Bożena Gronowska
Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu z dnia 17 marca 2005 r. w sprawie Bubbins przeciwko Zjednoczonemu Królestwu (dot. interwencji policji z użyciem broni palnej w kontekście prawa człowieka do życia) 
Uwagi ogólne
W ostatnim czasie stosunkowo często na wokandzie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasbourgu (ETPCz) pojawia się problem oceny różnego typu interwencji porządkowych organów policji, w tym także tych, połączonych z użyciem broni palnej ze skutkiem śmiertelnym. Choć zatem sam temat wydaje się być dość dobrze już znany, to i tak każda z takich spraw zasługuje na osobną uwagę, gdyż zawsze istotny jest w niej kontekst sytuacyjny. Właśnie ten kontekst okoliczności faktycznych danego zdarzenia może prowadzić do diametralnie różnej oceny problemu z perspektywy standardu prawa do życia, tj. art. 2 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 1950 r. (KE). To, co w sprawach interwencji policyjnych pociągających za sobą śmierć człowieka należy szczególnie podkreślić, to wyjątkowo drobiazgowe rozliczenie działań organów państwowych dokonywane przez ETPCz przez pryzmat całego procesu przygotowania, przeprowadzenia, a ostatecznie również kontroli wyników akcji porządkowo-interwencyjnej. Znamienne jest przy tym także i to, że opinia końcowa formułowana w wyroku ETPCz – pomimo ewidentnie dramatycznego przebiegu wypadków – może być korzystna dla organów państwa. 
Wybrana do niniejszej prezentacji sprawa Bubbins przeciwko Zjednoczonemu Królestwu w sposób bardzo przejrzysty ukazuje wielopłaszczyznowość kontroli sprawowanej przez ETPCz w przypadku ochrony prawa człowieka do życia. Potwierdza ona także bezdyskusyjne prawo i obowiązek państwa w zakresie podejmowania legalnych działań interwencyjnych, służących ochronie ustalonych tzw. celów prawowitych. W przypadku jednak ingerencji w prawo do życia człowieka użycie środków przymusu każdorazowo musi odpowiadać warunkowi „absolutnej konieczności”, co stanowi kwalifikowany test proporcjonalności na tle pozostałych standardów KE.
W prezentowanej sprawie zwraca wreszcie uwagę, niesamowity wręcz, przebieg zdarzeń, w którym przeplatają się elementy błędnych poszlak i wniosków, częściowego zaniedbania interweniujących funkcjonariuszy oraz nieuniknionego, szybkiego reagowania przez nich w sytuacji bezpośredniego zagrożenia ich własnego życia. 
Stan faktyczny
W dniu 26 lutego 1998 r. policja w Bedford została telefonicznie powiadomiona o włamaniu do domu Michaela Fitzgeralda. Zawiadomienie złożyła przyjaciółka właściciela domu, która we wczesnych godzinach wieczornych, w trakcie parkowania samochodu, zauważyła, że przez okno na parterze jego domu wszedł do środka jakiś mężczyzna. Osoba ta nie zareagowała na wołania kobiety, zatem uznała ona, iż jest to włamywacz i dlatego niezwłocznie skontaktowała się z policją. 
Cały przebieg kolejnych wypadków trwał około dwóch godzin, w trakcie których na miejsce zdarzenia przybyło dwóch patrolujących policjantów. Jeden z nich wszedł przez okno kuchenne do środka i tam w zaciemnionym pomieszczeniu zobaczył sylwetkę mężczyzny, który trzymał w ręku strzelbę i wyraźnie wymierzył ją w stronę funkcjonariusza. Ten ostatni w obawie o swoje życie wycofał się na zewnątrz, gdzie poinformował o sytuacji drugiego policjanta i kobietę, która wezwała pomoc. Policjanci zwrócili się drogą radiową o przysłanie uzbrojonych posiłków, natomiast w trakcie oczekiwania na ich przybycie uzyskali oni dodatkowe informacje dotyczące M. Fitzgeralda (m.in. to, iż miał on bardzo dobrą imitację broni palnej oraz był osobą często nadużywającą alkoholu). W krótkim czasie pod obserwowany dom przybyło dwóch kolejnych policjantów, a następnie jeszcze dwóch dalszych. W pierwszej kolejności podjęte zostały rutynowe działania zabezpieczające na ulicy osoby postronne, a następnie dwóch uzbrojonych funkcjonariuszy z oddziału zmotoryzowanego rozpoczęło akcję. Polegała ona na głośnym wezwaniu osobnika znajdującego się w domu M. Fitzgeralda do złożenia broni i poddania się. W pierwszej chwili mężczyzna podporządkował się wezwaniu, jednak już po chwili podniósł rzuconą broń i ponownie schował się wewnątrz ciemnego pomieszczenia. 
Policjanci zdecydowali się na podjęcie kolejnych czynności, w tym m.in. sprowadzono na miejsce psa służbowego w celu zabezpieczenia ewentualnego pościgu oraz telefonicznie wezwano policyjnego negocjatora. Równocześnie prowadzono intensywne poszukiwania M. Fitzgeralda w okolicznych barach i domach publicznych. W trakcie tych czynności uzyskano informacje właściwie potwierdzające wersję o włamaniu, gdyż m.in. jeden ze świadków twierdził, iż widział M. Fitzgeralda w stanie mocnego upojenia alkoholowego w pubie i to właśnie w tym czasie, gdy jego przyjaciółka ujawniła obecność obcej osoby w jego domu. W przekonaniu policjantów świadczyło to niewątpliwie o przebywaniu w budynku obcej osoby, która dokonała włamania.
Bezpośrednio przed podjęciem próby wejścia do środka policjanci zatelefonowali na numer domowy M. Fitzgeralda i za drugim razem nawiązali kontakt z osobnikiem będącym wewnątrz budynku. Na pytanie policjantów dotyczące personaliów mężczyzna krótko odpowiedział, iż ma na imię „Mick”, po czym zerwał dalszy kontakt. W tym samym czasie, niezależnie od policjantów do – jak się później okazało – M. Fitzgeralda zadzwonili jego brat i kolega, którym ten ostatni udzielił informacji, iż jest otoczony przez policję i spodziewa się szturmowania domu przez funkcjonariuszy. Obaj świadkowie nie przekazali jednak treści tej rozmowy policjantom i ujawniono to dopiero po zakończeniu akcji. 
Po blisko dwóch godzinach oblężenia policjanci zobaczyli nagle, jak uzbrojony mężczyzna otworzył okno i skierował broń na jednego z policjantów. Następnie mężczyzna gwałtownie się wycofał, a po krótkiej chwili cała sytuacja powtórzyła się. Tym razem inny z funkcjonariuszy wezwał mężczyznę do natychmiastowego oddania broni i zagroził, że w wypadku nieposłuszeństwa będzie strzelał. Tak też się stało. W kierunku ciągle niezidentyfikowanego mężczyzny oddano jeden strzał, który zranił go w klatkę piersiową. Policjanci, którzy weszli po paru minutach do środka domu, znaleźli tam martwego M. Fitzgeralda. Autopsja pośmiertna ujawniła wysokie stężenie alkoholu we krwi denata, natomiast leżąca przy nim strzelba była jedynie bardzo dobrą imitacją prawdziwej broni palnej.
Po tragicznym zdarzeniu zastępca szefa policji uruchomił typowe postępowanie wyjaśniające prowadzone przez urząd ds. skarg na policję. W postępowaniu tym przesłuchano w sumie 138 świadków oraz powołano kilku ekspertów. Ostatecznie jednak nie stwierdzono naruszenia przez strzelającego policjanta obowiązujących przepisów. Zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa angielskiego w sprawie śmierci M. Fitzgeralda wszczęte zostało także dochodzenie przez koronera. Postępowanie to służy oficjalnemu i wszechstronnemu ustaleniu wszystkich faktów towarzyszących przypadkowi gwałtownej śmierci, natomiast nie jest metodą ustalania winy osób, które spowodowały śmierć. Opinia końcowa koronera, przekazana następnie ławie przysięgłych, stwierdzała, iż był to przypadek „pozbawienia życia zgodnego z prawem”.

Stan prawny
Skargę w niniejszej sprawie skierowała do Strasbourga w dniu 25 maja 1999 r. Teresa Bubbins, siostra zabitego. W skardze tej sformułowane zostały dwa zarzuty pod adresem państwa pozwanego, a mianowicie: naruszenie prawa do życia poprzez użycie siły, która nie była absolutnie konieczna oraz brak przeprowadzenia adekwatnego postępowania wyjaśniającego spowodowanie śmierci (art. 2 KE) i prawa do skutecznego środka odwoławczego w systemie prawa krajowego (art. 13 KE). 
Zasadniczy argument obrony strony państwa pozwanego wobec zarzutu naruszenia warunku absolutnej konieczności użycia siły (broni palnej) sprowadzał się w tej sprawie do wyeksponowania specyfiki atmosfery towarzyszącej zdarzeniu. Podkreślano zwłaszcza istnienie niezwykle przekonujących poszlak wskazujących na fakt, iż osoba stawiająca opór poleceniom policji naruszyła prawo i, co więcej, nadal stwarzała bezpośrednie zagrożenie dla porządku publicznego w związku z tym, że była uzbrojona. 
Analizując wszystkie okoliczności faktyczne niniejszej sprawy ETPCz stwierdził, że nie ma podstaw do przyjęcia, aby funkcjonariusz, który użył broni palnej wobec M. Fitzgeralda, działał w złej wierze odnośnie konieczności ochrony własnego życia. We wcześniejszych sprawach dotyczących przypadków użycia siły przez funkcjonariuszy państwowych ETPCz stwierdzał, iż kontratypy wyszczególnione w art. 2 § 2 KE mają zastosowanie także wtedy, gdy po stronie organu państwa istnieje „uczciwe przekonanie” odnośnie potrzeby użycia siły w momencie stosowania środka przymusu, nawet gdyby ex post okazało się ono przekonaniem błędnym. Zdaniem ETPCz przyjęcie odmiennego stanowiska w tej materii byłoby równoznaczne z nierealistycznym obciążeniem państwa i jego funkcjonariuszy w toku wykonywania ich obowiązków i to czasami z wyraźną szkodą dla ich własnego życia lub życia innych osób. 
W niniejszej sprawie funkcjonariusz, który oddał śmiertelny strzał, znalazł się w obliczu osoby mierzącej do niego z broni palnej, ignorującej wszelkie wcześniejsze i bieżące ostrzeżenia i robiącej wyraźne wrażenie, iż chce z broni skorzystać. W takich okolicznościach ekstremalna reakcja funkcjonariusza – choć godna ubolewania – nie była nieproporcjonalna i nie wykroczyła poza granice tego, co było absolutnie konieczne dla eliminacji zagrożenia, które w uczciwym przekonaniu funkcjonariusza stanowiło bezpośrednie zagrożenie dla jego własnego życia oraz innych policjantów. 
Podobnie pozytywnie wypadła ocena ETPCz w odniesieniu do szczegółowego sposobu przeprowadzenia całej akcji interwencyjnej. Organy porządku publicznego wykazały bowiem należytą staranność w zakresie zaplanowania i sukcesywnej kontroli działań, w tym także czynności zabezpieczających osoby postronne. Cały przebieg akcji pozostawał pod stałą kontrolą starszego oficera policji oraz konsultowany był z doradcami do spraw taktyki użycia broni palnej. Trudno jest także założyć, aby cała akcja policji podporządkowana była ogólnej chęci jak najszybszego rozwiązania problemu w drodze użycia broni palnej. Z materiałów przedłożonych do dyspozycji ETPCz wynikała wręcz próba uniknięcia podejmowania tak drastycznych kroków, gdyż w pewnym momencie oficer przełożony wydał decyzję o wycofaniu części oddziału.
Jedynym ujawnionym natomiast mankamentem był brak na miejscu zdarzenia wykwalifikowanego negocjatora, mimo wezwania go. Jednak w kontekście ustalonej wysokiej zawartości alkoholu we krwi ofiary ETPCz stwierdził, że nie było i tak żadnej gwarancji, że udział takiej osoby mógł doprowadzić do załagodzenia konfliktu. Wreszcie, fakt, iż funkcjonariusze uzyskali w trakcie rozmowy telefonicznej informację pozwalającą na identyfikację osoby stawiającej opór (imię „Mick”) sam w sobie oraz w kontekście pozostałych okoliczności nie mógł powodować natychmiastowego rezultatu w postaci decyzji o wycofaniu uzbrojonych funkcjonariuszy. Należy przy tym pamiętać o szybkim przebiegu całego zdarzenia, które rozegrało się w krótkim czasie i łączyło się z utrzymującym stanem zagrożenia. W związku z tym decyzje operacyjne musiały być podejmowane w zależności od rozwoju sytuacji oraz posiadanych informacji. Choć zatem efekt końcowy akcji okazał się niespodziewanie tragiczny, to trudno w tym doszukać się przekroczenia przez organy państwa ich obowiązków substancjalnych wynikających z art. 2 KE (opinia jednomyślna ETPCz).
Po dokładnym zbadaniu obu trybów postępowania wyjaśniającego, które wszczęte zostały po śmierci M. Fitzgeralda, ETPCz jednomyślnie uznał, iż spełniają one w sensie jakościowym wymóg adekwatnego i rzetelnego dochodzenia, mającego wyjaśnić wszystkie okoliczności sprawy. W obu procedurach (postępowanie policyjne i prowadzone przez koronera) przesłuchano stosowną liczbę świadków, członkowie rodziny M. Fitzgeralda byli należycie informowani o poszczególnych etapach postępowania, a decyzje końcowe mogły być poddane ewentualnej kontroli sądowej. Także zatem w odniesieniu do obowiązków proceduralnych wynikających z art. 2 KE sędziowie ETPCz nie stwierdzili naruszenia przez państwo jego zobowiązań.
Osobnym problemem w niniejszej sprawie okazał się natomiast zarzut powódki dotyczący prawa do skutecznego środka odwoławczego w prawie krajowym. Zgodnie z obowiązującą w Zjednoczonym Królestwie regulacją prawną z 1976 r. dotyczącą wypadków śmiertelnych, w wypadku nagłej śmierci osoby wynikłej z działań organów państwa, która nie pozostawiła po sobie osób, które były na jej utrzymaniu, pozostali członkowie rodziny ofiary nie mieli możliwości dochodzenia odszkodowania od państwa w związku z zaistniałą szkodą czy krzywdą. 
Rozważając ten zarzut ETPCz przypomniał, że art. 13 KE ma zastosowanie tylko wtedy, gdy jednostka dysponuje rozsądnie uzasadnionym roszczeniem wynikającym z faktu naruszenia jej praw wynikających z konwencji. W tym zatem sensie standard ten nie ma statusu autonomicznego, gdyż musi występować łącznie (kumulatywnie) z innym standardem substancjalnym KE. Przypomnijmy, że w niniejszej sprawie ETPCz nie dopatrzył się naruszenia art. 2 KE. Tym niemniej – co wyraźnie podkreślono w uzasadnieniu – fakt ten nie pozbawia skargi powódki cechy niezbędnej „sporności” i zasadności dla potrzeb art. 13 KE. 
Choć zatem procedury wyjaśniające prowadzone po śmierci M. Fitzgeralda uznane zostały za zgodne z warunkami art. 2 KE dotyczącymi obowiązków proceduralnych państwa, to jednak w dalszej kolejności, w żadnym postępowaniu sądowym nie doszło do jakiegokolwiek rozważenia odpowiedzialności odszkodowawczej policji za szkody wynikłe z podjętych przez nią działań. Kwestie takie powinny być bowiem rozstrzygane w odrębnym trybie proceduralnym, poddanym innym regułom prawa i standardom dowodowym. Natomiast ETPCz podkreśla, że zwłaszcza w przypadku naruszeń prawa do życia (art. 2 KE) oraz zakazu tortur (art. 3 KE), które mają rangę jednych z najbardziej fundamentalnych postanowień konwencji, możliwość uzyskania zadośćuczynienia za doznane w wyniku tego krzywdy, powinna być – co do zasady – dostępna, jako część ogólnego naprawienia szkody. W przypadku regulacji prawnej z 1976 r. nie było wątpliwości co do tego, że powódka została całkowicie wykluczona z grona osób uprawnionych do dochodzenia odszkodowania za krzywdę wynikającą ze śmierci jej brata, co jest równoznaczne z naruszeniem jej prawa do skutecznego środka odwoławczego w rozumieniu art. 13 KE (stosunkiem głosów 6:1).
W związku z tą trzecią konkluzją ETPCz w części odszkodowawczej swojego wyroku zasądził na rzecz powódki tytułem słusznego zadośćuczynienia za krzywdę kwotę 10 tys. euro.