Emil W. Pływaczewski
Międzynarodowa konferencja na temat przestępczości zorganizowanej (Bruksela, 21–22 grudnia 2004 r.)
Niniejsza konferencja pozostaje w bezpośrednim związku z zainicjowanym w 2002 r. i zakończonym w roku ubiegłym międzynarodowym projektem badawczym, który dotyczył przestępczości zorganizowanej w Europie oraz sposobów przeciwdziałania temu zjawisku. Projektem kierowali dr Letizia Paoli (Instytut Maxa Plancka we Fryburgu Bryzgowijskim, Niemcy) oraz prof. Cyrille Fijnaut z Holandii (Uniwersytet w Tilburgu). Uczestniczyła w nim grupa 36 naukowców z całej Europy, zarówno z krajów Unii Europejskiej (Danii, Francji, Hiszpanii, Holandii, Niemiec, Wielkiej Brytanii i Włoch), Czech, Polski (a więc jeszcze przed referendum akcesyjnym), jak również Albanii, Rosji, Szwajcarii i Turcji. Polska w projekcie reprezentowana była przez Emila W. Pływaczewskiego i Wojciecha. Filipkowskiego reprezentujących Katedrę Prawa Karnego na Wydziale Prawa Uniwersytetu w Białymstoku.
W związku z realizacją projektu w marcu 2003 r. odbyła się we Freiburgu międzynarodowa konferencja zorganizowana przez Instytut Maxa Plancka wspólnie z Uniwersytetem w Tilburgu przy wsparciu Fundacji Fritza Thyssena. Miała ona na celu prezentację dotychczasowych wyników prac uczestników projektu, wymianę poglądów i spostrzeżeń oraz dyskusję. Konferencja została podzielona na trzy główne części odpowiadające strukturze samego projektu. Pierwsza z nich dotyczyła historii przestępczości zorganizowanej w Europie. Kolejne części zawierały referaty ekspertów krajowych dotyczące odpowiednio: fenomenologicznego jej opisu w chwili obecnej oraz regulacji prawnych, programów i polityki wobec tego zjawiska w poszczególnych państwach. Znamiennym przy tym było to, iż opracowania dotyczące państw Unii Europejskiej zawsze były prezentowane przed opracowaniami z pozostałych krajów. 
Ostatecznym rezultatem omawianego projektu było opublikowanie obszernego tomu, stanowiącego podsumowanie wyników prac krajowych ekspertów, co nastąpiło pod koniec 2004 roku. W związku z tym w siedzibie Rady Unii Europejskiej w Brukseli została zorganizowana specjalna konferencja, połączona z posiedzeniem Multidisciplinary Group on Organised Crime (MGOC) Unii Europejskiej. 
W dniu poprzedzającym konferencję odbyło się spotkanie robocze uczestników projektu badawczego według formuły „Authors meet authors”, któremu przewodniczył prof. C. Fijnaut. Dokonał On podsumowania zakończonych dotychczas prac oraz prezentacji sygnalizowanego wyżej dzieła w odniesieniu do konkluzji wynikających z głównych jego wątków. W dyskusji nawiązywano m.in. do kwestii kierunków promocji książki i oceniano możliwości takich działań z perspektywy poszczególnych krajów, które były reprezentowane w projekcie. Krytycznie odniesiono się do polityki Wydawnictwa Springer, które sprawę wydania potraktowało bardzo komercyjnie (wysoka cena na poziomie 250 EURO, rezygnacja z wydruku nadbitek, brak czytelnej polityki promocyjnej). Piszący te słowa zaproponował nieodpłatne przekazanie po jednym egzemplarzu książki instytucjom i ośrodkom akademickim, których przedstawiciele brali udział w projekcie oraz redakcjom wiodących periodyków prawniczych w poszczególnych krajach.
W drugim dniu odbyła się zasadnicza część spotkania w budynku Justus Lipsius, pozostającym w gestii Rady Unii Europejskiej. Zgodnie z założeniem koncepcji tego posiedzenia (Policy makers meet researches) zgromadziło ono – obok uczestników projektu – członków MGOC Rady. Obrady prowadził przewodniczący MGOC R. Helsdingen z Holandii. Rozpoczęło je wystąpienie prof. C. Fijnaut, który syntetycznie zaprezentował założenia projektu i uzyskane efekty. Referent wyeksponował w szczególności dwa zasadnicze cele tego przedsięwzięcia. Po pierwsze, opisanie zjawiska przestępczości zorganizowanej w Europie, i to zarówno w Unii Europejskiej, jak i poza nią. Ważny był przy tym kontekst kulturowy i różnorodność jego funkcjonowania. Po drugie, projekt zakładał przedstawienie problematyki zapobiegania i zwalczania tego zjawiska w poszczególnych państwach. 
Następnie zabierali głos wytypowani wcześniej uczestnicy projektu. Dr Th. Godefroy z Francji mówił o koncepcjach na temat przestępczości zorganizowanej i efektach ich konfrontacji z rzeczywistością. Prof. A. La Spina z Włoch szeroko zrelacjonował kwestię efektywności polityki antymafijnej we Włoszech. Referent przypomniał, że na początku lat 90-tych mafia rzuciła wyzwanie państwu. Spektakularnym tego wyrazem były zwłaszcza głośne zabójstwa sędziów G. Falcone i P. Borselino. Zdecydowana reakcja ze strony państwa sprawiła, że teraz mafia zmieniła taktykę. Organizacja ta chce raczej pozostawać na uboczu, nie rzucać się w oczy. Nie należy jednak tego traktować jako spektakularnego sukcesu w jej zwalczaniu. Referent m.in. wskazał, że około 80% przedstawicieli różnego rodzaju biznesu nadal płaci haracze za tzw. ochronę. Ponadto w działalności mafii pojawia się coraz więcej elementów międzynarodowych. Stwarza to nowe wyzwania dla organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, także w sferze konieczności szerszego współdziałania w skali międzynarodowej. Prof. La Spina mówił też o specjalnym reżimie wykonywania kary pozbawienia wolności, nastawionym na totalne odcięcie mafiosów od kontaktów zewnętrznych i wewnętrznych (z innym więźniami). Zdaniem referenta wcześniej traktowali oni więzienie jako swego rodzaju ryzyko, teraz zaś rzeczywiście zaczęli się bać nowo wprowadzonych restrykcji. Tak więc skuteczność realizacji funkcji odstraszającej kary pozbawienia wolności jest tu poza dyskusją. 
W gronie sześciu uczestników projektu zaproszonych do wygłoszenia merytorycznych wystąpień wystąpił również piszący te słowa, odnosząc się w szczególności do specyfiki zorganizowanej przestępczości gospodarczej w nowych krajach członkowskich UE na tle ogólnych trendów tej przestępczości w Unii Europejskiej. Prof. H. van de Bunt z Holandii skupił się natomiast na aktualnych tendencjach w strategii UE w zakresie zwalczania przestępczości zorganizowanej. Są one wyrazem pewnego „odświeżenia”, a więc odejścia od preferowanego dotychczas tradycjonalnego modelu nastawionego przede wszystkim na represję. Charakterystycznym przejawem tej nowej tendencji jest szeroko obecnie lansowany w krajach zachodnich kierunek prewencyjny w zakresie przeciwdziałania przestępczości zorganizowanej. Na tle doświadczeń holenderskich referent przekonywająco wywodził, iż projektowanie odpowiednich rozwiązań, m.in. w prawie administracyjnym czy cywilnym, jest sposobem nie tylko tańszym, lecz bardziej efektywnym w przeciwdziałaniu przestępczości zorganizowanej. Ilustracją takich przedsięwzięć mogą być różnego rodzaju zalecenia w zakresie przeciwdziałania praniu pieniędzy czy rozwiązania prawne uniemożliwiające dochodowe inwestycje osobom z kręgów przestępczości zorganizowanej, skutecznie realizowane w Amsterdamie.
W czasie dyskusji ujawniły się kontrowersje dotyczące zakresu pojęciowego przestępczości zorganizowanej. Zwrócono też uwagę na aspekty procesowe tej przestępczości. Podkreślano także, iż warunkiem sine qua non efektywnej współpracy w zwalczaniu przestępczości zorganizowanej na płaszczyźnie europejskiej jest efektywność mechanizmów jej kontroli w poszczególnych krajach.
Podsumowania konferencji dokonał H. Nielsen – reprezentujący Radę Europy. Wskazał on, że najtrudniejszym zadaniem, które postawili sobie organizatorzy projektu, było podjęcie próby porównania opracowań krajowych i wskazanie pewnych trendów zarówno w samym zjawisku, jak i w polityce jego zapobiegania i zwalczania. Wskazuje to na konieczność kontynuacji dyskusji między przedstawicielami środowiska akademickiego i osobami odpowiedzialnymi za tworzenie regulacji prawnych. Wspomniał też o pracach w Radzie Europy nad programem ochrony świadków w sprawach związanych z terroryzmem, wskazując jednak, iż nie jest to kierunek optymalny, ponieważ co najmniej w takim samym wymiarze powinien obejmować sferę przestępczości zorganizowanej. H. Nielsen odniósł się też do krajowych statystyk przestępczości zorganizowanej, które – jego zdaniem – są coraz lepsze. Jednocześnie wskazał na problemy z ich porównywaniem w skali międzynarodowej. Tylko harmonizacja ustawodawstw karnych mogłaby doprowadzić do polepszenia sytuacji na tym odcinku. Ocena zagrożeń przestępczością zorganizowaną uzasadnia ponadto podjęcie działań ukierunkowanych na tworzenie nowych strategii jej przeciwdziałania. W tym zakresie bardzo pomocna – zdaniem H. Nielsena – może być książka będąca efektem zrealizowanego projektu.
Konferencja była też połączona z promocją sygnalizowanego wyżej dzieła, które zgodnie uznano za najbardziej kompleksowe ujęcie tej problematyki na kontynencie europejskim. Warto nadmienić, iż w tym liczącym 1074 strony opracowaniu wystąpiło 33 autorów raportów krajowych. Egzemplarze książki zostały przekazane delegacjom wszystkich krajów UE, pozostającym w składzie MGOC.