Bożena Gronowska
Wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu z dnia 28 kwietnia 2005 r. w sprawie Buck przeciwko Niemcom. (dot. przeszukania pomieszczeń i zajęcia dokumentów w kontekście poszanowania prywatności)
Uwagi ogólne
W katalogu praw zawartych w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 1950 r. (KE) szeroko rozumiana prywatność jednostki uregulowana została w art. 8. W standardzie tym wyliczono podstawowe elementy składające się na ogólną koncepcję prywatności, tj. życie prywatne, życie rodzinne, korespondencję oraz tzw. mir domowy. W prezentowanej aktualnie sprawie w grę wchodzi właśnie ta ostatnia kategoria w związku z przeprowadzeniem czynności przeszukania pomieszczeń oraz zajęcia dokumentów dla celów dowodowych prowadzonego postępowania w sprawie o wykroczenie drogowe. Zaistniały w tym przypadku problem nabiera specyficznego wydźwięku w związku z tym, iż w grę wchodzą pomieszczenia firmy należącej do powoda, a zatem zarówno pomieszczenia mieszkalne, jak i te, w których prowadzona jest działalność stricte zawodowa.
Na tle tej sprawy Europejski Trybunał Praw Człowieka (ETPCz) miał okazję raz jeszcze przypomnieć swoją szeroką interpretację pojęcia „mir domowy” („dom”), którym posłużono się w KE, a tym samym nakreślić szeroki zakres prywatności jednostki. Zdecydowanie wykracza ona bowiem poza tradycyjnie intymne sfery życia człowieka i właściwie otwiera się na wszelkie relacje międzyludzkie, a więc także te o charakterze oficjalno-zawodowym. W wielokrotnie powtarzanej opinii ETPCz personalne kontakty zawodowe mogą wywierać znaczący wpływ na rozwój osobowości człowieka i w konsekwencji determinować ogólny tryb jego życia. To przecież w toku życia zawodowego człowiek nawiązuje różne relacje międzyludzkie, które mogą być niezwykle istotne także dla sfery ściśle osobistej. Zatem nie ma powodu, by obie sfery rozgraniczać i traktować rozłącznie w kontekście standardu art. 8 KE. 
Stan faktyczny
W sierpniu 1996 r. władze miejskie Dettingen, małego niemieckiego miasta, wystosowały mandat w wysokości 120 marek wobec V. B. za to, iż prowadząc samochód należący do prywatnej spółki jego ojca – Jurgena Bucka, przekroczył on dozwoloną prędkość. Dowodem w sprawie był zapis i zdjęcie sporządzone przez radar uliczny, na podstawie którego nie można było jednak w sposób jednoznaczny zidentyfikować osoby prowadzącej samochód. Ukarany wniósł we wrześniu sprzeciw od tej decyzji i w konsekwencji w marcu 1997 r. wszczęte zostało postępowanie karne sądowe. W trakcie tego postępowania V. B. nie przyznawał się do winy i twierdził, że w krytycznym dniu teoretycznie blisko piętnaście osób pracujących w firmie mogło prowadzić samochód, którym przekroczono dopuszczalną prędkość. Wezwany w charakterze świadka Jurgen Buck odmówił składania zeznań jako osoba najbliższa dla obwinionego.
W związku z trudnościami dowodowymi posiedzenie sądu odroczono do 19 marca 1997 r. Natomiast w dniu 13 marca 1997 r. do powoda zgłosił się policjant domagając się dostarczenia stosownych informacji dotyczących pracowników firmy, które były niezbędne dla potrzeb procesu prowadzonego przeciwko V. B. Ponieważ powód odmówił dobrowolnego wydania takich informacji tego samego dnia we wczesnych godzinach popołudniowych policja – działając w oparciu o nakaz sądowy – przeprowadziła przeszukanie pomieszczeń firmy powoda, w tym także pomieszczeń mieszkalnych oraz dokonała zajęcia szeregu dokumentów personalnych dotyczących sześciu osób zatrudnionych w firmie. Wobec tych czynności procesowych powód wniósł sprzeciw do sądu, jednak bez pozytywnego dla siebie rezultatu. W uzasadnieniu decyzji sądu oddalającej sprzeciw – nota bene adresowanej nie do powoda, a do jego syna – podniesiono, że zarówno przeszukanie, jak i zajęcie dokumentów były istotne z punktu widzenia potrzeb dowodowych procesu prowadzonego przeciwko synowi powoda i mogły prowadzić do uwolnienia go od stawianych zarzutów. Natomiast samo zaskarżenie przeszukania było bezzasadne w związku z tym, iż czynność ta została już faktycznie przeprowadzona. Należy dodać, że w czasie prowadzenia kwestionowanego postępowania oficjalne stanowisko sądów odnośnie skuteczności sprzeciwów od decyzji o przeszukaniu łączyło ją wyłącznie z momentem do czasu przeprowadzenia czynności. Podkreślono także, iż po sporządzeniu kopii zgromadzonych dokumentów ich oryginały zostały niezwłocznie zwrócone powodowi. 
W dniu 30 czerwca 1997 r. powód wniósł skargę konstytucyjną, w której podniósł liczne mankamenty proceduralne w prowadzonym przeciwko jego synowi postępowaniu, w tym m.in. fakt niemożliwości ustalenia przez sąd pierwszej instancji personaliów osoby faktycznie prowadzącej samochód, którym przekroczono dozwoloną prędkość. W tym także okresie Federalny Trybunał Konstytucyjny wprowadził istotną zmianę w dotychczasowej linii orzeczniczej, uznając możliwość skutecznego zaskarżania decyzji o przeszukaniu także ex post, tj. już po wykonaniu czynności procesowej. W sprawie Jurgena Bucka zmiana ta nie miała istotnego znaczenia, gdyż we wrześniu 1997 r. oddalono jego skargę konstytucyjną, w związku z uznaniem racji sądu niższej instancji. 
Natomiast w kwestionowanym przez powoda postępowaniu karnym doszło do ostatecznego skazania V. B. za popełnienie wykroczenia drogowego na karę grzywny. Swoje przekonanie odnośnie tożsamości sprawcy sąd powziął na podstawie opinii ekspertów opracowanej w oparciu o powiększenie zdjęcia radarowego i porównania go ze zdjęciem paszportowym obwinionego. W dniu 19 sierpnia 1997 r. wyrok ten uprawomocnił się.
Stan prawny
Jurgen Buck wniósł skargę do Strasbourga w dniu 18 marca 1998 r. i zarzucał w niej, iż niemieckie organy procesowe przeprowadziły przeszukanie pomieszczeń jego firmy z naruszeniem standardu art. 8 KE.
W stosunku do tego zarzutu ETPCz zastosował tradycyjny test kontrolny oparty o trzy kryteria, tj. legalności, celowości i proporcjonalności. Natomiast punktem wyjścia oceny było udzielenie odpowiedzi na pytanie o zaistnienie ingerencji w prawo chronione przez KE. Choć strona państwa pozwanego zgadzała się z powodem odnośnie możliwości powoływania się w tej sprawie na kategorię „domu”, chronioną w trybie art. 8 KE, to ETPCz i tak powtórzył swoją dotychczasową interpretację. ETPCz przypomniał, że pojęcie „dom”, którym posłużono się w art. 8 KE, oznacza nie tylko dom prywatny jednostki. Argumentem przemawiającym za szerszą interpretacją jest francuskojęzyczna wersja art. 8 KE („domicyle”), która w potocznym rozumieniu ma szersze konotacje i może rozciągać się także np. na biura zawodowe konkretnej osoby. W konsekwencji, kategoria „dom” powinna być rozumiana jako obejmująca także zarejestrowane biuro spółki prowadzonej przez osobę prywatną, jak również zarejestrowane i należące do osoby prawnej biura, oddziały lub inne pomieszczenia zawodowe. W sprawie Jurgena Bucka przeprowadzono przeszukanie zarówno pomieszczeń typowo mieszkalnych, jak i przeznaczonych do prowadzenia działalności zawodowej, a zatem w odniesieniu do obu kategorii pomieszczeń można mówić o dokonaniu ingerencji w „dom”. W świetle tej konkluzji ETPCz odstąpił od oceny tego, czy w niniejszej sprawie doszło także do ingerencji w prawo do poszanowania życia prywatnego powoda. 
Zgodnie z konstrukcją standardu art. 8 KE możliwe jest dokonanie ingerencji w poszczególne, wyliczone w tym przepisie dobra jednostki, jednak pod warunkiem spełnienia reguł klauzuli imitacyjnej (art. 8 § 2 KE). Przeprowadzony przez ETPCz test legalności ingerencji doprowadził w niniejszej sprawie do pozytywnej konkluzji, gdyż organy procesowe działały niewątpliwie w oparciu o stosowne przepisy prawa krajowego i wydane na ich podstawie decyzje. Dodatkowym argumentem w tej materii był fakt, iż wszystkie sądy krajowe zaangażowane w niniejszej sprawie (włącznie z Federalnym Trybunałem Konstytucyjnym) uznały legalność zarówno przeszukania, jak i zajęcia dokumentów. 
W swojej skardze Jurgen Buck kwestionował celowość przeprowadzonych czynności, gdyż uznawał je za rodzaj rewanżu i szykanowania ze strony organów procesowych, w związku z tym, iż zdecydowanie odmówił dobrowolnej współpracy i składania zeznań w prowadzonym postępowaniu. Z kolei, strona państwa pozwanego w charakterze celu prawowitego, usprawiedliwiającego ingerencję w prawo powoda, podawała potrzebę „ochrony porządku publicznego”, „zapobiegania przestępczości” oraz – w kontekście przepisów ograniczających prędkość pojazdów – także konieczność „ochrony praw i wolności innych osób”, tj. innych uczestników ruchu drogowego. 
 W uzasadnieniu decyzji sądu o przeprowadzeniu przeszukania znalazła się wzmianka o tym, iż jego celem była identyfikacja osoby odpowiedzialnej za przekroczenie dozwolonej prędkości. Ten właśnie argument ETPCz przyjął jako podstawowy, natomiast pozostałe kwestie podnoszone przez powoda uznał za twierdzenia o charakterze czysto spekulacyjnym. Jeżeli zatem decyzja o przeszukaniu została wydana w celu znalezienia dokumentów, w oparciu o które można było zidentyfikować pracownika firmy poszukiwanego w związku z popełnionym wykroczeniem drogowym, to jest to decyzja zgodna z celami wskazanymi w KE, a mianowicie potrzebą zapobiegania przestępczości oraz ochroną praw innych osób (ochrona życia i zdrowia innych użytkowników dróg).
Ostatnia kwestia pozostająca do rozstrzygnięcia dotyczyła proporcjonalności ingerencji, a więc oceny na ile była ona „konieczna w społeczeństwie demokratycznym”. W opinii powoda środki procesowe typu przeszukanie i zajęcie przedmiotów powinny stanowić ultima ratio, a więc być stosowane jedynie w ostateczności, tj. wtedy, gdy inne sposoby uzyskania potrzebnych informacji zawiodły. W tym zaś względzie organy procesowe – jak twierdził J. Buck – nie zwróciły się do niego wyraźnie o dobrowolne wydanie poszukiwanych dokumentów. Oznacza to naruszenie warunku proporcjonalności, tym bardziej, iż przeprowadzone czynności zaszkodziły dobrej reputacji firmy i w efekcie negatywnie mogły się odbić na jej dochodach. Całe zdarzenie miało miejsce w niewielkiej miejscowości, a zatem wiadomość o nim bardzo szybko rozpowszechniła się w społeczności lokalnej. Nie bez znaczenia dla takiej oceny sytuacji jest również fakt, iż przecież chodziło jedynie o drobne wykroczenie drogowe, a nie o przestępstwo o dużym ciężarze gatunkowym.
Zgodnie z ustaloną linią orzeczniczą ETPCz pojęcie „konieczności” implikuje istnienie palącej potrzeby społecznej w zakresie dokonania ingerencji danego typu, a w szczególności to, że ingerencja jest proporcjonalna do chronionego celu prawowitego. W swojej dotychczasowej praktyce ETPCz konsekwentnie utrzymywał, że państwa–strony KE mogą korzystać z przeszukania pomieszczeń i zajęcia przedmiotów dla celów procesowo-dowodowych w przypadku pewnych typów przestępstw. W sprawach podobnych do niniejszej ETPCz zwracał uwagę na dwie podstawowe kwestie, tj. na ile ustawodawstwo krajowe wyposaża jednostki w adekwatne i skuteczne gwarancje zabezpieczające przed nadużyciami i po drugie, na ile okoliczności każdej ze spraw usprawiedliwiają konieczność dokonania takiego typu ingerencji. W tym drugim przypadku zwraca się uwagę m.in. na ciężar gatunkowy przestępstwa, w sprawie którego wykorzystuje się przeszukanie i zajęcie; sposób i okoliczności wydania nakazu przeszukania, a zwłaszcza to, czy inne dowody były dostępne w tym czasie; treść i zakres nakazu, w tym charakter pomieszczeń podlegających przeszukaniu; zastosowanie niezbędnych zabezpieczeń, by skutki przeszukania utrzymać w rozsądnych granicach, a także rozmiar możliwych reperkusji dla reputacji osoby, wobec której podjęto wspomniane środki procesowe. 
W odniesieniu do kwestii gwarancji chroniących jednostkę przed nadużyciami ze strony organów procesowych ETPCz w niniejszej sprawie wyeksponował następujące fakty. W świetle prawa niemieckiego przeszukanie i zajęcie przedmiotów mogły być zarządzone przez sędziego i to na warunkach ściśle i restrykcyjnie określonych w kodeksie postępowania karnego. W 1997 r. Trybunał Konstytucyjny Niemiec zmienił także swoje stanowisko – i to w kierunku korzystnym dla osób, u których prowadzono przeszukanie – uznając, iż osoby takie skutecznie mogą wnosić zażalenie ex post, a więc na już dokonane przeszukanie. Wprawdzie w postępowaniu dotyczącym syna powoda pojawiło się kilka mankamentów proceduralnych – m.in. sąd pierwszej instancji zupełnie zignorował to, że powód nie był oskarżony o przestępstwo, że to on, a nie jego syn wniósł zażalenie. Zdaniem ETPCz nie były one jednak na tyle istotne, by przekreślić gwarancyjny potencjał niemieckiej regulacji prawnej dotyczącej instytucji przeszukania pomieszczeń i zajęcia przedmiotów.
Przeprowadzając test proporcjonalności w niniejszej sprawie, ETPCz stwierdził, iż chodziło w tym przypadku o zwykłe wykroczenie drogowe. Z punktu widzenia systemu niemieckiego prawa karnego ta kategoria czynów nie należy do przestępstw kryminalnych, a zatem w grę wchodzi stosunkowo niewielki ciężar gatunkowy czynu. Co więcej, postępowanie dotyczyło osoby uprzednio w ogóle nie karanej. W uzasadnieniu wyroku ETPCz stwierdza się także, iż nawet jeżeli zarzucane wykroczenie zostało popełnione przy użyciu samochodu należącego do firmy powoda, to całe postępowanie w tej sprawie nie było prowadzone przeciwko niemu, ale jego synowi, a więc stronie trzeciej. Sposób i okoliczności zarządzenia dokonania przeszukania wiązały się z intencją potwierdzenia wersji obwinionego odnośnie tego, że wykroczenie popełnione zostało przez inną osobę. Chodziło zatem o zweryfikowanie linii obrony syna powoda. W trakcie wykonywania decyzji o przeszukaniu powód został wstępnie zapytany o poszukiwane dokumenty, a zatem miał możliwość ich dobrowolnego wydania. Co jednak okazało się znamienne to fakt, iż sąd pierwszej instancji wydał swój wyrok skazujący zaledwie 6 dni po dokonaniu przeszukania i to w oparciu jedynie o dowody fotograficzne (porównanie zdjęcia sporządzonego przez radar ze zdjęciem paszportowym V. B.), a zatem przeszukanie i zajęcie dokumentów nie stanowiły jedynego sposobu dla ustalenia osoby winnej popełnienia wykroczenia przekroczenia dopuszczalnej prędkości. 
Zastrzeżenia sędziów ETPCz wzbudził także ogólny i szeroki zakres decyzji o przeszukaniu. Skoro w uzasadnieniu nie podano żadnych racji usprawiedliwiających konieczność poszukiwania niezbędnych dokumentów służbowych także w pomieszczeniach prywatnych powoda, to oznacza to, że decyzja ta nie ograniczała się jedynie do tego, co było nieodzowne z uwagi na okoliczności sprawy. 
Wreszcie, nie bez znaczenia dla ostatecznej opinii ETPCz był fakt, iż całe zdarzenie miało miejsce w mieście liczącym ok. 10 tys. mieszkańców. W takich warunkach bulwersujące opinie publiczną czynności procesowe łatwo się rozpowszechniają i muszą mieć negatywne reperkusje dla reputacji danej osoby, jak również dla prowadzonej przez nią firmy. W niniejszej sprawie należy pamiętać, że to nie powód był podejrzany o popełnienie wykroczenia drogowego. 
W uzasadnieniu swojego wyroku ETPCz podkreślił, iż państwa dla celów zapobiegania przestępczości oraz ochrony praw innych osób mogą posługiwać się – dla celów szczególnej i ogólnej prewencji – takimi środkami procesowymi, jak przeszukanie i zajęcie przedmiotów, jednak tylko w takim zakresie, w jakim zdobycie niezbędnych dowodów winy osób oskarżonych (obwinionych) nie jest możliwe w inny sposób. Biorąc pod uwagę wszystkie ustalone okoliczności niniejszej sprawy ETPCz stosunkiem głosów 4:3 stwierdził naruszenie przez niemieckie organy procesowe standardu art. 8 KE.