Ryszard A. Stefański
Środki zapobiegawcze w polskim procesie karnym  de lege lata i de lege ferenda
I. Wprowadzenie
   Osiągnięcie celów postępowania karnego jest możliwe wówczas, gdy proces  toczy 
się sprawnie, terminowo, rytmicznie i  bez nieuzasadnionych zahamowań. Jego skuteczność w dużym  stopniu zależy od  należytego wypełniania obowiązków  przez wszystkich uczestników postępowania karnego i organy procesowe, a zwłaszcza przez oskarżonego. Chodzi przecież o rozstrzygnięcie o odpowiedzialności za przestępstwo, 
w tym ewentualne zastosowanie środków  reakcji karnej  oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstw i to w rozsądny  terminie ( art. 2 § 1 k.p.k.). Prawidłowy przebieg i efektywność postępowania karnego mają zabezpieczyć środki  przymusu, które  - poprzez stosowanie przymusu państwowego – stwarzają odpowiednie warunki do wykonywania czynności procesowych; bez ich stosowania osiągnięcie celów postępowania byłoby znacznie utrudnione. Szczególne znaczenie  w stosunku 
do oskarżonego odgrywają środki zapobiegawcze.  Trafnie zauważa się w doktrynie, 
że aby osiągnąć główny cel procesu karnego, jakim jest leżące w interesie wymiaru sprawiedliwości wyświetlenie rzeczywistego stanu rzeczy, organom procesowym musi przysługiwać prawo użycia, względnie zastosowania przymusu wszędzie tam, gdzie okazuje się to potrzebne, a niemożność ich stosowania doprowadzałoby niejednokrotnie do udaremnienia procesu.
I. Pojęcie  „środki zapobiegawcze”
     W kodeksie postępowania karnego z 1928 r. środki zapobiegawcze były określone jako „środki zapobiegające uchylaniu się od sądu”, która to nazwa była nieadekwatna do ich  zakresu. W literaturze słusznie podnoszono, że  określenie to sugeruje, że chodzi o ośrodki mające na celu  zapobieganie się uchylaniu w stadium postępowania sądowego, podczas, gdy ich celem jest zabezpieczenie prawidłowego przebiegu postępowania karnego zarówno w stadium przygotowawczym, jak i sądowym. 
     Jednocześnie wskazywano że nie jest też odpowiednie określenie „środki zapobiegawcze,” gdyż właściwie nic nie mówi, o jakie środki chodzi, a w poszczególnych wypadkach może sugerować pokrewieństwo ze środkami zabezpieczającymi. 
Pojęcie to jednak  jest powszechnie akceptowane w nowszej literaturze i ma trwałe znaczenie normatywne oraz w gruncie rzeczy  odpowiada treściowo istocie tych środków. Nie ma zatem sensu wprowadzać nowej nazwy, chociaż wydawać by się mogło, 
że ich istotę najlepiej oddawałoby określenie „środki zapewnienia prawidłowego toku postępowania.”
     W doktrynie środki zapobiegawcze nie są  jednolicie definiowane. Określając 
je podkreśla się – nawiązując do  regulacji kodeksowych - niektóre istotne ich cechy. Wskazuje się, że środki zapobiegawcze to:
         - przewidziane przez prawo karne procesowe środki przymusu, które mogą  być stosowane wyłącznie przez sąd lub prokuratora w stosunku do oskarżonego 
( podejrzanego) w przypadkach i w warunkach określonych przez ustawę w celu zapobiegania uchylaniu się oskarżonego ( podejrzanego ) od wymiaru sprawiedliwości,
 tj. przed śledztwem lub dochodzeniem, postępowaniem sądowym i wykonaniem kary,
         - stosowane wobec oskarżonego środki przymusu zmierzające do zabezpieczenia celów procesu karnego, a zwłaszcza do zapobieżenia utrudniania postępowania karnego przez oskarżonego,
           - środki służące potrzebie zabezpieczenia celów procesu w zakresie zapewnienia obecności oskarżonego na potrzeby prowadzonego postępowania oraz potrzeby zagwarantowania normalnych warunków postępowania dowodowego, 
         - środki służące zapewnieniu prawidłowego toku procesu, właściwego rozstrzygnięcia o jego przedmiocie i wykonania kary lub środków karnych, jeżeli zostaną orzeczone, 
         - środki przymusu, mające na celu zapewnienie prawidłowego toku postępowania przez zapobieżenie uchylaniu się oskarżonego od wymiaru sprawiedliwości 
oraz bezprawnemu utrudnianiu postępowania,
         - rodzaj środków przymusu nastawionych na zapewnienie ( zabezpieczenie) udziału oskarżonego w postępowaniu, 
       - środki przymusu stosowane wobec oskarżonego celem zabezpieczenia prawidłowego toku procesu.
        - środki przymusu stosowane w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, a wyjątkowo w celu zapobiegnięcia popełnieniu przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa.
    W definicjach tych nawiązuje się przede wszystkim od celów tych środków, które ulegały zmianom, dlatego też nacisk w nich  kładziony jest na różne elementy, 
lecz  ich wspólną cechą jest zabezpieczenie przez nie prawidłowego toku postępowania; stanowi  ono ich essentialia negotii. Środki zapobiegawcze zabezpieczają prawidłowy 
tok postępowania, a przez to  jego sprawność i skuteczność.
III. System środków zapobiegawczych
 1. Pojęcie systemu środków zapobiegawczych 
    Systemem środków zapobiegawczych jest uporządkowany układ środków  zapobiegawczych, obejmujący ich katalog,   podstawy i cele ich stosowania, powiązane 
ze sobą relacjami zależności. System ten ulega ciągłym zmianom. Każdy z kodeksów postępowania karnego ( z 1928 r., 1969 r. i 1997 r.) zawierał  inny ich system,  różniący 
się zarówno  katalogiem środków zapobiegawczych, jak i  podstawami ich stosowania 
oraz celami.
2. Kształtowanie  się systemu środków zapobiegawczych
     Pierwotnie kodeks postępowania karnego z 1928 r. przewidywał jako środki zapobiegające uchylaniu się od sądu: tymczasowe  aresztowanie ( art. 164, art. 165, art. 170 – art. 172 ), kaucję ( art.   173, art. 175, art. 176, art. 179 - 186), poręczenie ( art. 173, 
art. 177 – art.186), dozór władzy przełożonej ( art. 174 ), zakaz wydalania się ( art. 187), dozór Policji, wójta lub sołtysa albo dozór innej władzy ( art. 187), poszukiwanie 
( art. 188), list gończy ( art. 189 – art. 191) i  list żelazny ( art. 192 – art. 194). 
     Kaucja polegała na złożeniu gotówki lub w papierów wartościowych, przyjmowanych jako kaucje przez urzędy skarbowe ( art. 176) albo na wpisie hipotecznym przy równoczesnym złożeniu dowodu, że wartość obciążanej nieruchomości, po potrąceniu hipotek mających pierwszeństwo, dostatecznie zabezpiecza wyznaczoną sumę kaucji 
( art. 177).  
    Poręczenie polegało na zaciągnięciu przez osobę trzecią zobowiązania wobec Skarbu Państwa zapłacenia pewnej kwoty pieniężnej na wypadek uchylenia się oskarżonego 
od sądu. Poręczenie mogła złożyć  tylko osoba, mająca stałe zamieszkanie w kraju 
i przedstawiająca dostateczne dowody, że jej majątek wystarczał na pokrycie poręczenia.  Sąd mógł nie przyjąć poręczenia, jeżeli osoba poręczyciela nie budziła zaufania ( art. 178 § 1 i 2 ).  Poręczyć za siebie nie mógł sam oskarżony, gdyż  istota poręczenia polegała 
na odpowiedzialności za cudze zobowiązanie. 
      Kaucja polegała na zastawie realnym, a poręczenie na stosunku obligacyjnym. Środki te nie miały samodzielnego charakteru, lecz były środkami zastępczymi, stosowanymi 
w wypadku odstąpienia od tymczasowego  aresztowania oskarżonego lub zwolnienia 
go ( arg. ex art. 173). Miały charakter warunkowy, gdyż - jak podkreślono w uzasadnieniu projektu kodeku postępowania karnego – mogły „ być zastosowane  wtedy tylko, kiedy oskarżony posiada dostateczną sumę na to, aby kaucję złożyć albo kiedy znajdzie inne osoby, które zechcą ma o tyle zaufać, ze zgodzą się złożyć zań kaucje lub przyjąć poręczenie.” 
     Oddany pod dozór władzy przełożonej, Policji, wójta lub sołtysa albo innej władzy miał obowiązek zgłaszania się do władzy dozorującej w odstępach czasu, określonych 
w postanowieniu sądu, który prócz tego mógł zobowiązać  oskarżonego do innych ograniczeń jego swobody, ułatwiających wykonywanie dozoru, np. nieopuszczania domu po pewnej godzinie ( art. 187 § 3).  
      W razie orzeczenia zakazu wydalania się, nie wolno było oskarżonemu opuszczać stałego miejsca zamieszkania bez zezwolenia sądu, a w toku dochodzenia - bez zezwolenia prokuratora ( art. 187 § 2).  
     Ustawą z dnia 20 lipca 1950 r.  o zmianie przepisów postępowania karnego
 - ze względu na zmiany  ustrojowe w administracji państwowej - zmieniono nazwy organów sprawujących dozór. Uznając potrzebę zastosowania środka zapobiegawczego, sąd lub prokurator – zgodnie z art. 181 § 1 - mógł zakazać oskarżonemu wydalenia 
się ze stałego miejsca zamieszkania albo oddać go pod dozór Milicji Obywatelskiej, przewodniczącego prezydium gminnej rady narodowej lub sołtysa albo pod dozór innej władzy, która tego się podejmie, jeżeli środki te są w danym wypadku wystarczające. 
W związku z kolejną  zmianą ustrojową terenowych  organów  administracji państwowej oskarżonego można było poddać pod dozór przewodniczącego gromadzkiej rady narodowej.
      Kodeks postępowania karnego z 1969 r. zrezygnował z kaucji, zakazu wydalania 
się, dozoru wójta lub sołtysa albo dozoru innej władzy, jednocześnie wprowadzając nowe środki dotychczas nie występujące, a mianowicie poręczenie społeczne ( art. 231 , art. 233 – art. 234) i  poręczenie osobiste ( art. 232, art. 233 –  234). 
      Pełny katalog środków zapobiegawczych stanowiły: tymczasowe aresztowanie 
( art. 217 – 225 ), poręcznie w postaci pieniędzy, papierów wartościowych, zastawu
 lub hipoteki, które mógł  złożyć oskarżony albo inna osoba ( art. 226 – 230), poręczenie społeczne od kierownictwa zakładu pracy, którego oskarżony jest pracownikiem, 
od kolektywu, w którym oskarżony pracuje lub się uczy, albo od organizacji społecznej, której oskarżony jest członkiem, a jeżeli oskarżony jest żołnierzem - od kolektywu żołnierskiego ( art. 231, art. 233 – 234), poręczenie osobiste od osoby godnej zaufania 
( art. 232, art. 233 –  234), dozór Milicji Obywatelskiej, a w stosunku do żołnierza -  dozór przełożonego,  z obowiązkiem stosowania się oskarżonego  do wymagań zawartych 
w postanowieniu sądu lub prokuratora, który mogły polegać na zakazie wydalania 
się, zgłaszaniu się do organu dozorującego w określonych odstępach czasu 
i zawiadamianiu go o zamierzonym wyjeździe oraz o terminie powrotu   ( art. 225).
    Kodeks ten do środków zapobiegawczych zaliczał poszukiwanie oskarżonego ( art. 236) i list gończy ( art. 237 i art. 238), a inaczej niż kodeks postępowania karnego z 1928r.,
nie objął tym zakresem listu żelaznego, który był uregulowany w odrębnym rozdziale 25 zatytułowanym „List żelazny.”
     Ustawą z dnia 29 czerwca 1995 r. o zmianie Kodeksu postępowania karnego, ustawy 
o ustroju sądów wojskowych, ustawy o opłatach w sprawach karnych i ustawy 
o postępowaniu w sprawach nieletnich  dodano zakaz opuszczania przez oskarżonego kraju, który mógł być połączony z zatrzymaniem paszportu lub innego dokumentu uprawniającego do przekroczenia granicy albo z zakazem wydania takiego dokumentu 
( art. 235a § 1). Do czasu wydania postanowienia w przedmiocie zakazu opuszczania kraju, organ prowadzący postępowanie mógł zatrzymać paszport, jednakże na czas nie dłuższy niż 7 dni ( art. 235a § 2). Wprowadzenie tego środka  było konieczne ze względu 
na zagwarantowanie przez art. 3   ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o paszportach każdemu prawa do  paszportu, co sprzyjało uchylaniu się oskarżonego od wymiaru sprawiedliwości przez wyjazd za granicę. Zapobiegnąć temu mogło zastosowanie tymczasowego aresztowania lub dozoru policji albo poręczenia majątkowego 
lub osobistego, jednakże  niekiedy stosowanie któregokolwiek z tych środków mogło być zbyt dolegliwe lub z innych względów niecelowe, np. z uwagi na niezbyt duży stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu. Obowiązujące wówczas  ustawodawstwo 
nie dawało podstaw do zatrzymania paszportu, a wnioskowanie o odmowę wydania paszportu lub jego unieważnienie przewidziane w art. 6 ust. 1 pkt 1 i 3 i w art. 10 ust. 1 ustawy o paszportach nie gwarantowało - z uwagi na długotrwałą procedurę - pozostania oskarżonego w kraju. 
      Dalszej rozbudowy katalogu środków zapobiegawczych dokonano w kodeksie postępowania karnego z 1997 r., dodając zawieszenie oskarżonego w czynnościach służbowych lub w wykonywaniu zawodu albo nakazanie powstrzymania się od określonej działalności lub od prowadzenia określonego rodzaju pojazdów ( art. 276). Uzasadniając wprowadzenie tego środka – w uzasadnieniu projektu kodeksu postępowania karnego – podkreślono, że stosowanie tego środka wobec oskarżonego„ może zapobiegać utrudnianiu  przez niego przebiegu postępowania karnego, np. przez zacieranie dowodów przestępstwa lub ponownego przestępstwa.” 
     Zwiększenie liczby tych środków karnych zamierzało do  stworzenia szerszych możliwości korzystania z nieizolacyjnych środków zapobiegawczym kosztem tymczasowego aresztowania. Zostało to expressis verbis wyartykułowane w uzasadnieniu projektu kodeksu karnego z 1997 r., w którym czytamy, że  „ Rozszerzając liczbę środków zapobiegawczych Zespół miał na celu dalsze ograniczenie potrzeby stosowania tymczasowego aresztowania na rzecz innych środków przymusu.” Potrzebę 
zaś  ograniczenia tymczasowego aresztowania podnoszono od dawna w literaturze zarówno na tle kodeksu postępowania karnego z 1969 r., jak i aktualnego 
   W art. 14 ust. 1 i 2 ustawy  z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy 
w rodzinie przewidziano środek zapobiegawczy w postaci  dozór Policji, który 
w literaturze jest określany jako  warunkowy dozór Policji.. Określenie tego dozoru jako warunkowego było uzasadniane  tym, że jego zastosowanie było uzależnione  od spełnienia przez oskarżonego warunku, jakim było  opuszczenie przez niego  lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, w wyznaczonym przez sąd terminie i określenie miejsca pobytu.      
     Zgodnie z tym przepisem zastosowanie tego dozoru było możliwe w sytuacji, gdy: 
1) zachodziły przesłanki dla zastosowania tymczasowego aresztowania, 
2) dotyczyło oskarżonego o  przestępstwo  popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej wobec członka rodziny, 3)  oskarżony zobowiązał się do opuszczenia lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym, w wyznaczonym przez sąd terminie  i określił miejsce pobytu. Członka rodziny rozumiano szeroko, gdyż – zgodnie z art. 2 pkt 1 
cyt. ustawy -  była nim  osoba najbliższa w rozumieniu art. 115 § 11  k. k.,  a także inna osoba wspólnie zamieszkująca lub gospodarująca.  Tym samym zakres tego pojęcia poszerzono, poza jego tradycyjne znaczenie. W rozumieniu powszechnym członkiem rodziny jest osoba należąca do rodziny, czyli do grupy społecznej, składającej 
się z małżonków, ich dzieci, oraz osób związanych pokrewieństwem 
lub powinowactwem. Tymczasem ustawa za takie uznawała osoby wspólnie zamieszkujące lub gospodarujące, niezależnie od pokrewieństwa  lub powinowactwa, 
a więc osoby wobec siebie obce. 
Stosowany mógł być verba legis „ zamiast tymczasowego aresztowania”, co oznaczało, że niedopuszczalne było stosowanie tego środka w wypadku, gdy okoliczności sprawy 
nie uzasadniały zastosowania tymczasowego aresztowania, a jedynie dawały podstawę 
do zastosowania innego środka zapobiegawczego, np. poręczenia majątkowego, osobistego czy bezwarunkowego dozoru Policji.  Warunkowy dozór Policji był powiązany 
z tymczasowym aresztowaniem w tym sensie, że był w stosunku do niego jedynym alternatywnym środkiem  zapobiegawczym. Przed podjęciem decyzji 
o zastosowaniu warunkowego dozoru Policji,  sąd musiał najpierw ocenić, czy istnieją podstawy do  zastosowania tymczasowego aresztowania i dopiero po dojściu 
do pozytywnego wniosku,  mógł rozważać jego zastosowanie. W art. 14 ust. 2 cyt. ustawy  przewidziano możliwość nałożenia  obowiązku polegającego  na powstrzymywaniu 
się od kontaktu z pokrzywdzonym w określony sposób. 
     Ustawą z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Kodeks karny wykonawczy, ustawy - Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw zmodyfikowano obowiązki nakładane w ramach  dozoru Policji, dodając zakaz kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami oraz zakaz przebywania w określonych miejscach ( art. 275 § 2 k.p.k.). Ponadto w celu ułatwienia wykonywania dozoru  nałożono na oddanego pod dozór Policji obowiązek stawiania się we wskazanej jednostce organizacyjnej Policji z dokumentem stwierdzającym tożsamość, wykonywania poleceń mających na celu dokumentowanie przebiegu dozoru oraz udzielania informacji koniecznych dla ustalenia, czy stosuje się on do wymagań nałożonych w postanowieniu sądu lub prokuratora, a  w celu uzyskania takich informacji można wzywać oskarżonego do stawiennictwa w wyznaczonym terminie ( art. 275 § 4 k.p.k.). W wypadku niestosowania się przez oddanego pod dozór do wymagań określonych w postanowieniu,  organ dozorujący  jest obowiązany niezwłocznie zawiadomić o tym sąd lub prokuratora, który wydał postanowienie ( art. 275 § 5 k.p.k.).
     Do kodeksu przeniesiono też warunkowy dozór Policji. Zgodnie z art. 275 § 3 k.p.k.  jeżeli zachodzą przesłanki zastosowania tymczasowego aresztowania wobec oskarżonego 
o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy lub groźby bezprawnej na szkodę osoby najbliższej albo innej osoby zamieszkującej wspólnie ze sprawcą, zamiast tymczasowego aresztowania można zastosować dozór, pod warunkiem że oskarżony w wyznaczonym terminie opuści lokal zajmowany wspólnie z pokrzywdzonym oraz określi miejsce swojego pobytu. 
3. Propozycje zmian w zakresie środków zapobiegawczych
     Możliwość ograniczenia stosowania tymczasowego aresztowania, które  nie tylko 
w Polsce, ale  i w innych państwach całej Europy  jest stosowane zbyt często,stwarza  rozszerzenie katalogu środków zapobiegawczych. Im więcej środków zapobiegawczych, tym rzadziej można sięgać po  tymczasowe aresztowanie, będące przecież  ultima ratio 
i  skuteczniej realizować  dyrektywy adaptacji środków zapobiegawczych do konkretnej sytuacji procesowej. Słusznie w literaturze od dawna zwraca się uwagę, że w wyborze środka zapobiegawczego należy kierować się możliwie największą łagodnością,  
aby ograniczać wolność osobistą oskarżonego tylko o tyle, o ile jest to konieczne. Środek bardziej dolegliwy może zostać użyty tylko wówczas, gdy wyczerpano bezskutecznie środki łagodniejsze, albo gdy z góry wiadomo, że zastosowanie środka łagodniejszego będzie bezskuteczne. Podkreśla się, że nie należy stosować środka zapobiegawczego wówczas, gdy nie jest niezbędny, skoro zastosowanie choćby łagodnego środka 
jest dla oskarżonego zawsze uciążliwe.Ponadto zauważa się, że  w procesie stosowania środków zapobiegawczych należy rozważyć przede wszystkim stosowanie środków łagodniejszych, ale tylko wówczas jeżeli się okaże, że bez zastosowania w ogóle środka zapobiegawczego postępowanie nie może się toczyć albo będzie w znacznym stopniu utrudnione. 
     Niewątpliwie  skutkiem rozszerzenia katalogu środków zapobiegawczych jest możliwość wyboru i zastosowania przez organ procesowy najbardziej optymalnego z nich. Ponadto pozwala realizować wyrażoną w art. 257 § 1 k.p.k. zasadę  proporcjonalności, zwaną też dyrektywą proporcjonalności ( umiaru) lub  zasadą subsydiarności, w myśl której tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy. Nie bez powodu podkreśla się w judykaturze, że  środki zapobiegawcze, powinny być wykorzystywane przez organ procesowy w sposób adekwatny do istniejącego zagrożenia dla prawidłowego toku procesu, a niepożądane z tego punktu widzenia zachowanie oskarżonego może mieć zatem różną wagę i nie musi w każdym przypadku oznaczać konieczności zabezpieczenia przebiegu postępowania karnego w sposób najbardziej rygorystyczny, tj. poprzez tymczasowe aresztowanie. 
       Ustawa z dnia 6 maja 2010 r.   o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy 
w rodzinie oraz niektórych innych ustaw przewiduje nowy środek zapobiegawczy 
w postaci nakazu opuszczenia lokalu mieszkalnego zajmowanego wspólnie 
z pokrzywdzonym, przez oskarżonego o przestępstwo popełnione z użyciem przemocy
 na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, 
że oskarżony ponownie popełni przestępstwo z użyciem przemocy wobec tej osoby, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził ( proj. art. 275a § 1 k.p.k.). 
W postępowaniu przygotowawczym środek ten ma być stosowany na wniosek Policji 
albo z urzędu ( proj. art. 275a § 2 k.p.k.). Ponadto wprowadza się możliwość zatrzymania przez Policję osoby podejrzanej, jeżeli istnieje uzasadnione przypuszczenie, że popełniła ona przestępstwo z użyciem przemocy na szkodę osoby wspólnie zamieszkującej, 
a zachodzi obawa, że ponownie popełni przestępstwo z użyciem przemocy wobec tej osoby, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa grozi ( proj.  art. 244 § 1a k.p.k.). Zatrzymanie osoby podejrzanej jest obligatoryjne, jeśli przestępstwo takie  zostało popełnione przy użyciu broni palnej, noża lub innego niebezpiecznego przedmiotu, 
a zachodzi obawa, że ponownie popełni ona przestępstwo z użyciem przemocy wobec osoby wspólnie zamieszkującej, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa grozi 
( proj. art. 244 § 1 b k.p.k.).  Jeżeli wobec oskarżonego, zatrzymanego w wyżej wymienionych  sytuacjach,  zachodzą podstawy do zastosowania tego  środka zapobiegawczego, Policja niezwłocznie, nie później niż przed upływem 24 godzin 
od chwili zatrzymania, występuje z wnioskiem do prokuratora o zastosowanie tego środka zapobiegawczego; wniosek powinien być rozpoznany przed upływem 48 godzin od chwili zatrzymania oskarżonego ( proj. art. 275a § 2 k.p.k.). Środek ten ma być stosowany  
na okres nie dłuższy niż 3 miesiące. Jeżeli nie ustały przesłanki jego stosowania sąd pierwszej instancji właściwy do rozpoznania sprawy, na wniosek prokuratora, może przedłużyć jego stosowanie na dalsze okresy, nie dłuższe niż 3 miesiące ( proj. art. 275a §4 k.p.k.).  Wydając postanowienie o nakazie opuszczenia przez oskarżonego lokalu mieszkalnego można, na wniosek oskarżonego, wskazać mu miejsce pobytu w placówkach zapewniających miejsca noclegowe. Placówkami wskazanymi do umieszczenia oskarżonego nie mogą być placówki pobytu ofiar przemocy w rodzinie ( proj. art. 275a § 5 k.p.k.).
 W uzasadnieniu projektu  ustawy przewidującej ten środek podniesiono, że poszerza się  katalog środków zapobiegawczych  o istotne i jasno sformułowane uprawnienie 
dla sądu lub prokuratora, pozwalające na realną ochronę ofiar przemocy. W toku prac legislacyjnych trafnie podkreślano, że władza publiczna jest zobowiązana do zapewnienia ofiarom przemocy bezpieczeństwa, w ich własnym domu, a niezgodna ze społecznym poczuciem sprawiedliwości jest sytuacja, w której osoby pokrzywdzone przemocą, 
z obawy przed jej eskalacją, są zmuszane do poszukiwania bezpiecznego schronienia poza domem, podczas gdy sprawca w nim pozostaje. Zwrócono też uwagę, że samo orzeczenie nakazu opuszczenia wspólnie zajmowanego lokalu nie budziło zastrzeżeń w świetle art. 21 i  art. 64 Konstytucji, skoro  nakaz opuszczenia lokalu nie pozbawia sprawcy przemocy jego własności, a jedynie  uniemożliwia tylko czasowo faktyczne z niej korzystanie. Ponadto zapewnienie ofierze bezpieczeństwa we własnym domu zasługuje na pełną aprobatę również w świetle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który uznał, że doprowadzenie do sytuacji, że osoby pokrzywdzone przemocą w rodzinie zostały zmuszone do opuszczenia domu i szukania bezpiecznego schronienia gdzie indziej, oznaczało niedopełnienie przez państwo pozytywnych obowiązków w zakresie zapewnienia ochrony ofiarom przemocy i tym samym naruszenie art. 3 Konwencji (pkt 51). Podkreślano, że proponowane rozwiązanie będzie prowadziło nie tylko 
do zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania karnego przez ograniczenie oskarżonemu (podejrzanemu) bezprawnego wywierania wpływu na pokrzywdzonego, 
lecz także skutecznie udaremni popełnianie kolejnych przestępstw wobec pokrzywdzonego. Środek ten jest tożsamy z obowiązkiem wynikającym z warunkowego dozoru Policji, który połączony jest z opuszczeniem przez oskarżonego w wyznaczonym terminie lokalu zajmowanego wspólnie z pokrzywdzonym ( art. 275 § 3 k.p.k.). Wprawdzie  w procesie ustawodawczym zwracano uwagę, że projektowany z art. 275a k.p.k. zbiega się z  art. 14 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie, który regulował  ten środek, lecz uznano, że problem ten zniknie, gdyż   na podstawie art. 9 ustawy z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy, ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw  przepis art. 14 ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie zostanie uchylony.  Nie zwrócono uwagi, że w taki sam sposób dozór ten jest uregulowany w art. 275 § 3 k.p.k. Zasadnie  więc podkreślano, że należy również rozważyć, czy nie byłoby lepszym rozwiązaniem zamieszczenie analogicznych zapisów o omawianym środku zapobiegawczym w art. 275 § 2 k. p. k,  W stanowisku Rady Ministrów  z dnia 12 maja 2009 r. wobec poselskiego projektu ustawy - o zmianie ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie oraz o zmianie  niektórych innych ustaw  uznano, że „Nie powinien to być jednak nowy środek zapobiegawczy, lecz wprowadzenie tzw. warunkowego dozoru policji.”
     Opracowany w Ministerstwie Sprawiedliwości projekt ustawy  o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy - Kodeks karny wykonawczy  z dnia 13 stycznia 2010  r. przewiduje dalsze rozstrzenie katalogu środków karnych przez wprowadzenie aresztu domowego, stosowanego, podobnie jak tymczasowe aresztowania tylko przez sąd. ( proj. art. 250 § 1 i 2 k.p.k.).  Trafnie wskazano w jego uzasadnieniu, że „Środek ten, poszerzając katalog dotychczas dostępnych metod oddziaływania na zachowanie osoby oskarżonej (podejrzanego) o popełnienie przestępstwa, z jednej strony umożliwi minimalizację liczby wypadków stosowania tymczasowego aresztowania do tych, w których w szczególności z uwagi na konieczność przeciwdziałania ewentualnemu matactwu zastosowanie środka o charakterze izolacyjnym będzie niezbędne, z drugiej zaś strony wprowadzi możliwość efektywnej kontroli zachowania osoby stojącej pod zarzutem popełnienia przestępstwa, w tym przeciwdziałania ewentualnym zachowaniom zmierzającym do ucieczki lub ukrycia się przed organami prowadzącymi postępowanie karne.” Według tej propozycji oskarżony, wobec którego zastosowano areszt domowy ma obowiązek stałego, nieprzerwanego przebywania 
w miejscu wskazanym w postanowieniu sądu, a stosowanie się przez oskarżonego do tego obowiązku kontroluje się przy użyciu aparatury monitorującej ( proj. art. 265a § 2 i 3  
k. p. k.). Warunkiem jego zastosowania jest posiadanie przez oskarżonego określonego miejsca stałego zamieszkania, a nadto by warunki mieszkaniowe oskarżonego  umożliwiały  funkcjonowanie aparatury  monitorującej. Jeżeli oskarżony zamieszkuje wspólnie z inną osobą pełnoletnią wymagana jest uprzednia zgoda tej osoby na zainstalowanie aparatury monitorującej i przeprowadzanie w lokalu mieszkalnym czynności kontrolnych związanych z funkcjonowaniem tej aparatury oraz zachowaniem oskarżonego (proj.  
art. 265a § 5 i 6 k.p.k.). Niezależnie  od tego, sąd może zobowiązać oskarżonego 
do określonego zachowania w czasie stosowania tego środka ( proj. art. 265a § 4 k.p.k.). Miałby to być środek terminowy, okresy jego trwania, mają być tożsame z dotyczącymi tymczasowego aresztowania, z tym, że łączny okres stosowania aresztu domowego 
w sprawie nie może przekroczyć 2 lat. ( proj. art. 263 § 8 k.p.k.). Wobec tego 
w postanowieniu o zastosowaniu aresztu domowego należy oznaczyć termin, od którego ma trwać, wskazać miejsce stosowania aresztu domowego oraz określić obszar, w obrębie którego oskarżony ma obowiązek przebywać ( proj. art. 251 § 2a k.p.k.).
    Oskarżony, wobec którego zastosowano areszt domowy, ma  obowiązek:  
1) nieprzerwanie przebywać w miejscu stosowania aresztu domowego, w obszarze określonym w postanowieniu sądu, 2) nosić nadajnik, 3) chronić stacjonarne urządzenie monitorujące i nadajnik przed utratą, zniszczeniem, uszkodzeniem lub uczynieniem niezdatnymi do użytku, 4) na każde żądanie udostępnić stacjonarne urządzenie monitorujące i nadajnik upoważnionemu podmiotowi w celu sprawdzenia prawidłowości ich funkcjonowania, 5) odbierać połączenia telefoniczne przychodzące do stacjonarnego urządzenia monitorującego, 6) jeżeli sąd zobowiązał oskarżonego do określonego zachowania w czasie stosowania aresztu domowego – umożliwić kontrolę wykonania tego obowiązku, w szczególności poprzez udzielanie stosownych informacji lub wyjaśnień (proj. art. 223h. § 1 k. k. w.). Obszarem określonym w postanowieniu sądu 
ma być przestrzeń, której granice w każdym kierunku są wyznaczone przez określoną 
w postanowieniu sądu maksymalną odległość od stacjonarnego urządzenia monitorującego, nie mogącą przekraczać 200 metrów ( proj. art. 223h § 1 k. k. w.). Oskarżony, wobec którego zastosowano areszt domowy, mógłby wyjątkowo, na czas niezbędny, oddalić
 się z miejsca oznaczonego w postanowieniu sądu: 1) jeżeli zaistniała nagła i niezależna 
od oskarżonego sytuacja, bezpośrednio zagrażająca życiu lub zdrowiu ludzkiemu, 
zaś dalsze przebywanie oskarżonego w tym miejscu mogłoby wywołać istotne skutki 
dla życia lub zdrowia – po uprzednim zawiadomieniu centrali monitorowania; o zaistniałej sytuacji centrala monitorowania niezwłocznie zawiadamia organ, do dyspozycji którego oskarżony pozostaje, 2) w celu udziału w czynności procesowej, 3) w celu udziału 
w referendum oraz realizacji prawa wybierania Prezydenta Rzeczypospolitej, posłów, senatorów i przedstawicieli do organów samorządu terytorialnego - za zgodą organu,
 do dyspozycji którego pozostaje ( proj. art. 223 i k. k. w.).  Oskarżony, wobec którego zastosowano areszt domowy, obowiązany jest nieprzerwanie przebywać w miejscu stosowania aresztu domowego, w obszarze określonym w postanowieniu sądu ( proj. art. 223 h k. k. w.). Dopiero łączne uwzględnienie dwóch kodeksów oddaje pełny sens tego  środka.
 Trafnie zauważono w literaturze, że proponowane rozwiązanie jest trudno  zaakceptować z punktu widzenia poprawnej legislacji, gdyż  treść proj. art. 223 h § 1 k .k. w. stanowi powtórzenie proj. art. 265 a § 2   oraz proj. art. 251 § 2 a k.p.k., a nadto  istota środka zapobiegawczego, a mianowicie  kwestia terytorialnego ograniczenia przestrzeni, 
w obrębie której oskarżony  może się swobodnie poruszać została uregulowana
 w przepisach wykonawczych, podczas gdy należało ją wyrazić wprost w kodeksie postępowania karnego. Słusznie też zauważono, że   w proponowanym kształcie areszt domowy upodobnia się do zakazu opuszczania określonego miejsca pobytu, nakładanego
 w ramach dozoru Policji. Obowiązek stałego, nieprzerwanego przebywania w określonym miejscu (proj. art. 265 a § 2 k.p.k.), w istocie jest zakazem jego opuszczania ( art. 275 § 2 k.p.k.), a zwłaszcza w wypadku, gdy zakaz taki będzie połączony z elektronicznym monitoringiem oskarżonego (proj. art. 275 § 3 a k.p.k.).  Ponadto  treść tego środka rozmija się z jego znaczeniem językowym i historycznym.. Z językowego punktu widzenia areszt domowy oznacza „ zakaz wychodzenia z domu”  Takie też ma znaczenie historyczne. W rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. 
w sprawie kodeksu karnego wojskowego areszt domowy ( areszt kajutowy)  był rodzajem aresztu wojskowego,  stosowanym  do oficerów, areszt kajutowy - do oficerów na okręcie, obostrzony areszt domowy i kajutowy - tylko do młodszych oficerów, lekki i średni
 - do szeregowych, ścisły - tylko do szeregowców ( art. 13). Areszt domowy  oficer odbywał w swoim mieszkaniu, areszt kajutowy - na okręcie w swej kajucie. Podczas odbywania tego aresztu nie wolno było oficerowi opuszczać mieszkania (kajuty), 
ani przyjmować odwiedzin. Obostrzony areszt domowy i obostrzony areszt kajutowy wykonywany był w osobnym pokoju względnie kajucie, przeznaczonej na areszt oficerski 
( art. 139).
 Zgodzie z przepisami  rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 7 lutego 1928 r. w sprawie aresztu domowego karę aresztu domowego  skazany odbywał 
 w własnym mieszkaniu ( art. 1)  oraz  „podczas odbywania kary aresztu domowego
 (w mieszkaniu) skazanemu nie wolno opuszczać swego mieszkania ani przyjmować odwiedzin bez zezwolenia władzy zarządzającej wykonanie kary” ( art. 4). W myśl rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 marca 1928 r. w sprawie aresztu domowego   władza zarządzająca wykonanie kary aresztu domowego (w mieszkaniu) oznaczała z możliwą dokładnością obręb mieszkania lub tych jego części, w których skazany ma odbyć karę ( § 1). Władza zarządzająca wykonanie kary mogła zezwolić 
na przyjęcie odwiedzin bądź w poszczególnym wypadku, bądź ogólnie na oznaczone wypadki już przy czynności określania  obrębu mieszkania lub później w toku wykonania kary. Za odwiedziny nie  uważano niezbędnego stykania się z osobami, z którymi skazany pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Przyjęcie w razie choroby odwiedzin lekarza i duchownego było zawsze dozwolone. Skazanym, nie prowadzącym gospodarstwa domowego, należało zezwolić na dopuszczenie do mieszkania, w rozmiarze niezbędnym, służby celem utrzymania porządku w mieszkaniu i dostarczania skazanemu żywności
 i innych przedmiotów codziennego użytku. Skazanemu można było zezwolić 
na przyjmowanie osób, konieczne w wykonywaniu jego zawodu (klientów, pacjentów, kupujących, zamawiających robotę), tylko wówczas, jeżeli był niezamożny, utrzymywał  
się tylko z wykonywania swego zawodu, nie miał ani pomocników ani kim się wyręczyć, 
a przerwa w zarobkowaniu spowodowałaby dotkliwy uszczerbek w jego dziennym dochodzie. Na odwiedziny osób bliskich (rodziców, dzieci itp.) nie pozostających 
ze skazanym we wspólnym gospodarstwie domowym, można było zezwolić tylko 
w poszczególnym wypadku ze szczególnie ważnych powodów. Władza zarządzająca wykonanie kary mogła upoważnić policję państwową do zezwolenia na odwiedziny
 w wypadku, gdyby nagłość sprawy uniemożliwiała uzyskanie w porę zezwolenia u władzy właściwej ( § 2). Zasady te dotyczyły także aresztu domowego jako środka zapobiegawczego aresztu domowego stosowanego na podstawie  art. 416 ustawy postępowania karnego 1864 r. ( § 14).
     Uwzględniając konotacje językowe i historyczne wydaje się uzasadnione, by istotą aresztu domowego było przebywanie oskarżonego w mieszkaniu, w tym że  w wypadku posiadania domu powinna to być wyznaczona jego część.  Ma on stanowić istotne  ograniczenie wolności, a  za takie może być uznane  zobowiązanie oskarżonego 
do pozostawania w swoim mieszkaniu. Nie jest trafna propozycja, by – w zależności 
od konkretnej sytuacji mieszkaniowej oskarżonego – był to zarówno dom, rozumiany jako określony budynek, jak i lokal mieszkalny, czyli jego część,  a do uznania sądu należałoby pozostawić możliwość określenia monitorowanego obszaru, w obrębie którego mógłby 
się przemieszczać oskarżony, co dotyczyłoby większych domów, gdzie istnieje możliwość poruszania się np. w obrębie przydomowego ogrodu.. Prowadziłoby to do nierównego traktowania oskarżonych, gdyż posiadający dom miałby większą swobodę  poruszania 
się. Niewątpliwie trzeba też  korzystać z osiągnięć współczesnej techniki  w zakresie zdalnego obserwowania oskarżonego. Elektroniczne kontrolowanie pozostawania oskarżonego w określonym miejscu może skutecznie zabezpieczać prawidłowy przebieg procesu karnego, gdyż organ procesowy będzie posiadać informacje o miejscu pobytu oskarżonego. 
     Dlatego też, nie rezygnując z elektronicznego kontrolowania oskarżonego,  możliwe 
do rozważenia są trzy rozwiązania; pierwsze - poddanie elektronicznej kontroli oskarżonego w ramach obowiązku zakazu opuszczania określonego miejsca pobytu nakładanego w związku z zastosowaniem  dozoru Policji, drugie –  wprowadzenie nowego środka w postaci zakazu wydalania się połączonego z elektronicznym nadzorem oskarżonego, trzecie – przyjęcie  aresztu domowego, w  wyżej proponowanym ujęciu 
lub z określonymi modyfikacjami. Pierwsze  rozwiązanie  jest o tyle nieprawidłowe, gdyż zakaz taki jest na tyle dolegliwy, że sam wystarcza do zapewnienia  prawidłowego toku postępowania karnego. Wprowadzenie odrębnego środka zapobiegawczego zakazu wydalania się,  połączonego z elektronicznym monitorowaniem zachowania oskarżonego pozostawałoby w zbieżności zakazem wydalania się, stanowiącym treść dozoru Policji,  Najwłaściwszym rozwiązaniem jest  areszt domowy, jednakże w zmienionej postaci 
od wyżej proponowanej. Środek ten powinien  obejmować mieszkanie lub  określoną część domu, a nadto na oskarżonym powinny ciążyć jeszcze inne obowiązki, poza pozostawaniem w mieszkaniu, np. szeroko rozumiany zakaz kontaktowania się z innymi osobami.  Stosowany przepis mógłby brzmieć:
     „Art. 265a. § 1. W stosunku do oskarżonego posiadającego określone miejsce stałego zamieszkania i  warunki mieszkaniowe   umożliwiające  funkcjonowanie aparatury  monitorującej można tytułem środka zapobiegawczego areszt domowy.
       § 2. Oskarżony jest obowiązany przebywać  w mieszkaniu lub określonych pomieszczeniach domu.
      § 3. Wobec oskarżonego może być nałożony:
a) zakaz kontraktowania się z określonymi osobami,
b)  otrzymywania i wysyłania korespondencji,
c) prowadzenia rozmów lub korespondencji przy użyciu jakichkolwiek środków łączności.
       § 3. Stosowanie się przez oskarżonego do obowiązku, o którym mowa w § 2, kontroluje się przy użyciu aparatury monitorującej.	
        § 3. Jeżeli oskarżony zamieszkuje wspólnie z inną osobą pełnoletnią wymagana jest uprzednia zgoda tej osoby na zainstalowanie aparatury monitorującej 
i przeprowadzanie w lokalu mieszkalnym czynności kontrolnych związanych 
z funkcjonowaniem tej aparatury oraz zachowaniem oskarżonego.”	
    W ustawie z dnia 6 maja 2010r.  proponuje się, by przestrzeganie przez oskarżonego zakazów związanych z dozorem Policji, a także realizacja warunku opuszczenia lokalu, mogły być kontrolowane przy użyciu aparatury monitorującej ( proj. art. 275 § 3a k.p.k.). 
Ponadto przestrzeganie przez oskarżonego zakazu opuszczania kraju miałoby być kontrolowane przy użyciu aparatury monitorującej  (  proj.  art. 277 § 1 a k.p.k.).   Wprowadzenie aresztu domowego czyni zbędnym rozszerzenie kontroli elektronicznej 
na te środki zapobiegawcze, gdyż o ile okoliczności będą uzasadniały kontrolę elektroniczną  będzie można zastosować areszt domowy. Stosowanie szeroko kontroli elektronicznej z każdym z tych środków zaciera występujące  między nimi różnice, a nadto  stanowi istotne obciążenie budżetowe.
      Mając na uwadze dolegliwość elektronicznego kontrolowania oskarżonego, a nadto treść aresztu domowego,  nie wydaje się  uzasadniona propozycja, by uzupełnić katalog ograniczeń zawartych w art. 275 k.p.k. o zakaz opuszczania mieszkania z możliwością wyznaczenia oskarżonemu odpowiedniego obszaru, po którym mógłby się swobodnie przemieszczać.
     Poza wskazanymi wyżej propozycjami wprowadzenia nowych środków zapobiegawczych, wydaje się, że katalog ten możne jeszcze powiększyć, a także  dokonać zmian regulacji  już istniejących środków. 
   Zalecenia Rec 2006)13  Komitetu Ministrów  z dnia 27 września 2006 r. dotyczące wydania nakazu tymczasowego aresztowania, warunków jego wykonania i ustanowienia gwarancji przeciwko jego bezprawnemu stosowaniu  przykładowo jako środki alternatywne do tymczasowego aresztowania  wymieniają  złożenie zapewnienia stawiennictwa przed sądem na stosowne wezwanie, czy nieutrudniania postępowania. 
Nie są to klasyczne środki zapobiegawcze, gdyż nie opierają się na stosowaniu przymusu, lecz mogą mieć ważne znaczenie w zakresie oddziaływania psychologicznego.
     Jeśli chodzi o aktualnie istniejące środki zapobiegawcze, to  - w celu zwiększenia 
ich efektywności -  konieczne są,  co do niektórych z nich,  zmiany regulacji.
      W doktrynie co do poręczenia majątkowego zgłoszono słuszną propozycję, 
by wprowadzić do kodeku postępowania karnego przepis, że poręczenie majątkowe 
w postaci hipoteki może być przyjęte  tylko wówczas, gdy składający poręczenie przedłoży dowód, że wartość obciążonej nieruchomości dostatecznie zabezpiecza określoną
 w postanowieniu sumę rękojmi. Dowodem takim mogłaby być opinia biegłego zawierająca wycenę nieruchomości  lub  operat szacunkowy nieruchomości i wyciąg  
z księgi wieczystej  Trafnie kwestię tę regulował art. 177 k.p.k. z 1928 r., który wymagał przedłożenia dowodu, że wartość obciążonej nieruchomości po potrąceniu hipotek mających pierwszeństwo, dostatecznie zabezpiecza wyznaczona sumę kaucji. Zasadnie 
w literaturze krytycznie  odniesiono się  do pominięcia tej regulacji w kodeksie postępowania karnego z 1969 r.  Ponadto należałoby zobowiązać  organ procesowy 
do ustalenia wartości nieruchomości oraz znajdujących się na niej obciążeń majątkowych. Sąd Najwyższy, mimo braku takiej regulacji wskazywał, że „ Jeżeli sąd stosuje środek zapobiegawczy w postaci poręczenia majątkowego, a kwota tego poręczenia majątkowego będzie zabezpieczona w formie wpisu hipotecznego, to - zgodnie z art. 226 § 2  
( ob.- art. 266 § 2 – uwaga  R.A.S.) k.p.k. - w postanowieniu należy określić nieruchomość, która wpisem tym będzie obciążona po uprzednim ustaleniu wartości nieruchomości, sprawdzeniu, czy nie jest ona obciążona innymi długami hipotecznymi, 
oraz po sprawdzeniu, czy suma poręczenia realnie mieści się w wartości nieruchomości.” Nie wydaje się, by  była słuszna propozycja, aby w wypadku cudzoziemca możliwość złożenia poręczenia w postaci hipoteki dotyczyła tylko nieruchomości będącej jego własnością  położonej na terytorium państwa polskiego, co wyeliminowałoby perturbacje, które mogą powstać w razie orzeczenia przepadku lub ściągnięcia sumy poręczenia zabezpieczonego na nieruchomości położonej za granicą. W razie przyjęcia poręczenia majątkowego w postaci pieniędzy zostają one wpłacone na konto sum depozytowych sądu ( § 318 ust. 2 Regulaminu urzędowania sądów powszechnych), które 
nie są oprocentowane i w razie zwrotu sumy poręczenia, poręczający de facto doznaje szkody. Wobec tego zasadnie postuluje się, by kwota ta była wpłacana na   konto oprocentowane i w razie ustania lub cofnięcia poręczenia  kwota poręczenia była zwrócona z odsetkami.  Brak przepisów  regulujących wykonanie przepadku przedmiotów poręczenia lub ściągnięcia sumy poręczenie – zgodnie ze słuszną propozycją wyrażaną 
w literaturze - wymaga uregulowania tej kwestii w kodeksie postępowania karnego, bowiem stosowanie obecnie per analogiam przepisów kodeksu karnego wykonawczego
 lub kodeksu postępowania cywilnego o przepadku przedmiotów jest niczym nieuzasadnione. Nietrafnie sugeruje się, by przepisy takie zamieścić w kodeksie karnym wykonawczym, gdyż ten akt  prawny nie dotyczy wykonania środków zapobiegawczych.  Uregulowania też wymaga tryb dochodzenia  przez pokrzywdzonego  zaspokojenia swoich roszczeń wynikających z przestępstwa z ulegających przepadkowi przedmiotów poręczenia lub ściągniętej sumy poręczenia majątkowego ( art. 269 § 1 k.p.k.). Należałoby też zobowiązać organ procesowy  do  pouczenia  go o prawie i trybie dochodzenia roszczeń. Nie wydaje się trafna propozycja, by uregulować w kodeksie postępowania karnego sposób zabezpieczenia oskarżonego dla procesu karnego po cofnięciu poręczenia 
tak, aby poręczyciel nie był zagrożony przepadkiem przedmiotu poręczenia majątkowego 
aż do czasu zastosowania innego środka lub jego uchylenia albo przyjęcia nowego poręczenia majątkowego, a w szczególności niezwłoczne zastosowanie tymczasowego aresztowania.
        Co do dozoru Policji, to część postulatów zgłaszanych w doktrynie, 
m. in. dotyczących zakazu kontaktowania się z pokrzywdzonym lub innymi osobami oraz zakazu przebywania w określonych miejscach została już zrealizowana. Dotychczas nie uzyskała ustawowego kształtu słuszna  propozycja  modyfikacji zakazu opuszczania przez oskarżonego  określonego miejsca pobytu,  polegająca na wprowadzeniu możliwości wyrażania zgody na czasowe jego opuszczenie w czasie trwania dozoru, uzasadniana tym, że ze względów losowych może być uzasadniony wyjazd oskarżonego, np. na pogrzeb osoby najbliższej, podczas gdy  obecnie jest to  możliwe  tylko poprzez zmianę tego obowiązku. 
      W literaturze proponuje się też  zmianę podmiotu, który ma być informowany 
o zamierzonym wyjeździe oraz o terminie powrotu z organu dozorującego na organ procesowy. Słusznie wskazuje się, że ratio legis obecnego obowiązku zawiadamiania organu dozorującego  o zamierzonym wyjeździe oraz o terminie powrotu, wiąże 
się z potrzebą posiadania przez organ procesowy aktualnej wiedzy o miejscu pobytu oskarżonego, co umożliwia skuteczne planowanie czynności procesowych, wymagających w nich udziału oskarżonego, np.  konfrontacji. Obecne uregulowanie, które wymaga  tylko zawiadomienia organu dozorującego może doprowadzić do tego, że  oskarżony będzie nieobecny w tym czasie, kiedy jego obecność przy czynności będzie niezbędna. Trafnie podkreśla się, że  poinformowanie o wyjeździe tylko organu dozorującego  pozbawia ją waloru użyteczności procesowej, gdyż wiedza o miejscu pobytu oskarżonego jest przydatna przede wszystkim organowi procesowemu, a nawet gdyby organ dozorujący przekazał ją temu organowi, to powoduje to zbędne wydłużenie obiegu informacji. Proponuje się też, by w ramach dozoru Policji była możliwość  poddania oskarżonego dozorowi elektronicznemu. Sugestia ta traci na aktualności w razie  wprowadzenie aresztu domowego, którego istota – jak wyżej proponowano – polegałaby właśnie 
na dozorowaniu oskarżonego za pomocą urządzeń elektronicznych. 
    Uregulowania poręczenia społecznego ( art. 271 k. p. k.)  i poręczenia osobistego 
( art. 272 k. p. k) nie nasuwają zastrzeżeń, a nadto   nie dogrywają w praktyce istotnej roli. 
    Co do zawieszenia oskarżonego w  określonej działalności ( art. 276 k.p.k.) podnosi 
się w  doktrynie  zarzut, że spełnia cele pozaprocesowe, będąc tymczasowym środkiem zabezpieczającym. Odsunięcie oskarżonego od działalności. w związku z która dopuścił się przestępstwa, stwarza gwarancję, że nie mając dostępu do tej sfery dotychczasowej aktywności, nie usunie dowodów przestępstwa, np. nie piastując stanowiska, nie zniszczy dokumentów  lub nie będzie negatywnie oddziaływał na świadków będących jego podwładnymi, jak też nie popełni – z powodu braku takiej możliwości  - przestępstwa związanego z zajmowanym stanowiskiem, wykonywanym zawodem lub prowadzoną działalnością. Wątpliwości budzi – zwłaszcza w zakresie  skuteczności -  nakaz powstrzymania się od prowadzenia określonego rodzaju pojazdów. W ramach tego nakazu  nie jest możliwe zatrzymanie dokumentu stwierdzającego uprawnienia do prowadzenia pojazdów, co de facto uniemożliwia kontrolę jego przestrzegania. Niemniej nie wydaje 
się celowa rezygnacja z tego środka, skoro stanowi alternatywę dla tymczasowego aresztowania.
     W zakresie zakazu opuszczania kraju ( art. 277 k.p.k.)  konieczne jest zamieszczenie 
w kodeksie postępowania karnego przepisów  regulujących jego wykonanie. Wprawdzie kwestie te reguluje Regulamin urzędowania sądów powszechnych i Regulamin urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury,   lecz – o czym niżej - procedura  ta musi być jednolita. Regulamin urzędowania sądów powszechnych nakazuje w razie zastosowania środka zapobiegawczego w postaci zakazu opuszczania kraju przez oskarżonego, odpis postanowienia w tym przedmiocie przesyłać właściwemu organowi paszportowemu oraz Straży Granicznej, a w przypadku cudzoziemca - właściwemu urzędowi konsularnemu oraz Straży Granicznej ( § 324 ust. 1). Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury obowiązek 
taki nakłada w razie zastosowania  zakazu opuszczania przez oskarżonego kraju połączonego  z zatrzymaniem paszportu lub innego dokumentu uprawniającego 
do przekroczenia granicy albo z zakazem wydania takiego dokumentu, precyzując, 
że przesyła się go Komendzie Głównej Straży Granicznej ( § 207 ust. 1  i 3). Tym samym organom nakazuje przesłać odpis postanowienia o uchyleniu tego środka ( § 207 ust. 5). Według  Regulaminu urzędowania sądów powszechnych  paszport lub inny dokument upoważniający do przekroczenia granicy przechowuje się w szafie pancernej znajdującej 
się w pomieszczeniu odpowiednio zabezpieczonym, wskazanym przez prezesa sądu ( § 324 ust. 3), a w myśl Regulaminu urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, przekazuje się je organowi, który wydał ten dokument ( § 207 ust. 2). 
To ostatnie rozwiązanie jest właściwsze.
IV. Podstawy stosowania środków zapobiegawczych
    W doktrynie wyróżnia się podstawy ogólne i szczególne.
1. Podstawy ogólne  
     Podstawy ogólne stosowania środków zapobiegawczych nie były wyraźnie określone
 w poprzednich kodeksach postępowania karnego, aczkolwiek wyróżniano 
je w doktrynie. Wyprowadzane są też z celów  środków zapobiegawczych. Z art. 249 § 1 k. p. k.  z 1997 r. wynika, że podstawami tymi są:  1) zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, 2) zapobiegnięcie popełnieniu przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa,  3) duże prawdopodobieństwo, że oskarżony popełnił przestępstwo.
   Wśród tych podstaw  ważne znaczenie ma tzw. podstawa materialna. Chodzi 
o popełnienie przestępstwa przez oskarżonego, a ściślej o stopień prawdopodobieństwa, 
że dopuścił się zarzucanego mu czynu. Nie od razu była wyraźnie  sformułowana. 
    Kodeks postępowania karnego z 1928 r. pierwotnie jej  nie określał, a  dopiero  nowela z 1949 r. zastrzegła, że środki zapobiegające uchylaniu się od sądu stosować może tylko 
w razie istnienia dostatecznych poszlak przeciwko oskarżonemu ( art.  1631), jednakże  nowela z 1955 r. pominęła ten warunek ( art. 151 § 1). 
     Kodeks postępowania karnego z 1969 r. stanowił, że środki zapobiegawcze można stosować, jeżeli dowody zebrane przeciwko oskarżonemu dostatecznie uzasadniają, 
że popełnił on przestępstwo ( art. 209).
    Kodeks postępowania karnego z 1997 r.  zezwala na stosowanie środków zapobiegawczych  verba legis „tylko wtedy, gdy zebrane dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo, że oskarżony popełnił przestępstwo.” Jak trafnie wskazuje 
się w judykaturze „Gdy nie zachodzi prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa,
 nie można stosować żadnych środków zapobiegawczych, więc nie tylko tymczasowego aresztowania, ale i dozoru policyjnego, którego ustanowienia domaga się skarżący  
(arg. z art.  249  1 k. p. k.).” 
    Ewolucja tej podstawy w polskim procesie karnym, na co wskazują wyżej cytowane  jej uregulowania,  świadczy o wzroście  obostrzeniu wymagań w tym zakresie. Wprawdzie fakt dopuszczenia się przez oskarżonego  przestępstwa nie musi być pewny, ale musi zachodzić duże prawdopodobieństwo, że oskarżony popełnił przestępstwo. Oznacza 
ono uświadomioną niepełność informacji, przypuszczenie, hipotezę, wymagającą sprawdzenia.  Trybunał Praw Człowieka, dokonując wykładni pojęcia „ uzasadnione podejrzenie” wskazał, że chodzi o istnienie faktów lub informacji o faktach, które 
w wystarczającym stopniu uzasadniają obiektywną ocenę, iż dana osoba mogła popełnić przestępstwo i nie muszą opierać się na  tak rozbudowanej podstawie faktycznej 
jak wnoszone do sądu oskarżenie. Chodzi o odpowiednie quantum prawidłowo zebranych i przeprowadzonych dowodów, o przekonujące dowody. Istotnym elementem oceny tych dowodów jest perspektywa skazania oskarżonego za zarzucane mu przestępstwo. 
2. Podstawy szczególne
       Szczególne podstawy sformułowane są wprost do stosowania tymczasowego aresztowania i w poprzednich kodeksach nie odnosiły się do innych środków zapobiegawczych i dopiero w kodeksie postępowania karnego z 1997 r. odesłano do ich odpowiedniego stosowania  do pozostałych środków zapobiegawczych ( art. 258 § 4).  
       Tymczasowe aresztowanie – w myśl art. 165 k.p.k. z 1928 r. -  mogło nastąpić wtedy tylko:
        a) gdy zachodziła uzasadniona obawa, że oskarżony będzie się ukrywał, albo
        b) gdy sprawa toczyła się o przestępstwo, za które ustawa przewidywała karę pozbawienia wolności do jednego roku lub karę cięższą, a zachodziła uzasadniona obawa, że oskarżony będzie nakłaniał świadków do fałszywych zeznań lub w inny sposób starał 
się o usunięcie dowodów przestępstwa, albo
        c) gdy oskarżony nie miał w kraju ani stałego miejsca pobytu, ani określonego źródła utrzymania, lub gdy nie można było ustalić jego tożsamości, albo
  d) gdy oskarżony był przestępcą nałogowym, zawodowym lub recydywistą.
    Zakaz wydalania się lub dozór mógł być zastosowany, jeżeli zachodziła  potrzeba zastosowania środka zapobiegawczego ( art. 187 § 1). W literaturze przyjmowano, że jego zastosowanie mogło mieć miejsce tylko wówczas, gdy zachodziła którakolwiek 
z przesłanek uzasadniających zastosowanie tymczasowego aresztowania, stosując per analogiam art. 165 i ponosząc, że przepis ten zawiera ogólne zasady stosowania środków zapobiegawczych.
    Ustawą z   dnia 27 kwietnia 1949 r.  o zmianie przepisów postępowania karnegowprowadzono   obligatoryjne tymczasowe aresztowanie. Miało ono miejsce:
   1) w sprawach należących do  właściwości sądu apelacyjnego:
          a) o przestępstwa  umyślne, określone w rozdziałach XVII - XIX i XXXIII 
oraz w art. 125 i 165 - 167 kodeksu karnego,
           b) o zbrodnie, określone w dekrecie z dnia 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary 
dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy, winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego,
           c) o zbrodnie, określone w dekrecie z dnia 22 stycznia 1946 r. o odpowiedzialności za klęskę wrześniową i faszyzację życia państwowego,
           d) o przestępstwa na szkodę Skarbu Państwa, samorządu, instytucji prawa publicznego lub spółdzielni oraz na szkodę przedsiębiorstw, stanowiących własność 
bądź pozostających pod zarządem Państwa, samorządu, instytucji prawa publicznego 
lub spółdzielni oraz o inne przestępstwa - jeżeli interesy gospodarcze Polski Ludowej zostały narażone na znaczną szkodę,
    2) w razie wydania w pierwszej instancji wyroku skazującego na karę pozbawienia wolności powyżej 2 lat albo w razie skazania przestępcy zawodowego lub recydywisty.
    Sąd lub prokurator mógł odstąpić od stosowania tymczasowego aresztowania jedynie wówczas, gdy ze względu na szczególne okoliczności sprawy zastosowanie tymczasowego aresztowania uznał za niewskazane ( art. 165 § 2 ).
   Fakultatywnie tymczasowe aresztowanie  - zgodnie z art. 165 § 3 - mogło  nastąpić, jeżeli:
      a) zachodziła uzasadniona obawa, że oskarżony będzie się ukrywał, nakłaniał 
do fałszywych zeznań albo w inny bezprawny sposób będzie się starał utrudnić postępowanie karne,
     b) gdy oskarżony nie miał w kraju stałego miejsca zamieszkania, określonego źródła utrzymania lub gdy nie można było ustalić jego tożsamości, albo
     c) gdy oskarżony był przestępcą zawodowym lub recydywistą.
     Ustawą z 1950 r.  utrzymano obligatoryjne tymczasowe aresztowanie  ze względu
 na te same okoliczności,  z wyłączeniem jedynie przestępcy zawodowego ( art. 160 § 3 lit. c), co wiązało się z negatywną ocenę tego określenia, a nadto rozszerzono ten obowiązek  
na przestępstwa określone w rozdziale II oraz w art. 39 i 41 dekretu z dnia 13 czerwca 1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych w okresie odbudowy Państwa 
( art. 160 § 1 lit. a ). W zakresie fakultatywnego tymczasowego aresztowania  wyłączono taką możliwość ze względu na to, ze oskarżony jest przestępca zawodowym ( art. 160 § 3 lit. c).
    Dekret z dnia 21 grudnia 1955 r. o zmianie przepisów kodeku postępowania karnego zniósł obligatoryjne tymczasowe aresztowanie, a do dotychczasowym podstaw fakultatywnego tymczasowego aresztowania dodano znaczny stopień społecznego niebezpieczeństwa czynu zarzucanego podejrzanemu ze względu na wagę przestępstwa
 lub na szerzenie się danego rodzaju przestępstwa ( art. 152 § 1 lit. d). Stosowanie tego środka  w toku śledztwa lub dochodzenia  mogło nastąpić wówczas, gdy przestępstwo zagrożone było karą co najmniej jednego roku pozbawiania wolności" ( art. 152 § 2).
     Ustawą z dnia 18 czerwca 1959 r. o zmianie przepisów postępowania karnego wprowadzono obligatoryjne tymczasowe aresztowanie w razie wydania w pierwszej instancji wyroku skazującego na karę pozbawienia wolności powyżej 2 lat ( art. 152 § 3), 
z tym że sąd mógł odstąpić od stosowania tymczasowego aresztowania jedynie wówczas, gdy ze względu na szczególne okoliczności sprawy zastosowanie tymczasowego aresztowania uznał za niewskazane ( art. 152 §  4). 
     W kodeksie postępowania karnego z 1969 r. w zasadzie  zostały powtórzone podstawy tymczasowego aresztowania, a zmiany są niewielkie.. Dodano jako samodzielną podstawę zarzucenie oskarżonemu zbrodni ( art. 219 § 1 pkt 3 in prinicpio), a  w podstawie dotyczącej znacznego stopnia społecznego niebezpieczeństwa zarzucanego oskarżonemu czynu zrezygnowano ze wskazania okoliczności rzutujących na ten stopień, ograniczając się do stwierdzenia, że chodzi o wypadek, gdy  „oskarżonemu zarzucono czyn, którego stopień społecznego niebezpieczeństwa jest znaczny.” Ponadto zrezygnowano 
z „nieposiadania określonego źródła utrzymania.” W uzasadnieniu projektu kodeksu postępowania karnego podniesiono, że „ Art. 217 § 1, określając podstawy tymczasowego aresztowania zrywa z wymienionym w art. 152 § 1 lit. b k.p.k. nieposiadaniem określonego źródła utrzymania. Natomiast jako nową podstawę wskazuje zbrodnię zarzucaną podejrzanemu. Inne podstawy tymczasowego aresztowania pozostają w zasadzie bez zmian; pominięty w projekcie element nagminności przestępstwa określonego rodzaju 
( art. 152 § 1 lit. d k.p.k. – art. 217 § 1 pkt 4) będzie z reguły miał wpływ na ocenę społecznego niebezpieczeństwa czynu.”
     Zgodnie z art. 217  § 1  tymczasowe aresztowanie mogło nastąpić, jeżeli: 
   1)  zachodziła uzasadniona obawa, że oskarżony będzie się ukrywał, zwłaszcza wówczas, gdy nie ma on w kraju określonego miejsca zamieszkania lub nie można ustalić jego tożsamości, albo 
          2)  zachodziła uzasadniona obawa, że oskarżony będzie nakłaniał do fałszywych zeznań lub w inny sposób starał się utrudniać postępowanie karne, albo 
          3)  oskarżonemu zarzucono zbrodnię lub działanie w warunkach powrotu 
do przestępstwa określonych w kodeksie karnym, albo 
          4)  oskarżonemu zarzucono czyn, którego stopień społecznego niebezpieczeństwa jest znaczny .
      Zastosowanie tymczasowego aresztowania przez  sąd pierwszej instancji było  obowiązkowe w razie  skazania oskarżonego na karę pozbawienia wolności powyżej 2 lat za przestępstwo popełnione z winy umyślnej lub powyżej 3 lat za przestępstwo popełnione z winy nieumyślnej ( art. 217 § 3).   W wypadku gdy wymierzono karę poniżej tej granicy, sąd był obowiązany po wysłuchaniu obecnych stron wydać postanowienie co do dalszego stosowania aresztu ( art. 217 § 4).
     Ustawą z 1995 r. wprowadzono nowe podstawy  stosowania środków zapobiegawczych, stanowiąc , że tymczasowe aresztowanie  może nastąpić, jeżeli:
       1) zachodziła uzasadniona obawa ucieczki lub ukrywania się oskarżonego, zwłaszcza wtedy, gdy nie można ustalić jego tożsamości albo nie ma on w kraju stałego miejsca pobytu ( art. 217 § 1 lit. a),
       2) zachodziła uzasadniona obawa, że oskarżony będzie nakłaniał do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postępowanie karne ( art. 217 § 1 lit. b)
        3) oskarżonemu zarzucono popełnienie zbrodni lub umyślnego występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, albo gdy sąd pierwszej instancji skazał go na karę pozbawienia wolności nie niższą niż 3 lata ( art. 217 § 2),
      4) zachodziła uzasadniona obawa, że oskarżony ponownie popełni zbrodnię
 lub występek umyślny zagrożony karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, przeciwko życiu, zdrowiu lub powszechnemu bezpieczeństwu, 
a zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził ( art. 217 § 3 ).
     Jednocześnie  przyjęto, że  podstawy wymienione w pkt. 1 - 3 stosuje się odpowiednio do pozostałych środków zapobiegawczych ( art. 217 § 4).
    Podstawy te nieznacznie różniły się od tych, jakie są określone w obowiązującym kodeksie postępowania karnego, a wynika to z tego, że do wspomnianej noweli przeniesiono  przepisy z projektu kodeksu postępowania karnego. Zmiana dotyczy podstawy dotyczącej zapobiegnięcia popełnieniu nowego przestępstwa, z której zakresu wyeliminowano wymóg, by było to przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu 
lub bezpieczeństwu powszechnemu, będące zbrodnią lub występkiem  zagrożonym karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, a uzależniono  stosowanie tego środka od zarzucenia oskarżonemu zbrodni lub umyślnego występku.          
      Tymczasowe aresztowanie – zgodnie z art. 258 k.p.k. może nastąpić, jeżeli:
	           1) zachodzi uzasadniona obawa ucieczki lub ukrywania się oskarżonego, zwłaszcza wtedy, gdy nie można ustalić jego tożsamości albo nie ma on w kraju stałego miejsca pobytu (§ 1 pkt 1), 
	            2) zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony będzie nakłaniał do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postępowanie karne ( § 1 pkt 2 )
  3) oskarżonemu zarzuca się popełnienie zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, albo gdy sąd pierwszej instancji skazał go na karę pozbawienia wolności nie niższą niż 3 lata ( § 2 ),
     4) zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony, któremu zarzucono popełnienie zbrodni lub umyślnego występku, popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu 
lub bezpieczeństwu powszechnemu, a zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził ( § 3 ).
     Sformułowanie podstaw stosowania środków zapobiegawczych stwarzało trudności 
w toku prac nad tym kodeksem. W uzasadnieniu jego projektu wprost podkreślono, 
że „Trudnym zadaniem było sformułowanie podstaw stosowania środków zapobiegawczych. Jak wiadomo  są one w stosunku do tymczasowego aresztowania określone bardzo szeroko i pozwalają na jego wykorzystanie nie tylko w charakterze procesowego środka zapobiegawczego, ale także jako swoistego środka szybko stosowanej represji wobec domniemanego sprawczy przestępstwa. Uznano, że jest to tendencja niesłuszna i ograniczono podstawy stosowania tymczasowego aresztowania 
oraz pozostałych środków zapobiegawczych do ich ściśle procesowej funkcji 
– zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania. Zgodnie z tym założeniem usunięto
 z kodeksu podstawy, które pozwalały na zastosowanie tymczasowego aresztowania 
tylko dlatego, że oskarżonemu zarzucono zbrodnie, działanie w warunkach recydywy 
lub czyn o znacznym stopniu społecznego niebezpieczeństwa.” 
       Niewątpliwie ściśle procesowy charakter mają podstawy  w postaci obawy uchylania się oskarżonego o odpowiedzialności karnej  ( art. 258 § 1 pkt 1  k.p.k.) i obawy bezprawnego utrudniania przez oskarżonego postępowania karnego ( art. 258 § 1 pkt 2
 k. p. k) , a nadto sformułowane są prawidłowo, a  w praktyce nie budzą wątpliwości, 
jak też są niekwestionowane w doktrynie. Oczywiste jest, że obawa przed takim  zachowaniem oskarżonego musi być realna i wynikać z zebranych dowodów, 
a nie wystarcza obawa abstrakcyjna. Nie jest wystarczające samo przypuszczenie takiego zachowania oskarżonego, gdyż przepis wymaga, by obawa ta była uzasadniona. Jednakże w praktyce ich stosowanie jest nadużywane przez niewykazywanie, 
że rzeczywiście zachodzi  obawa zachowania określonego w tych przepisach. Jest to o tyle istotne, że ta podstawa ma najczęściej powoływana w praktyce. O jej nadużywaniu  świadczą, m. in.  stwierdzenia zawarte w orzeczeniach sądów odwoławczych,  w których zwraca się uwagę na konieczność powołania okoliczności świadczących  o możliwości  bezprawnego utrudniania postępowania przez oskarżonego.  Wskazuje się, że:
   - „Nie można zgodzić się z poglądem jakoby dalsze tymczasowe aresztowanie oskarżonego uzasadniała obawa, iż będzie on namawiał świadków do fałszywych zeznań. Musi to bowiem być obawa konkretna, a nie abstrakcyjna. Tymczasem zebrany materiał dowodowy, w szczególności przyznanie się oskarżonego do winy i deklaracja naprawienia szkody obawy takiej nie uzasadniają.”
     - „Oskarżony przebywał pod adresem zameldowania i nie był poszukiwany celem ustalenia miejsca pobytu, a jedynie nie stawiał się na wezwania w trakcie prowadzonego przeciwko niemu dochodzenia o czyn z art. 209  § 1 k.k., co jednak nie wystarczy 
do uznania w niniejszym postępowaniu, że zachodzi uzasadniona obawa ukrywania 
się po jego stronie.” 
   - „Rażąco sprzeczne z uprawnieniem do obrony i gwarancją swobody wyboru sposobów
 i środków obrony byłoby utożsamianie zmiany wyjaśnień oskarżonego z przesłanką utrudniania postępowania karnego.”
    - „Obawa utrudniania postępowania w sposób przykładowo opisany w przepisie art. 258 § 1 pkt 2 k. p. k. musi być uzasadniona. Wykluczona jest tu jakakolwiek hipotetyczność rozumiana w postaci przypuszczeń, że oskarżony może utrudniać prawidłowy tok postępowania np. nakłaniając świadka do zmiany zeznań w sytuacji, gdy brak ku temu racjonalnych podstaw, a więc konkretnych dowodów, czy chociażby poszlak. Nie można też w kategoriach utrudniania postępowania postrzegać nie przyznania się oskarżonego 
do winy, bo w ten sposób narusza się prawo do obrony poprzez wyrażenie oczekiwania samooskarżenia.”
      W punktu widzenia legislacyjnego trudno cokolwiek w tym zakresie zmieniać, zwłaszcza, że w art. 251 § 3 k. p. k.  zawarta jest wyraźna dyrektywa, by uzasadnieniu postanowienia o zastosowaniu środka zapobiegawczego przytoczyć okoliczności wskazujące na istnienie podstawy i konieczność zastosowania środka zapobiegawczego. Konieczne jest jedynie doskonalenie praktyki w tym zakresie i dostosowanie 
jej do wymagań ustawowych.
     Podstawa określona w art. 258 § 2 k.p.k.  jest odmiennie oceniana w doktrynie. Kwestionuje się jej charakter procesowy i postuluje się jej uchylenie, podkreślając jednocześnie jej niezgodność z konstytucją,  jak też uznaje się jej charakter procesowy. Rozbieżnie jest też  interpretowana zarówno w doktrynie, 
jak i orzecznictwie.  Przepis ten jest rozumiany w  ten  sposób, że  dla zastosowania tymczasowego aresztowania wystarczające jest samo ustawowe zagrożenie zarzucanego oskarżonemu przestępstwa określone w tym przepisie. W judykaturze twierdzi 
się, że:
    - „ Z treści art. 217 § 2 ( ob.- art. 258 § 2)  k.p.k. wynika, że jeżeli przedmiotem zarzutu jest zbrodnia lub umyślny występek zagrożony karą pozbawienia wolności, której granica wynosi co najmniej 8 lat, to z mocy prawa istnieje domniemanie, że może być konieczne wymierzenie surowej kary, a groźba wymierzenia takiej kary może skłaniać oskarżonych (podejrzanych) do podejmowania działań zakłócających czy wręcz uniemożliwiających prawidłowy tok postępowania. Istnienie takiego domniemania pozwala na podejmowanie decyzji w kwestii tymczasowego aresztowania i nie jest konieczne prognozowanie sądowego wymiaru kary, co nie jest przecież możliwe na etapie postępowania przygotowawczego.”
     - „Zarzut  popełnienia zbrodni – stosowanie do dyspozycji art. 258 § 2 k. p. k. – stanowi samodzielną i wystarczającą przesłankę do dalszego stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego.”
     - „Na etapie badania sprawy z punktu widzenia zasadności i celowości stosowania środków zapobiegawczych Sąd nie jest uprawniony do dokonywania ocen sięgających 
tak głęboko w wymiar kary, by przesądzić dopuszczalność  stosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary i tym samym już obecnie oceniać charakter złożonych przez podejrzanego  wyjaśnień jako spełniających kryteria określone w art. 63 § 3 k. k. Tego rodzaju oceny zdecydowanie naruszyłyby granice badania sprawy zakreślone przecież ramami przepisu art. 249 § 1 k. p. k.  i art.  258 k. p. k.”
    - „Jeśli oskarżonemu zarzuca się popełnienie występku zagrożonego 
w sposób określony w art. 258 § 2 k. p. k., to z mocy prawa istnieje domniemanie, że może być konieczne wymierzenie surowej kary, zatem zachodzi potrzeba stosowania tymczasowego aresztowania.” 
    -  „Przesłanka z art. 258 § 2 k p. k w postaci zagrożenia surową karą 
jest oceniana przez pryzmat zagrożenia ustawowego, przewidzianego za dane przestępstwo i jako samodzielna podstawa utrzymywania tymczasowego aresztowania winna być ostrożnie stosowana.”
    - „W przepisie art. 258 § 2 k. p. k mowa o „ grożącej karze,” nie zaś o „karze, która zostanie podejrzanemu wymierzona”. Podkreślenia więc wymaga, iż istnienie powyższego domniemania pozwala na podejmowanie decyzji w kwestii tymczasowego aresztowania, bez konieczności prób co do prognozowania rodzaju i wysokości kary. Zresztą podejmowanie takich prób prognozowania, co do  sądowego wymiaru kary, 
nie jest przecież możliwe na etapie postępowania przygotowawczego.” 
    Odmienna wykładnia tego przepisu  jest oparta  na  zwrocie „potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania może być uzasadniona grożącą oskarżonemu surową karą”, zawartym w tym przepisie
 in fine i przyjmuje się, że chodzi o przewidywaną karę, która zostanie wymierzona oskarżonemu; chodzi tylko  o realnie grożącą karę.  Nie można wykluczyć, że pomimo zarzutu zbrodni lub ciężkiego występku wystąpią  okoliczności, uzasadniające nadzwyczajne złagodzenie kary i wówczas będzie wymierzona kara poniżej dolnego progu ustawowego zagrożenia. Ponadto w przepisie tym jest mowa o ”grożącej karze,” 
a nie o „zagrożeniu karą”, w doktrynie i judykaturze zaś ten ostatni zwrot jest powszechnie uznawany za synonim „ ustawowego zagrożenia”, tj. zagrożenia przewidzianego 
w przepisie określającym przestępstwo. O ile zwrot  „ zagrożenie  karą”  użyty 
na początku analizowanego przepisu, oznacza karę przewidzianą w sankcji określonego przepisu, o tyle sformułowanie „grożącą karą” zamieszczone w jego końcu  wskazuje, 
że chodzi o karę, jakiej można się spodziewać dla danego sprawcy. Inna wykładnia  zakładałaby, że zwrot ten jest zbędny, co pozostawałoby w sprzeczności z zakazem interpretowania przepisów prawnych w taki sposób, by pewne zwroty były zbędne ( per non est) ( dyrektywa kompletności); żadne elementy przepisu nie mogą być  traktowane jako niepotrzebne, każdy zwrot ma określone znaczenie. Zasadnie wskazuje 
się, że  wniosek ten wspiera treść art. 259 § 2 k.p.k., który nakazuje odstąpienie 
od stosowania tymczasowego aresztowania, jeśli można przewidywać, że względem oskarżonego zostanie orzeczona kara pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania lub łagodniejsza albo że okres tymczasowego aresztowania przekroczy przewidywany wymiar kary pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia 
jej wykonania. Przyjęcie, że wystarczy samo zagrożenie ustawowe oznaczałoby akcpetowanie funkcji pozaprocesowych tymczasowego aresztowania. Nie oznacza 
to jednak – jak przyjmuje się literaturze – że taką karą jest kara pozbawienia wolności powyżej roku. Ponadto trafnie podkreśla się, że przepis ten należy interpretować 
w duchu funkcji prewencyjnej, a nie represyjnej. Wykładnia ta przeważa w judykaturze, w której podkreśla się, że: 
      - „O ile rację ma obrońca, iż na gruncie treści przepisu art. 258 § 2 k. p. k. winno chodzić o rzeczywiście grożącą surową karę, to nie można przyjmować, że ma to być jedynie kara w maksymalnym wymiarze, tj. 8 lat pozbawienia wolności. Ustawa operuje pojęciem „surowa kara” w sensie ocennym,  nie precyzując jej rozmiaru. Dla jej określenia pomocna może być granica zakreślona w art. 258 § 1 k. p. k., tj. minimum 3 lata.”
        - „Warunek, aby potrzeba zastosowania środka zapobiegawczego, ale tylko w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, była uzasadniona grożącą podejrzanemu surową karą, spełniony jest wówczas, gdy nie tylko trafnie postawiono  zarzut popełnienia przestępstwa należącego do kategorii określonej w art. 258 § 2 k.p.k., ale także 
z ustalonych dotychczas okoliczności sprawy wynika, że może zostać wymierzona surowa kara pozbawienia wolności.”
      - „Można przewidywać, że za hurtowe dostarczanie środków odurzających wymierzona będzie kara surowa, a przeto aresztowanie podejrzanego o to jest uzasadnione (art. 258 § 2 k. p. k. ), by nie utrudniał postępowania z obawy przed tą karą, choćby zamiaru utrudniania go jeszcze nie przejawił.”
      - „Okoliczność z art. 258 § 2 k. p. k.  ma wymiar jedynie hipotetyczny i nie może odnosić się tylko do ustawowego zagrożenia za dany typ przestępstwa. Nie sposób zapomnieć, że funkcją tymczasowego aresztowania jest zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania, a nie antycypacja kary.” 
        - Sąd stosujący tymczasowe aresztowanie (także inne środki zapobiegawcze) wtedy tylko uprawniony jest do ograniczenia uzasadnienia postanowienia o zastosowaniu tego środka (środków) zapobiegawczego celem zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, gdy in concreto można zasadnie prognozować, że wobec do tej pory ujawnionych okoliczności przedmiotowych i podmiotowych sprawy, oskarżonemu, 
w wypadku udowodnienia mu w postępowaniu głównym sprawstwa i winy, grozi kara surowa.”
      - „Jednocześnie realność orzeczenia surowej kary (art. 258 § 2 k. p. k) może stanowić przy istnieniu dużego prawdopodobieństwa popełnieni przez podejrzanego zarzucanych mu czynów - samodzielną przesłankę stosowania środków zapobiegawczych, w tym także tymczasowego aresztowania, jeśli jest ono niezbędne dla zabezpieczenia prawidłowego toku procesu.” 
   - „Podstawę prognozy co do realności wymierzenia oskarżonemu surowej kary pozbawienia wolności mogą stanowić również okoliczności powodujące nadzwyczajne obostrzenie kary, jak uczynienie sobie przez sprawcę z popełniania przestępstw stałego źródła dochodu lub popełnianie przestępstw w zorganizowanej grupie przestępczej.”
       W judykaturze zajmowane jest też pośrednie stanowisko, którego wyrazem jest twierdzenie, że  „Surowość grożącej oskarżonemu kary nie jest przeto, sama w sobie, wystarczającą przesłanką do stosowania tymczasowego aresztowania na podstawie tego przepisu, a jedynie pozwala na przyjęcie domniemania, że w tym wypadku tymczasowe aresztowanie jest niezbędne w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania, 
co powinno być jednak wykazane w uzasadnieniu odpowiedniego postanowienia.” 
     Rozbieżności tej można zapobiec przez nowelizację art. 258 § 2 k.p.k., z którego powinno wynikać, że chodzi o karę, która może być wymierzona oskarżonemu, a  jej rozmiar powinien być wyraźnie określony. Z przepisu tego powinno wynikać, 
że tymczasowe aresztowanie może nastąpić, jeżeli zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że  oskarżonemu, któremu  zarzuca się popełnienie zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat,  zostanie wymierzona  kara pozbawienia  wolności nie niższa niż 3 lata  albo gdy sąd pierwszej instancji skazał go na taką karę, o  ile ze względu na  grożącą oskarżonemu tego rodzaju karę jest to konieczne dla zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania. Zmiana taka jest o tyle istotna, że Europejski Trybunał Praw Człowieka wskazuje, że  nie wystarcza abstrakcyjnie określona kara, a wymaga, by była to kara przewidywana w konkretnym wypadku. Zasadne jest utrzymanie  tak zmienionej  tej podstawy, a  gołosłowne 
są twierdzenia, że „przepis ten niespójny  systemowo, integralnie łączy się z presumpcją winy i rażąco koliduje z podstawowymi zasadami nowoczesnego procesu karnego”. Należy jednak – na co wskazuje się w literaturze – brać pod uwagę, czy mimo grożącej oskarżonemu surowej kary  w danym wypadku występuje uzasadniona obawa uchylania 
się prze niego od wymiaru sprawiedliwości. 
     Obawa popełnienia  nowego ciężkiego przestępstwa ( art. 258 § 3 k.p.k.) odgrywa niewielką rolę w praktyce stosowania tymczasowego aresztowania, co zapewnie jest związane z wąskim  zakresem tej podstawy. Zastosowanie tymczasowego aresztowania 
na tej podstawie  ograniczone jest rodzajem zarzuconego skarżonemu przestępstwa, którym może  być  zbrodnia lub umyślny występek oraz   wąską kategorią przestępstw, których dotyczy uzasadniona obawa ich popełnienia, a mianowicie chodzi o przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu. Podstawa ta świadczy, 
że tymczasowe aresztowanie ma nie tylko charakter procesowy, ale i prewencyjny  (zapobiegawczy). Określenie tej podstawy wzbudziło kontrowersje w trakcie opracowywania projektu kodeksu postępowania karnego, czemu dano wyraz 
w uzasadnieniu jego projektu, wprost stwierdzając, że „ Stanowisko to uzyskało wszakże 
w Zespole niewielka przewagę. Pozostali członkowie Zespołu wyrażali pogląd, 
że należałoby dążyć do tego, aby tymczasowe aresztowanie – podobnie jak inne środki zapobiegawcze – stosowane było tylko w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania. Wskazuje też na to też treść kolejnych propozycji celów środków zapobiegawczych i szczególnych postaw tymczasowego aresztowania. W projekcie kodeksu postępowania karnego ( w redakcji z października 1990 r.) przepis określający cele środków zapobiegawczych ( art. 247 § 1) ujęto wariantowo, w pierwszym wskazano, że mają  „wyjątkowo także na celu zapobiegnięcie popełnieniu przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa, a drugim pominięto ten cel.”   Przy przyjęcie pierwszego wariantu szczególną podstawę sformułowano w ten sposób, że „ Tymczasowe aresztowanie może wyjątkowo nastąpić także wtedy, gdy zachodzi uzasadniona  obawa, że oskarżony popełni zbrodnię lub podobny ciężki występek przeciwko życiu, zdrowiu lub powszechnemu bezpieczeństwu, a zwłaszcza, gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził” 
( art. 255 § 3). W kolejnym projekcie kodeku postępowania karnego ( w redakcji z grudnia 1991 r.) odstąpiono od wariantowego określenia celów środków zapobiegawczych, pozostawiając pierwszy wariant ( art. 247 § 1), a w przepisie określającym  podstawy szczególne utrzymano wyżej przedstawioną wersję ( art. 256 § 3). Taki cel pozostawiono 
w  art. 245 § 1, innego projektu kodeksu postępowania karnego ( w redakcji z lutego 1995 r.),  a   szczególną podstawę sformułowano tak samo jak w obowiązującym kodeksie 
( art. 254 § 3). Uzasadniając tę propozycję podniesiono, że „ To wyjątkowe odstępstwo 
od czysto procesowego charakteru środków zapobiegawczych uznano za wskazane, ponieważ organy ścigania nie powinny być bezsilne w takich wypadkach, w których zachodzi poważna obawa, że oskarżony ponownie dokona ciężkiego przestępstwa, którego skutki mogą być już nieodwracalne dla osób nim dotkniętych, np. dokona poprzednio usiłowanego zabójstwa, kierując się silnym uczuciem zemsty, albo ponownie wywoła groźny pożar.”
      Kwestia ta wywołuje kontrowersje  w doktrynie.  Podkreśla się, że żadna ustawa procesowa nie może obejść się bez elementów zabezpieczających zawartych 
w przesłankach stosowania środków zapobiegawczych., a przekonuje o tym przede wszystkim zorganizowana przestępczość. Postuluje się nawet rozszerzenie prawnej dopuszczalności stosowania tymczasowego aresztowania  na wszelkie te sytuacje, 
w których zachodzi realna obawa dalszej, zakazanej przez przepisy prawa karnego, działalności oskarżonego bez ograniczenia jedynie do katalogu dóbr wymienionych 
w art. 258 § 3 k.p.k. 
     Wypowiadane są też poglądy, opowiadające się za  wyeliminowaniem tej podstawy. Podnosi się, że środki zapobiegawcze nie mogą służyć do  zwalczania przestępczości, 
gdyż  może to być odebrane jako przejaw słabości  organów ścigania, nie dysponujących innymi środkami  do walki z nasilającą się  przestępczością, jak też jako ściganie zamiarów oraz odejście organów ścigania od wykrywania przestępstw już popełnionych, a nadto środki te przekształcą się w surogat kary kryminalnej. Podkreśla się, że  nie wskazano kryteriów, które mają decydować  od prawdopodobieństwie popełnienia przestępstwa 
w przyszłości, a nadto prawo karne nie przewiduje karalności zamiaru popełnienia przestępstwa, z wyjątkiem groźby karalnej ( art. 190) i  ten ostatni przepis powinien mieć zastosowanie  w sytuacji opisanej w art. 258 § 3 k.p.k. Kwestionuje się też konstytucyjność tego rozwiązania, podnosząc, że jest to postać represji prawnokarnej, 
nie stanowiącej odpowiedzialności karnej, która może być  realizowana ex post w stosunku do popełnienia czynu zabronionego, nigdy zaś ex ante. Stwierdza się, że  „stosowanie takiej pseudo odpowiedzialności i pseudo-represji karnej grozi redukcją do zera praw człowieka. I jest strukturalnym nonsensem prawnym pozostającym w rażącej sprzeczności z konstytucją, zarówno z wymogami państwa prawnego, jak i z gwarancjami zawartymi 
w art. 41 ust. 1 i 42 ust. 1,2 i 3.”  
    Opowiadając się za utrzymaniem tej podstawy nie sposób nie zauważyć, że  w treści 
art. 258 § 3  k.p.k.  co do  uzasadnionej obawy popełnienia przestępstwa nie zaznaczono, 
że chodzi wyłącznie o przestępstwo umyślne, co sugeruje, że wchodzi w grę także przestępstwo nieumyślne. Wprawdzie fakt, że sprawca musi pozostawać pod zarzutem popełnienia przestępstwa umyślnego i to ciężkiego, przemawia za przyjęciem, 
że i  w tym zakresie chodzi popełnienie przestępstwa umyślnego, lecz by wyeliminować taką wątpliwość uzasadnione jest wyraźne zaznaczenie tego w tym przepisie.
     Artykuł 258 § 4 k. p. k. nakazuje odpowiednie stosowanie podstaw dotyczących tymczasowego aresztowania  do pozostałych środków zapobiegawczych. Treść tego przepisu w kontekście art. 277 § 1 k.p.k. rodzi wątpliwość, czy te podstawy mają także zastosowanie do zakazu opuszczania kraju, skoro  w art. 277 § 1 in principio k.p.k. wyraźnie zaznaczono, że środek ten stosuje się „ w razie uzasadnionej obawy ucieczki”. 
W literaturze wskazuje się, że zwrot ten określa samoistną podstawę stosowania tego środka i nie mają do niego zastosowania podstawy określone  w art. 258 § 1 – 3 k.p.k., gdyż zostają wyłączone na zasadzie lex specialis, a nadto żadna z tych podstaw nie jest adekwatna do tego środka. Zajmowane jest też odmienne stanowisko, a mianowicie,
 że mają do tego środka zastosowanie wszystkie podstawy.  Za tym ostatnim poglądem opowiedział się  Sąd Najwyższy, stwierdzając, że  „Wystarczającym środkiem zapobiegawczym będzie oddanie podejrzanych pod dozór policji, z obowiązkiem systematycznego zgłaszania się do organu dozorującego i zakazem oddalania się poza miejsce stałego zamieszkania. Stosowanie wymienionego środka zapobiegawczego łącznie z zakazem opuszczania przez podejrzanych kraju i odebraniem paszportów, w warunkach grożącej podejrzanym surowej kary, jest uzasadnione.” Wobec takich rozbieżności interpretacyjnych wydaje się konieczne rozstrzygnięcie tej kwestii w  drodze ustawodawczej, dlatego też należałoby wyłączyć stosowanie podstaw tymczasowego aresztowania do zakazu opuszczania kraju. Niezależnie od tego  treść art. 277 § 1 k.p.k. budzi wątpliwości, czy chodzi w ogóle o obawę ucieczki oskarżonego, czy tylko z kraju. Treść tego środka przemawia za ograniczeniem tej obawy do ucieczki z kraju, 
lecz należałoby w przepisie tym wyraźnie to zaznaczyć.    
   Zasadnie też w doktrynie  zwraca się uwagę, że wątpliwości budzi stosowanie poręczenia majątkowego  ze względu na grożącą surową karę ( art. 258 § 2 k.p.k.).
Jest to bowiem specyficzna podstawa stosowania tymczasowego aresztowania,chociaż wyrażany jest pogląd odmienny. 
Ponadto  podstawy określone w art. 258 § 2 i 3 k.p.k. są nieadekwatne dla pozostałych środków zapobiegawczych, a właściwe tylko do tymczasowego aresztowania, dlatego 
też należałoby je ograniczyć  do  określonych w § 1. 
     Mając na uwadze zgłoszone wyżej propozycje zmian w zakresie podstaw stosowania środków zapobiegawczych należałoby art. 258 k. p. k. nadać treść: 
    „Art. 258 § 1. Tymczasowe aresztowanie może nastąpić, jeżeli:
	           1) zachodzi uzasadniona obawa ucieczki lub ukrywania się oskarżonego, zwłaszcza wtedy, gdy nie można ustalić jego tożsamości albo nie ma on w kraju stałego miejsca pobytu,
	           2) zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony będzie nakłaniał do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postępowanie karne.
             3) zachodzi uzasadnione przypuszczenie, że  oskarżonemu, któremu  zarzuca
 się popełnienie zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat,  zostanie wymierzona  kara pozbawienia  wolności 
nie niższa niż 3 lata  albo gdy sąd pierwszej instancji skazał go na taką karę, 
 o  ile ze względu na  grożącą oskarżonemu tego rodzaju karę jest to konieczne 
dla zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania,
           4) zachodzi uzasadniona obawa, że oskarżony, któremu zarzucono popełnienie zbrodni lub umyślnego występku, popełni  umyślne przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, a zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził.
§ 2. Przepis § 1  pkt 1 i 2 stosuje się odpowiednio do pozostałych środków zapobiegawczych, z wyjątkiem środka określonego w art. 277 § 1.”
Nie negując poglądu, że dla praktyki stosowania środków zapobiegawczych, w tym tymczasowego aresztowania   istotne znaczenie mają ustawowe podstawy ich stosowania, nie sposób nie zauważyć, ze tymczasowe aresztowanie jest istotnym elementem polityki karnej. Przykładowo pismo Prokuratora Generalnego PR I 900/9/200 z dnia 21 lipca 2000 r. w sprawie tymczasowego aresztowania spowodowały natychmiastowy wzrost tymczasowych aresztowań.  Słusznie apeluje się do sądów, by stosując tymczasowe aresztowanie w każdym wypadku miały na uwadze jego rolę i nie może dochodzić 
do sytuacji, że jest on traktowany – pod wpływem opinii publicznej, mediów i nacisków
 z zewnątrz – jako środek szybkiej represji karnej.
V. Organy uprawnione do stosowania środków zapobiegawczych
    Pierwotnie w kodeksie postępowania karnego z 1928 r. stosowanie środków zapobiegających uchylaniu się od sądu należało do kompetencji sądu ( art. 164 § 1, 
art. 173, art. 187). 
    Nowela 27 kwietnia 1949 r.  upoważniła do ich stosowania także prokuratora. Od tej pory środki zapobiegające uchylaniu się od sądu mógł stosować tylko sędzia lub prokurator ( art. 1631 ), a tymczasowe aresztowanie mogło nastąpić tylko na mocy postanowienia sądu lub prokuratora ( art. 164 § 1 ), z tym że prokurator mógł stosować tymczasowe aresztowanie tylko w toku śledztwa ( art. 164 § 1).
     Dekret z dnia 21 grudnia 1955 r. ustalił zasadę, że środki zapobiegające uchylaniu 
się od sądu mógł stosować tylko sąd lub prokurator ( art. 148, art. 151 § 1), z tym 
że prokurator mógł stosować tymczasowe aresztowanie tylko w toku śledztwa
 lub dochodzenia ( arat. 151 § 2)
     Według kodeksu postępowania karnego z 1969 r.  uprawnionym do  stosowania środków zapobiegawczych był sąd, a przed wniesieniem aktu oskarżenia – prokurator
 ( art. 210 § 1).     
     Ustawą dnia z dnia 29 czerwca 1995 r.  wprowadzono zasadę, że organem stosującym tymczasowe aresztowanie jest sąd ( art. 210 § 3). Środek ten w postępowaniu przygotowawczym stosował, na wniosek prokuratora, sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzono to postępowanie, a w wypadkach nie cierpiących zwłoki - także inny sąd rejonowy. Po wniesieniu aktu oskarżenia tymczasowe aresztowanie stosował sąd, przed którym toczyła się sprawa ( art. 210 § 5). Prokurator,  przesyłając wraz z aktami sprawy wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania, zarządzał jednocześnie doprowadzenie podejrzanego do sądu ( art. 210 § 6). W ten sposób zapewniono zgodność regulacji  kodeksowej z art. 5 ust. 3 Europejskiej Konwencji  o Ochronie Praw Człowieka
 i Podstawowych Wolności, w myśl którego każdy  aresztowany powinien zostań postawiony przed sędzią lub innym urzędnikiem uprawnionym przez ustawę
 do wykonywania władzy sądowej. Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że „Osoba upoważniona przez ustawę do wykonywania władzy sądowej” to taka osoba, która korzysta z atrybutu niezawisłości i nie jest osobiście zainteresowana wynikiem toczącego 
się postępowania ( nie może być oskarżycielem w sprawie, w której kontroluje areszt). W doktrynie słusznie podnoszono, że prokurator  - wbrew niektórym twierdzeniem - 
nie jest takim  urzędnikiem, gdyż nie jest wyposażony w atrybut niezawisłości i pełni odmienne funkcje.
    Według kodeku postępowania karnego z 1997 r. środki zapobiegawcze stosuje sąd 
lub prokurator, z wyjątkiem  tymczasowego aresztowania. Zgodnie z art. 250 § 1 i 2 k.p.k.  tymczasowe aresztowanie może nastąpić tylko na mocy postanowienia sądu. Środek ten stosuje w postępowaniu przygotowawczym na wniosek prokuratora sąd rejonowy, 
w którego okręgu prowadzi się postępowanie, a w wypadkach nie cierpiących zwłoki także inny sąd rejonowy. Po wniesieniu aktu oskarżenia tymczasowe aresztowanie stosuje sąd, przed którym sprawa się toczy.
       Ze względu na to, że środki zapobiegawcze wkraczają w podstawowe wolności obywatelskie, pozbawiając ich  lub ograniczając je, uzasadnione jest, by decyzje 
o stosowaniu wszystkich środków zapobiegawczych w postępowaniu przygotowawczym, a nie tylko tymczasowego aresztowania,  podejmował organ niezawisły, tj. sąd. Trafnie zwraca się uwagę, że  pewną niekonsekwencją jest pozostawienie możliwości stosowania przez prokuratora pozostałych środków zapobiegawczych, gdyż w myśl ogólnej reguły o ograniczeniach praw obywatelskich decyduje sąd, uprawnienie prokuratora jest anachronizmem, zwłaszcza, że uprawnie 
to przysługuje na równi z sądem, chociaż dopuszcza się odstępstwo w tym zakresie, 
 ale pod kontrolą sądu,   co jest zapewnione. 
      Istotnym problemem, by sąd orzekał w składzie, gwarantującym  fachowość. Negatywne doświadczenia w stosowaniu tymczasowego aresztowania nakazują uregulowanie tej kwestii. Odrzucić należy  ideę, by był to sędzia  śledczy, która 
to instytucja nie sprawdziła się  w żadnym systemie.  O stosowaniu  środków zapobiegawczych powinni decydować  doświadczeni sędziowie, a  nie jak obecnie stawiający pierwsze kroki w tym zawodzie. Dlatego też w  ustawie z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych powinno zawrzeć się przepis, że w składzie sądu, wykonującym  czynności  w postępowaniu przygotowawczym może być tylko sędzia, zajmujący ten urząd od co najmniej 5 lat.
VI. Czas tymczasowego aresztowania
      Istotnym problemem  - zwłaszcza w kontekście zasady  zakończenia sprawy 
w rozsądnym terminie  - jest okres tymczasowego aresztowania. W poprzednich kodeksach postępowania karnego  określano terminy tymczasowego aresztowania tylko 
w postępowaniu przygotowawczym.   
     Tymczasowe aresztowanie na podstawie kodeksu postępowania karnego z 1928 r.  
w toku dochodzenia mogło nastąpić najwyżej na 2 miesiące, co należało uwidocznić 
w postanowieniu sądu  ( art. 171 § 1). Na uzasadniony wniosek, sędzia śledczy lub sąd grodzki mógł przedłużyć ten środek jeszcze najwyżej o miesiąc; nie można było udzielić dalszego przedłużenia ( art. 171 § 2). Tymczasowe aresztowanie w toku śledztwa łącznie 
z dochodzeniem mogło trwać najwyżej 6 miesięcy  ( art. 172 § 1). Dalszego jego przedłużenia, sąd okręgowy mógł udzielić wtedy tylko gdy zachodziła konieczność dokonania czynności śledczych poza granicami Polski albo gdy ze względu na szczególne okoliczności sprawy, sąd uznał, że śledztwa nie można było ukończyć w poprzednim terminie ( art. 172 § 1 lit. a i b).
      Nowela z 1949 r. ustaliła, że  tymczasowe aresztowanie podejrzanego może trwać 
w toku śledztwa najwyżej trzy miesiące, co  należy  uwidocznić w postanowieniu 
o zastosowaniu tymczasowego aresztowania ( art. 171 § 1). Prokurator sądu apelacyjnego mógł przedłużyć je do sześciu miesięcy ( art. 171 § 2). Sąd, właściwy do rozpoznania sprawy, mógł na wniosek prokuratora udzielić dalszego przedłużenia aresztu na czas oznaczony, jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy śledztwa nie można było ukończyć w terminie ( art. 171 § 3).
     Nowelą z 1950 r. upoważniono prokuratora wojewódzkiego do przedłużenia tymczasowego aresztowania do sześciu miesięcy ( art. 166 § 2), a  Generalnego Prokuratora do  udzielenia dalszego przedłużenia  na czas oznaczony, jeżeli ze względu
 na szczególne okoliczności sprawy śledztwa nie można było ukończyć w terminie 
( art. 162 § 3 ).
    Dekretem z 1955 r. ograniczono uprawnienia Prokuratora Generalnego do przedłużenia tymczasowego  aresztowi do dziewięciu miesięcy ( art. 158 § 3), upoważniając jednocześnie  Sąd Najwyższy do udzielenia,  na wniosek Prokuratora Generalnego, dalszego przedłużenia  na czas oznaczony, jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy nie można było ukończyć śledztwa w wyżej wymienionym terminie ( art. 158 § 4).
      Według kodeku postępowania karnego z 1969 r. tymczasowe  aresztowanie w toku postępowania przygotowawczego mogło trwać nie dłużej niż 3 miesiące( art. 222 § 1). Jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy nie można było ukończyć postępowania w tym terminie, tymczasowe aresztowanie  w toku .śledztwa mogli przedłużyć, jeżeli zachodziła taka potrzeba: 1) prokurator wojewódzki do 6 miesięcy, 
2) sąd wojewódzki na wniosek prokuratora wojewódzkiego na dalszy okres oznaczony, niezbędny do ukończenia śledztwa ( art. 222 § 2).
    Nowelą z  1995 r.  trzymano  możliwość stosowania   w postępowaniu przygotowawczym  tymczasowe aresztowanie na okres nie dłuższy niż 3 miesiące 
( art. 222 § 1). Jeżeli ze względu na szczególne okoliczności sprawy nie można było ukończyć postępowania przygotowawczego w tym terminie  tymczasowe aresztowanie mogli  przedłużyć, gdy zachodziła tego potrzeba, na wniosek prokuratora: 1) sąd właściwy do rozpoznania sprawy na okres do 6 miesięcy, 2) sąd wojewódzki albo apelacyjny 
na dalszy okres oznaczony, niezbędny do ukończenia postępowania przygotowawczego, który jednak łącznie nie mógł przekroczyć roku ( art. 222 § 2). Powyżej  roku na okres oznaczony, mógł go  przedłużyć  Sąd Najwyższy, na wniosek na wniosek Prokuratora Generalnego, w szczególnie uzasadnionych wypadkach, jeżeli konieczność taka zachodziła w związku z zawieszeniem postępowania karnego, przedłużającą się obserwacją psychiatryczną oskarżonego lub wykonywaniem czynności dowodowych poza granicami kraju, a także jeżeli oskarżony celowo przewlekał zakończenie postępowania ( art.  222 
§ 4).
     Wprowadzono też termin w postępowaniu sądowym, a mianowicie łączny czas stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie mógł przekroczyć roku i 6 miesięcy, a w sprawach o zbrodnie - 2 lat ( art. 222 § 3), jednakże  przedłużenia jego stosowania  na okres oznaczony, mógł 
w szczególnie uzasadnionych wypadkach, dokonać tylko Sąd Najwyższy na wniosek sądu, przed którym toczyła się sprawa z tych samych względów, które uzasadniały przedłużenie tego środka w postępowaniu przygotowawczym  
     Ustawą z dnia 6 grudnia 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego 
do okoliczności uzasadniających przedłużenie tymczasowego aresztowania przez Sąd Najwyższy dodano   przedłużające się opracowywanie opinii biegłego, wykonywanie czynności dowodowych w sprawie o szczególnej zawiłości,  inne istotne przeszkody, których organy prowadzące postępowanie nie mogły usunąć ( art. 222 § 4).
  Według kodeksu postępowania karnego z 1997 r. w postępowaniu przygotowawczym tymczasowe aresztowanie,  może być stosowane  na okres nie dłuższy niż 3 miesiące 
( art. 263 § 1). Pierwotnie w wypadku, gdy  ze względu na szczególne okoliczności sprawy 
nie można było ukończyć postępowania przygotowawczego w tym  terminie  na wniosek prokuratora tymczasowe aresztowanie mogli przedłużyć, gdy zachodziła tego potrzeba:
 1)  sąd właściwy do rozpoznania sprawy do 6 miesięcy,  2)  sąd wyższego rzędu 
nad sądem właściwym do rozpoznania sprawy na dalszy okres oznaczony, niezbędny 
do ukończenia postępowania przygotowawczego, który jednak łącznie nie mógł przekroczyć 12 miesięcy ( art. 263 § 2). Przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania na okres oznaczony, przekraczający ten terminy mógł  dokonać tylko Sąd Najwyższy na wniosek Prokuratora Generalnego - jeżeli konieczność taka powstała 
w związku z zawieszeniem postępowania karnego, przedłużającą się obserwacją psychiatryczną oskarżonego, przedłużającym się opracowywaniem opinii biegłego, wykonywaniem czynności dowodowych w sprawie o szczególnej zawiłości lub poza granicami kraju, celowym przewlekaniem postępowania przez oskarżonego, a także
 z powodu innych istotnych przeszkód, których usunięcie było niemożliwe ( art. 222 § 4).
       W postępowaniu sądowym łączny czas stosowania tymczasowego aresztowania 
do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie mógł  przekroczyć
 2 lat ( art. 263 § 3), z tym że Sąd Najwyższy,  na wniosek sądu, przed którym sprawa
 się toczyła, mógł przedłużyć go na  okres oznaczony  z powodu  tych samych okoliczności 
co  i  w postępowaniu przygotowawczym ( art. 263 § 4).    
     Ustawą z dnia 20 lipca 2000 r. o  zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego, ustawy - Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego oraz ustawy - Kodeks karny skarbowy przedłużenie tymczasowego aresztowania na okres do 12 miesięcy poddano kompetencji sądu pierwszej instancji właściwego do rozpoznania sprawy 
( art. 263 § 2), a na okres powyżej 12 miesięcy w postępowaniu przygotowawczym 
i łącznie powyżej 2 lat w postępowaniu sądowym – przekazano sądowi apelacyjnemu, 
w którego okręgu prowadzi się postępowanie, odpowiednio na wniosek właściwego prokuratora apelacyjnego  lub sądu przed którym sprawa się toczyła ( art. 263 § 4). Okoliczności uzasadniające takie przedłużenie pozostały takie same. Ich katalog zmieniano 
w późniejszym okresie, ze względu na kwestionowanie  przez Trybunał Konstytucyjny zgodności tego przepisu z Konstytucją       
   Ustawą z dnia z dnia 12 stycznia 2007 r.  o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnegodo katalogu tego dodano czynności zmierzające do ustalenia lub potwierdzenia tożsamości oskarżonego, a także inne istotne przeszkody, których usunięcie było niemożliwe ( art. 264 § 4a).
    Ustawą z dnia 29 marca 2007 r. o zmianie ustawy o prokuraturze, ustawy - Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw do wnioskowania o przedłużenie tymczasowego aresztowania powyżej  12 miesięcy upoważniono  właściwego prokuratora bezpośrednio przełożonego wobec prokuratora prowadzącego lub nadzorującego śledztwo.
       Ustawą z dnia 24 października 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego okoliczności uzasadniające przedłużenia tymczasowego aresztowania  ograniczono do zawieszenia postępowania karnego, czynności zmierzających do ustalenia lub potwierdzenia tożsamości oskarżonego, wykonywania czynności dowodowych 
w sprawie o szczególnej zawiłości lub poza granicami kraju, a także celowego przewlekania postępowania przez oskarżonego ( art. 263 § 4).
    Ustawą z dnia 12 lutego 2009 r.  o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego wprowadzono zasadę, że w przypadku zbiegu tymczasowego aresztowania z wykonywaną karą pozbawienia wolności orzeczoną w innej sprawie, do okresów  tymczasowego aresztowania zalicza się okres odbywania przez tymczasowo aresztowanego kary pozbawienia wolności ( art. 263 § 3a). Zmiana ta była związana  z uznaniem przez Trybunał Konstytucyjny, że  art. 263 § 3 w zakresie, w jakim do dwuletniego okresu maksymalnego stosowania tymczasowego aresztowania do chwili wydania pierwszego wyroku przez sąd pierwszej instancji nie wlicza okresów, w których tymczasowo aresztowany odbywa równocześnie karę pozbawienia wolności orzeczoną w innej sprawie, dopuszczając do przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania na okres ponad dwóch lat przez sąd pierwszej instancji na zasadach ogólnych, został uznany
 za niezgodny z art. 41 ust. 1 w związku z art. 2 oraz z art. 45 ust. 1 Konstytucji R.P.  
      Zmiany te, mimo że ich celem było ograniczenie  długotrwałych  tymczasowych aresztowań, nie przyniosły spodziewanych rezultatów. W związku z tym niezbędne jest  poszukiwanie innych rozwiązań. 
     Jednym z rozwiązań – zresztą  proponowanym w literaturze - może być określenie maksymalnego terminu tymczasowego aresztowania, co byłoby rozwiązaniem najskuteczniejszym, lecz rodzi  ono poważne niebezpieczeństwo,  gdyż w wypadku, 
gdy  - z przyczyn niezależnych  od organów prowadzących  postępowanie – nie doszło 
do zakończenia postępowania przed upływem maksymalnego terminu, należałoby  zwolnić tymczasowo aresztowanego, mimo że ze względu zagrożenie, jaki może stwarzać, może
to być nieuzasadnione.  Zasadnie wskazuje się w doktrynie, że  ustanowienie maksymalnego okresu groziłoby zbyt wielkim niebezpieczeństwem dla bezpieczeństwa publicznego, a także dla najcenniejszych wolności i praw innych obywateli, w tym przede wszystkim pokrzywdzonego, chociaż nie pozbawiona jest racji propozycja ustanowienia granicy bezwzględnie maksymalnej ze zróżnicowaniem w zależności od wagi zarzutu,
 z wyjątkiem celowego przewlekania postępowania przez oskarżonego 
o wyspecyfikowane kategorie zbrodni, np. o zbrodnie  przeciwko życiu i zdrowiu, wolności seksualnej oraz zbrodnie o charakterze terrorystycznym, czy węziej o zabójstwo, ludobójstwo i przestępstwa terrorystyczne. Problem jednak w tym, jakie okoliczności mogłyby uzasadniać  przedłużenie  tymczasowego aresztowania w tych sprawach. 
W literaturze określa się je w sposób ogólny jako bardzo wyjątkowe okoliczności,  negując dotychczas wymienione, Podnosi się, że obserwacja psychiatryczna nigdy 
nie powinna trwać tak długo,  w bardzo skomplikowanych sprawach można powołać odpowiednio duży zespół biegłych,   czynności dowodowe w sprawie o szczególnej zawiłości mogą być  równie z wykonane  szybko przez kilka osób,  pozbawiony wolności nie może celowe przedłużanie postępowania przez oskarżonego, bowiem nie ma prawie żadnych takich możliwości,  a czynności dowodowe poza granicami kraju, mogą być w ramach współpracy międzynarodowej wykonane w ciągu  12 miesięcy. Podkreśla się, że wiele czasu trzeba zwykle na uzyskanie zeznań świadka koronnego, jak też długo trwają sprawy, w których jest wielu podejrzanych. Ponadto najdłużej trwają takie sprawy, w których organy ścigania nie bardzo wiedzą co robić 
dla potwierdzenia początkowych podejrzeń, a w  tych sprawach presja czasu wynikająca z braku możliwości dalszego przedłużania tymczasowego aresztowania byłaby doskonałym bodźcem dla organów ścigania. 
       Drugim rozwiązaniem może być stworzenie mechanizmów powodujących szybsze prowadzenie postępowań, w których zastosowano tymczasowe aresztowanie. Takim  rozwiązaniem niewątpliwe  jest gruntowane przebudowanie modelu postępowania przygotowawczego i  jurysdykcyjnego, co skróciłoby  ich czas, ale jest to  rozwiązanie, które nie zostanie wprowadzone w najbliższej perspektywie.  Konieczne jest zatem wprowadzenie przepisu  zobowiązującego prezesa sądu do wyznaczania spraw, w których oskarżony jest tymczasowo aresztowany poza kolejnością ustaloną według daty wpływu aktu oskarżenia do sądu. Wprawdzie takie unormowanie zwiera § 292  Regulaminu urzędowania sądów powszechnych,  stanowiący, że sprawy osób zatrzymanych, tymczasowo aresztowanych oraz oskarżonych, w stosunku do których zapadły wyroki skazujące na karę pozbawienia wolności, powinny być rozpatrywane w pierwszej kolejności, lecz nie daje zadawalających wyników. Ponadto konieczne jest dostosowanie  praktyki do  wymagań normatywnych, które traktują przedłużanie tymczasowego aresztowania  jako wyjątek od reguły, o czym świadczy użyte zwroty „ze względu 
na szczególne okoliczności sprawy” ( art. 263 § 2 k.p.k.)  i „ jeżeli konieczność taka powstaje” ( art. 263 § 4 k. p. k), przy czym trafnie zauważa się w doktrynie, że w tym ostatnim wypadku jest to „ piętrowy wyjątek.” Nie wydaje się zasadny postulat,
 by uprawnionym do wnioskowania o przedłużenie tymczasowego aresztowania na okres powyżej 12 miesięcy w postępowaniu przygotowawczym występował  naczelny organ prokuratury, tj. Prokurator Generalny jako element dyscyplinujący organy postępowania przygotowawczego, który zapewniałby nadzór nad niezasadnym lub nadmiernym stosowaniem tego środka,gdyż powodowałoby to zbędną „wędrówkę akt” i tym samym dalsze wdłużenie postępowania. 
     Słusznym  rozwiązaniem  byłoby  zakreślenie terminów tymczasowego aresztowania także w postępowaniu sądowym   i przedłużania ich jednorazowo przez okres nie dłuższy niż 3 miesiące.
VII. Udostępnienie akt podejrzanemu w  postępowaniu w  przedmiocie zastosowania lub przedłużenia tymczasowego aresztowania
       Pierwotnie kodeks postępowania przygotowawczego nie regulował trybu udostępnienia akt podejrzanemu w sprawach, w których skierowano wniosek 
o zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresztowania. W sprawach tych stosowano ogólne zasady udostępniania akt postępowania przygotowawczego, określone w art. 156 
§ 5 k.p.k. W myśl tego przepisu w toku postępowania przygotowawczego stronom, obrońcom, pełnomocnikom i przedstawicielom ustawowym udostępnia się akta tylko 
za zgodą prowadzącego postępowanie przygotowawcze. Udostępnienie akt było 
więc uzależnione od zgody prowadzącego postępowanie, która w praktyce była negatywna, co uniemożliwiało  podejrzanemu  skuteczne bronienie się przed stawianym mu zarzutem 
i wykazanie braku przesłanek do zastosowania tego środka. W judykaturze praktyki takiej nie traktowano jako naruszenia prawa do obrony podejrzanego lub zasady równości stron, podnosząc, że „Skoro ustawodawca przyznał prokuratorowi prawo do odmowy udostępniania akt sprawy w postępowaniu przygotowawczym, nielogiczny 
jest wniosek, iż tym samym pozbawiono podejrzanego prawa do obrony”  oraz że „ Nie ma racji obrońca podejrzanego (w sprawie o przedłużenie tymczasowego  aresztowania 
- KZS), zarzucając, że odmówienie mu dostępu do akt śledztwa narusza  równość stron
 i uniemożliwia mu obronę. Nie ma takiego naruszenia, bowiem właśnie  żądanie dostępu do akt narusza równość, skoro podejrzany nie ma obowiązku (ewentualnie  gwarantowanego sankcją karną) wyjawienia wszystkich posiadanych wiadomości 
o badanych  zdarzeniach. Ujawnienie wiadomości uzyskiwanych przez śledztwo, 
gdy podejrzany swoich  wiadomości nie ujawnia i ujawniać nie musi, byłoby naruszeniem owej równości. Ujawnienie  dowodów dla stosowania aresztowania obezwładniałoby śledztwo, które wszak dopiero dowody gromadzi, by udowodnić czyny podejrzanego. Obrona nie polega jedynie na  wykazywaniu niekompletności dowodów czy zapobieganiu ujawnienia innych. Informacje o  stanie faktycznym sprawy, czynnościach z udziałem podejrzanego, o treści wyjaśnień itd. obrońca może mieć od podejrzanego, a nawet sam może uczestniczyć w niektórych czynnościach procesowych.  Inną rzeczą jest odmówienie obrońcy dostępu nie tylko do materiałów śledztwa, ale nawet do informacji o przebiegu śledztwa i jego zamiarach, o szczególnych okolicznościach, powodujących że śledztwa 
nie można było ukończyć w zwykłym terminie. Pozbawia to obrońcę możliwości jakiejkolwiek polemiki z odnośnymi argumentami, nie daje mu nawet  szansy na takową, skoro nawet nie uświadamia mu powodów takiego stanu. Co więcej - utajnienie uzasadnienia wniosku o przedłużenie aresztowania pozbawia sądy orzekające możliwości przytoczenia powodów dokonywanej oceny, skoro wszelkie informacje o śledztwie
 są objęte zakazem ujawnienia bez zgody prokuratora (art. 156 § 5 k. p. k. ). Sąd Apelacyjny również nie może podać żadnych faktów z uzasadnienia wniosku, nawet powodów przeciągania się śledztwa, nawet dokonanych czynności, bo ujawniając to sąd naruszyłby prawo.” 
     Akta postępowania przygotowawczego, w którym wystąpiono o zastosowanie 
lub przedłużenie tymczasowego, aresztowania nie traktowano jako akt sądowych, 
co umożliwiałoby ich udostępnienie na podstawie art. 156 § 1 k. k. Pogląd 
o  bezwzględnym udostępnianiu podejrzanemu akt w takiej sytuacji był wyrażany 
w doktrynie i jako odosobniony w orzecznictwie, w  którym stwierdzono, 
że „Respektowanie zasady równości broni i rzetelności postępowania sądowego wymaga umożliwienia podejrzanemu, co do którego wystąpiono z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania i jego obrońcy, zapoznania się z tymi dowodami okolicznościami sprawy, które stanowiły podstawę stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego. O zakresie właśnie tych dowodów  zasadne jest twierdzenie, że akta sprawy przesłane  przez prokuratora wraz z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania, są to akta sprawy sądowej w rozumieniu art. 156 § 1 k.p.k., co do których udostępnienia nie ma potrzeby uzyskiwania zgody przez podejrzanego i jego obrońcę
( art. 156 § 5 k.p.k. ) W pozostałym zakresie są to dalej akta, co do których wymagana jest zgoda prokuratora prowadzącego postępowanie przygotowawcze.” O tym, że nie  było
 to  stanowisko odosobnione świadczy fakt, że  po wydaniu wyroku przez Trybunał Konstytucyjny,  o czym mowa niżej, przyjmowano, że „Art. 156 § 5 k. p. k. uzależnia dostęp podejrzanego i jego obrońcy do akt postępowania przygotowawczego od zgody prowadzącego to postępowanie prokuratora. Akta te nie stają się aktami sądowymi, gdy sąd rozpoznaje sprawę o aresztowanie. Nie zmienia tego wyrok Trybunału Konstytucyjnego 
z dnia 3 czerwca 2008 roku - K 42/07, kwestionujący „arbitralność” odmówienia przez prokuratora dostępu do akt, to jest odmówienia go bez umotywowania takiej decyzji, zawierającego powody, dla których nie może uwzględnić żądania, a to wykazującego dobro śledztwa, które się temu sprzeciwia. Jak to stwierdził Trybunał strasburski, „prawo do domagania się materiałów dowodowych nie jest prawem absolutnym” (wyrok z dnia 
6 lutego 2000 roku w sprawie Jasper przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, Pr. Pr. 11/000 
s. 143- 144).”  
    Trybunał Konstytucyjny uznał, że „ Art. 156 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) w zakresie, w jakim umożliwia arbitralne wyłączenie jawności tych materiałów postępowania przygotowawczego, które uzasadniają wniosek prokuratora w przedmiocie tymczasowego aresztowania, jest niezgodny z art. 2 oraz art. 42 ust. 2 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.”
      Wyrok Trybunału Konstytucyjnego jako tzw.  wyrok zakresowy nie  spowodował utraty mocy art. 156 § 5 k.p.k., jednakże organ ten  wskazał, by nastąpiła zmiana 
w stosowaniu zaskarżonego przepisu, polegająca na wyeliminowaniu takiej możliwości jego interpretacji, która jest niezgodna z Konstytucją. W razie zainicjowania przez prokuratora postępowania incydentalnego w przedmiocie zastosowania lub przedłużenia tymczasowego aresztowania, oskarżony, którego dotyczyć ma ten środek zapobiegawczy, ma prawo wglądu do materiałów postępowania przygotowawczego (do tej części akt), które stanowią uzasadnienie wniosku prokuratora. Ponadto zdaniem Trybunału Konstytucyjnego - byłoby pożądane wprowadzenie przez ustawodawcę 
do kwestionowanego przepisu przesłanek ograniczających arbitralne stosowanie zaskarżonej regulacji. Powinny one polegać na doprecyzowaniu przepisów dotyczących dostępu do akt w związku z zastosowaniem lub przedłużeniem tymczasowego aresztowania w taki sposób, aby oskarżony (jego obrońca) miał możliwość efektywnej obrony i podważenia zasadności zastosowania środka zapobiegawczego.
    Ustawą z dnia 16 lipca 2009 r.  o zmianie ustawy - Kodeks postępowania karnego
 do  art. 156 k.p.k. dodano nowy § 5a, w myśl którego  w toku postępowania przygotowawczego podejrzanemu i jego obrońcy udostępnia się akta sprawy w części zawierającej dowody wskazane we wniosku o zastosowanie albo przedłużenie tymczasowego aresztowania oraz wymienione w postanowieniu o zastosowaniu albo przedłużeniu tymczasowego aresztowania. Jednocześnie przyjęto, że prokurator może odmówić zgody na udostępnienie akt w tej części tylko wówczas, gdy zachodzi uzasadniona obawa, że narażałoby to na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia pokrzywdzonego lub innego uczestnika postępowania, groziłoby zniszczeniem lub ukryciem dowodów albo tworzeniem dowodów fałszywych, groziłoby uniemożliwieniem ustalenia i ujęcia współsprawcy czynu zarzucanego podejrzanemu lub sprawców innych czynów ujawnionych w toku postępowania, ujawniałoby prowadzone czynności opreacyjno-rozpoznawcze lub zagrażałoby utrudnieniem postępowania przygotowawczego w inny bezprawny sposób.
       Przepis ten w  znacznym stopniu realizuje zalecenia wynikające z wyroku Trybunału Konstytucyjnego, lecz w dalszym stopniu powoduje ograniczenie prawa podejrzanego 
do obrony w zakresie nieuzasadnionym celami postępowania przygotowawczego. Ograniczenie udostępnienia podejrzanemu i jego obrońcy akt sprawy do części zawierającej dowody wskazane we wniosku o zastosowanie albo przedłużenie tymczasowego aresztowania oraz wymienione w postanowieniu o zastosowaniu albo przedłużeniu tymczasowego aresztowania, nie gwarantuje zapoznania się z wszystkimi dowodami branymi przez sąd po uwagę przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie tymczasowego aresztowania. Ustawa zapewnia podejrzanemu, że  może zapoznać 
się jedynie z dowodami wskazanymi we wniosku o zastosowanie albo przedłużenie tymczasowego aresztowania oraz wymienionymi w postanowieniu o zastosowaniu
 albo przedłużeniu tymczasowego aresztowania. Nie muszą to być więc wszystkie dowody, mające istotne znaczenie, bowiem mogą nie być wyszczególnione w tych dokumentach zwłaszcza dowody odciążające. Sąd zaś, podejmując  decyzję w przedmiocie  zastosowania lub przedłużenia tymczasowego aresztowania jest obowiązany oprzeć orzeczenie 
na wszystkich dowodach, które zostały mu przedstawione ( art. 92 k.p.k.), a te zawarte
 są w aktach postępowania przygotowawczego, dołączonych do wniosku o zastosowanie 
lub przedłużenie tego środka ( art. 250 § 3 i arat. 263 § 6 k.p.k.). Sąd  zatem ma obowiązek  uwzględnienia także innych dowodów, zebranych w danym postępowaniu,  mimo że 
nie zostały one wymienione we wniosku, tym samym dowodów, z którymi nie zapoznał
 się podejrzany lub jego obrońca. Mogłoby się wydawać, że nie ma znaczenia nieznajomość dowodów przemawiających na korzyść podejrzanego, gdyż sąd uwzględni 
je z urzędu. Rzecz jednak w tym, że podejrzany jest pozbawiony możliwości ich wskazania sądowi, przez co nie ma gwarancji, że będą one brane pod uwagę przy podejmowaniu postanowienia w przedmiocie tymczasowego aresztowania. Na kwestię tę zwracano uwagę podczas prac legislacyjnych, podnosząc, że  „Propozycja senacka wskazuje, 
że podejrzanemu lub jego obrońcy udostępnia się akta sprawy w części zawierającej dowody wskazane we wniosku o zastosowanie tymczasowego aresztowania. Problem polega na tym, że sąd rozpoznając ten wniosek nie jest wcale związany dowodami powołanymi przez prokuratora i wskazanymi w tym wniosku. Równie dobrze może bowiem przyjąć za podstawę tymczasowego aresztowania wszelkie dowody, które zostały wprowadzone do akt sprawy. Groziłoby to taką sytuacją, że podejrzany nie będzie mógł być zaznajomiony z dowodami, które zostaną przyjęte przez sąd przy zastosowaniu tymczasowego aresztowania.”  Słusznie podkreślano, że  „Nie może być bowiem 
tak, że treść tych dowodów, na podstawie których prokurator występuje do sądu 
z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania (następnie je rozważa i może uwzględnić jako podstawę owego tymczasowego aresztowania), nie jest znana oskarżonemu i jego obrońcy.”
       Trafnie podnosi się w literaturze, że postępowanie w przedmiocie stosowania tymczasowego aresztowanie, jako zmierzające do pozbawienia podejrzanego wolności, musi  zapewnić mu obronę realną i efektywną, a nie iluzoryczną i abstrakcyjną, podejrzany musi mieć możliwość przedstawienia  dowodów i obrony własnego stanowiska. Prawo dostępu do materiału dowodowego jest przecież jednym z istotnych elementów prawa 
do obrony. W tym kontekście trudno uznać za spełnienie tych warunków 
– co niesłusznie przyjął Trybunał Konstytucyjny i  co podnosi się  w doktrynie -  udostępnienie podejrzanemu i jego obrońcy dowodów i okoliczności, które stanowią uzasadnienie wniosku o tymczasowe aresztowanie. Ponadto zakres akt, które mają być udostępnione podejrzanemu i jego obrońcy jest uzależniony od subiektywnej oceny prokuratora i dokonanego przez niego doboru dowodów powołanych we wniosku; wyboru dokonuje organ bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sądu,  a sąd pozbawiony 
jest możliwości korygowania tej decyzji.  
      Niezależnie od tego, że art. 156 § 5a in principio k.p.k. nie gwarantuje znajomości wszystkich dowodów, stanowiących podstawę zastawania lub przedłużenia tymczasowego aresztowania, to dalej idącym  ograniczeniem jest możliwość odmowy przez prokuratora udostępnienia akt nawet w tej części. Prokurator może zatem odmówić dostępu 
do wszystkich dowodów, przesłanki odmowy  dotyczą bowiem  dostępu do części materiałów, które powinny być ujawnione. 
     Zasadnie  podnosi się w doktrynie, że  sporna jest zgodność możliwości całkowitej odmowy odstępu do akt sprawy podyktowana wskazanymi w decyzji prowadzącego postępowanie przygotowawcze przesłankami, odwołującymi się do dobra prowadzonego postępowania, z wynikającym z art. 5 ust. 3 i 4 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności oraz orzecznictwa ETPC standardem gwarancyjnym w zakresie postępowania w przedmiocie zastawania lub przedłużenia tymczasowego aresztowania.  Trafnie ETPC przyjmuje, że  podejrzany i jego obrońca powinni mieć dostęp do akt  postępowania przygotowawczego w zakresie niezbędnym do efektywnego podważenia zasadności i legalności tymczasowego aresztowania. Trafnie w literaturze podkreśla się, że sens gwarancji równości broni, mającej zastawanie w każdym postępowaniu przed sądem, niezależnie od stadium, w jakim postępowanie się toczy, polega na tym, że żadna ze stron nie może być w sytuacji wyraźnie gorszej niż strona przeciwna, gdy chodzi o możliwość przedstawienia swoich argumentów. 
     Istotnym postępem jest jednak to, że prokurator nie może tego uczynić w sposób dowolny, a ustawa  determinuje jego wolę w tym zakresie, przewidując enumeratywne przesłanki takiej odmowy. Decyzja taka nie ma więc charakteru arbitralnego, 
co było podstawą zarzutu Trybunału Konstytucyjnego.   
    Zgodnie z art.   156 § 5a k.p.k. organem decydującym o odmowie udostępnia akt jest prokurator i jego decyzja jest wiążąca nie tylko dla podejrzanego i jego obrońcy, ale także dla sądu. Nie jest możliwa jej kontrola przez sąd, gdyż – zgodnie z art. 159 k.p.k. – zażalenie na zarządzenie prokuratora o odmowie udostępnienia akt przysługuje 
do prokuratora bezpośrednio przełożonego. Trafnie podnosi się w doktrynie, że związanie sądu stanowiskiem prokuratora w kwestii udostępnienia akt sprawia, że sąd rozpoznający wniosek o zastosowanie tymczasowego aresztowania, zostaje sprowadzony do roli wykonawcy decyzji prokuratora, co godzi w konstytucyjną zasadę niezależności sądu ( art. 45 ust,.1  Konstytucji). W tym kontekście nasuwa się wniosek, by o zakresie udostępnienia akt podejrzanemu i jego obrońcy decydował sąd rozpoznający wniosek 
o zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresztowania albo co najmniej 
do kompetencji tego sądu powinno należeć rozpoznawanie zażaleń na postanowienie prokuratora o odmowie dostępu do akt w tym zakresie. Jest to o tyle wątpliwe, że ETPCz. stwierdził, że odesłanie obrony jedynie do oceny dokonanej przez sędziego rozstrzygającego o aresztowaniu nie jest wystarczające, a powinna mieć wgląd do akt 
w takim zakresie, by sama mogła ocenić kompletność oraz istotność informacji. Zdaniem tego organu cel skutecznego ścigania karnego nie może być okupiony istotnym ograniczeniem wglądu do akt tylko w odniesieniu do takich  części akt, które zawierają elementy czynności przeciwko kolejnym podejrzanym, ponieważ ich treść nie wywiera żądnych skutków na uzasadnienie tymczasowego aresztowania wnioskodawcy. 
                     Prokurator  - zgodnie z art. 156 § 5a k.p.k.  - może odmówić zgody na udostępnienie akt w tej części tylko wówczas, gdy:
1)	zachodzi uzasadniona obawa, że narażałoby to na niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia pokrzywdzonego lub innego uczestnika postępowania,
2)	 groziłoby zniszczeniem lub ukryciem dowodów albo tworzeniem dowodów fałszywych, 
3)	groziłoby uniemożliwieniem ustalenia i ujęcia współsprawcy czynu zarzucanego podejrzanemu lub sprawców innych czynów ujawnionych w toku postępowania,
4)	ujawniałoby prowadzone czynności opreacyjno-rozpoznawcze,
5)	 zagrażałoby utrudnieniem postępowania przygotowawczego w inny bezprawny sposób.
                     Prima wista wydawać by się mogło, że katalog ten jest zamknięty, na co wskazuje  użyte w tym przepisie słowo „tylko,” które oznacza, że „ treść zdania stosuje się do danej osoby, rzeczy, miejsca, czasu, sposobu, wielkości, cechy itp. i że nie stosuje się do żadnej innej.” Tymczasem możliwość odmowy w wypadku gdyby udostępnienie akt  zagrażałoby utrudnieniem postępowania przygotowawczego w inny bezprawny sposób, dowodzi, że katalog ten jest otwarty (numerus apertus), bowiem pozwala 
na  uwzględnienie innych okoliczności niż wymienione wcześniej. Gwarancją  nienadużywania odmowy udostępnienia akt jest wprowadzenie katalogu zamkniętego przyczyn umożliwiających taką decyzję ( numerus clausus).  Dlatego też należałoby postulować de lege ferenda  wykreślenie z art. 156 § 5a k.p.k.  przesłanki w postaci zagrożenia utrudniania postępowania przygotowawczego w inny bezprawny sposób.
 Niemniej wyraz  „tylko” wskazuje, że możliwość  odmowy udostępnienia akt
 ma charakter wyjątkowy  i może mieć miejsce  w zasadzie w wypadkach określonych 
w tym przepisie. Stanowi dyrektywę nakazującą czynienie tego  tylko wówczas, 
gdy zostanie spełniona którakolwiek z tych przesłanek. 
 Katalog ten obejmuje okoliczności, które – najogólniej rzecz ujmując -  mogłyby utrudnić postępowanie przygotowawcze, a to pozostawałoby w sprzeczności z celem stosowania tymczasowego aresztowania, które stosuje się przede wszystkim 
po to, by zabezpieczyć prawidłowy tok postępowania. Wprawdzie kodeks postępowania karnego nie wymaga, by  nastąpiło utrudnienie postępowania w sposób wymieniony w tym przepisie, gdyż wystarczy  obawa lub groźba takiego zachowania, lecz musi ona  wynikać 
z konkretnych okoliczności. Chodzi bowiem o obawę lub groźbę realną, a nie potencjalną. Ocena realności takiej groźby musi być relatywizowana do całokształtu okoliczności sprawy i sprawcy, np. ciężaru gatunkowego przestępstwa i grożącej kary oraz okoliczności ściśle osobistych, m.in. osobowości oskarżonego, warunków i więzi rodzinnych.  Odmowa udostępniania akt może nastąpić, gdy którakolwiek z tych  gróźb  lub obaw  dotyczy wyłącznie podejrzanego, a nie innego uczestnika postępowania, np. współpodejrzanego. 
VIII. Odszkodowanie i zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowania
    Regulacja dotycząca odszkodowania i zadośćuczynienie za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie ( art. 552 § 4 k.p.k.) nie budzi zastrzeżeń. Ta pozytywna wynika przede wszystkim  z tego, że Sąd Najwyższy dokonał trafnej wykładni przepisów regulujących to zagadnienie i na tej  podstawie ukształtowała się jednolita praktyka. Organ ten zasadnie przyjął, że „Odpowiedzialność Skarbu Państwa z tytułu niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania ( art. 552  4 k. p. k. ) opiera się na zasadzie ryzyka. Niewątpliwie niesłusznym, w rozumieniu art. 552  4 k. p. k., jest takie tymczasowe aresztowanie, które było stosowane z obrazą przepisów rozdziału 28 k. p. k., oraz tymczasowe aresztowanie oskarżonego ( podejrzanego), powodujące dolegliwość, której nie powinien doznać, w świetle całokształtu okoliczności ustalonych w sprawie, 
a także, w szczególności, prawomocnego jej rozstrzygnięcia.”
    Rodzi się jednak problem, czy ograniczać odpowiedzialność Skarbu Państwa tylko 
do niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania, czy też odpowiedzialność 
ta powinna  być rozciągnięta na niewątpliwie niesłuszne zastosowanie także innych środków zapobiegawczych. Szkoda może być wyrządzona także zastosowaniem innego środka zapobiegawczego i to niekiedy wielkiej wartości, np. w wyniku orzeczenia zakazu opuszczenia kraju  wobec osoby prowadzącej działalność gospodarczą w ramach obrotu zagranicznego może dojść do upadku firmy. Z tego też powodu uzasadnione 
jest stworzenie możliwości dochodzenia odszkodowania także za niewątpliwie niesłuszne zastosowanie pozostałych środków zapobiegawczych. Postulat ten może być zrealizowany przez nadanie  art. 552 §  4 k.p.k. brzmienia: „Odszkodowanie i zadośćuczynienie przysługuje również w razie niewątpliwie niesłusznego zastosowania tymczasowego aresztowania lub innego środka zapobiegawczego, a  także zatrzymania.” 
     Szkoda może być rezultatem  nie tylko niewątpliwie niesłusznego  zastosowania środka zapobiegawczego, ale także niezasadnego postawienia w stan oskarżenia, a jeszcze wcześniej w stan podejrzenia.  Z przedstawieniem zarzutu lub   wniesieniem oskarżenia wiążę się przede wszystkim straty moralne, ale w określonej sytuacji może powstać wymierna szkoda majątkowa, np. w wyniku zawieszenia policjanta, przeciwko  któremu wniesiono akt oskarżenia. W demokratycznym państwie prawa każda szkoda powinna być naprawiona i w razie jej wyrządzenia przez funkcjonariusza państwa, Skarb Państwa powinien być zobowiązany do jej naprawienia. Ze względu na to, że szkoda wynikająca
 z bezzasadnego przedstawienia zarzutu lub oskarżenia wiąże się z postępowaniem karnym, roszczenie wobec  Skarbu Państwa powinno być dochodzone nie w postępowaniu cywilnym, a  w postępowaniu  karnym. Do art. 552 k.p.k. należałoby zatem dodać 
§ 5 w brzmieniu: „Odszkodowanie i zadośćuczynienie przysługuje także w razie niezasadnego przedstawienia zarzutu lub wniesienia aktu oskarżenia.” Nie wydaje się celowe definiowanie niezasadności  przedstawienia zarzutu lub niezasadności wniesienia aktu oskarżenia, a określenie znaczenia tego pojęcia należy pozostawić judykaturze i doktrynie. Stosownym zmianom musiałby ulec także pozostałe przepisy dotyczące m.in.  właściwości sądu, terminu przedawnienia.     
      Przyjęcie tej koncepcji stawia na porządku dziennym problem odpowiedzialności 
za niezasadne wniesienie subsydiarnego aktu oskarżenia. W takim wypadku odpowiedzialność za takie oskarżenie powinien ponosić oskarżyciel subsydiarny, 
ale roszczenie powinno być dochodzone w  trybem  procesu cywilnego. Wprawdzie szkoda związana jest w postępowaniem karnym, lecz jest to inna sytuacja niż w wypadku niezasadnego wniesienia publicznego aktu oskarżenia. Szkodę wyrządziło zachowanie oskarżyciela subsydiarnego i od niego dochodzone jest roszczenie, a w wypadku niezasadnego wniesienia publicznego aktu oskarżenia, odpowiedzialność ponosi Skarb Państwa.
      W razie naprawienia szkody oraz zadośćuczynienia za krzywdę – zgodnie 
 z art. 557 § 1 k.p.k.-  Skarb Państwa ma roszczenie zwrotne do osób, które swoim bezprawnym działaniem spowodowały niesłuszne skazanie, zastosowanie środka zabezpieczającego, niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie. Odpowiedzialność regresowa uzależniona jest od  bezprawnego skazania,  tymczasowego aresztowania lub zatrzymania To powoduje, że przepis ten jest prawie martwy, a osoby, które  spowodowały lub doprowadziły do niesłusznego skazania, niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania lub zatrzymania, nie ponoszą żadnej  odpowiedzialności, a to na skutek ich zachowania dochodzi do wypłaty przez Skarb Państwa znacznych kwot, a więc pieniędzy podatników. Stan ten powinien ulec zmianie. Każdy kto wyrządził lub przyczynił się do wyrządzenia  szkody,  którą pokrył Skarb Państwa, powinien być  zobowiązany do jej  zwrotu. Mając na uwadze wyżej zaproponowane zmiany co do zakresu przedmiotowego odpowiedzialności Skarbu Państwa za szkody wyrządzone  przez działania podejmowane w ramach wymiaru sprawiedliwości konieczna jest zmiana art. 557 § 1 k.p.k., który powinien mieć treść: „W razie naprawienia szkody oraz zadośćuczynienia za krzywdę, Skarb Państwa ma roszczenie zwrotne do osób, które spowodowały niesłuszne skazanie, zastosowanie środka zabezpieczającego, niewątpliwe niesłuszne tymczasowe aresztowane,  zastosowanie  innego środka zapobiegawczego lub  zatrzymanie albo niezasadne przedstawienie zarzutu lub  wniesienie aktu oskarżenia.” Zmiana ta niewątpliwe spowodowałaby także   ograniczenie wypadków uzasadniających odpowiedzialność Skarbu Państwa za szkody wyrządzone takimi działaniami, gdyż osoby uprawnione do podejmowania takich decyzji, dokonywałby głębszej oceny zabranego materiału dowodowego i nie podejmowałyby ich pochopnie, skoro  mogłaby pociągnąć za sobą wymierne straty finansowe.
    W doktrynie trafnie zgłaszano postulat, by obok odszkodowania i zadośćuczynienia, istniało możliwość dochodzenia pewnych pozapieniężnych form odszkodowania, 
np. prawa do poprzedniego lub równorzędnego zatrudnienia, uprawnienia rentowego, które gwarantowały odpowiednie przepisy, przywrócenie utraconych uprawnień. 
IX. Środki zapobiegawcze stosowane wobec podmiotów zbiorowych
       Ustawa z dnia 28 października 2002 r. o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych
 za czyny zabronione pod groźbą kary nie zawiera katalogu środków zapobiegawczych, 
a w   literaturze zasadnie twierdzi się, że w postępowaniu tym nie stosuje się środków zapobiegawczych przewidzianych w kodeksie postępowania karnego.  W związku z tym w doktrynie  zaproponowano skonstruowanie takich środków na użytek postępowania toczącego się w przedmiocie odpowiedzialności podmiotów zbiorowych,  podnosząc, 
że powinny one zapobiegać ukrywaniu majątku  oskarżonego podmiotu zbiorowego, skoro zasadnicze znaczenie ma kara o charakterze pieniężnym. Nie wydaje się, zasadne wprowadzenie -  wzorem ustawodawstwa francuskiego - orzeczenie  tymczasowego ograniczenia podmiotu zbiorowego  dysponowania mieniem  w określonym zakresie lub  kaucji.