanie, mające wpływ na ustalenie kolejności przysługiwania pomocy, ulegną zmianie w wyniku kontroli administracyjnej, aktualizacji kolejności przysługiwania pomocy dokonuje się wyłącznie w przypadku, gdy z danych uzyskanych w wyniku kontroli wynika, że pomoc przysługuje w dalszej kolejności niż pierwotnie ustalona.
§ 11a.  1. Dyrektor oddziału regionalnego Agencji, niezwłocznie po przyznaniu punktów, o których mowa w § 10 ust. 2, oraz - w przypadku, o którym mowa w § 11 ust. 5 - po dokonaniu aktualizacji kolejności przysługiwania pomocy, przekazuje Prezesowi Agencji informacje w tym zakresie oraz każdą aktualizację tej informacji.
2. Prezes Agencji, niezwłocznie po otrzymaniu informacji, o której mowa w ust. 1, ustala na jej podstawie:
1)	kolejność przysługiwania pomocy w woj ewództwie mazowieckim i łącznie w pozostałych woj ewództwach;
2)	które z wniosków o przyznanie pomocy uzyskały co najmniej 4 punkty;
3)	który wniosek o przyznanie pomocy jako pierwszy uzyskał mniej niż 4 punkty.
3.  Prezes Agencji niezwłocznie po dokonaniu ustaleń, o których mowa w ust. 2, podaje do publicznej wiadomości na stronie internetowej administrowanej przez Agencję informację o kolejności przysługiwania pomocy w województwie mazowieckim oraz łącznie w pozostałych województwach, z tym że w przypadku gdy podanie tej informacji miałoby nastąpić przed upływem 150 dni od dnia zakończenia terminu składania wniosków - Prezes Agencji informuje o przewidywanym terminie podania tej informacji do publicznej wiadomości na stronie internetowej administrowanej przez Agencję nie później niż 5 dni przed tym terminem.
§ 12. 1.  Dyrektor oddziału regionalnego Agencji, niezwłocznie po przyznaniu punktów, o których mowa w § 10 ust. 2a, oraz - w przypadku, o którym mowa w § 11 ust. 5 - po dokonaniu aktualizacji, ustala:
1)	kolejność przysługiwania pomocy w województwie;
2)	które z wniosków o przyznanie pomocy uzyskały co najmniej 4 punkty;
3)	który wniosek o przyznanie pomocy jako pierwszy uzyskał mniej niż 4 punkty.
2. Dyrektor oddziału regionalnego Agencji, niezwłocznie po dokonaniu ustaleń, o których mowa w ust. 1, przekazuje informację w tym zakresie oraz każdą aktualizację tej informacji do Prezesa Agencji.
3. Prezes Agencji niezwłocznie po otrzymaniu informacji, o której mowa w ust. 2, podaje do publicznej wiadomości na stronie internetowej administrowanej przez Agencję informację o kolejności przysługiwania pomocy w poszczególnych województwach.
§ 13. 1. Dyrektor oddziału regionalnego Agencji wydaje decyzję w sprawie przyznania pomocy w terminie 180 dni od dnia zakończenia terminu składania wniosków o przyznanie pomocy.
2. Decyzję o przyznaniu pomocy wydaje się z zastrzeżeniem dopełnienia przez beneficjenta, w terminie 9 miesięcy od dnia doręczenia tej decyzji, następujących warunków:
1)	rozpoczęcia realizacji biznesplanu;
2)	 podjęcia wykonywania działalności pozarolniczej, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 5, zgodnie z danymi wpisanymi do Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej - w przypadku gdy ta działalność nie podlega obowiązkowi zgłoszenia do ewidencji prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego obowiązaną do prowadzenia odpowiedniego typu szkół i placówek publicznych;
3)	 (uchylony);
4)	 (uchylony);
5)	złożenia wniosku o płatność pierwszej raty pomocy;
6)	 zaprzestania chowu i hodowli świń w gospodarstwie, o którym mowa w § 2 ust. 2 pkt 1 - w przypadku operacji, o których mowa w § 2a ust. 1 pkt 1;
7)	 przyznania jednolitej płatności obszarowej, o której mowa w § 2 ust. 2 pkt 2, za rok, w którym został złożony wniosek o przyznanie pomocy.
3.  Decyzja o przyznaniu pomocy zawiera pouczenie o konieczności spełnienia warunków, o których mowa w ust. 2, i przedłożenia dokumentów, o których mowa w § 14 ust. 3 i § 17 ust. 4, oraz o skutkach niespełnienia tych warunków lub nieprzedłożenia tych dokumentów.
4. Uznaje się, że rozpoczęcie realizacji biznesplanu, o którym mowa w ust. 2 pkt 1, następuje przez dokonanie czynności mającej na celu realizację określonych w nim działań, zwłaszcza przez:
1)	 rozpoczęcie prac związanych z inwestycjami, o których mowa w § 3 ust. 2 pkt 3 lit. b;
2)	zawarcie umowy, w wyniku której ma nastąpić przeniesienie własności lub posiadania maszyny, urządzenia lub wyposażenia;
3)	utworzenie co najmniej jednego ze wskazanych w biznesplanie miejsc pracy, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 3;
4)	 (uchylony).
§ 14. 1.  Pierwszą ratę pomocy w wysokości:
1)	120 000 zł, w przypadku, o którym mowa w § 6 ust. 1 pkt 1,
2)	160 000 zł, w przypadku, o którym mowa w § 6 ust. 1 pkt 2,
3)	200 000 zł, w przypadku, o którym mowa w § 6 ust. 1 pkt 3
- wypłaca się na wniosek o płatność, który składa się w terminie 9 miesięcy od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy.
2. Wniosek o płatność, o którym mowa w ust. 1, zawiera:
1)	 dane beneficjenta, o których mowa w § 9 ust. 1 pkt 1, 2, pkt 3 lit. b oraz pkt 4;
2)	numer rachunku bankowego beneficjenta.
3. Do wniosku o płatność, o którym mowa w ust. 1, dołącza się:
1)	dokument potwierdzający rozpoczęcie realizacji biznesplanu;
2)	 (uchylony);
3)	 (uchylony);
4)	 kopię ostatecznej decyzji o pozwoleniu na budowę lub zgłoszenia budowy, jeżeli jest wymagane przepisami ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. - Prawo budowlane (Dz. U. z 2017 r. poz. 1332 i 1529 oraz z 2018 r. poz. 12, 317, 352 i 650).
4. Beneficjent informuje Agencję o wszelkich zmianach w zakresie danych i informacji zawartych we wniosku, o którym mowa w ust. 1, oraz w dołączonych do niego dokumentach, w terminie 14 dni od dnia zaistnienia zdarzenia lub od dnia, w którym beneficjent mógł dokonać tej czynności.
5.  Do dokumentów dołączanych do wniosku o płatność przepis § 9 ust. 3 stosuje się odpowiednio.
§ 15. 1. Wypłata pierwszej raty pomocy następuje w terminie 90 dni od dnia złożenia wniosku o płatność wraz z dokumentami, o których mowa w § 14 ust. 3. Pomoc jest wypłacana na rachunek bankowy beneficjenta wskazany we wniosku o płatność.
2. W przypadku niedopełnienia przez beneficjenta warunków, z zastrzeżeniem których została wydana decyzja o przyznaniu pomocy, dyrektor oddziału regionalnego Agencji, w drodze decyzji, stwierdza wygaśnięcie wydanej decyzji o przyznaniu pomocy.
3. W przypadku niezłożenia wniosku o płatność w terminie określonym w § 14 ust. 1, dyrektor oddziału regionalnego Agencji, w drodze decyzji, stwierdza wygaśnięcie, jako bezprzedmiotowej, wydanej decyzji o przyznaniu pomocy.
4. Dyrektor oddziału regionalnego Agencji uchyla decyzję o przyznaniu pomocy w przypadku złożenia przez beneficjenta, przed upływem terminu określonego w § 14 ust. 1, pisemnego wniosku o uchylenie tej decyzji zawierającego oświadczenie o rezygnacji z przyznanej pomocy.
§ 16. Beneficjent powinien:
1)	 prowadzić działalność, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 5 oraz w § 5, co najmniej do dnia upływu 5 lat od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy, a w przypadku działalności, która wymaga wpisu do ewidencji prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego obowiązaną do prowadzenia odpowiedniego typu szkół i placówek publicznych, co najmniej do dnia upływu 3 lat od dnia wypłaty drugiej raty pomocy;
2)	 zrealizować biznesplan w terminie w nim przewidzianym, lecz nie później niż do dnia upływu 2 lat od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy, jednak nie później niż do dnia 31 sierpnia 2023 r., w tym:
a)	 utworzyć przewidziane w biznesplanie miejsca pracy, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 3, z tym że zatrudnienie powinno nastąpić:
–	w okresie od dnia doręczenia decyzji o przyznaniu pomocy do dnia złożenia wniosku o wypłatę drugiej raty pomocy, a utrzymanie osiągniętego przyrostu miejsc pracy powinno nastąpić w okresie co najmniej 2 lat od dnia wypłaty drugiej raty pomocy,
–	na podstawie umów o pracę,
b)	zrealizować działania, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 4,
c)	osiągnąć cele, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 2;
3)	 dokonać nie później niż do dnia złożenia wniosku o wypłatę drugiej raty pomocy zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych na podstawie przepisów o systemie ubezpieczeń społecznych i podlegać tym ubezpieczeniom co najmniej do dnia upływu terminu zobowiązania, o którym mowa w pkt 1, a w przypadku gdy korzysta z uprawnienia, o którym mowa w art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców (Dz. U. poz. 646, 1479, 1629, 1633 i 2212), podlegać tym ubezpieczeniom co najmniej od dnia wypłaty drugiej raty pomocy do dnia upływu terminu zobowiązania, o którym mowa w pkt 1;
4)	 zaprzestać podlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu określonemu w przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników nie później niż do dnia złożenia wniosku o wypłatę drugiej raty pomocy;
5)	prowadzić działania, z tytułu których przyznano punkty, o których mowa w § 10 ust. 2 pkt 5;
6)	umożliwiać przeprowadzenie przez uprawnione podmioty kontroli na miejscu lub kontroli dokumentów;
7)	udostępniać uprawnionym podmiotom informacje niezbędne do monitorowania i ewaluacji Programu;
8)	 przechowywać dokumenty związane z przyznaną pomocą co najmniej do dnia upływu 5 lat od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy, a w przypadku działalności, która wymaga wpisu do ewidencji prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego obowiązaną do prowadzenia odpowiedniego typu szkół i placówek publicznych, co najmniej do dnia upływu 3 lat od dnia wypłaty drugiej raty pomocy;
9)	 nie podejmować chowu i hodowli świń w gospodarstwie, o którym mowa w § 2 ust. 2 pkt 1, w przypadku operacji, o których mowa w § 2a ust. 1 pkt 1, co najmniej do dnia upływu 5 lat od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy;
10)	 uzyskać nie później niż do dnia złożenia wniosku o wypłatę drugiej raty pomocy wpis do ewidencji prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego obowiązaną do prowadzenia odpowiedniego typu szkół i placówek publicznych, jeżeli prowadzenie działalności pozarolniczej, o której mowa w § 3 ust. 1 pkt 5, wymaga takiego wpisu.
§ 17. 1.  Drugą ratę pomocy w wysokości odpowiednio 30 000 zł, w przypadku, o którym mowa w § 6 ust. 1 pkt 1, 40 000 zł, w przypadku, o którym mowa w § 6 ust. 1 pkt 2, i 50 000 zł, w przypadku, o którym mowa w § 6 ust. 1 pkt 3, wypłaca się na wniosek o płatność, który składa się po realizacji biznesplanu, jednak nie później niż do dnia upływu 2 lat od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy i nie później niż do dnia 31 sierpnia 2023 r. Pomoc jest wypłacana na rachunek bankowy beneficjenta wskazany we wniosku o płatność.
2.  Wypłaty drugiej raty pomocy dokonuje się, jeżeli są spełnione warunki, o których mowa w § 16 pkt 2 i 10, a warunki, o których mowa w § 16 pkt 1, 5 i 9, są spełnione od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy do dnia złożenia wniosku o płatność drugiej raty pomocy, z wyłączeniem warunku, o którym mowa w § 16 pkt 1 - w odniesieniu do działalności, która wymaga wpisu do ewidencji prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego obowiązaną do prowadzenia odpowiedniego typu szkół i placówek publicznych.
3. Wniosek o płatność drugiej raty pomocy oprócz danych, o których mowa w § 14 ust. 2, zawiera oświadczenie o spełnieniu warunku, o którym mowa w § 3 ust. 4.
4.  Do wniosku o płatność, o którym mowa w ust. 1, dołącza się następujące dokumenty potwierdzające spełnienie warunków, o których mowa w § 16 pkt 2 i 10, oraz spełnianie warunków, o których mowa w § 16 pkt 1, 5 i 9, od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy do dnia złożenia wniosku o płatność drugiej raty pomocy:
1)	sprawozdanie z realizacji biznesplanu, sporządzone zgodnie z wzorem udostępnionym przez Agencję, oraz kopie dokumentów potwierdzających realizację działań, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 4;
2)	dokumenty potwierdzające spełnienie warunku, który był podstawą wyboru operacji, określonego w § 10 ust. 2 pkt 5;
3)	 zaświadczenie z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o okresie podlegania ubezpieczeniom społecznym określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych;
4)	 kopię zaświadczenia o wpisie do ewidencji prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego obowiązaną do prowadzenia odpowiedniego typu szkół i placówek publicznych.
5.  Do dokumentów dołączanych do wniosku o płatność drugiej raty pomocy przepis § 9 ust. 3 stosuje się odpowiednio.
6. Beneficjent informuje Agencję o wszelkich zmianach w zakresie danych i informacji objętych wnioskiem, o którym mowa w ust. 1, oraz dołączonych do niego dokumentach, niezwłocznie po ich zaistnieniu.
§ 18. 1. Wypłata drugiej raty pomocy następuje w terminie 90 dni od dnia złożenia wniosku o płatność wraz z dokumentami, o których mowa w § 17 ust. 4.
2.  W przypadku niespełnienia warunków, o których mowa w § 16 pkt 2 lit. b i c oraz pkt 10, lub niespełniania warunków, o których mowa w § 16 pkt 1, 5 i 9, od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy do dnia złożenia wniosku o płatność drugiej raty pomocy, z wyłączeniem warunku, o którym mowa w § 16 pkt 1 - w odniesieniu do działalności, która wymaga wpisu do ewidencji prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego obowiązaną do prowadzenia odpowiedniego typu szkół i placówek publicznych, lub niezłożenia wniosku o płatność w terminie, o którym mowa w § 17 ust. 1, lub dokumentów, o których mowa w § 17 ust. 4, dyrektor oddziału regionalnego Agencji wydaje decyzję o odmowie wypłaty drugiej raty pomocy.
3.  W przypadku niespełnienia warunków, o których mowa w § 16 pkt 2 lit. b i c oraz pkt 10, lub niespełniania warunków, o których mowa w § 16 pkt 1, 5 i 9, od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy do dnia złożenia wniosku o płatność drugiej raty pomocy, z wyłączeniem warunku, o którym mowa w § 16 pkt 1 - w odniesieniu do działalności, która wymaga wpisu do ewidencji prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego obowiązaną do prowadzenia odpowiedniego typu szkół i placówek publicznych, pierwsza rata pomocy podlega zwrotowi w całości lub w części.
4. W przypadku niespełnienia warunków, o którym mowa w § 16:
1)	pkt 2:
a)	 lit. a - w zakresie utworzenia miejsc pracy - zwrotowi podlega do 100% kwoty pierwszej raty pomocy, proporcjonalnie do okresu niespełnienia tego warunku i liczby nieutworzonych miejsc pracy,
b)	lit. b - w zakresie niezrealizowania przewidzianych w biznesplanie inwestycji w środki trwałe, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 4 lit. a - zwrotowi podlega procent kwoty pomocy równy udziałowi szacunkowych kosztów tych inwestycji w kwocie pomocy, jednak nie więcej niż 100% kwoty pierwszej raty pomocy,
c)	 lit. b - w zakresie niezrealizowania działań, o których mowa w § 3 ust. 1 pkt 4 lit. b - zwrotowi podlega 0,5% kwoty pierwszej raty pomocy,
d)	 (uchylona);
2)	pkt 5 - gdy beneficjentowi nie przysługiwałaby pomoc na podstawie sumy punktów pomniejszonej o liczbę punktów przyznanych z tytułu niezrealizowanego działania, o którym mowa w § 10 ust. 2 pkt 5 - zwrotowi podlega 100% kwoty pierwszej raty pomocy;
3)	 pkt 9 - zwrotowi podlega 100% kwoty pierwszej raty pomocy.
5.  W przypadku nieprzedłożenia w terminie dokumentów, o których mowa w § 17 ust. 4, zwrotowi podlega 0,5% kwoty pierwszej raty pomocy za nieprzedłożenie każdego z dokumentów określonych w tym przepisie.
§ 19. 1.  Jeżeli beneficjent, który otrzymał drugą ratę pomocy, nie spełniał do dnia upływu 5 lat od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy warunków, o których mowa w § 16 pkt 1 i pkt 2 lit. a oraz pkt 3-10, z tym że w przypadku warunku, o którym mowa w § 16 pkt 1 - w odniesieniu do działalności, która wymaga wpisu do ewidencji prowadzonej przez jednostkę samorządu terytorialnego obowiązaną do prowadzenia odpowiedniego typu szkół i placówek publicznych - nie spełniał do dnia upływu 3 lat od dnia wypłaty drugiej raty pomocy, pomoc podlega zwrotowi w całości lub części.
2. W przypadku niespełnienia warunku, o którym mowa w § 16:
1)	pkt 1 - zwrotowi podlega 100% kwoty pomocy;
2)	 pkt 2 lit. a - w zakresie utrzymania miejsc pracy przez zmniejszenie liczby utworzonych miejsc pracy lub obniżenie poziomu zatrudnienia - zwrotowi podlega do 100% kwoty pomocy, proporcjonalnie do okresu niespełnienia tego warunku i liczby nieutrzymanych miejsc pracy lub obniżenia poziomu zatrudnienia;
3)	pkt 3 - zwrotowi podlega 30% kwoty pomocy za każdy rozpoczęty rok niespełnienia warunku w zakresie podlegania ubezpieczeniom społecznym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych;
4)	pkt 4 - zwrotowi podlega 30% kwoty pomocy za każdy rozpoczęty rok niespełnienia warunku w zakresie niepodlegania ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, określonemu w przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników;
5)	pkt 5 - gdy beneficjentowi nie przysługiwałaby pomoc na podstawie sumy punktów pomniejszonej o liczbę punktów przyznanych z tytułu niezrealizowanego działania, o którym mowa w § 10 ust. 2 pkt 5 - zwrotowi podlega 100% kwoty pomocy;
6)	pkt 6 - zwrotowi podlega 100% kwoty pomocy;
7)	pkt 7 - zwrotowi podlega 0,5% kwoty pomocy;
8)	 pkt 8 - zwrotowi podlega 0,5% kwoty pomocy;
9)	 pkt 9 - zwrotowi podlega 100% kwoty pomocy;
10)	 pkt 10 - zwrotowi podlega 100% kwoty pomocy.
3. W przypadku ustalenia zwrotu części kwoty pomocy, beneficjent powinien nadal spełniać pozostałe warunki, o których mowa w § 16 pkt 1 i 3-7.
4. W przypadku ustalenia zwrotu 100% kwoty pomocy decyzja o przyznaniu pomocy wygasa.
§ 20. 1. Beneficjent może wystąpić do dyrektora oddziału regionalnego Agencji z wnioskiem o wyrażenie zgody na zmianę założeń biznesplanu w trakcie jego realizacji, w zakresie warunków, o których mowa w § 16, w tym wydłużenie okresu jego realizacji.
2. Do wniosku, o którym mowa w ust. 1, dołącza się zmieniony biznesplan wraz z podaniem przyczyn uzasadniających planowane zmiany.
3.  Dyrektor oddziału regionalnego Agencji wyraża zgodę na zmianę założeń biznesplanu, w tym wydłużenie okresu jego realizacji, jednak nie dłużej niż do dnia upływu 2 lat od dnia wypłaty pierwszej raty pomocy i nie później niż do dnia 31 sierpnia 2023 r., pod warunkiem że zmieniony biznesplan spełnia warunki określone w § 3, a beneficjentowi przysługiwałaby pomoc na podstawie liczby punktów, które zostałyby przyznane na podstawie zmienionych założeń biznesplanu.
4. Wyrażenie zgody, o której mowa w ust. 1, następuje w drodze decyzji.
5. Wyrażenie zgody na zmianę założeń biznesplanu następuje w terminie 30 dni od dnia złożenia wniosku, o którym mowa w ust. 1.
§ 21. W sprawach o przyznanie pomocy, z uwagi na istotę i cel poddziałania, nie jest możliwe:
1)	wstąpienie do toczącego się postępowania na miejsce podmiotu ubiegającego się o przyznanie pomocy przez następcę prawnego tego podmiotu albo nabywcę przedsiębiorstwa lub jego części ani przejmującego posiadanie przedsiębiorstwa lub jego części;
2)	przyznanie pomocy nabywcy gospodarstwa lub jego części ani przejmującemu posiadanie przedsiębiorstwa lub jego części.
§ 22. 1. W razie śmierci beneficjenta następcy prawnemu beneficjenta może być przyznana pomoc na operację, którą realizował beneficjent, jeżeli:
1)	są spełnione warunki określone w art. 43 ust. 2 ustawy z dnia 20 lutego 2015 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich w ramach Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2014-2020;
2)	na następcę prawnego beneficjenta przeszły prawa beneficjenta nabyte w ramach realizacji tej operacji oraz inne jego prawa niezbędne do jej zrealizowania.
2. Wniosek następcy prawnego beneficjenta o przyznanie pomocy, zwany dalej "wnioskiem następcy", składa się:
1)	na formularzu udostępnionym przez Agencję;
2)	w oddziale regionalnym Agencji, w którym został złożony, zgodnie z właściwością, wniosek o przyznanie pomocy, o którym mowa w § 9;
3)	w terminie 2 miesięcy od dnia zaistnienia zdarzenia określonego w ust. 1.
3. Do wniosku następcy dołącza się dokument potwierdzający fakt zaistnienia następstwa prawnego.
4. Jeżeli nie zostało zakończone postępowanie sądowe o stwierdzenie nabycia spadku, spadkobierca beneficjenta dołącza do wniosku następcy zaświadczenie sądu o zarejestrowaniu wniosku o stwierdzenie nabycia spadku albo kopię wniosku o stwierdzenie nabycia spadku:
1)	potwierdzoną za zgodność z oryginałem przez sąd albo
2)	poświadczoną za zgodność z oryginałem przez notariusza albo potwierdzoną za zgodność z oryginałem przez upoważnionego pracownika Agencji, wraz z potwierdzeniem nadania tego wniosku przesyłką rejestrowaną nadaną w placówce pocztowej operatora wyznaczonego w rozumieniu ustawy z dnia 23 listopada 2012 r. - Prawo pocztowe (Dz. U. z 2016 r. poz. 111) albo kopią tego potwierdzenia poświadczoną za zgodność z oryginałem przez notariusza albo potwierdzoną za zgodność z oryginałem przez upoważnionego pracownika Agencji.
5. W przypadku, o którym mowa w ust. 4, spadkobierca przekazuje Agencji prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się tego postanowienia.
6. Jeżeli z postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo z zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia sporządzonego przez notariusza wynika, że uprawnionych do nabycia spadku jest więcej niż jeden spadkobierca, spadkobierca, który złożył wniosek następcy, dołącza do tego wniosku oświadczenia pozostałych spadkobierców, że wyrażają zgodę na przyznanie pomocy temu spadkobiercy.
7. W przypadku złożenia wniosku następcy po upływie terminu, o którym mowa w ust. 2 pkt 3, Agencja nie przyznaje pomocy.
8. Wniosek następcy rozpatruje się w terminie 3 miesięcy od dnia jego złożenia.
9. W przypadku nierozpatrzenia wniosku następcy w terminie, o którym mowa w ust. 8, Agencja zawiadamia wnioskodawcę o przyczynach zwłoki, wskazując nowy termin rozpatrzenia wniosku, nie dłuższy niż 2 miesiące.
10. Do wniosku następcy i trybu jego rozpatrywania przepisy § 9 stosuje się odpowiednio.
§ 23. Rozporządzenie wchodzi w życie z dniem następującym po dniu ogłoszenia.
ZAŁĄCZNIK 
SZCZEGÓŁOWY WYKAZ DZIAŁALNOŚCI POZAROLNICZYCH, W ZAKRESIE KTÓRYCH MOŻE BYĆ PRZYZNANA POMOC

Numer Polskiej Klasyfikacji Działalności (PKD)
	 Rodzaj działalności
	
1
	 2
	
01.70.Z
	 Łowiectwo i pozyskiwanie zwierząt łownych, włączając działalność usługową
	
02.20.Z
	 Pozyskiwanie drewna
	
02.40.Z
	 Działalność usługowa związana z leśnictwem
	
08.11.Z
	 Wydobywanie kamieni ozdobnych oraz kamienia dla potrzeb budownictwa, skał wapiennych, gipsu, kredy i łupków
	
08.12.Z
	 Wydobywanie żwiru i piasku; wydobywanie gliny i kaolinu
	
08.92.Z
	 Wydobywanie torfu
	
08.99.Z
	 Pozostałe górnictwo i wydobywanie, gdzie indziej niesklasyfikowane
	
10.52.Z
	 Produkcja lodów
	
10.71.Z
	 Produkcja pieczywa; produkcja świeżych wyrobów ciastkarskich i ciastek
	
10.72.Z
	 Produkcja sucharów i herbatników; produkcja konserwowanych wyrobów ciastkarskich
i ciastek
	
10.73.Z
	 Produkcja makaronów, klusek, kuskusu i podobnych wyrobów mącznych
	
10.82.Z
	 Produkcja kakao, czekolady i wyrobów cukierniczych
	
10.84.Z
	 Produkcja przypraw
	
10.85.Z
	 Wytwarzanie gotowych posiłków i dań
	
10.86.Z
	 Produkcja artykułów spożywczych homogenizowanych i żywności dietetycznej
	
10.89.Z
	 Produkcja pozostałych artykułów spożywczych, gdzie indziej niesklasyfikowana
	
11.05.Z
	 Produkcja piwa
	
11.07.Z
	 Produkcja napojów bezalkoholowych; produkcja wód mineralnych i pozostałych wód butelkowanych
	
13.10.A
	 Produkcja przędzy bawełnianej
	
13.10.B
	 Produkcja przędzy wełnianej
	
13.10.C
	 Produkcja przędzy z włókien chemicznych
	
13.20.A
	 Produkcja tkanin bawełnianych
	
13.20.В
	 Produkcja tkanin wełnianych
	
13.20.C
	 Produkcja tkanin z włókien chemicznych
	
13.20.D
	 Produkcja pozostałych tkanin
	
13.30.Z
	 Wykończanie wyrobów włókienniczych
	
13.91.Z
	 Produkcja dzianin metrażowych
	
13.92.Z
	 Produkcja gotowych wyrobów tekstylnych
	
13.93.Z
	 Produkcja dywanów i chodników
	
13.94.Z
	 Produkcja wyrobów powroźniczych, lin, szpagatów i wyrobów sieciowych
	
13.95.Z
	 Produkcja włóknin i wyrobów wykonanych z włóknin, z wyłączeniem odzieży
	
13.96.Z
	 Produkcja pozostałych technicznych i przemysłowych wyrobów tekstylnych
	
13.99.Z
	 Produkcja pozostałych wyrobów tekstylnych, gdzie indziej niesklasyfikowana
	
14.11.Z
	 Produkcja odzieży skórzanej
	
14.12.Z
	 Produkcja odzieży roboczej
	
14.13.Z
	 Produkcja pozostałej odzieży wierzchniej
	
14.14.Z
	 Produkcja bielizny
	
14.19.Z
	 Produkcja pozostałej odzieży i dodatków do odzieży
	
14.20.Z
	 Produkcja wyrobów futrzarskich
	
14.31.Z
	 Produkcja wyrobów pończoszniczych
	
14.39.Z
	 Produkcja pozostałej odzieży dzianej
	
15.11.Z
	 Wyprawa skór, garbowanie; wyprawa i barwienie skór futerkowych
	
15.12.Z
	 Produkcja toreb bagażowych, toreb ręcznych i podobnych wyrobów kaletniczych; produkcja wyrobów rymarskich
	
15.20.Z
	 Produkcja obuwia
	
16.10.Z
	 Produkcja wyrobów tartacznych
	
16.21.Z
	 Produkcja arkuszy fornirowych i płyt wykonanych na bazie drewna
	
16.22.Z
	 Produkcja gotowych parkietów podłogowych
	
16.23.Z
	 Produkcja pozostałych wyrobów stolarskich i ciesielskich dla budownictwa
	
16.24.Z
	 Produkcja opakowań drewnianych
	
16.29.Z
	 Produkcja pozostałych wyrobów z drewna; produkcja wyrobów z korka, słomy i materiałów używanych do wyplatania
	
17.11.Z
	 Produkcja masy włóknistej
	
17.12.Z
	 Produkcja papieru i tektury
	
17.21.Z
	 Produkcja papieru falistego i tektury falistej oraz opakowań z papieru i tektury
	
17.22.Z
	 Produkcja artykułów gospodarstwa domowego, toaletowych i sanitarnych
	
17.23.Z
	 Produkcja artykułów piśmiennych
	
17.24.Z
	 Produkcja tapet
	
17.29.Z
	 Produkcja pozostałych wyrobów z papieru i tektury
	
18.12.Z
	 Pozostałe drukowanie
	
18.13.Z
	 Działalność usługowa związana z przygotowywaniem do druku
	
18.14.Z
	 Introligatorstwo i podobne usługi
	
19.20.Z
	 Wytwarzanie i przetwarzanie produktów rafinacji ropy naftowej
	
20.41.Z
	 Produkcja mydła i detergentów, środków myjących i czyszczących
	
20.42.Z
	 Produkcja wyrobów kosmetycznych i toaletowych
	
20.53.Z
	 Produkcja olejków eterycznych
	
22.11.Z
	 Produkcja opon i dętek z gumy; bieżnikowanie i regenerowanie opon z gumy
	
22.19.Z
	 Produkcja pozostałych wyrobów z gumy
	
22.21.Z
	 Produkcja płyt, arkuszy, rur i kształtowników z tworzyw sztucznych
	
22.22.Z
	 Produkcja opakowań z tworzyw sztucznych
	
22.23.Z
	 Produkcja wyrobów dla budownictwa z tworzyw sztucznych
	
22.29.Z
	 Produkcja pozostałych wyrobów z tworzyw sztucznych
	
23.11.Z
	 Produkcja szkła płaskiego
	
23.12.Z
	 Kształtowanie i obróbka szkła płaskiego
	
23.13.Z
	 Produkcja szkła gospodarczego
	
23.31.Z
	 Produkcja ceramicznych kafli i płytek
	
23.32.Z
	 Produkcja cegieł, dachówek i materiałów budowlanych, z wypalanej gliny
	
23.41.Z
	 Produkcja ceramicznych wyrobów stołowych i ozdobnych
	
23.42.Z
	 Produkcja ceramicznych wyrobów sanitarnych
	
23.43.Z
	 Produkcja ceramicznych izolatorów i osłon izolacyjnych
	
23.44.Z
	 Produkcja pozostałych technicznych wyrobów ceramicznych
	
23.49.Z
	 Produkcja pozostałych wyrobów ceramicznych
	
23.61.Z
	 Produkcja wyrobów budowlanych z betonu
	
23.62.Z
	 Produkcja wyrobów budowlanych z gipsu
	
23.63.Z
	 Produkcja masy betonowej prefabrykowanej
	
23.64.Z
	 Produkcja zaprawy murarskiej
	
23.65.Z
	 Produkcja cementu wzmocnionego włóknem
	
23.69.Z
	 Produkcja pozostałych wyrobów z betonu, gipsu i cementu
	
23.70.Z
	 Cięcie, formowanie i wykańczanie kamienia
	
23.91.Z
	 Produkcja wyrobów ściernych
	
23.99.Z
	 Produkcja pozostałych wyrobów z mineralnych surowców niemetalicznych, gdzie indziej niesklasyfikowana
	
24.31.Z
	 Produkcja prętów ciągnionych na zimno
	
24.32.Z
	 Produkcja wyrobów płaskich walcowanych na zimno
	
24.33.Z
	 Produkcja wyrobów formowanych na zimno
	
24.34.Z
	 Produkcja drutu
	
24.44.Z
	 Produkcja miedzi
	
24.51.Z
	 Odlewnictwo żeliwa
	
24.52.Z
	 Odlewnictwo staliwa
	
24.53.Z
	 Odlewnictwo metali lekkich
	
24.54.A
	 Odlewnictwo miedzi i stopów miedzi
	
24.54.В
	 Odlewnictwo pozostałych metali nieżelaznych, gdzie indziej niesklasyfikowane
	
25.11.Z
	 Produkcja konstrukcji metalowych i ich części
	
25.12.Z
	 Produkcja metalowych elementów stolarki budowlanej
	
25.21.Z
	 Produkcja grzejników i kotłów centralnego ogrzewania
	
25.29.Z
	 Produkcja pozostałych zbiorników, cystern i pojemników metalowych
	
25.30.Z
	 Produkcja wytwornic pary, z wyłączeniem kotłów do centralnego ogrzewania gorącą wodą
	
25.50.Z
	 Kucie, prasowanie, wytłaczanie i walcowanie metali; metalurgia proszków
	
25.61.Z
	 Obróbka metali i nakładanie powłok na metale
	
25.62.Z
	 Obróbka mechaniczna elementów metalowych
	
25.71.Z
	 Produkcja wyrobów nożowniczych i sztućców
	
25.72.Z
	 Produkcja zamków i zawiasów
	
25.73.Z
	 Produkcja narzędzi
	
25.91.Z
	 Produkcja pojemników metalowych
	
25.92.Z
	 Produkcja opakowań z metali
	
25.93.Z
	 Produkcja wyrobów z drutu, łańcuchów i sprężyn
	
25.94.Z
	 Produkcja złączy i śrub
	
25.99.Z
	 Produkcja pozostałych gotowych wyrobów metalowych, gdzie indziej niesklasyfikowana
	
26.11.Z
	 Produkcja elementów elektronicznych
	
26.40.Z
	 Produkcja elektronicznego sprzętu powszechnego użytku
	
26.51.Z
	 Produkcja instrumentów i przyrządów pomiarowych, kontrolnych i nawigacyjnych
	
26.52.Z
	 Produkcja zegarków i zegarów
	
26.70.Z
	 Produkcja instrumentów optycznych i sprzętu fotograficznego
	
27.12.Z
	 Produkcja aparatury rozdzielczej i sterowniczej energii elektrycznej
	
27.31.Z
	 Produkcja kabli światłowodowych
	
27.32.Z
	 Produkcja pozostałych elektronicznych i elektrycznych przewodów i kabli
	
27.33.Z
	 Produkcja sprzętu instalacyjnego
	
27.40.Z
	 Produkcja elektrycznego sprzętu oświetleniowego
	
27.51.Z
	 Produkcja elektrycznego sprzętu gospodarstwa domowego
	
27.52.Z
	 Produkcja nieelektrycznego sprzętu gospodarstwa domowego
	
27.90.Z
	 Produkcja pozostałego sprzętu elektrycznego
	
28.11.Z
	 Produkcja silników i turbin, z wyłączeniem silników lotniczych, samochodowych
i motocyklowych
	
28.12.Z
	 Produkcja sprzętu i wyposażenia do napędu hydraulicznego i pneumatycznego
	
28.14.Z
	 Produkcja pozostałych kurków i zaworów
	
28.21.Z
	 Produkcja pieców, palenisk i palników piecowych
	
28.22.Z
	 Produkcja urządzeń dźwigowych i chwytaków
	
28.23.Z
	 Produkcja maszyn i sprzętu biurowego, z wyłączeniem komputerów i urządzeń peryferyjnych
	
28.24.Z
	 Produkcja narzędzi ręcznych mechanicznych
	
28.29.Z
	 Produkcja pozostałych maszyn ogólnego przeznaczenia, gdzie indziej niesklasyfikowana
	
28.30.Z
	 Produkcja maszyn dla rolnictwa i leśnictwa
	
28.41.Z
	 Produkcja maszyn do obróbki metalu
	
28.49.Z
	 Produkcja pozostałych narzędzi mechanicznych
	
28.93.Z
	 Produkcja maszyn stosowanych w przetwórstwie żywności, tytoniu i produkcji napojów
	
28.94.Z
	 Produkcja maszyn dla przemysłu tekstylnego, odzieżowego i skórzanego
	
28.95.Z
	 Produkcja maszyn dla przemysłu papierniczego
	
28.96.Z
	 Produkcja maszyn do obróbki gumy lub tworzyw sztucznych oraz wytwarzania wyrobów
z tych materiałów
	
28.99.Z
	 Produkcja pozostałych maszyn specjalnego przeznaczenia, gdzie indziej niesklasyfikowana
	
29.32.Z
	 Produkcja pozostałych części i akcesoriów do pojazdów silnikowych, z wyłączeniem motocykli
	
30.11.Z
	 Produkcja statków i konstrukcji pływających
	
30.12.Z
	 Produkcja łodzi wycieczkowych i sportowych
	
30.20.Z
	 Produkcja lokomotyw kolejowych oraz taboru szynowego
	
30.30.Z
	 Produkcja statków powietrznych, statków kosmicznych i podobnych maszyn
	
30.92.Z
	 Produkcja rowerów i wózków inwalidzkich
	
30.99.Z
	 Produkcja pozostałego sprzętu transportowego, gdzie indziej niesklasyfikowana
	
31.01.Z
	 Produkcja mebli biurowych i sklepowych
	
31.02.Z
	 Produkcja mebli kuchennych
	
31.03.Z
	 Produkcja materaców
	
31.09.Z
	 Produkcja pozostałych mebli
	
32.11.Z
	 Produkcja monet
	
32.12.Z
	 Produkcja wyrobów jubilerskich i podobnych
	
32.13.Z
	 Produkcja sztucznej biżuterii i wyrobów podobnych
	
32.20.Z
	 Produkcja instrumentów muzycznych
	
32.30.Z
	 Produkcja sprzętu sportowego
	
32.40.Z
	 Produkcja gier i zabawek
	
32.50.Z
	 Produkcja urządzeń, instrumentów oraz wyrobów medycznych, włączając dentystyczne
	
32.91.Z
	 Produkcja mioteł, szczotek i pędzli
	
32.99.Z
	 Produkcja pozostałych wyrobów, gdzie indziej niesklasyfikowana
	
33.11.Z
	 Naprawa i konserwacja metalowych wyrobów gotowych
	
33.12.Z
	 Naprawa i konserwacja maszyn
	
33.13.Z
	 Naprawa i konserwacja urządzeń elektronicznych i optycznych
	
33.14.Z
	 Naprawa i konserwacja urządzeń elektrycznych
	
33.15.Z
	 Naprawa i konserwacja statków i łodzi
	
33.16.Z
	 Naprawa i konserwacja statków powietrznych i statków kosmicznych
	
33.17.Z
	 Naprawa i konserwacja pozostałego sprzętu transportowego
	
33.19.Z
	 Naprawa i konserwacja pozostałego sprzętu i wyposażenia
	
33.20.Z
	 Instalowanie maszyn przemysłowych, sprzętu i wyposażenia
	
35.11.Z
	 Wytwarzanie energii elektrycznej
	
35.12.Z
	 Przesyłanie energii elektrycznej
	
35.13.Z
	 Dystrybucja energii elektrycznej
	
35.14.Z
	 Handel energią elektryczną
	
35.21.Z
	 Wytwarzanie paliw gazowych
	
35.30.Z
	 Wytwarzanie i zaopatrywanie w parę wodną, gorącą wodę i powietrze do układów klimatyzacyjnych
	
37.00.Z
	 Odprowadzanie i oczyszczanie ścieków
	
38.11.Z
	 Zbieranie odpadów innych niż niebezpieczne
	
38.12.Z
	 Zbieranie odpadów niebezpiecznych
	
38.21.Z
	 Obróbka i usuwanie odpadów innych niż niebezpieczne
	
38.22.Z
	 Przetwarzanie i unieszkodliwianie odpadów niebezpiecznych
	
38.31.Z
	 Demontaż wyrobów zużytych
	
38.32.Z
	 Odzysk surowców z materiałów segregowanych
	
39.00.Z
	 Działalność związana z rekultywacją i pozostała działalność usługowa związana
z gospodarką odpadami
	
41.10.Z
	 Realizacja projektów budowlanych związanych ze wznoszeniem budynków
	
41.20.Z
	 Roboty budowlane związane ze wznoszeniem budynków mieszkalnych i niemieszkalnych
	
42.11.Z
	 Roboty związane z budową dróg i autostrad
	
42.21.Z
	 Roboty związane z budową rurociągów przesyłowych i sieci rozdzielczych
	
42.99.Z
	 Roboty związane z budową pozostałych obiektów inżynierii lądowej i wodnej, gdzie indziej niesklasyfikowane
	
43.11.Z
	 Rozbiórka i burzenie obiektów budowlanych
	
43.12.Z
	 Przygotowanie terenu pod budowę
	
43.13.Z
	 Wykonywanie wykopów i wierceń geologiczno-inżynierskich
	
43.21.Z
	 Wykonywanie instalacji elektrycznych
	
43.22.Z
	 Wykonywanie instalacji wodno-kanalizacyjnych, cieplnych, gazowych i klimatyzacyjnych
	
43.29.Z
	 Wykonywanie pozostałych instalacji budowlanych
	
43.31.Z
	 Tynkowanie
	
43.32.Z
	 Zakładanie stolarki budowlanej
	
43.33.Z
	 Posadzkarstwo; tapetowanie i oblicowywanie ścian
	
43.34.Z
	 Malowanie i szklenie
	
43.39.Z
	 Wykonywanie pozostałych robót budowlanych wykończeniowych
	
43.91.Z
	 Wykonywanie konstrukcji i pokryć dachowych
	
43.99.Z
	 Pozostałe specjalistyczne roboty budowlane, gdzie indziej niesklasyfikowane
	
45.11.Z
	 Sprzedaż hurtowa i detaliczna samochodów osobowych i furgonetek
	
45.19.Z
	 Sprzedaż hurtowa i detaliczna pozostałych pojazdów samochodowych, z wyłączeniem motocykli
	
45.20.Z
	 Konserwacja i naprawa pojazdów samochodowych, z wyłączeniem motocykli
	
45.31.Z
	 Sprzedaż hurtowa części i akcesoriów do pojazdów samochodowych, z wyłączeniem motocykli
	
45.32.Z
	 Sprzedaż detaliczna części i akcesoriów do pojazdów samochodowych, z wyłączeniem motocykli
	
45.40.Z
	 Sprzedaż hurtowa i detaliczna motocykli, ich naprawa i konserwacja oraz sprzedaż hurtowa i detaliczna części i akcesoriów do nich
	
46.12.Z
	 Działalność agentów zajmujących się sprzedażą paliw, rud, metali i chemikaliów przemysłowych
	
46.13.Z
	 Działalność agentów zajmujących się sprzedażą drewna i materiałów budowlanych
	
46.14.Z
	 Działalność agentów zajmujących się sprzedażą maszyn, urządzeń przemysłowych,
statków i samolotów
	
46.15.Z
	 Działalność agentów zajmujących się sprzedażą mebli, artykułów gospodarstwa domowego i drobnych wyrobów metalowych
	
46.16.Z
	 Działalność agentów zajmujących się sprzedażą wyrobów tekstylnych, odzieży, wyrobów futrzarskich, obuwia i artykułów skórzanych
	
46.18.Z
	 Działalność agentów specjalizujących się w sprzedaży pozostałych określonych towarów
	
46.19.Z
	 Działalność agentów zajmujących się sprzedażą towarów różnego rodzaju
	
46.24.Z
	 Sprzedaż hurtowa skór
	
46.41.Z
	 Sprzedaż hurtowa wyrobów tekstylnych
	
46.42.Z
	 Sprzedaż hurtowa odzieży i obuwia
	
46.43.Z
	 Sprzedaż hurtowa elektrycznych artykułów użytku domowego
	
46.44.Z
	 Sprzedaż hurtowa wyrobów porcelanowych, ceramicznych i szklanych oraz środków czyszczących
	
46.45.Z
	 Sprzedaż hurtowa perfum i kosmetyków
	
46.46.Z
	 Sprzedaż hurtowa wyrobów farmaceutycznych i medycznych
	
46.47.Z
	 Sprzedaż hurtowa mebli, dywanów i sprzętu oświetleniowego
	
46.48.Z
	 Sprzedaż hurtowa zegarków, zegarów i biżuterii
	
46.49.Z
	 Sprzedaż hurtowa pozostałych artykułów użytku domowego
	
46.51.Z
	 Sprzedaż hurtowa komputerów, urządzeń peryferyjnych i oprogramowania
	
46.52.Z
	 Sprzedaż hurtowa sprzętu elektronicznego i telekomunikacyjnego oraz części do niego
	
46.61.Z
	 Sprzedaż hurtowa maszyn i urządzeń rolniczych oraz dodatkowego wyposażenia
	
46.62.Z
	 Sprzedaż hurtowa obrabiarek
	
46.63.Z
	 Sprzedaż hurtowa maszyn wykorzystywanych w górnictwie, budownictwie oraz inżynierii lądowej i wodnej
	
46.64.Z
	 Sprzedaż hurtowa maszyn dla przemysłu tekstylnego oraz maszyn do szycia i maszyn dziewiarskich
	
46.65.Z
	 Sprzedaż hurtowa mebli biurowych
	
46.66.Z
	 Sprzedaż hurtowa pozostałych maszyn i urządzeń biurowych
	
46.69.Z
	 Sprzedaż hurtowa pozostałych maszyn i urządzeń
	
46.71.Z
	 Sprzedaż hurtowa paliw i produktów pochodnych
	
46.72.Z
	 Sprzedaż hurtowa metali i rud metali
	
46.73.Z
	 Sprzedaż hurtowa drewna, materiałów budowlanych i wyposażenia sanitarnego
	
46.74.Z
	 Sprzedaż hurtowa wyrobów metalowych oraz sprzętu i dodatkowego wyposażenia hydraulicznego i grzejnego
	
46.75.Z
	 Sprzedaż hurtowa wyrobów chemicznych
	
46.76.Z
	 Sprzedaż hurtowa pozostałych półproduktów
	
46.77.Z
	 Sprzedaż hurtowa odpadów i złomu
	
46.90.Z
	 Sprzedaż hurtowa niewyspecjalizowana
	
47.11.Z
	 Sprzedaż detaliczna prowadzona w niewyspecjalizowanych sklepach z przewagą żywności, napojów i wyrobów tytoniowych
	
47.19.Z
	 Pozostała sprzedaż detaliczna prowadzona w niewyspecjalizowanych sklepach
	
47.24.Z
	 Sprzedaż detaliczna pieczywa, ciast, wyrobów ciastkarskich i cukierniczych prowadzona
w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.30.Z
	 Sprzedaż detaliczna paliw do pojazdów silnikowych na stacjach paliw
	
47.41.Z
	 Sprzedaż detaliczna komputerów, urządzeń peryferyjnych i oprogramowania prowadzona
w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.42.Z
	 Sprzedaż detaliczna sprzętu telekomunikacyjnego prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.43.Z
	 Sprzedaż detaliczna sprzętu audiowizualnego prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.51.Z
	 Sprzedaż detaliczna wyrobów tekstylnych prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.52.Z
	 Sprzedaż detaliczna drobnych wyrobów metalowych, farb i szkła prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.53.Z
	 Sprzedaż detaliczna dywanów, chodników i innych pokryć podłogowych oraz pokryć ściennych prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.54.Z
	 Sprzedaż detaliczna elektrycznego sprzętu gospodarstwa domowego prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.59.Z
	 Sprzedaż detaliczna mebli, sprzętu oświetleniowego i pozostałych artykułów użytku domowego prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.61.Z
	 Sprzedaż detaliczna książek prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.62.Z
	 Sprzedaż detaliczna gazet i artykułów piśmiennych prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.63.Z
	 Sprzedaż detaliczna nagrań dźwiękowych i audiowizualnych prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.64.Z
	 Sprzedaż detaliczna sprzętu sportowego prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.65.Z
	 Sprzedaż detaliczna gier i zabawek prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.71.Z
	 Sprzedaż detaliczna odzieży prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.72.Z
	 Sprzedaż detaliczna obuwia i wyrobów skórzanych prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.73.Z
	 Sprzedaż detaliczna wyrobów farmaceutycznych prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.74.Z
	 Sprzedaż detaliczna wyrobów medycznych, włączając ortopedyczne, prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.75.Z
	 Sprzedaż detaliczna kosmetyków i artykułów toaletowych prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.76.Z
	 Sprzedaż detaliczna kwiatów, roślin, nasion, nawozów, żywych zwierząt domowych i karmy dla zwierząt domowych prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.77.Z
	 Sprzedaż detaliczna zegarków, zegarów i biżuterii prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.78.Z
	 Sprzedaż detaliczna pozostałych nowych wyrobów prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.79.Z
	 Sprzedaż detaliczna artykułów używanych prowadzona w wyspecjalizowanych sklepach
	
47.82.Z
	 Sprzedaż detaliczna wyrobów tekstylnych, odzieży i obuwia prowadzona na straganach
i targowiskach
	
47.89.Z
	 Sprzedaż detaliczna pozostałych wyrobów prowadzona na straganach i targowiskach
	
47.91.Z
	 Sprzedaż detaliczna prowadzona przez domy sprzedaży wysyłkowej lub Internet
	
47.99.Z
	 Pozostała sprzedaż detaliczna prowadzona poza siecią sklepową, straganami
i targowiskami
	
49.31.Z
	 Transport lądowy pasażerski, miejski i podmiejski
	
49.32.Z
	 Działalność taksówek osobowych
	
49.39.Z
	 Pozostały transport lądowy pasażerski, gdzie indziej niesklasyfikowany
	
49.41.Z
	 Transport drogowy towarów
	
49.42.Z
	 Działalność usługowa związana z przeprowadzkami
	
50.10.Z
	 Transport morski i przybrzeżny pasażerski
	
50.20.Z
	 Transport morski i przybrzeżny towarów
	
50.30.Z
	 Transport wodny śródlądowy pasażerski
	
50.40.Z
	 Transport wodny śródlądowy towarów
	
52.10.A
	 Magazynowanie i przechowywanie paliw gazowych
	
52.10.В
	 Magazynowanie i przechowywanie pozostałych towarów
	
52.21.Z
	 Działalność usługowa wspomagająca transport lądowy
	
52.29.В
	 Działalność śródlądowych agencji transportowych
	
52.29.C
	 Działalność pozostałych agencji transportowych
	
53.20.Z
	 Pozostała działalność pocztowa i kurierska
	
55.10.Z
	 Hotele i podobne obiekty zakwaterowania
	
55.20.Z
	 Obiekty noclegowe turystyczne i miejsca krótkotrwałego zakwaterowania
	
55.30.Z
	 Pola kempingowe (włączając pola dla pojazdów kempingowych) i pola namiotowe
	
55.90.Z
	 Pozostałe zakwaterowanie
	
56.10.A
	 Restauracje i inne stałe placówki gastronomiczne
	
56.10.В
	 Ruchome placówki gastronomiczne
	
56.21.Z
	 Przygotowywanie i dostarczanie żywności dla odbiorców zewnętrznych (katering)
	
56.29.Z
	 Pozostała usługowa działalność gastronomiczna
	
58.19.Z
	 Pozostała działalność wydawnicza
	
58.29.Z
	 Działalność wydawnicza w zakresie pozostałego oprogramowania
	
59.12.Z
	 Działalność postprodukcyjna związana z filmami, nagraniami wideo i programami telewizyjnymi
	
62.01.Z
	 Działalność związana z oprogramowaniem
	
62.02.Z
	 Działalność związana z doradztwem w zakresie informatyki
	
62.03.Z
	 Działalność związana z zarządzaniem urządzeniami informatycznymi
	
62.09.Z
	 Pozostała działalność usługowa w zakresie technologii informatycznych i komputerowych
	
63.11.Z
	 Przetwarzanie danych; zarządzanie stronami internetowymi (hosting) i podobna działalność
	
66.21.Z
	 Działalność związana z oceną ryzyka i szacowaniem poniesionych strat
	
66.22.Z
	 Działalność agentów i brokerów ubezpieczeniowych
	
66.29.Z
	 Pozostała działalność wspomagająca ubezpieczenia i fundusze emerytalne
	
68.31.Z
	 Pośrednictwo w obrocie nieruchomościami
	
69.10.Z
	 Działalność prawnicza
	
69.20.Z
	 Działalność rachunkowo-księgowa; doradztwo podatkowe
	
70.21.Z
	 Stosunki międzyludzkie (public relations) i komunikacja
	
70.22.Z
	 Pozostałe doradztwo w zakresie prowadzenia działalności gospodarczej i zarządzania
	
71.11.Z
	 Działalność w zakresie architektury
	
71.12.Z
	 Działalność w zakresie inżynierii i związane z nią doradztwo techniczne
	
71.20.A
	 Badania i analizy związane z jakością żywności
	
71.20.В
	 Pozostałe badania i analizy techniczne
	
73.11.Z
	 Działalność agencji reklamowych
	
73.12.A
	 Pośrednictwo w sprzedaży czasu i miejsca na cele reklamowe w radio i telewizji
	
73.12.В
	 Pośrednictwo w sprzedaży miejsca na cele reklamowe w mediach drukowanych
	
73.12.C
	 Pośrednictwo w sprzedaży miejsca na cele reklamowe w mediach elektronicznych
(Internet)
	
73.12.D
	 Pośrednictwo w sprzedaży miejsca na cele reklamowe w pozostałych mediach
	
73.20.Z
	 Badanie rynku i opinii publicznej
	
74.20.Z
	 Działalność fotograficzna
	
74.30.Z
	 Działalność związana z tłumaczeniami
	
74.90.Z
	 Pozostała działalność profesjonalna, naukowa i techniczna, gdzie indziej niesklasyfikowana
	
75.00.Z
	 Działalność weterynaryjna
	
77.21.Z
	 Wypożyczanie i dzierżawa sprzętu rekreacyjnego i sportowego
	
77.22.Z
	 Wypożyczanie kaset wideo, płyt CD, DVD itp.
	
77.29.Z
	 Wypożyczanie i dzierżawa pozostałych artykułów użytku osobistego i domowego
	
77.32.Z
	 Wynajem i dzierżawa maszyn i urządzeń budowlanych
	
77.33.Z
	 Wynajem i dzierżawa maszyn i urządzeń biurowych, włączając komputery
	
77.34.Z
	 Wynajem i dzierżawa środków transportu wodnego
	
77.35.Z
	 Wynajem i dzierżawa środków transportu lotniczego
	
77.39.Z
	 Wynajem i dzierżawa pozostałych maszyn, urządzeń oraz dóbr materialnych, gdzie indziej niesklasyfikowane
	
78.10.Z
	 Działalność związana z wyszukiwaniem miejsc pracy i pozyskiwaniem pracowników
	
78.20.Z
	 Działalność agencji pracy tymczasowej
	
78.30.Z
	 Pozostała działalność związana z udostępnianiem pracowników
	
79.11.A
	 Działalność agentów turystycznych
	
79.11.В
	 Działalność pośredników turystycznych
	
79.12.Z
	 Działalność organizatorów turystyki
	
79.90.A
	 Działalność pilotów wycieczek i przewodników turystycznych
	
79.90.В
	 Działalność w zakresie informacji turystycznej
	
79.90.C
	 Pozostała działalność usługowa w zakresie rezerwacji, gdzie indziej niesklasyfikowana
	
80.10.Z
	 Działalność ochroniarska, z wyłączeniem obsługi systemów bezpieczeństwa
	
80.20.Z
	 Działalność ochroniarska w zakresie obsługi systemów bezpieczeństwa
	
80.30.Z
	 Działalność detektywistyczna
	
81.21.Z
	 Niespecjalistyczne sprzątanie budynków i obiektów przemysłowych
	
81.22.Z
	 Specjalistyczne sprzątanie budynków i obiektów przemysłowych
	
81.29.Z
	 Pozostałe sprzątanie
	
81.30.Z
	 Działalność usługowa związana z zagospodarowaniem terenów zieleni
	
82.11.Z
	 Działalność usługowa związana z administracyjną obsługą biura
	
82.19.Z
	 Wykonywanie fotokopii, przygotowywanie dokumentów i pozostała specjalistyczna działalność wspomagająca prowadzenie biura
	
82.20.Z
	 Działalność centrów telefonicznych (callcenter)
	
82.30.Z
	 Działalność związana z organizacją targów, wystaw i kongresów
	
82.91.Z
	 Działalność świadczona przez agencje inkasa i biura kredytowe
	
82.92.Z
	 Działalność związana z pakowaniem
	
82.99.Z
	 Pozostała działalność wspomagająca prowadzenie działalności gospodarczej, gdzie indziej niesklasyfikowana
	
85.10.Z
	 Wychowanie przedszkolne
	
85.32.A
	 Technika
	
85.32.В
	 Zasadnicze szkoły zawodowe
	
85.51.Z
	 Pozaszkolne formy edukacji sportowej oraz zajęć sportowych i rekreacyjnych
	
85.52.Z
	 Pozaszkolne formy edukacji artystycznej
	
85.53.Z
	 Pozaszkolne formy edukacji z zakresu nauki jazdy i pilotażu
	
85.59.A
	 Nauka języków obcych
	
85.59.В
	 Pozostałe pozaszkolne formy edukacji, gdzie indziej niesklasyfikowane
	
86.21.Z
	 Praktyka lekarska ogólna
	
86.22.Z
	 Praktyka lekarska specjalistyczna
	
86.23.Z
	 Praktyka lekarska dentystyczna
	
86.90.A
	 Działalność fizjoterapeutyczna
	
86.90.В
	 Działalność pogotowia ratunkowego
	
86.90.C
	 Praktyka pielęgniarek i położnych
	
86.90.D
	 Działalność paramedyczna
	
87.10.Z
	 Pomoc społeczna z zakwaterowaniem zapewniająca opiekę pielęgniarską
	
87.20.Z
	 Pomoc społeczna z zakwaterowaniem dla osób z zaburzeniami psychicznymi
	
87.30.Z
	 Pomoc społeczna z zakwaterowaniem dla osób w podeszłym wieku i osób niepełnosprawnych
	
87.90.Z
	 Pozostała pomoc społeczna z zakwaterowaniem
	
88.10.Z
	 Pomoc społeczna bez zakwaterowania dla osób w podeszłym wieku i osób niepełnosprawnych
	
88.91.Z
	 Opieka dzienna nad dziećmi
	
88.99.Z
	 Pozostała pomoc społeczna bez zakwaterowania, gdzie indziej niesklasyfikowana
	
90.01.Z
	 Działalność związana z wystawianiem przedstawień artystycznych
	
90.02.Z
	 Działalność wspomagająca wystawianie przedstawień artystycznych
	
90.03.Z
	 Artystyczna i literacka działalność twórcza
	
90.04.Z
	 Działalność obiektów kulturalnych
	
91.01.A
	 Działalność bibliotek
	
93.11.Z
	 Działalność obiektów sportowych
	
93.12.Z
	 Działalność klubów sportowych
	
93.13.Z
	 Działalność obiektów służących poprawie kondycji fizycznej
	
93.19.Z
	 Pozostała działalność związana ze sportem
	
93.21.Z
	 Działalność wesołych miasteczek i parków rozrywki
	
93.29.Z
	 Pozostała działalność rozrywkowa i rekreacyjna
	
95.11.Z
	 Naprawa i konserwacja komputerów i urządzeń peryferyjnych
	
95.12.Z
	 Naprawa i konserwacja sprzętu (tele)komunikacyjnego
	
95.21.Z
	 Naprawa i konserwacja elektronicznego sprzętu powszechnego użytku
	
95.22.Z
	 Naprawa i konserwacja urządzeń gospodarstwa domowego oraz sprzętu użytku domowego i ogrodniczego
	
95.23.Z
	 Naprawa obuwia i wyrobów skórzanych
	
95.24.Z
	 Naprawa i konserwacja mebli i wyposażenia domowego
	
95.25.Z
	 Naprawa zegarów, zegarków oraz biżuterii
	
95.29.Z
	 Naprawa pozostałych artykułów użytku osobistego i domowego
	
96.01.Z
	 Pranie i czyszczenie wyrobów włókienniczych i futrzarskich
	
96.02.Z
	 Fryzjerstwo i pozostałe zabiegi kosmetyczne
	
96.03.Z
	 Pogrzeby i działalność pokrewna
	
96.04.Z
	 Działalność usługowa związana z poprawą kondycji fizycznej
	
96.09.Z
	 Pozostała działalność usługowa, gdzie indziej niesklasyfikowana