Aneks nr 5 – Sprawozdanie Pełnomocnika Wojewody Małopolskiego do Spraw Mniejszości Narodowych z realizacji Pilotażowego programu rządowego na rzecz społeczności romskiej w województwie małopolskim na lata 2001 – 2003 w latach 2001 ‑ 2002. 

Zasadniczą przyczyną powstania Pilotażowego programu rządowego na rzecz społeczności romskiej w województwie małopolskim  na lata 2001-2003 była trudna sytuacja 3,5 tysięcznej grupy Romów Karpackich zamieszkujących teren byłego województwa nowosądeckiego. Wobec skali problemu, jednostki samorządu terytorialnego, które z mocy prawa zobligowane są do podejmowania działań na rzecz swoich najuboższym mieszkańców, nie były w stanie samodzielnie rozwiązać tego problemu.
Zasadniczym celem Programu jest – zgodnie z założeniem przyjętym przez jego autorów - doprowadzenie do pełnego uczestnictwa Romów, zamieszkujących górskie tereny województwa małopolskiego, w życiu społeczeństwa obywatelskiego i zniwelowanie różnic dzielących tę grupę od reszty społeczeństwa. Szczególnie istotne jest doprowadzenie do wyrównania poziomów w takich dziedzinach jak: edukacja, zatrudnienie, zdrowie, higiena, warunki lokalowe, umiejętność funkcjonowania w społeczeństwie obywatelskim.
Należy przyznać rację stwierdzeniu, iż zaniechanie działań w tych dziedzinach skutkowałoby dalszym pogłębianiem się różnic w poziomie cywilizacyjnym Romów i reszty społeczeństwa. Grupa ta, a w szczególności Romowie Karpaccy, jest bowiem społecznością, która najbardziej ucierpiała w okresie transformacji ustrojowej. Z uwagi na słabe wykształcenie oraz odmienność kulturową jej udziałem stały się wszystkie negatywne skutki przeobrażeń w Polsce (bezrobocie, problemy socjalne, obniżenie poziomu bezpieczeństwa). Jednocześnie jest to grupa, której najtrudniej zrozumieć zachodzące przeobrażenia. Bez rozsądnej pomocy z zewnątrz Romowie będą stale korzystali z pomocy społecznej, co stanowiło będzie duże obciążenie zarówno dla budżetów gmin, jak i państwa. Zaniechanie działań dzisiaj skutkowało będzie narastaniem kosztów w przyszłości.
Celem Programu nie jest doraźna pomoc w trudnej sytuacji w jakiej znalazła się społeczność romska, ale wypracowanie takich mechanizmów, które pozwoliłyby na osiągnięcie celów nakreślonych wyżej. Niezbędne przy tym jest, aby umożliwić Romom zachowanie własnej odrębności kulturowej. Brak wykształcenia i trudna sytuacja bytowa Romów sprawiają, że są oni podatni na negatywne skutki cywilizacji, a tym samym zatracanie rodzimej kultury. Z kolei podtrzymywanie „pozytywnych elementów” kultury romskiej może pomóc tej społeczności w znalezieniu swojego miejsca we współczesnej Polsce.
Program ma charakter pilotażowy. Rozwiązania zaproponowane w dokumencie w dużej mierze uznać należy za innowacyjne. Nie były one do tej pory stosowane w Polsce. W miarę wprowadzania Programu w życie i zdobywania niezbędnych doświadczeń jego poszczególne elementy (zwłaszcza z zakresu edukacji) – zgodnie z intencją jego autorów -  powinny być wykorzystywane także w innych regionach Polski. Należy mieć świadomość, że Program musi być kontynuowany. W zakreślonym uchwałą Rady Ministrów trzyletnim terminie, w sposób oczywisty, nie jest bowiem możliwe osiągniecie jego celów strategicznych.

Pilotażowy program rządowy na rzecz społeczności romskiej w województwie małopolskim na lata 2001 - 2003 realizowany był w 8 podstawowych obszarach.

I. Edukacja (zadania realizowano w latach 2001- 2002).
Zadania z zakresu edukacji uznano za priorytetowe w realizacji Programu. Finansowano je z dwóch źródeł. W roku 2001 z budżetu Ministra Edukacji Narodowej (500.000,00 zł), zaś w roku 2002 z budżetu Ministra Edukacji Narodowej i Sportu (605.200,00 zł) oraz rezerwy celowej będącej w dyspozycji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (136.486,00 zł). 
Zadania z zakresu edukacji realizowane były w roku szkolnym 2001/02 w około 60 placówkach, głównie szkołach podstawowych i gimnazjach. Różnego rodzaju pomocą objęto ponad 500 dzieci romskich. Zadania finansowane ze środków Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu realizowane były w różnym zakresie w poszczególnych gminach i podległych im placówkach i dotyczyły głównie:
-	objęcia jak największej liczby dzieci romskich wychowaniem przedszkolnym; 
-	zakupu podręczników i przyborów szkolnych dla wszystkich uczniów oraz dzieci w oddziałach przedszkolnych; 
-	zorganizowania zajęć wyrównawczych; 
-	zorganizowania korepetycji z języka polskiego, 
-	zorganizowania kół zainteresowań oraz wyposażenia szkół w niezbędne pomoce do realizacji tych zajęć; 
-	zatrudnienia w szkołach nauczycieli wspomagających;
-	zlecenia nauczycielom już pracującym obowiązków nauczyciela wspomagającego;
-	zorganizowania dla nauczycieli wspomagających szkoleń z zakresu pracy z uczniami romskimi; 
-	zatrudnienia w szkołach asystentów romskich; 
-	zorganizowania kształcenia dorosłych, aby umożliwić im ukończenie szkoły podstawowej np. w formie zajęć piątkowo-sobotnich kończących się egzaminami eksternistycznymi.

Środki z rezerwy celowej wykorzystano na:
-	zakup podręczników i przyborów szkolnych dla 30 uczniów (kwota: 8.000,00 zł);
-	organizację olimpiady sportowej dla dzieci romskich i polskich (kwota: 8.000,00 zł);
-	zajęcia wyrównawcze dla 35 dzieci (kwota: 7.236,00 zł);
-	dofinansowanie kosztów przedszkoli (koniecznych ze względu na deficyty w znajomości języka polskiego) dla 7 dzieci (kwota: 15.000,00 zł);
-	utworzenie przedszkola romskiego w Czarnej Górze (niezbędne ze względu na niechęć rodziców do posyłania dzieci do przedszkola w sąsiedniej miejscowości) – kwota: 31.000,00 zł;
-	dofinansowanie dowozu dzieci romskich do gimnazjów (kwota 10.000,00 zł);
-	współpracę gminy Bukowina Tatrzańska ze Specjalnym Ośrodkiem Szkolno-Wychowawczym w Nowym Targu (dotyczyła 8 uczniów – kwota 5.000,00 zł).
Organizowanie różnego rodzaju form wypoczynku dla dzieci romskich ma szczególne znaczenie w procesie ich edukacji. Wspomaga ono procesy szkolne oraz pozwala dzieciom na zetknięcie się z innymi kulturowo wzorcami. Poza tym, zważywszy na fakt, że pewna części z tych dzieci pochodzi z rodzin patologicznych (alkoholizm) różnego rodzaju formy wypoczynku stanowią zarazem rodzaj terapii i działań o charakterze profilaktycznym. W roku 2002 na realizację ww. zadań z budżetu państwa wydatkowano kwotę: 52.250,00 zł. Z kolonii i półkolonii skorzystało 84 dzieci. W wycieczkach uczestniczyło 45 dzieci. 
Ogółem z budżetu państwa na zadania edukacyjne w latach 2001 – 2002 przeznaczono 1.241.686,00 zł. 

II. Przeciwdziałanie bezrobociu (zadania realizowano w roku 2002).
W trakcie realizacji Programu gminy starały się aktywizować zawodowo Romów. Służyły temu z jednej strony prace interwencyjne (z budżetu państwa dofinansowano kwotą 13.000,00 zł zatrudnienie 3 osób w gminie Czarny Dunajec), z drugiej zaś kursy i szkolenia mające ułatwić Romom poruszanie się na rynku pracy. Skorzystało z nich w sumie 71 osób. W roku 2002 na realizację ww. zadania z budżetu państwa wydatkowano kwotę: 24.642,00 zł.

III. Zdrowie (zadania realizowano w roku 2002). 
1.	Zatrudnienie pielęgniarek środowiskowych.
Z zadań mających na celu poprawę poziomu zdrowia i higieny wśród społeczności romskiej w roku 2002 z budżetu państwa dofinansowano zatrudnienie dwóch pielęgniarek środowiskowych, które pracowały w Nowym Sączu, Maszkowicach oraz na terenie powiatu limanowskiego. Zatrudnienie tych pielęgniarek było o tyle ważne, że dla właściwego wykonywania jakichkolwiek zadań na terenie osiedli romskich niezbędne jest pozyskanie zaufania tej społeczności. Stąd konieczność specjalizacji w pracy pielęgniarek. Ich zadaniem jest nie tylko pomoc i poradnictwo medyczne, ale także dystrybucja środków higieny osobistej.
W roku 2002 na realizację ww. zadania z budżetu państwa wydatkowano kwotę: 65.900,00 zł.

2.	Dezynsekcja i deratyzacja.
Z zadaniem opisanym w punkcie 1. bezpośrednio związana jest konieczność dezynsekcji i deratyzacji mieszkań romskich. Z budżetu państwa dofinansowano kwotą 13.500,00 zł tego typu działania w mieście Nowym Sączu.

IV. Sytuacja bytowa (zadania realizowano w roku 2002).
1.	Remonty mieszkań.
Remont substancji mieszkaniowej należy do grupy najważniejszych zadań realizowanych w ramach Programu. Zła sytuacja ekonomiczna małopolskich Romów spowodowała, iż mieszkają oni w większości w lokalach nie spełniających podstawowych norm sanitarnych. Bez poprawy sytuacji w tym względzie nie można byłoby realizować zadań w innych obszarach, w tym przede wszystkim podejmować działań w sferze poprawy poziomu zdrowotności populacji romskiej oraz z zakresu edukacji.
W roku 2002 na remonty budynków zamieszkałych przez społeczność romską wydatkowano z budżetu państwa kwotę: 465.501,00 zł. Należy zaznaczyć, że przeznaczono ją na remonty zarówno infrastruktury służącej wszystkim mieszkańcom budynków (są to w większości budynki wielorodzinne, w których konieczne były np. remonty przeciekających dachów), jak i poszczególnych mieszkań. W różnym zakresie wyremontowano 134 takie lokale zamieszkałe przez co najmniej jedną rodzinę romską każdy.

2.	Budynki kontenerowe.
W dwóch przypadkach zdecydowano się na radykalną zmianę sytuacji socjalno-bytowej Romów poprzez zastąpienie prowizorycznych budynków budynkami kontenerowymi. Zadaniem tym objęto 3 rodziny romskie. Z budżetu państwa przeznaczono na ten cel kwotę 105.000,00 zł.

3.	Budownictwo socjalne.
W Nowym Sączu podjęto w roku 2002 budowę budynku socjalnego, w którym zamieszkać miały rodziny romskie. Z budżetu państwa przeznaczono na ten cel kwotę 280.000,00 zł. Wobec faktu, że władze miasta Nowego Sącza zaproponowały jedynie 4 mieszkania dla rodzin romskich podjęto działania zmierzające do pozyskania większej liczby lokali.

4.	Kanalizacja.
Osiedla romskie wymagają zmian o charakterze infrastrukturalnym. Dotyczy to przede wszystkim zaopatrzenia w wodę oraz odprowadzania ścieków. Na poprawę sytuacji w tym względzie z budżetu państwa wydatkowano kwotę 295.000,00 zł. Skanalizowano osiedla zamieszkałe w sumie przez ponad 280 osób.

5.	Wodociągi.
Podjęto również  prace mające na celu zaopatrzenie osiedli w wodę. W gminie Nowy Targ doprowadzono bieżącą wodę do 6 budynków zamieszkałych przez Romów. Z budżetu państwa przeznaczono na ten cel kwotę 10.000,00 zł.

6.	Inne działania poprawiające stan higieny.
W przypadku, gdy niemożliwe było doprowadzenie kanalizacji lub nie będzie to możliwe w najbliższych latach, podjęto inne działania poprawiające stan higieny ‑ ustawiono toalety kontenerowe (dotyczyło to jednej gminy). Wydatkowano na ten cel z budżetu państwa kwotę 7.000,00 zł.

7.	Oddłużenie lokali mieszkalnych.
Na oddłużenie lokali zajętych przez 15 rodzin romskich w Tarnowie przeznaczono kwotę 4.800,00 zł. Działanie to pozwoliło uniknąć ich eksmisji z zajmowanych mieszkań.

8.	Regulacja stanu prawnego nieruchomości.
W gminach Nowy Targ oraz Szaflary podjęto działania, których efektem będzie uregulowanie kwestii własności gruntów, na których znajdują się osiedla romskie. Jest to niezbędne dla dalszego rozwoju tej społeczności oraz powodzenia działań podjętych w ramach Programu. Należy przyjąć, iż Rom, który stanie się prawnym właścicielem nieruchomości (często na podstawie zasiedzenia) zmieni swój stosunek do zajmowanego budynku oraz jego otoczenia. Wpłynie to także korzystnie na jego relacje ze światem zewnętrznym.
W roku 2002 na realizację ww. zadania z budżetu państwa wydatkowano kwotę: 15.000,00 zł.

9.	Działania w sferze pomocy społecznej.
Wobec niezwykle trudnego położenia społeczności romskiej niezbędne było podejmowanie działań wspomagających właściwych dla systemu pomocy społecznej lub wspieranie tego typu działań. Z budżetu państwa dofinansowano:
-	kwotą 38.900,00 zł dożywianie dzieci romskich w szkołach (dożywianiem objęto 97 uczniów),
-	kwotą 10.000,00 zł działalność świetlicy terapeutycznej (korzystało z niej 30 uczniów romskich),
-	kwotą 10.000,00 zł świadczenia socjalne (objęły 26 rodzin).

V. Bezpieczeństwo (zadania realizowano w roku 2002).
Zadania z tego zakresu realizowała Komenda Wojewódzka Policji w Krakowie, która zorganizowała cykl szkoleń dla policjantów oraz spotkania policjantów z liderami społeczności romskiej pt.: „Współpraca Policji małopolskiej z mniejszością romską – nowe możliwości i wyzwania”. Celem podjętych działań było: 
-	poprawa stanu bezpieczeństwa Romów; 
-	zwiększenie świadomości wiktymologiczno-prawnej wśród Romów;
-	zwiększenie zaufania w relacjach Policja – Romowie;
-	przełamanie barier i wzajemnych uprzedzeń pomiędzy policjantami i Romami;
-	przygotowanie policjantów do pracy w środowisku romskim. 
	W trakcie szkoleń zapoznano policjantów z kulturą, tradycją i zwyczajami społeczności romskiej oraz przedstawiono sytuację prawną romskiej mniejszości etnicznej w świetle uregulowań międzynarodowych (szczególnie pod kątem uregulowań obowiązujących w krajach Unii Europejskiej).
Dotacja ze środków Programu w wysokości 8.000,00 zł została w pełni spożytkowana. Pozostałe koszty wynikające z organizacji szkolenia, tj. zakwaterowania i wyżywienia uczestniczących w nim policjantów, pokryte zostały ze środków jednostek Policji w ramach delegacji służbowych i wyniosły 2648,00 zł (55 osób x 48 zł). 

VI. Kultura (zadania realizowano w roku 2002).
Mając na uwadze konieczność wspierania mniejszości romskiej w działaniach mających służyć podtrzymywaniu tradycji tej grupy etnicznej oraz utrwaleniu jej tożsamości w ramach Programu ze środków budżetu państwa dofinansowano:
-	kwotą 9.650,00 zł rewaloryzację sektora romskiego w Sądeckim Parku Etnograficznym, co umożliwiło udostępnienie go publiczności, 
-	kwotą 25.080,00 zł działalność trzech zespołów artystycznych nastawionych na prace z młodzieżą romską.
Nakłady poniesione na ten cel wydają się być dość niskie zważywszy szczególnie fakt, iż działania te przyczyniają się także do wzrostu wiedzy o Romach i ich kulturze w społeczności większościowej, a przez to pozwalają na zmniejszanie dystansu społecznego między tymi dwiema grupami, co wiąże się także z redukcją wszystkich konsekwencji istnienia tego dystansu (dyskryminacja, ksenofobia, itp.).
Ponadto w mieście Tarnowie z zakresu przedsięwzięć kulturalnych zrealizowano zadania o łącznej wartości 89.400,00 zł. Na kwotę tę składają się koszty remontu Domu Kultury Romów w Tarnowie, zakupu instrumentów i akcesoriów muzycznych, zakupu 3 zestawów komputerowych z urządzeniami peryferyjnymi, realizacji filmu promocyjnego „Romowie. Historia i kultura”, wydanie albumu pt.: „Tabor Pamięci Romów” oraz płyty zespołu Kałe bała pt.: „Pieśni z Czarnej Góry”. Do budżetu państwa zwrócono kwotę 8886,00. 
Kwotę w wysokości 5.000,00 zł otrzymało również Stowarzyszenie Romów Okręg Nowy Sącz na imprezę popularyzującą kulturę romską pod nazwą „Wieczór romski”.
Łącznie więc, na zadania w sferze kultury wydatkowano z budżetu państwa: 129.130,00 zł. 

VII. Wiedza wśród i o Romach (zadania realizowano w roku 2002).

1.	Programy telewizyjne.
Realizacji tego zadania służyły przede wszystkim dwa programy telewizyjne: w Nowotarskiej Telewizji Kablowej oraz na antenie Telewizji Kraków. Dotyczyły one zarówno bieżących problemów społeczności romskiej, jak i historii i kultury Romów Karpackich.
W roku 2002 na realizację ww. zadania z budżetu państwa wydatkowano kwotę: 16.000,00 zł.
Szczególną uwagę, ze względu na zasięg, należy zwrócić na program TV Kraków pt.: „Romski Informator Romano Ciacipen”. Stanowił on 5-9 minutowy suplement do odcinków znanego cyklu  „U siebie”. Każdy z reportaży w cyklu realizowany był bilingwicznie.
2.	Biuro Pełnomocnika  Romów.
Przyznaną dotację w wysokości 31.320,00 zł wykorzystano na: wynajem lokalu, urządzenie biura (zakup komputera, zakup artykułów biurowych), bieżące opłaty związane z funkcjonowaniem biura, koszty przejazdów Pełnomocnika. Osiągnięte cele to: aktywizacja społeczna (obywatelska) Romów, nawiązanie współpracy między środowiskiem romskim a administracją lokalną w celu rozwiązywania bieżących problemów społeczności romskiej, nawiązanie współpracy z innymi organizacjami pozarządowymi, nawiązanie bieżącej współpracy ze szkołami, do których uczęszczają dzieci romskie.

PODSUMOWANIE

W niniejszym sprawozdaniu opisano zadania finansowane z rezerwy celowej (2002 r.) oraz ze środków pochodzących z budżetu Ministerstwa Edukacji Narodowej i Sportu (l. 2001 – 2002). Tym niemniej należy nadmienić, że Program – jak to już wyżej wspominano – realizowany był od marca 2001 roku w oparciu o środki jednostek samorządu terytorialnego, organizacji pozarządowych, oraz środki brytyjskiego funduszu Know How (30.000,00 zł przeznaczone na finansowanie pracy asystentów romskich w pierwszym półroczu realizacji projektu). Dopiero takie całościowe ujęcie zagadnienia pozwala wskazać na pierwsze efekty realizacji Pilotażowego programu rządowego na rzecz społeczności rosmkiej w województwie małopolskim na lata 2001-2003. 

Realizacja zadań edukacyjnych podejmowanych przez szkoły uczestniczące w Programie przyczyniła się w znacznym stopniu do lepszego poznania środowiska Romów przez nauczycieli, dyrekcje szkół i władze oświatowe. Również wśród Romów wzrosła świadomość roli i znaczenia edukacji ich dzieci.
W roku szkolnym 2001/02, na terenie objętym Programem, obowiązek szkolny realizowało 427 uczniów romskich, w tym w szkołach podstawowych 341, a w gimnazjach 86. Jak informują dyrektorzy 98 uczniów, co stanowi około 20%, nie realizowało obowiązku szkolnego lub uczęszczało na zajęcie bardzo rzadko. Byli to głównie uczniowie mający znaczne opóźnienie organizacyjne (np. mając 16 lat są uczniami kl. I - III szkoły podstawowej), często zmieniający miejsce zamieszkania, w tym duża grupa czasowo przebywających poza granicami Polski. Wzrosła frekwencja uczniów realizujących obowiązek szkolny. W tym zakresie jest jednak jeszcze wiele do poprawienia. W roku szkolnym 2001/02, 136 uczniów z 24 szkół miało frekwencję powyżej 90%, a więc na poziomie nie odbiegającym od pozostałych uczniów. Około 300 miało frekwencję na poziomie od 60-80%. Niższą frekwencję mieli głównie uczniowie klas starszych szkoły podstawowej.
Zaopatrzenie uczniów romskich z opisywanych szkół w podręczniki i przybory szkolne, umożliwienie im udziału w zajęciach wyrównawczych oraz korepetycjach z języka polskiego znacząco wpłynęło na poprawę wyników dydaktycznych. Na 427 uczniów klasyfikowanych szkół podstawowych i gimnazjów, 337 zostało promowanych do następnej klasy, 69 ukończyło szkołę, w tym 46 szkołę podstawową, a 23 gimnazjum. W większości uczniowie ci deklarowali chęć podjęcia dalszej nauki. 
Romowie najczęściej należeli do grupy uczniów słabszych, uzyskujących oceny dostateczne i dopuszczające, ale też coraz więcej, bo około 10-15%, uzyskało oceny na poziomie dobrym.
Liczna jest jeszcze grupa uczniów realizujących program szkoły specjalnej. Takich uczniów w roku szkolnym 2001/02 było 105.
Z uczniów klasyfikowanych 21 będzie musiało powtórzyć klasę. Przyczyną drugoroczności uczniów romskich jest najczęściej niska, bo na poziomie 50%, frekwencja i co oczywiste, będące jej konsekwencją, niewystarczające do promocji wyniki w nauce.
Dzięki Programowi poprawiły się zarówno organizacja, jak i efekty pracy wychowawczej. We wszystkich szkołach dzieci romskie uczą się razem z dziećmi polskimi, co sprzyja integracji. Tylko w czterech szkołach, jako dodatkowe, funkcjonują jeszcze klasy, których uczniami są wyłącznie Romowie (tzw. „klasy romskie”). Zachowanie uczniów najczęściej jest oceniane jako dobre. Problemy wychowawcze sprawiają głównie uczniowie rzadko uczęszczający do szkoły.
Mimo, iż uczniowie niezbyt chętnie uczestniczyli w zajęciach mających im pomóc uzyskać lepsze wyniki w nauce (głównie ci starsi), coraz liczniej brali udział w zajęciach rozwijających ich zainteresowania. Efekty to między innymi wyróżnienie zespołu Terne Ciawe ze Szkoły Podstawowej w Maruszynie w Wojewódzkim Konkursie Piosenki Zimowej i Kolęd, występy zespołu Romano Ciave ze szkoły w Maszkowicach na Święcie Kwitnącej Jabłoni w Łącku, czy wystawa prac plastycznych ucznia z Gimnazjum nr 2 w Nowym Targu w miejscowym Miejskim Domu Kultury. 
Znacznie poprawiły się kontakty szkół ze środowiskiem romskim. Również ukończone przez nauczycieli formy doskonalenia poprawiły komunikację, pozwoliły im poznać, a przez to i zrozumieć pewne zachowania dzieci oraz rodzin romskich i wyjść z taką ofertą aby została przyjęta. Rodzice coraz chętniej i liczniej uczestniczą w zebraniach informacyjnych, podejmują współpracę z nauczycielami w zakresie realizowanych zadań edukacyjnych z udziałem dzieci romskich. Duży wpływ na zwiększenie dyscypliny, bezpieczeństwa, wzrostu frekwencji uczniów, poprawy kontaktów z rodzicami miało zatrudnienie asystentów romskich. 
Posiłkując się doświadczeniami czeskimi i węgierskimi propozycje zatrudnienia asystentów romskich w szkołach publicznych zgłosili przedstawiciele społeczności romskiej. Kandydaci na asystentów wytypowani zostali w 2001 r. przez wspólną komisję złożoną z przedstawicieli Kuratorium Oświaty w Krakowie, organizacji pozarządowych zajmujących się edukacją mniejszości narodowych oraz organizacji romskich. Po odbyciu, zorganizowanego przez Małopolskie Towarzystwo Oświatowe szkolenia, asystenci rozpoczęli pracę w kilkunastu szkołach podstawowych województwa małopolskiego. Ich zadaniem jest zapewnienie dzieciom i młodzieży uczącej się w klasach zintegrowanych, wszechstronnej pomocy w szkole oraz poza nią. Budują pozytywny obraz szkoły i korzyści płynących z wykształcenia, zapewniają wsparcie emocjonalne dla uczniów romskich, pomoc nauczycielom i pedagogom w rozpoznaniu potrzeb i ewentualnych problemów poszczególnych uczniów, pomagają i mediują w sytuacjach trudnych i konfliktowych. W dużej mierze to na nich spoczywa obowiązek współpracy z  rodzicami uczniów romskich. 
Równie ważną rolę odegrali nauczyciele wspomagający, których zadaniem jest bieżący nadzór nad postępami dzieci w nauce, prowadzenie zajęć wyrównawczych, pomoc w odrabianiu lekcji, współpraca z asystentami romskimi, stały kontakt z rodziną. Nauczyciele poświęcają szczególną uwagę dzieciom romskim, traktując je, na wczesnym poziomie edukacji, jako dzieci obcojęzyczne i dwukulturowe, wymagające szczególnego wsparcia merytorycznego. 
Z informacji przekazanych przez dyrektorów poszczególnych szkół wynika, że realizacja Programu przyczyniła się do poprawy frekwencji i wyników nauczania uczniów romskich, zwiększenia dyscypliny wśród uczniów oraz poprawy kontaktu z rodzicami. 
W znaczący sposób zwiększyła się też liczba dzieci romskich objętych wychowaniem przedszkolnym, co wobec faktu, iż znaczna ich część w domu posługuje się wyłącznie językiem romani, ma zasadnicze znaczenie dla ich losów szkolnych. W ubiegłym roku przy szkołach podstawowych wychowaniem przedszkolnym objętych było 69 dzieci, w tym tylko kilkunastu pięciolatków. Jak wynika z opinii dyrektorów szkół, jeszcze nie wszystkie dzieci romskie korzystają z tej oferty, stąd np. w Czarnej Górze (gmina Bukowina Tatrzańska), aby przekonać rodziców do posyłania dzieci do oddziału przedszkolnego, oddział taki utworzono w osiedlu romskim.

Efektów uzyskanych w pozostałych obszarach nie da się podsumować tak precyzyjnie, jak to ma miejsce w dziale „Edukacja”. Tym niemniej należy wskazać na kilka znaczących faktów. Po pierwsze należy zauważyć, iż dzięki Programowi udało się dotrzeć z pomocą do osób najbardziej potrzebujących. Romowie zakwalifikowani przez gminy - uczestników Programu - do udziału w poszczególnych jego obszarach należą do najuboższych, często żyjących poniżej granic ubóstwa, członków tej społeczności. Bytują oni w warunkach urągających godności ludzkiej. Stąd przeprowadzone w domach i lokalach zajętych przez Romów remonty mają nie tylko znaczenie materialne, wpływają nie tylko na poprawę warunków socjalno-bytowych, ale także pozamaterialne: zmieniają spojrzenie Romów na otaczający ich świat, czynią go mniej obcym i wrogim. Zmieniają także relacje z nie-romską większością. Zaczyna ona dostrzegać w Romach równoprawnych członków wspólnot samorządowych, którym – ze względu na ich trudną sytuację – należy pomóc.
Podobne efekty przynoszą także inne rozwiązania z obszaru „Sytuacja bytowa”. Oddłużenie mieszkań nie tylko zabezpiecza rodziny romskie przed eksmisją, ale także (w zasadzie – przede wszystkim) stwarza sytuację, w której Romowie dostrzegają sens podejmowania starań o podjęcie pracy umożliwiającej bieżące regulowanie rachunków. Działania tego typu stwarzają rodzinom romskim ponadto możliwość ubiegania się o dodatki mieszkaniowe, co również przyczynia się do normalizacji ich sytuacji życiowej.
Nie do przecenienia jest fakt, iż w ramach Programu rozpoczęto proces poprawy warunków sanitarnych na osiedlach romskich. Tam, gdzie w chwili obecnej nie ma możliwości podjęcia działań bardziej radykalnych, ustawiono przenośne toalety, tam zaś, gdzie możliwe było podłączenie wodociągów i kanalizacji rozpoczęto prace (w kilku przypadkach już zakończone) mające służyć zaopatrzeniu mieszkań romskich w te podstawowe media. Również te działania mają podwójny wymiar. Z jednej strony bowiem zmniejszają zagrożenia epidemiologiczne, z drugiej zaś pozwalają na normalizację relacji na linii romscy i nie-romscy mieszkańcy danej miejscowości. Kwestie sanitarne budzą bowiem różnego rodzaju kontrowersje na terenach zamieszkałych przez Romów Karpackich
Wydaje się, że stosunkowo największe znaczenie w tym względzie może mieć uregulowanie kwestii własności działek, na których znajdują się domy Romów. Romowie osiedlali się bowiem bez jakiegokolwiek tytułu prawnego do zajmowanych nieruchomości. Mimo, że osiedla trwają już co najmniej kilkadziesiąt lat nadal nie czują się właścicielami posesji. Poczucie tymczasowości determinuje z kolei inne zachowania takie jak: brak dbałości o budynki i ich otoczenie, poczucie stałego zagrożenia. Uregulowanie tych kwestii czy to poprzez przeprowadzenie postępowań o zasiedzenie w sądach powszechnych, czy też wykup działek może w kapitalny sposób zmienić tę sytuację. Prace te zostały już podjęte.
Z kwestiami sanitarnymi bezpośrednio związana jest problematyka stanu zdrowotności populacji romskiej i działań podejmowanych w ramach Programu w tym zakresie. Należy podkreślić, iż działalność pielęgniarek środowiskowych oraz organizowanie tzw. „białych dni” w znaczącym stopniu zmieniają stosunek Romów do kwestii zdrowia własnego i innych członków ich rodzin. Romowie zaczynają w większym stopniu dostrzegać związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy warunkami sanitarno-higienicznymi w jakich żyją, a trapiącymi ich chorobami. Poza tym zaczynają dostrzegać konieczność podejmowania bardziej zdecydowanych kroków w przypadku rozpoznania chorób o innej etiologii.
Za inny ważny efekt Programu należy uznać efekty działań aktywizujących Romów na rynku pracy. Po pierwsze da się zauważyć zwiększone zainteresowanie Romów uczestnictwem w kursach wzbogacających kwalifikacje zawodowe, lub dających jakiekolwiek kwalifikacje zawodowe. Początkowo zainteresowanie tą ofertą było niewielkie. Po drugie wójtowie gmin uczestniczących w Programie sygnalizują, że zmienia się powoli stosunek Romów do pracy. Zaczyna być ona postrzegana jako istotna wartość. Ilustracją tego faktu może być zwiększająca się liczba Romów zgłaszających się do prac interwencyjnych oraz utrzymujących te pracę (wcześniej często zdarzały się przypadki porzucania pracy).

Osiągnięcie jakichkolwiek efektów w opisanych wyżej obszarach uzależnione jest od społecznej akceptacji podejmowanych działań. Należy podkreślić, iż do chwili obecnej realizatorzy Programu nie spotkali się z głosami kwestionującymi jego potrzebę. Częściowo należy zawdzięczać to zapewne wzmożonymi działaniami mającymi na celu szerzenie wiedzy na temat tak samego Programu. jak i społeczności romskiej. Dzięki zaangażowaniu podmiotów realizujących Program społeczność romska stała się obiektem zainteresowania mediów. Szereg faktów medialnych, a także wsparte środkami budżetowymi programy telewizyjne, w znaczący sposób przyczyniają się do zmniejszania dystansu społecznego pomiędzy romskimi i nie-romskimi mieszkańcami województwa małopolskiego. Olbrzymie znaczenie dla tego procesu mają także działania podjęte w sferze kultury. Nie tylko bowiem pozwalają one społeczności romskiej na kultywowanie własnej tradycji oraz podtrzymywanie tożsamości etnicznej, ale także – poprzez swój walor popularyzatorski – upowszechniają wiedzę o Romach, ich kulturze i historii w środowiskach lokalnych, czym przyczyniają się do łamania wielu stereotypów.
Należy przy tej okazji wspomnieć, że w obszarze tym najwyraźniej (poza działem „Edukacja”) uwidoczniło się wsparcie organizacji pozarządowych dla realizacji Programu. Na szczególne uznanie zasługują tu Stowarzyszenie Willa Decjusza oraz Małopolskie Towarzystwo Oświatowe. Podejmowane przez nie inicjatywy pozwoliły m.in. przeszkolić urzędników samorządowych i nauczycieli ze szkół, do których uczęszczają dzieci romskie, z zakresu tradycji, historii i zwyczajów społeczności romskiej, a także przygotować asystentów romskich.
Efekty uzyskane dzięki działaniom podjętym w latach 2001-2002 należy uznać za co najmniej obiecujące. Aby je utrwalić konieczne jest realizowanie systemowych działań skierowanych do społeczności romskiej w latach następnych. Co więcej: zaprzestanie pomocy ze strony Rządu (szczególnie pomocy o wymiarze kompleksowej strategii) spowodowałoby z jednej strony powstanie w społeczności romskiej poczucia rozgoryczenia i zawodu, zaś wśród partnerów samorządowych w poważnym stopniu obniżyłoby wiarygodność administracji rządowej. Odbudowanie tej wiarygodności – zarówno wśród jednostek samorządu terytorialnego, które w bardzo dużym stopniu zaangażowały się w realizację Programu, jak i szczególnie wśród społeczności romskiej – mogłoby się okazać niezwykle trudne.