Izabela Stolarczyk
Oszustwo kredytowe – art. 297 § 1 k.k.
Kodeks karny, który wszedł w życie w dniu 1 września 1998 r., w rozdziale XXXVI zatytułowanym „Przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu”, zawiera trzynaście artykułów przejętych z ustawy z dnia 12 października 1994 r o ochronie obrotu gospodarczego, w tym art. 297, stanowiący odpowiednik tzw. oszustwa kredytowego, subwencyjnego oraz związanego z uzyskaniem zamówienia publicznego, przewidzianego w art. 3 tej ustawy.
Art. 297 w zasadzie przejął z art. 3 ustawy o ochronie obrotu gospodarczego jurydyczny kształt przestępstwa, wprowadzając do niego kilka zmian.
W formie przyjętej przez ten kodeks, w art. 297 § 1 uzupełniono znamiona oszustwa kredytowego przez dodanie po słowach „w celu uzupełnienia” sformułowania – „dla siebie lub innej osoby”. Do wymienionych w art. 3 ustawy z 1994 r. instytucji wsparcia finansowego, na których uzyskanie skierowane jest zachowanie się sprawcy w art. 297 § 1, dodano pożyczkę bankową. Uzupełniono także określenie znamion czynności wykonawczej, polegającej na przedkładaniu nierzetelnych oświadczeń, wskazując, że relewentne z punktu widzenia odpowiedzialności karnej są jedynie oświadczenia pisemne. Pewne zmiany kodeks wprowadził także do klauzuli niekaralności przewidzianej w art. 297 § 3. Obok głównej przesłanki niekaralności, zapobieżenie wykorzystaniu kredytu, pożyczki bankowej, gwarancji kredytowej lub subwencji, w art. 297 § 3 przewidziano przesłankę polegającą na zrezygnowaniu z zamówienia publicznego lub dotacji albo zaspokojeniu roszczeń pokrzywdzonego.
Konstrukcja przestępstwa określonego w art. 297 nawiązuje do odpowiednich typów czynu zabronionego w k.k. RFN, a mianowicie do § 264 k.k. RFN penalizującego tzw. oszustwo subwencyjne (Subventinsbetrug) oraz do § 265b k.k. RFN penalizującego oszustwo kredytowe (Kapitalanlagebetrug), choć w kilku szczegółach różniła się od niego.
Aktualnie wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej muszą w swym ustawodawstwie wewnętrznym zapewnić ochronę interesów finansowych Wspólnoty. W szczególności chodzi o ochronę interesów budżetowych Wspólnot Europejskich. Budżet Wspólnot Europejskich stanowi bowiem podstawę wykonywania zadań wspólnotowych. Środki, które są gromadzone w ramach budżetu, służą przede wszystkim finansowaniu wspólnych polityk gospodarczych: rolnictwa, rybołówstwa, transportu, a także finansowaniu zadań związanych z osiągnięciem spójności gospodarczej i społecznej. Są one dostępne w szerokim zakresie dla instytucji i innych organów państw członkowskich i podmiotów indywidualnych. Dostęp do znaczących środków stwarza pokusę popełniania czynów godzących w interesy finansowe Wspólnot.
Na dorobek prawny Unii Europejskiej w zakresie ochrony jej interesów finansowych składają się akty przyjęte w ramach Tytułu VI Traktatu o Unii Europejskiej, acquis Schengen, akty innych organizacji międzynarodowych, np. Konwencje OECD, wybrane konwencje Rady Europy oraz konwencje przyjęte w ramach Europejskiej Współpracy Politycznej. Już mocą Traktatu z Maastrich wprowadzono do Traktatu ustanawiającego Wspólnotę Europejską art. 209a (obecnie art. 280), który nałożył obowiązek zwalczania malwersacji i innych działań popełnianych na szkodę interesów finansowych za pomocą środków odstraszających, efektywnych i równoważnych. Przepis ten ustanowił także obowiązek koordynacji działań ochronnych, a ponadto upoważnił Radę do wydawania aktów wykonawczych, wszakże z zastrzeżeniem, aby nie wkraczały one w sferę prawa karnego państw członkowskich. Rada skorzystała z tego upoważnienia, wydając zwłaszcza dwa rozporządzenia: nr 2988/95 z dnia18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich oraz nr 2185/96 z dnia 11 listopada 1996 r. dotyczące kontroli i inspekcji na miejscu przeprowadzonej przez Komisję w celu ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich przed malwersacjami i innymi nieprawidłowościami. Stosownie do wymienionych aktów prawa międzynarodowego, interesy Wspólnot Europejskich podlegają ochronie na płaszczyźnie administracyjnoprawnej, cywilnoprawnej i karnoprawnej. W tym ostatnim względzie, zdecydowane stanowisko państw Unii Europejskiej, co do zapewnienia karnoprawnej ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich zostało wyrażone w Uchwale Rady z dnia 6 grudnia 1994 r. W sprawie ochrony prawnej interesów Wspólnot, a następnie w Konwencji z dnia 26 lipca 1995 r. o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich, sporządzonej na podstawie art. K.3 Traktatu o Unii Europejskiej. W uzupełnieniu tej Konwencji podpisano trzy protokoły. Pierwszy, z dnia 27 września 1996 r., o odpowiedzialności karnej funkcjonariuszy publicznych Unii Europejskiej i funkcjonariuszy poszczególnych państw członkowskich za czyny powodujące lub mogące powodować szkodę majątkową dla interesów finansowych Wspólnot Europejskich. Drugi, z dnia 19 czerwca 1997 r., zawierający postanowienia dotyczące ustalenia zasad odpowiedzialności karnej osób prawnych za oszustwo, korupcję i „pranie brudnych pieniędzy” oraz obowiązku uznania przestępstwa „prania brudnych pieniędzy” za wynik oszustwa finansowego na szkodę interesów finansowych Wspólnot Europejskich. Trzeci, z dnia 29 listopada 1996 r. w sprawie interpretacji zagadnień wstępnych Konwencji o ochronie interesów finansowych przez Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich. Pierwszy wspomniany protokół przyczynił się do późniejszego przyjęcia przez państwa członkowskie Unii Konwencji w sprawie zwalczania korupcji urzędników Wspólnot Europejskich lub urzędników państw członkowskich Unii Europejskiej, która sporządzona została na podstawie art. K.3 ust. 2 lit. c Traktatu Unii Europejskiej i którą należy traktować jako uzupełnienie aktów prawnych dotyczących ochrony interesów finansowych wspólnot. Konwencja o ochronie interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Nr C 3) domagała się rozszerzenia ochrony udzielanej prawem karnym poszczególnych państw na te interesy. Zawarta w niej definicja tzw. oszustwa na szkodę interesów finansowych Wspólnot Europejskich przewiduje o wiele szerszy zasięg, niż ten który był określony w art. 297 w jego dotychczasowym brzmieniu. Obejmuje ona: 1) w kwestii wydatków – wszelkie świadome działanie lub zaniechanie odnoszące się do wykorzystania lub przedłożenia fałszywych, niekompletnych lub nieścisłych oświadczeń lub dokumentów, w wyniku czego doszło do przekazania i zatrzymania dla siebie nienależnych funduszy pochodzących z ogólnego budżetu Wspólnot Europejskich lub z budżetów zarządzanych przez albo w imieniu Wspólnot Europejskich, nieudostępniania wbrew ciążącemu obowiązkowi określonych, związanych z tymi funduszami informacji, spożytkowanie przyznanych środków na inne aniżeli określone cele; 2) w kwestii przychodów – wszelkie umyślne działanie lub zaniechanie polegające na: wykorzystaniu lub przedłożeniu fałszywych, niekompletnych lub nieścisłych oświadczeń, albo zasoby dokumentów, w wyniku czego pomniejszone zostały zasoby należne ogólnemu budżetowi Wspólnot Europejskich lub budżetów zarządzanych przez lub w imieniu Wspólnot Europejskich, nieudostępnieniu, wbrew ciążącemu obowiązkowi, określonych, związanych z tymi należnościami informacji, powodujące również uszczuplenie tych zasobów, sprzeniewierzenie legalnie uzyskanych korzyści powodujące taki sam skutek.
Ostatni człon tej definicji odnosi się do tzw. przestępstw obchodzenia prawa, zwanych także działaniami pozorującymi. Według K. Tiedemanna, karygodność takich zachowań wyraża się tym, że sprawca, świadomy celu normy, godzi w ten cel, unikając przy tym naruszenia przepisu, u którego podstaw legł taki cel. Takie jego zachowanie tylko pozornie (sztucznie) pozostaje w zgodzie z obowiązującą normą”.
Z uwagi na fakt, że na każde z państw członkowskich Konwencja nakłada obowiązek podjęcia niezbędnych i odpowiednich działań mających na celu wprowadzenie do wewnętrznego prawa karnego podanej wyżej definicji oszustwa jako przestępstwa, a nadto, że państwa członkowskie mają podjąć niezbędne działania w celu zapewnienia, aby świadome przygotowywanie lub przekazanie fałszywych, nieścisłych lub niekompletnych oświadczeń lub dokumentów, prowadzące do wymienionego wcześniej oszustwa, również zostało poddane penalizacji, polski ustawodawca znowelizował art. 297 k.k., aby spełnić te wymogi, przynajmniej w zakresie ochrony wydatków unijnych.
Trzeba jednak wskazać, że konieczność podjęcia takich działań legislacyjnych obciąża ustawodawcę tych państw członkowskich, w których wskazane wyżej zachowania nie byłyby karane jako oszustwo lub jako czyny karalne z tytułu współudziału, nakłaniania lub usiłowania popełnienia oszustwa zgodnie z zawartą w Konwencji definicją oszustwa.
Polski ustawodawca, nowelizując art. 297 i wychodząc na przeciw oczekiwaniom Unii, postąpił tak jakby w prawie polskim, nie było do tej pory możliwości ścigania określonego przez Wspólnotę oszustwa, dokonanego na szkodę jej interesów, w szczególności w kwestii środków wydatkowanych z budżetu unijnego.
Do tej pory dobrami prawnymi chronionymi przez art. 297 k.k. były w pierwszej kolejności wymienione w tym przepisie instytucje kredytu, pożyczki bankowej, gwarancji kredytowej, dotacji, subwencji oraz zamówienia publicznego, chodziło o objęcie ochroną rzetelności i prawidłowości obrotu gospodarczego, w tym w zakresie środków finansowych z reguły publicznych, które wskutek oszukańczych działań, skutkujących podjęciem wadliwych decyzji, mogłyby zostać wykorzystane niezgodnie z ich przeznaczeniem, nie wyłączając możliwości ich utraty. Przy czym chodziło o ochronę podmiotów krajowych czy przynajmniej mających swoje siedziby czy oddziały w Polsce.
W literaturze zgodnie stwierdzano, że dobra chronione tym przepisem mają charakter abstrakcyjny. Stanowią je bowiem przede wszystkim wymienione w tym przepisie instytucje, podczas gdy mienie, majątek są w nim tzw. obocznym przedmiotem ochrony. Zakłócenie funkcjonowania tych instytucji osłabia ich skuteczność jako elementów systemu gospodarczego i instrumentów interwencjonizmu państwowego w działalność gospodarczą oraz pokładane zaufanie. W sumie zamachy na te instytucje zagrażają ponadindywidualnym i nie tylko gospodarczym interesom społeczeństwa.
W literaturze podkreśla się też, że są to instytucje szczególnego zaufania, chronią nie tylko prawidłowość funkcjonowania obrotu gospodarczego, ale też związane z nim ponadindywidualne interesy społeczności poszczególnych krajów, a także aktualnie interesy finansowe Wspólnot Europejskich.
Jak zauważa O. Górniok, w dotychczasowym brzmieniu tego przepisu, z chronionych tym przepisem instytucji kredytu, pożyczki bankowej, gwarancji kredytowej, dotacji subwencji, zamówienia publicznego w zasadzie tylko pożyczka bankowa oraz zamówienie publiczne nie nastręczały wątpliwości co do ich znaczenia w kontekście art. 297 k.k.
Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 – Prawo bankowe nie definiuje bezpośrednio nazwy „pożyczka bankowa”, ale wymienia ją wśród innych instrumentów bankowych i podkreśla jej odrębność w szczególności w odniesieniu do kredytu, polegającą na tym, że w przypadku pożyczki przedmiotem umowy są zawsze znaki pieniężne, a więc szczególnego rodzaju rzeczy ruchome, na podstawie umowy pożyczki przenoszona jest własność określonej ilości pieniędzy (wypłata gotówki); pożyczka przyznawana jest bez określenia celu jej przeznaczenia; pożyczka wypłacana jest jednorazowo; pożyczka może być nieoprocentowana.
Ogólna definicja pożyczki zawarta jest w art. 720 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy określonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości. Co istotne, omawiana nowelizacja odstępuje od uzupełnienia nazwy pożyczka przymiotnikiem bankowa, co nie ogranicza jej tylko do pożyczek udzielanych przez bank, lecz jak wynika z aktualnego brzmienia art. 297 k.k., udzielać jej mogą wszystkie podmioty w nim określone.
Już na tle ustawy z 1994 r. o ochronie obrotu gospodarczego wiele kontrowersji budziło pojęcie kredytu. Jedni z komentatorów ustawy uważali, że należy je odnieść wyłącznie do umów kredytowych, w których jedną ze stron jest bank, inni natomiast twierdzili, że należy je odnosić do wszystkich kredytów, także towarowych, udzielanych przez inne aniżeli banki podmioty gospodarcze.
Wówczas wątpliwość tę rozstrzygnęło wprowadzone Kodeksem Karnym z 1997 r. unormowanie art. 297 § 1 k.k., które w stosunku do art. 3 ustawy o ochronie obrotu towarowego zakres przedmiotowy tego przestępstwa rozszerzyło o pożyczkę bankową. Uzasadniała to specyfika tej usługi bankowej odróżniająca ją od kredytu w szerokim znaczeniu tego pojęcia, który nie musi być udzielany przez instytucję bankową. Jednak już po wprowadzeniu tego przepisu nadal dla wielu autorów problematyczna pozostała kwestia, czy w nazwie kredyt mieści się tylko umowa kredytu bankowego czy wszystkie instytucje prawne, w jakich występuje element kredytu, w tym także kredyt towarowy. Za ograniczeniem tej nazwy – jako znamienia art. 297 k.k. – do kredytu bankowego opowiedzieli się J. Wojciechowski i J. Skorupka. Za szerszym jej rozumieniem, obejmującym wszelki kredyt (także towarowy), wypowiedzieli się: O. Górniok, B. Ratajczak oraz P. Kardas.
Zwolennicy pierwszej koncepcji twierdzili, że umowa nazywana kredytową uregulowana jest tylko w Prawie bankowym, podczas gdy kodeks cywilny definiuje tylko umowę pożyczki. Z faktu, że tylko umowa kredytu bankowego jest prawnie uregulowana, wyprowadzali wniosek, iż poza nią kredyt jako pojęcie prawne nie istnieje, a prawnokarna ochrona powinna się ograniczać do prawnie regulowanego kredytu. Nie można jednak nie dostrzegać mechanizmów i zasad rządzących gospodarką rynkową, gdzie w rzeczywistości handlowej, w walce o klienta, stosowane są liczne transakcje, zawierane umowy nienazwane, które zawierają elementy kredytowe. Trudno uznać za niezasługujące na ochronę prawną, w ramach wolności umów, tylko dlatego, że nie są ściśle prawnie uregulowane.
Jak zauważa O. Górniok nazwa kredyt uzupełniana niegdyś określeniem „kupiecki” używana była i jest zarówno w profesjonalnym języku środowisk gospodarczych, jak i w języku potocznym. Za nadaniem znamieniu „kredyt” w kontekście art. 297 k.k. szerszego znaczenia przemawiały dyrektywy wykładni językowej, jak i celowościowej. Ustawodawca jeszcze przed omawianą nowelizacją nie ograniczył zasięgu znaczeniowego tej nazwy określeniem „bankowy”, stosując taki zabieg przy instytucji pożyczki, którą nazwał bankową. Zasięg stosowania kredytu towarowego w dojrzałej gospodarce rynkowej jest o wiele szerszy aniżeli bankowego, a jednocześnie jest on tam zagrożony w większym stopniu niż kredyt bankowy. Banki, aby zabezpieczyć swe interesy i wykorzystując możliwości, jakie posiadają, stworzyły system informacji o wiarygodności potencjalnych klientów, z którego mogą skutecznie korzystać, stworzenie zaś takich mechanizmów przez liczne drobne podmioty gospodarcze, które sprzedają towary w systemie kredytowym, jest znacznie trudniejsze. Stąd też dokonana ustawą z dnia 18 marca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks wykroczeń nowelizacja art. 297 § 1 k.k., gdzie określono podmioty, które udzielając kredytu czy pożyczki, korzystają z ochrony prawnokarnej, jaka statuuje ten przepis, a którymi są: a) bank, b) jednostki organizacyjne prowadzące podobną działalność gospodarczą na podstawie ustawy i c) organy lub instytucje dysponujące środkami publicznymi, jest ze wszech miar pożądana. Zabezpieczono w ten sposób interesy innych aniżeli banki, w szczególności mniejszych, uczestników obrotu gospodarczego, korzystających z instytucji o charakterze kredytu.
Trzeba też zwrócić uwagę na wskazaną przez ustawodawcę trzecią grupę podmiotów, a właściwie grupy podmiotów, które zostały wyraźnie objęte ochroną karnoprawną, a którą ustawodawca zbiorczo określił jako organy lub instytucje dysponujące środkami publicznymi. Konieczność objęcia ich ochroną, jak się wydaje, była również powodem dokonanej zmiany w treści art. 297 k.k.
Podmioty te nie zostały wskazane, czy nazwane przez ustawodawcę, zidentyfikować je można przez instrumenty prawne, którymi dysponują i które objęte są tą szczególną ochroną, jaką daje omawiany przepis. Instrumentami tymi są oprócz omówionej pożyczki i kredytu: poręczenie, gwarancja, akredytywa, dotacja, subwencja, potwierdzenie przez bank zobowiązania wynikającego z poręczenia, z gwarancji lub podobnego świadczenia pieniężnego na określony cel gospodarczy, a także elektroniczny instrument płatniczy.
Środki publiczne to środki pochodzące z budżetu państwa lub budżetów jednostek samorządu terytorialnego, przeznaczone na działalność bieżącą i inwestycyjną, środki pozostające w dyspozycji państwowych funduszy celowych, środki, na które Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego udzieliły poręczenia, gwarancji albo dofinansowały koszt obsługi kredytu, a także przyznane na podstawie umów międzynarodowych środki pomocy zagranicznej, chyba że umowy te określają odmienne procedury wykorzystania tych środków (art. 2 pkt 9 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. – Prawo zamówień publicznych). Środkami publicznymi są też środki uzyskane z budżetu Wspólnoty Europejskiej.
W dokonanej nowelizacji art. 297 k.k. odstąpiono od ograniczenia zakresu pojęcia „gwarancja” przymiotnikiem „kredytowa”. Przez gwarancję kredytową rozumieć należy – zgodnie z art. 81 Prawa bankowego – jednostronne zobowiązanie banku–gwaranta, że po spełnieniu przez podmiot uprawniony (beneficjenta gwarancji) określonych warunków zapłaty, które mogą być stwierdzone określonymi w tym zapewnieniu dokumentami, jakie beneficjent dołączy do sporządzonego we wskazanej formie żądania zapłaty, bank ten wykona świadczenie pieniężne na rzecz beneficjenta gwarancji – bezpośrednio albo za pośrednictwem innego banku.
Na gruncie poprzedniego unormowania pojawiało się pytanie, czy w kontekście art. 297, chodziło tylko o gwarancję kredytową, bankową, czy też o wszelkie gwarancje kredytowe, udzielane nie tylko przez banki. Z użytego wówczas w przepisie określenia „gwarancja kredytowa” wynikało, że nie mieszczą się w nim gwarancje, których zadaniem nie było zabezpieczenie kredytu, niezależnie od tego, jaki podmiot ich udzielał.
Wątpliwości co do słuszności przyjętego wówczas przez ustawodawcę rozwiązania zgłaszała O. Górniok, podnosząc trafnie, że poza bankami gwarancji udziela również Skarb Państwa, a wreszcie pewien rodzaj umów gwarancyjnych przewiduje przecież Kodeks cywilny w art. 391 i 392 (np. umowa o świadczenie przez osobę trzecią). Ponadto istnieją umowy o stosunkach prawnych podobnych do gwarancji zabezpieczających wierzytelność, jak np. umowa poręczenia.
Przyjęte aktualnie w art. 297 k.k. rozwiązanie, po nowelizacji z dnia 18 marca 2004 r., usunęło te wątpliwości. Jednocześnie ustawodawca dodatkowo rozszerzył ochronę karnoprawną w tym przepisie na takie instrumenty gwarancyjne, jak: poręczenie i gwarancja, akredytywa, potwierdzenie przez bank zobowiązania wynikającego z poręczenia, z gwarancji lub podobnego świadczenia pieniężnego na określony cel gospodarczy.
Kwestia poręczeń i gwarancji udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne została unormowana w ustawie z dnia 8 maja 1997 r. o poręczeniach i gwarancjach udzielanych przez Skarb Państwa oraz niektóre osoby prawne, istotnie zmienionej w dniu 23 listopada 2002 r., w związku z planowanym przystąpieniem Polski do Unii Europejskiej, oraz w ustawie o Funduszu Poręczeń Unijnych z dnia 16 kwietnia 2004 r..
Uchwalona w 1997 r. ustawa o poręczeniach i gwarancjach reguluje zasady, ogólne warunki i tryb: 1) udzielania poręczeń i gwarancji przez Skarb Państwa, tworzenia zasobu majątkowego Skarbu Państwa oraz wykonywania zobowiązań z tych tytułów; 2) udzielania poręczeń i gwarancji przez niektóre osoby prawne; 3) udzielania przez Bank Gospodarstwa Krajowego poręczeń i gwarancji ze środków Krajowego Funduszu Poręczeń Kredytowych, stanowiąc, że wymienione poręczenia i gwarancje są jedynymi dopuszczalnymi formami, w jakich organy państwa mogą ustanawiać, w drodze umowy, odpowiedzialność majątkową Skarbu Państwa za zobowiązania innych podmiotów (art. 1 ust. 2).
Zgodnie z tą ustawą, przez poręczenia udzielane przez Skarb Państwa rozumie się poręczenia: a) spłaty kredytów, b) wykonania zobowiązań wynikających z obligacji, c) wypłaty odszkodowania za zniszczone, uszkodzone lub skradzione eksponaty wystawowe, d) wykonania zobowiązań wynikających z transakcji zabezpieczających przed ryzykiem zmiany stopy procentowej lub ryzykiem walutowym, związanych z poręczonym lub gwarantowanym przez Skarb Państwa kredytem lub emisją obligacji (art. 2 ust. 1).
Przez gwarancje udzielane przez Skarb Państwa rozumie się gwarancje: a) spłaty kredytów, b) wynikających z obligacji, c) wykonania zobowiązań wynikających z transakcji zabezpieczających przed ryzykiem zmiany stopy procentowej lub ryzykiem walutowym, związanych z poręczonym lub gwarantowanym przez Skarb państwa kredytem lub emisją obligacji (art. 2. ust. 2).
Przez poręczenia lub gwarancje udzielane przez niektóre osoby prawne rozumie się poręczenia lub gwarancje udzielone przez niebędące bankami oraz zakładami ubezpieczeń, podmioty uprawnione na podstawie odrębnych przepisów do udzielana poręczeń lub gwarancji w ramach powierzonych im zadań publicznych lub w zakresie wykonywanej przez nie działalności gospodarczej, takie jak: a) państwowe osoby prawne utworzone w drodze ustawy, b) spółki handlowe, w których akcje (udziały) stanowiące własność Skarbu Państwa przekraczają połowę kapitału zakładowego, c) spółdzielnie, w których wartość udziałów stanowiących własność Skarbu Państwa przekracza połowę funduszu udziałowego, d) osoby prawne, w których akcje (udziały) stanowiące własność Skarbu Państwa lub osób prawnych, o których mowa w lit. a–c, przekraczają połowę kapitału zakładowego lub funduszu udziałowego, e) fundacje, w których fundatorami są osoby prawne, o których mowa w lit. a–c (art. 2 ust. 3).
Z mocy ustawy z dnia 12 października 1994 r. ochronie obrotu gospodarczego, poręczeń lub gwarancji, spłaty kredytów i pożyczek oraz wykonania zobowiązań wynikających z obligacji udziela tez Bank Gospodarstwa Krajowego (art. 2 ust. 4).
Poręczenia lub gwarancje mogą być udzielane pod warunkiem przeznaczenia objętego nimi kredytu na finansowanie przedsięwzięć inwestycyjnych zapewniających: 1) rozwój lub utrzymanie infrastruktury; 2) rozwój eksportu dóbr i usług; 3) ochronę środowiska; 4) tworzenie nowych miejsc pracy związanych z daną inwestycją w ramach pomocy regionalnej; 5) wdrażanie nowych rozwiązań technicznych lub technologicznych będących wynikiem badań naukowych lub prac rozwojowych; 6) restrukturyzację przedsiębiorstw. Poręczenia i gwarancje mogą być także udzielane pod warunkiem przeznaczenia objętego nimi kredytu na: 1) finansowanie zakupu materiałów lub wyrobów gotowych, przeznaczonych na realizację przedsięwzięć polegających na wykonaniu dóbr inwestycyjnych na eksport o wartości kontraktowej powyżej 10 000 000 euro; 2) zasilanie funduszy tworzonych, na mocy odrębnych ustaw, w Banku Gospodarstwa Krajowego, jeżeli środki przeznaczone na spłatę kredytu pochodzą ze źródeł innych niż budżet państwa, z wyłączeniem środków budżetu państwa, które zostały wydatkowane na dopłaty do kredytu objętego preferencyjnym oprocentowaniem; 3) utworzenie przez bank linii kredytowych w celu: a) finansowania przedsięwzięć inwestycyjnych jednostek samorządu terytorialnego oraz małych i średnich przedsiębiorców, b) współfinansowania programów lub projektów w ramach programów pomocowych Unii Europejskiej; 4) spłatę, objętego już poręczeniem lub gwarancją Skarbu Państwa, kredytu wraz z odsetkami i innymi kosztami bezpośrednio związanymi z tym kredytem (art. 7 ust. 1 i 2). 
Katalog instrumentów finansowych, które obecnie objęte zostały ochroną karnoprawną na mocy art. 297 § 1 k.k., jest bardzo szeroki, chodzi przy tym o objęcie ochroną zarówno środków pochodzących z budżetu krajowego, jak i budżetu Wspólnoty.
Ustawa o Funduszu Poręczeń Unijnych z dnia 16 kwietnia 2004 r. reguluje zasady udzielania przez Bank Gospodarstwa Krajowego ze środków tego Funduszu gwarancji lub poręczeń spłaty kredytów bądź pożyczek udzielanych przez banki oraz wykonania zobowiązań wynikających z emisji obligacji (art. 1). Potwierdzenie przez bank zobowiązania wynikającego z poręczenia, gwarancji lub podobnego świadczenia pieniężnego na określony cel gospodarczy nie zostało prawnie unormowane. Ustawodawca nie zamknął dzięki temu katalogu świadczeń finansowych, które w przyszłości mogą korzystać z ochrony, jaką daje przepis art. 297 k.k. Określił jedynie, że warunkiem, aby świadczenie korzystało z tej ochrony, jest to, by było przeznaczone na określony cel gospodarczy, realizację przedsięwzięć.
Ochroną taką na pewno będą objęte inwestycje realizowane z środków Unii Europejskiej. Zgodnie z art. 2. ust 1 ustawy o Funduszu Poręczeń Unijnych, przez przedsięwzięcie rozumie się każdy projekt współfinansowany ze środków Unii Europejskiej, a w szczególności, inwestycyjny, szkoleniowy, badawczy, realizowany na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Natomiast przez środki Unii Europejskiej rozumie się środki pochodzące z funduszy oraz pozostałych środków budżetu Wspólnot, określonych w przepisach Unii Europejskiej.
Nowym znamieniem, które wprowadziła ustawa nowelizacyjna z dnia 18 marca 2004 r., jest „elektroniczny instrument płatniczy”. Ustawa z dnia 12 września 2002 r. o elektronicznych instrumentach płatniczych w art. 2 pkt 4 stanowi, iż elektronicznym instrumentem płatniczym jest każdy instrument płatniczy, w tym z dostępem do środków elektronicznych na odległość, umożliwiający posiadaczowi dokonywanie operacji przy użyciu elektronicznych nośników informacji lub elektroniczną identyfikację posiadacza niezbędną do dokonania operacji, w szczególności kartą płatniczą lub instrument pieniądza elektronicznego. Instrument pieniądza elektronicznego – to urządzenie elektroniczne, na którym jest przechowywany pieniądz elektroniczny, w szczególności karta elektroniczna zasilana do określonej wartości. 
Takie instrumenty jak dotacja, subwencja, zamówienie publiczne, występowały już w znamionach art. 297 k.k. w pierwotnym brzmieniu, stąd określenie ich znaczenia i wskazanie podmiotu uprawnionego do ich dysponowania nie sprawia większych trudności, aczkolwiek krąg dysponentów tymi środkami uległ rozszerzeniu w związku z wstąpieniem Polski do Unii Europejskiej.
Nazwa dotacja i subwencja nie mają swoich definicji ustawowych, objaśniając ich znaczenie, komentatorzy wskazywali na kontekst, w jakim występowały one w ustawie z dnia 1 maja 1991 r. – Prawo budżetowe, uchylonej przez ustawę z dnia 26 listopada 1998 r. o finansach publicznych, w której powtarzają się te nazwy. Należy zgodzić się z O. Górniok i K. Buczkowskim, że w kontekście art. 297 wydaje się uzasadnione przypisywanie tym nazwom ich znaczenia potocznego, według którego odnoszą się one do świadczeń pieniężnych, nie wymagających w ogóle lub przynajmniej w części świadczenia wzajemnego (bezzwrotna pomoc, pełne lub częściowe finansowanie danego rodzaju działalności gospodarczej, społecznej, kulturalnej itp.). Jest ono bowiem dostatecznie szerokie, żeby uznawać za ich desygnaty wszelkie tego rodzaju świadczenia udzielane także innym podmiotom i w innych celach, aniżeli wskazane w aktualnie obowiązujących przepisach, a tym samym zabezpieczyć je ochroną prawnokarną z art. 297 k.k..
Ważną zmianą, choć nie do końca satysfakcjonującą, jest inny sposób określenia w znamionach przepisu art. 297 k.k. podmiotów, które chcą uzyskać możliwość korzystania z wyszczególnionych w przepisie instrumentów finansowych, co stanowi dla nich niewątpliwą korzyść majątkową. Znamiona przestępstwa z art. 297 § 1 k.k., przed nowelizacją z 2004 r., ograniczały odpowiedzialność sprawcy tylko do dwóch przypadków, tj. do sytuacji, gdy określone świadczenie finansowe chciał w bezprawny sposób uzyskać: dla siebie albo dla innej osoby. Trudno było znaleźć racjonalne uzasadnienie dla takiego stanu rzeczy. Oczywistym jest przecież, że sprawca czynu przestępczego z art. 297 § 1 k.k. mógł działać w celu uzyskania kredytu, subwencji, przez jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, czy wręcz przez grupy przestępcze, ukrywające się pod dowolnymi podmiotami rzekomo prowadzącymi działalność gospodarczą, chcące uzyskać na podstawie fikcyjnej dokumentacji środki na realizację rzekomej inwestycji. Wydaje się, że dla takich przypadków art. 297 § 1 k.k., w kształcie sprzed nowelizacji, nie miał zastosowania. Sprawca, działający na rzecz takich nieuczciwych podmiotów, mógłby być pociągnięty do odpowiedzialności karnej na podstawie klasycznego oszustwa z art. 286 § 1 k.k., choć działanie jego formalnie wypełniłoby znamiona czynności sprawczych z art. 297 § 1 k.k. Podany przykład wskazuje, jak w rzeczywistości ograniczony był zakres omawianego przepisu. Teraz ustawodawca spróbował „sanować” swój błąd, wprowadzając omawianą nowelizacją zmianę, przez zastąpienie słów – „kto, w celu uzyskania dla siebie lub innej osoby...” – słowami – „kto, w celu uzyskania dla siebie lub kogo innego...”. Zgodnie ze słownikiem języka polskiego – „inny”– to nie ten sam, drugi, dalszy, pozostały, nie taki, nie taki sam, różny, odmienny, zamienny, nowy”. Zaś „kto”, „kogoś” – to zaimek pytający lub względny, zastępujący nazwy osób (niezależnie od ich płci), rzadziej zwierząt, lub nawiązujący do tych nazw. Obecnie rozszerzono więc zakres podmiotów mogących odpowiadać na podstawie omawianego przepisu, przynajmniej w stosunku do poprzedniego unormowania, jednak zabieg taki byłby niepotrzebny, gdyby ustawodawca od początku nie starał się określić w znamionach czynu tych podmiotów – co znakomicie sprawdziło się w przypadku przestępstwa oszustwa z art. 286 § 1 k.k. W odniesieniu do art. 286 § 1 k.k. trzeba podkreślić, że podmioty, które osiągają korzyść majątkową, są określone w art. 115 § 4 k.k., a to dlatego, iż w treści art. 286 § 1 k.k., nie ma w tym zakresie żadnych ograniczeń. Zgodnie zaś z treścią art. 115 § 4 k.k. korzyścią materialną jest korzyść: 1) dla siebie, 2) dla innej osoby fizycznej lub prawnej, 3) jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej, 4) grupy osób prowadzącej zorganizowaną działalność przestępczą. Wychodząc z założenia, że uzyskanie możliwości korzystania z instrumentów finansowych objętych ochroną z art. 297 § 1 k.k. jest niewątpliwie korzyścią majątkową, zbyteczne wydaje się określanie w znamionach czynu podmiotów, które mogą ją osiągnąć. Dla ścigania sprawców wyłudzeń nienależnych korzyści majątkowych, znakomicie nadaje się art. 286 § 1 k.k. określający tzw. „klasyczne oszustwo”. Samo zaś zachowanie polegające na posługiwaniu się fałszywą dokumentacją, czy poświadczenie nieprawdziwych okoliczności jest penalizowane już na podstawie odpowiednio art. 270 k.k. albo 271 k.k. 
Wobec tych oczywistych faktów nasuwa się uzasadnione pytanie, czy w ogóle konieczne było wprowadzanie do kodeksu karnego z 1997 r. tej formy przestępczego działania, jak opisana w art. 297 § 1 k.k., a następnie nowelizowanie tego przepisu, co aktualnie uczyniono?
Reasumując należy stwierdzić, że dokonana nowelizacja na pewno rozstrzygnęła wątpliwości interpretacyjne, jakie istniały na gruncie poprzedniego unormowania. Zostały również, częściowo, spełnione wymogi w zakresie dostosowania ustawodawstwa polskiego w tym zakresie do dyrektyw unijnych. Rozszerzono zakres przedmiotowy i zakres ochrony karnoprawnej udzielanej przez ten przepis szeregu nowym instrumentom finansowym, zabezpieczając wzmożoną ochronę unijnym środkom finansowym. Nie da się jednak ukryć, że zastosowana technika legislacyjna, doprowadziła do zbudowania nazbyt kazuistycznej normy sankcjonowanej, co nigdy nie jest zaletą przepisów.
Trzeba w tym miejscu stwierdzić, że rację ma J. Majewski, iż wprowadzenie art. 3 § 1 ustawy z 1994 r. o ochronie obrotu gospodarczego, od której niejako pochodnym jest przepis art. 297, było reakcją ustawodawcy na jawną nieskuteczność zwalczania za pomocą formuły „klasycznego oszustwa” rozmaitych oszukańczych machinacji w obrocie gospodarczym, których liczba w latach 90’ ubiegłego stulecia po przywróceniu zasad gospodarki rynkowej przybrała w Polsce niebezpieczne rozmiary. Ten typ czynu zabronionego miał, wedle zamiaru ustawodawcy, urealnić szanse na doprowadzenie do ukarania sprawców, którzy w oparciu o fałszywe dokumenty uzyskiwali kredyty, nie spłacali ich i często pozostawali bezkarni. Działo się tak, gdyż w orzecznictwie, przy aprobacie przeważającej części doktryny, dochodziła do głosu wykładnia zawężająca formułę klasycznego oszustwa wyłącznie do wypadków, w których kredytobiorca, zawierając umowę, działał ze z góry powziętym zamiarem jego niezwrócenia, utożsamiając niesłusznie z tym zamiarem charakterystyczne dla oszustwa dążenie do osiągnięcia korzyści majątkowej, które jest pojęciem znacznie szerszym. To, w połączeniu ze skądinąd trafną obserwacją, że okoliczność, iż dłużnik nie spłaca długu, sama przez się nie może być rozstrzygającym dowodem na to, że w chwili zaciągania tego długu działał z zamiarem jego niespłacenia oraz trudnościami dowodowymi, niemal całkowicie rozbrajało formułę klasycznego oszustwa. Stąd wprowadzenie art. 3 § 1 ustawy z 1994 r. o ochronie obrotu gospodarczego, a następnie zawarcie jego znamion w art. 297 k.k. z 1997 r., było wykorzystane jako antidotum na powstałe trudności w pociąganiu sprawców wyłudzeń kredytów do odpowiedzialności. Zjawisko to nazwano kryminalizacją uproszczoną zastępczą, i polega ono na tym, że kryminalizuje się jakieś czyny po to, by faktycznie stworzyć efektywną podstawę karania za inne czyny, typowo współwystępujące z tymi pierwszymi i bardziej od nich karygodne, ale znacznie trudniejsze do udowodnienia.
Nie można też uzasadniać celowości dokonanej nowelizacji koniecznością zapewnienia należytej ochrony interesów finansowych Wspólnoty i koniecznością zrealizowania wymagań unijnych w tym zakresie, gdyż obowiązek stosownego dostosowania ustawodawstwa krajowego w tym zakresie obciąża te państwa członkowskie, których ustawodawstwo wewnętrzne, dotychczasowe, w zakresie prawa karnego, nie daje możliwości pociągnięcia do odpowiedzialności potencjalnych sprawców oszustw popełnianych na szkodę budżetu Wspólnoty.
W Polsce, klasyczne oszustwo, o znamionach określonych w art. 286 § 1 k.k., znakomicie można wykorzystać do ścigania całego szeregu zachowań przestępczych, które mogą być popełniane na szkodę budżetu Wspólnoty. Jak można wnioskować z treści dokonanej nowelizacji, zamiarem ustawodawcy było objęcie jak najszerszą ochroną karnoprawną dóbr chronionych przepisem art. 297, stąd bardzo rozbudowana jest dyspozycja tego przepisu, taksatywnie zostały wyliczone penalizowane zachowania, jak jednak uczy praktyka, takie taksatywne wyliczanie w przepisie przewidywanych przez ustawodawcę nagannych działań, które mogą podejmować sprawcy, by osiągnąć swój cel, nigdy nie jest do końca skuteczne w walce o ochronę danego dobra przed karalnymi zamachami na nie. Zmieniająca się rzeczywistość, zmieniające się regulacje prawne, zawsze stwarzają nowe możliwości podejmowana przestępczych działań, których ustawodawca w momencie tworzenia przepisu nie mógł przewidzieć, co powoduje później konieczność dalszych nowelizacji przepisu, rozszerzanie katalogu taksatywnie wyliczanych penalizowanych działań przestępczych, w rezultacie czego powstaje przepis bardzo rozbudowany, zawiły i mało czytelny.
Natomiast syntetyczne ujęcie znamion „klasycznego oszustwa” daje możliwość subsumpcji do normy sankcjonowanej całego szeregu przestępczych zachowań. Przecież przedkładanie fałszywych dokumentów, składanie niezgodnych z rzeczywistością oświadczeń, to nic innego jak wprowadzenie w błąd osoby, aby doprowadzić ją do niekorzystnego rozporządzenia mieniem, czy to Unii Europejskiej, czy instytucji finansowej działającej w ramach jej struktur, a korzyścią finansową dla sprawcy będzie i uzyskanie nienależnych mu środków finansowych czy w postaci „żywej gotówki”, czy jej substytutów, czy też uzyskanie innych dóbr materialnych, bądź uprawnień do ich uzyskania.