Katarzyna Dudka 
Wybrane problemy dochodzenia w sprawach o przestępstwa prywatnoskargowe
Co do zasady postępowanie prywatnoskargowe ma charakter postępowania sądowego i wszczynane jest na skutek złożenia przez oskarżyciela prywatnego uproszczonego aktu oskarżenia. Nie oznacza to jednak, że w sprawach o przestępstwa prywatnoskargowe w ogóle nie przeprowadza się postępowania przygotowawczego. Postępowanie to może być prowadzone w kilku różnych sytuacjach. 
Po pierwsze, ma ono miejsce, gdy dochodzenie (ewentualnie śledztwo) wszczęto w sprawie o przestępstwo publicznoskargowe, a w jego toku okazało się, że czyn należy zakwalifikować jako przestępstwo ścigane w trybie prywatnym. W takiej sytuacji, jeśli zachodzą przesłanki wskazane w art. 60 k.p.k., prokurator może podjąć decyzję o kontynuowaniu postępowania, obejmując ściganiem czyn prywatnoskargowy. 
Po drugie, zgodnie art. 60 k.p.k. prokurator może (a nawet ma obowiązek) wszcząć postępowanie o czyn prywatnoskargowy, jeśli wymaga tego interes społeczny. Skutkiem wszczęcia dochodzenia jest zmiana trybu ścigania, który od tej chwili będzie trybem postępowania z urzędu, co oznacza niedopuszczalność prowadzenia posiedzenia pojednawczego, niemożność wniesienia skargi wzajemnej, możliwość włączenia się pokrzywdzonego do postępowania w charakterze oskarżyciela posiłkowego (art. 60 § 2 k.p.k.), uniezależnienie cofnięcia skargi przez występującego w roli oskarżyciela posiłkowego pokrzywdzonego od zgody oskarżonego. Zgoda taka na podstawie art. 496 § 1 k.p.k. jest wymagana jedynie do skutecznego cofnięcia skargi przez oskarżyciela prywatnego. Zmiana trybu postępowania w przypadku objęcia ściganiem przez prokuratora przestępstwa prywatnoskargowego w przeciwieństwie do wykluczenia dopuszczalności posiedzenia pojednawczego nie wyłącza możliwości przeprowadzenia posiedzenia mediacyjnego w toku dochodzenia lub śledztwa. Zgodnie z art. 23a k.p.k. prokurator w postępowaniu przygotowawczym może z inicjatywy lub za zgodą pokrzywdzonego skierować sprawę do postępowania mediacyjnego pomiędzy pokrzywdzonym a podejrzanym. Przepis ten nie ogranicza prowadzenia mediacji wyłącznie do przestępstw ściganych z oskarżenia publicznego, co wynika z istoty tej instytucji. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że mediacja ma na celu uniknięcie stygmatyzacji oskarżonego, uświadomienie mu krzywdy wyrządzonej pokrzywdzonemu i doprowadzenie do naprawienia szkody, przeciwdziała powrotowi do przestępstwa, służy także uproszczeniu i skróceniu postępowania karnego. Brak jest więc podstaw do przyjęcia, że zmiana trybu postępowania z prywatnoskargowego na ściganie z urzędu eliminuje możliwość zastosowania mediacji w toku dochodzenia lub śledztwa, ponieważ byłoby to sprzeczne z ratio legis omawianego przepisu. 
Wreszcie po trzecie, w myśl art. 488 § 1 k.p.k. policja na żądanie pokrzywdzonego przyjmuje ustną lub pisemną skargę i w razie potrzeby zabezpiecza dowody. Postępowania tego nie można utożsamiać ze szczególną formą postępowania przewidzianą przez art. 488 § 2 k.p.k., w myśl którego policja na polecenie sądu dokonuje określonych czynności dowodowych, których wyniki przekazuje sądowi. Chociaż przepis art. 488 § 2 k.p.k. nakazuje odpowiednie stosowanie art. 308 k.p.k do czynności, o których mowa, nie utożsamia się ich z postępowaniem przygotowawczym. Czynności te dokonywane są już po wszczęciu postępowania przed sądem zarówno w sytuacji, gdy oskarżyciel prywatny wniósł akt oskarżenia bezpośrednio do sądu na podstawie art. 487 k.p.k., jak i wtedy, gdy złożył on skargę w ręce policji (art. 488 § 1 k.p.k.). W konsekwencji w opisanym wypadku nie można mówić o postępowaniu przygotowawczym, lecz mamy do czynienia z dokonywanymi przez policję czynnościami dochodzeniowymi w toku postępowania sądowego. 
Zdaniem W. Daszkiewicza przeprowadzenie postępowania przygotowawczego, wykraczającego poza zakres dochodzenia w niezbędnym zakresie, może w sprawie prywatnoskargowej zlecić wyłącznie sąd, z tego powodu policja po wykonaniu czynności niecierpiących zwłoki powinna przekazać sprawę sądowi. Wydaje się jednak, że wskazany w art. 488 § 2 k.p.k. obowiązek odpowiedniego stosowania przepisów o dochodzeniu w niezbędnym zakresie wyłącza możliwość nałożenia przez sąd na organy policji obowiązku przeprowadzenia sformalizowanego dochodzenia i to mimo, że nakaz ten sprowadza się nie do powinności przeprowadzenia dochodzenia w niezbędnym zakresie, lecz wyznacza ramy przedmiotowe czynności, które w trybie art. 488 § 2 k.p.k. mogą być dokonywane. Dopuszczalne będzie zatem dokonywanie tylko tych czynności, które mają na celu zabezpieczenie śladów i dowodów przestępstwa przed ich utratą lub zniekształceniem, niedopuszczalne natomiast będzie poszukiwanie nowych dowodów. 
Czynności dokonywane w ramach dochodzenia w niezbędnym zakresie mają charakter czynności procesowych. R. A. Stefański dokonał szczegółowego ich wyliczenia. Przykładowo wymienić należy oględziny, przeszukanie, pobranie krwi, włosów lub wydzielin organizmu. Niedopuszczalne jest jednak dokonanie czynności wskazanych w art. 74 § 2 pkt 1 k.p.k. w stosunku do osoby podejrzanej oraz przesłuchanie osoby podejrzanej w charakterze podejrzanego, bowiem na tym etapie procesu mamy do czynienia z oskarżonym jako stroną bierną postępowania sądowego. 
Nakaz dokonywania wskazanych przez sąd czynności dowodowych nie oznacza, że policja nie może dokonać innych niż zlecone przez sąd. Przeprowadzenie takich czynności uzależnione będzie od zaistnienia sytuacji powodującej konieczność zabezpieczenia śladów i dowodów przestępstwa przed ich utratą, zniekształceniem lub zniszczeniem. 
Wskazany w art. 488 § 1 k.p.k. obowiązek przyjęcia skargi pokrzywdzonego nie oznacza, że w każdym wypadku policja musi podjąć czynności zmierzające do zabezpieczenia dowodów. Świadczy o tym użyte w treści przepisu określenie „w razie potrzeby”. Jeśli zatem w skardze pokrzywdzony wskazał wystarczające dowody na poparcie oskarżenia, a nie zachodzi konieczność ich dodatkowego zabezpieczenia przed utratą lub zniekształceniem, rola policji ograniczy się do przekazania skargi do sądu. Czy jednak obowiązek taki spoczywa na prokuratorze, do którego wpłynęło zawiadomienie o przestępstwie prywatnoskargowym? Skoro przyjęcie skargi i przekazanie jej do sądu jest obowiązkiem policji, która nie może rozstrzygać o kwestii jej zasadności, wydaje się, że obowiązek przesłania skargi pokrzywdzonego do sądu będzie spoczywał również na prokuratorze, który nie widzi interesu w objęciu ściganiem tego przestępstwa.
Pojawia się jednak pytanie o charakter czynności policji, podejmowanych po złożeniu przez pokrzywdzonego skargi w trybie art. 488 § 1 k.p.k. Ustawodawca w art. 488 § 2 k.p.k. wyraźnie odwołał się do przepisów art. 308 k.p.k., nakazując ich odpowiednie stosowanie do realizacji czynności zleconych przez sąd, takiego jednak odniesienia nie ma w treści art. 488 § 1 k.p.k. Czy oznacza to, że zabezpieczanie dowodów w tym trybie nie odbywa się z odpowiednim zastosowaniem przepisów regulujących dochodzenie w niezbędnym zakresie? Udzielenie odpowiedzi przeczącej oznaczałoby, że dla przeprowadzenia czynności, o których mowa w art. 488 § 1 k.p.k. prowadzi się „normalne” dochodzenie. Za przyjęciem takiego rozwiązania przemawiałoby to, że zabezpieczenie określonych dowodów może nastąpić nie tylko na skutek żądania pokrzywdzonego, lecz również z własnej inicjatywy policji. Podkreślić również przy tym należy, że żądanie pokrzywdzonego nie ma charakteru wiążącego, ponieważ to policja dokonuje oceny konieczności przeprowadzenia dowodów i zobligowana jest kierować się potrzebami wynikającymi z okoliczności konkretnej sprawy. Wydaje się jednak, że użyte w treści art. 488 § 1 k.p.k. sformułowanie „zabezpiecza” w rzeczywistości przesądza o charakterze czynności przeprowadzanych przez policję w tym trybie. Zabezpieczenie oznacza bowiem utrwalenie dowodów i zapewnienie, że nie zostaną one zniszczone, zniekształcone lub utracone. Taki jest właśnie cel dochodzenia w niezbędnym zakresie. Tym samym należy przyjąć, że chociaż ustawodawca nie nakazał expressis verbis stosowania przepisów art. 308 § 1 k.p.k. do zabezpieczenia dowodów w trybie art. 488 § 1 k.p.k., w rzeczywistości mają one tutaj zastosowanie. Sądzę wszakże, że nie jest dopuszczalne w trybie art. 488 § 1 k.p.k. dokonywanie czynności wskazanych w art. 308 § 2 k.p.k., a polegających na przesłuchaniu w charakterze podejrzanego osoby podejrzanej, ponieważ czynność ta nie mieści się w pojęciu „zabezpieczenia dowodu”. 
Odmiennego zdania jest R. A. Stefański, który twierdzi, że co prawda w ustawie mowa o zabezpieczeniu dowodów, lecz trzeba przyjąć, że chodzi również o poszukiwanie nowych środków dowodowych, gdyż dopiero wtedy będzie można je zabezpieczyć. Autor dopuszcza poszukiwanie nowych dowodów między innymi wtedy, gdy istnieje konieczność poszukiwania sprawcy przestępstwa. Sądzę, że pogląd ten jest mimo wszystko zbyt daleko idący i nie daje się wyinterpretować z treści art. 488 § 1 k.p.k., mimo że zasadnym jest wyposażenie policji w uprawnienia mające na celu poszukiwanie sprawcy przestępstwa.
Na szczególną uwagę w związku z postępowaniem przygotowawczym prowadzonym w sprawach o przestępstwa ścigane z oskarżenia prywatnego zasługuje kwestia związana z ingerencją prokuratora w postępowanie prywatnoskargowe. Art. 60 § 1 k.p.k. obliguje prokuratora do wszczęcia lub przyłączenia się do toczącego się postępowania prywatnoskargowego, jeśli wymaga tego interes społeczny. Prokurator jest zatem jedynym podmiotem uprawnionym do objęcia ścigania przestępstwa prywatnoskargowego, w tym do wydania postanowienia o wszczęciu postępowania przygotowawczego, zarówno śledztwa jak i dochodzenia. Żaden z pozostałych organów postępowania przygotowawczego nie posiada takiego uprawnienia. 
Podzielić należy pogląd M. Czekaja, że wszczęte dochodzenie lub śledztwo prokurator może prowadzić samodzielnie lub powierzyć je policji (art. 311 § 2 i 3 k.p.k.), a powierzenia tego nie można utożsamiać z przekazaniem policji uprawnień przysługujących prokuratorowi na podstawie art. 60 § 1 k.p.k.
Wniesienie do prokuratora zawiadomienia o przestępstwie prywatnoskargowym obliguje go do zbadania, czy istnieje interes społeczny w ściganiu tego przestępstwa i nie może on automatycznie wydać decyzji o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego. Policja jednakże nie jest podmiotem uprawnionym do objęcia ścigania przestępstwa prywatnoskargowego. Złożenie do rąk policji zawiadomienia o takim czynie zawsze skutkuje wydaniem postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego. Wydaje się, że policja w opisanej sytuacji powinna zbadać istnienie interesu społecznego uzasadniającego wszczęcie postępowania o przestępstwo ścigane z oskarżenia prywatnego, a jeśli stwierdzi, że interes ten istnieje, przedstawić prokuratorowi wniosek o wszczęcie postępowania przygotowawczego. Na podstawie art. 305 § 3 k.p.k. postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania przygotowawczego wydane przez policję zatwierdza prokurator. Ma on obowiązek skontrolować zasadność odmowy wszczęcia, w tym również z punktu widzenia istnienia interesu społecznego, który uzasadniałby wszczęcie dochodzenia o czyn prywatnoskargowy.
Jeżeli wszczęte zostało postępowanie przygotowawcze o przestępstwo publicznoskargowe, a w jego toku okazuje się, że czyn sprawcy wyczerpuje znamiona przestępstwa prywatnoskargowego, prowadzący je prokurator może, stwierdzając istnienie przesłanek wskazanych w art. 60 § 1 k.p.k., zmienić kwalifikację czynu, zmieniając postanowienie o przedstawieniu zarzutów, jeśli dochodzenie znajdowało się w fazie ad personam, lub wydając postanowienie o objęciu ściganiem przestępstwa prywatnoskargowego, jeśli postępowanie nie wyszło poza fazę in rem. Nie ma wątpliwości, że w postępowaniu prowadzonym przez prokuratora nie dojdzie do umorzenia dochodzenia lub śledztwa, będzie ono nadal kontynuowane w zmienionych warunkach procesowych. Inaczej sprawa wygląda, gdy organem prowadzącym postępowanie jest policja. Nie może ona objąć ścigania przestępstwa prywatnoskargowego, ani w opisanej sytuacji zmienić zarzutu postawionego podejrzanemu. Jedyną możliwość stanowi wydanie postanowienia o umorzeniu dochodzenia i ewentualne zwrócenie prokuratorowi uwagi na zasadność ścigania tego czynu w dalszym ciągu. Wydaje się, że z punktu widzenia ekonomiki procesowej zasadne jest, by policja nie umarzała postępowania, lecz wystąpiła do prokuratora z wnioskiem o kontynuowanie ścigania przestępstwa prywatnoskargowego. W przeciwnym razie prokurator będzie zobligowany do zatwierdzenia postanowienia o umorzeniu, a następnie do wszczęcia postępowania o czyn prywatnoskargowy i ponownego dokonywania tych samych czynności dowodowych, które zostały dokonane przez policję w prowadzonym przez nią dochodzeniu.