Mariusz Kucharczyk
Zakaz substytuowania dowodu z wyjaśnień oskarżonego treścią pism, zapisków i notatek urzędowych
Zadaniem procesu karnego jest rozstrzygnięcie o odpowiedzialności określonej osoby za zarzucany jej czyn zabroniony, dlatego też bardzo ważną częścią procesu karnego jest postępowanie dowodowe. Przeprowadzanie dowodów jest uregulowane przepisami prawa karnego procesowego, aby przy ich zbieraniu nie nastąpiły nadużycia, chociażby w postaci zmuszania do składania wyjaśnień, zeznań. I właśnie jedną z reguł, które ograniczają wartość dowodową zeznań świadka i wyjaśnień oskarżonego, jest zakaz substytuowania dowodu z wyjaśnień oskarżonego i zeznań świadka.
Zakaz substytuowania wyjaśnień oskarżonego treścią pism, zapisków i notatek urzędowych został uregulowany w art. 174 k.p.k., który wprowadził znaczne ograniczenie w uzyskiwaniu dowodu z wyjaśnień oskarżonego. Sens tego przepisu wiąże się z gwarancją realizacji praw oskarżonego w procesie karnym, w szczególności prawa do składnia wyjaśnień. Jest to bariera, która powoduje, że organy procesowe, które chcą udowodnić, że oskarżony rzeczywiście popełnił zarzucany mu czyn, nie mogą poprzestać na dowodach „pośrednich”, wskazujących na to, że np. przyznał się do zarzucanego mu czynu. Słusznym rozwiązaniem jest wprowadzenie takiego przepisu, który jeszcze bardziej wzmacnia zasadę bezpośredniości w procesie karnym. Oczywiście art. 174 k.p.k. odnosi się także zeznań świadka, jednak zamierzam skoncentrować się na wyjaśnieniach oskarżonego.
Norma zawierająca komentowany zakaz została wprowadzona dopiero do Kodeksu postępowania karnego z 1969 r., jednak już wcześniej przedstawiciele doktryny postulowali wprowadzenie takiego ograniczenia w uzyskiwaniu wyjaśnień oskarżonego. Punktem wyjścia takiego podejścia do omawianego zakazu była zapewne troska o czytelne i prawidłowe stosowanie procedury samego przesłuchania oskarżonego oraz stosowania przepisów Kodeksu postępowania karnego. Na poparcie tej tezy warto przytoczyć kilka definicji wyjaśnień oskarżonego istniejących jeszcze przed wejściem w życie k.p.k. z 1969 r., a które jednoznacznie wskazują, że nie należy traktować pisemnych wyjaśnień oskarżonego jako dowodu w postępowaniu karnym. I tak według S. Śliwińskiego wyjaśnieniami oskarżonego są tylko jego oświadczenia złożone ustnie na rozprawie lub do protokołu. Podobnie traktuje wyjaśnienia oskarżonego L. Hochberg, który twierdzi, że złożone przez oskarżonego wyjaśnienia na piśmie lub pochodzące od niego inne pisma nie są wyjaśnieniami w rozumieniu k.p.k. Takie samo stanowisko reprezentuje A. Kaftal, uważający, iż pisemne oświadczenia oskarżonego nie stanowią protokołu przesłuchania w rozumieniu k.p.k. Podobne zapatrywanie przyświecało orzecznictwu SN w tamtym okresie, gdzie chociażby w postanowieniu Najwyższego Sądu Wojskowego z dnia 9 marca 1959 r., możemy przeczytać, że wyjaśnienia oskarżonego dotyczące okoliczności sprawy, składane organom procesowym na piśmie bez zachowania formy protokołu nie stanowią dokumentu, dlatego też nie mogą zostać odczytane na rozprawie. Na podstawie przytoczonych przykładów można stwierdzić, że zarówno prawnicy ówczesnego okresu, jak i SN w swoich orzeczeniach, uznawali za dowód w postępowaniu karnym tylko ustne wyjaśnienia oskarżonego, natomiast pisemne wyjaśnienia, jeśli oczywiście nie miały formy protokołu, nie mogły zostać odczytane na rozprawie. Wysuwanym przez doktrynę i orzecznictwo postulatom wprowadzenia przepisu regulującego zakaz substytuowania wyjaśnień oskarżonego treścią pism, zapisków i notatek urzędowych była norma art. 158 k.p.k. z 1969 r., zgodnie z którą „dowodu z wyjaśnień oskarżonego lub z zeznań świadka nie wolno zastępować treścią pism i zapisków”. W tym przepisie nie było mowy o notatkach urzędowych, co sugerowałoby, że przepis ten nie dotyczy właśnie notatek urzędowych, jednak tak się nie stało, ponieważ orzecznictwo SN i głosy doktryny szły za tym, ażeby ujmować notatkę urzędową w przepisie art. 158 k.p.k.
Obecnie przepisem mówiącym o zakazie substytuowania wyjaśnień oskarżonego (i zeznań świadka) jest art. 174 k.p.k., zgodnie z którym „dowodu z wyjaśnień oskarżonego lub z zeznań świadka nie wolno zastępować treścią pism, zapisków lub notatek urzędowych”. Na zakaz substytuowania wyjaśnień składają trzy formy materiałów pisemnych: pisma, zapiski i notatki urzędowe. Należy przyjąć, że wymienione wyżej formy dokumentowania wyjaśnień oskarżonego nie mają charakteru wyczerpującego, dlatego też mogą wchodzić tutaj w grę różne określenia, takie jak oświadczenie, poświadczenie, a istotne jest to, aby z ich treści wynikało, że zastępują wyjaśnienia oskarżonego. 
 Należy się więc zastanowić, co składa się na pisma i zapiski. Są nimi te dokumenty zawierające informacje o przedmiocie sprawy sporządzone dla celów dowodowych w jakimkolwiek postępowaniu. Mogą się stać jednak materiałem dowodowym tylko wtedy, jeżeli wyrażona w nich czynność procesowa nie wymaga innej szczególnej formy. Zwykle chodzi tutaj o formę protokołu, która jest konieczna nie tylko w ściśle określonych wypadkach (art. 143 § 1 k.p.k.), ale także wtedy, gdy przeprowadzający daną czynność uzna taką formę za konieczną (art. 143 § 2 k.p.k.). Sformułowanie „pisma i zapiski” jest zatem określeniem tak szerokim, że możemy tu zaliczyć różnego rodzaju materiały pisemne.
Większe kontrowersje wzbudza pojęcie notatki urzędowej. Notatkę taką sporządza się z tych czynności, z których nie jest konieczne sporządzenie protokołu (art. 143 § 2 k.p.k.), natomiast wykaz czynności, z których trzeba spisać protokół określa wyczerpująco art. 143 § 1 k.p.k. S. Kalinowski stwierdza, że jest nią dokument urzędowy, sporządzony przez organ procesowy w celu udokumentowania faktu dokonania przebiegu i wyników czynności procesowej, która nie wymaga protokołu. Z kolei S. Waltoś uważa, że jest to dokument relacjonujący treść i formę czynności, a nie będący protokołem. Natomiast M. Cieślak definiuje notatkę urzędową jako skróconą i nieformalną odmianę protokołu. Jednak w doktrynie przeważa pogląd, zgodnie z którym notatka urzędowa spełnia w stosunku do protokołu funkcję zastępczą w ograniczonym zakresie.
Jak już wspomniałem, w poprzednim stanie prawnym nie było w przepisu o zakazie substytuowania notatki urzędowej, jednak SN opowiadał się za tym, że taki dokument nie jest dowodem w sprawie, ponieważ nie spełnia on wymogów stawianych dla protokołu, a co za tym idzie, taka notatka może jedynie wskazywać na czynności sporządzającego ją, a nie dotyczyć kwestii merytorycznych. Z takim poglądem nie do końca zgadza się J. Gurgul, który w swojej glosie do tego orzeczenia zwraca uwagę na to, że takie notatki często są wykorzystywane w procesie, tylko że do innych celów, np. wykorzystania ich jako informacji o źródle dowodu. Jest to słuszne zapatrywanie, które nie pozbawia notatki urzędowej wartości dowodowej w procesie karnym. Dlatego też w związku z tym orzeczeniem nadal aktualne pozostaje twierdzenie, że jeżeli czynność przesłuchania podejrzanego została spisana w postaci notatki urzędowej, to nie można jej wykorzystać w procesie karnym ze względu na treść art. 174 k.p.k.. Notatki urzędowe są więc pozbawione wartości dowodowej tylko w związku z zakazem art. 174 k.p.k., co pociąga za sobą skutek w postaci zakazu wprowadzania ich do procesu, gdyż nie zawierają dokumentacji czynności procesowych. Lecz mogą oczywiście stanowić materiał pomocniczy, na mocy którego organ procesowy może wprowadzić określone dowody do procesu. Podobnie wypowiedział się w swoim postanowieniu z dnia 10 marca 1973 r. SN, który stwierdził, że notatki informacyjne sporządzone przez funkcjonariuszy MO mogą jedynie dotyczyć kwestii drugorzędnych, a nie mogą stanowić podstawy do ustalenia, czy okoliczności i fakty w nich zawarte zdarzyły się w rzeczywistości. Należy więc odróżnić odmienny charakter notatki urzędowej sporządzonej z przesłuchania oskarżonego na okoliczności objęte przedmiotem sprawy karnej, a zupełnie inne znaczenie takiej notatki zawierającej opis czynności, które nie wymagają protokołu. Zgodnie więc z zakazem z art. 174 k.p.k. nie wolno zastępować wyjaśnień oskarżonego treścią notatki urzędowej, która w takim wypadku pozbawiona jest mocy dowodowej na okoliczność zarzucanego oskarżonemu czynu. Słuszne jest więc stanowisko SN, że „notatka może stanowić informację o pewnych faktach, natomiast nie może stanowić samoistnego dowodu”. W tymże orzeczeniu słusznie zwraca się także uwagę na to, że bardzo często w ramach działań operacyjnych Policji w notatkach mogą zdarzać się liczne błędy, zniekształcenia czy pominięcia. Dlatego też notatka urzędowa nie stanowi dowodu bezpośredniego i nie może stać się jednym z dowodów, na którym sąd opiera swoje rozstrzygnięcie o winie, bądź niewinności oskarżonego, a jest to jedynie pewna wskazówka do poszukiwania dowodów bezpośrednich. Ustawodawca dał prymat wyjaśnieniom oskarżonego, zeznaniom świadka, opiniom biegłych, czyli dowodom, które są przeprowadzane bezpośrednio przed sądem. Jednak notatka urzędowa ma pewną wartość dowodową, bowiem wskazuje na inne dowody bezpośrednie, bo gdyby ona w ogóle nie mogła być wykorzystana w procesie, to nie moglibyśmy opierać na niej ustaleń co do źródeł dowodów bezpośrednich. Tak więc prowadziłoby to do absurdu, gdyż musielibyśmy szukać innych dowodów, które świadczyłyby o istnieniu dowodów bezpośrednich. Notatka urzędowa w obecnym stanie prawnym objęta jest zakazem z art. 174 k.p.k., a oznacza to, że nie można nią zastępować dowodu z wyjaśnień oskarżonego, jednak może stać się ona pewnym materiałem pomocniczym w poszukiwaniu dowodów bezpośrednich. Tak więc notatkę urzędową nie wprowadza się do procesu z uwagi na zakaz substytuowania (art. 174 k.p.k.), jednak można ją wykorzystać w celu gromadzenia innego materiału dowodowego w sprawie. To samo dotyczy oczywiście notatek służbowych, czyli pewnej formy dokumentowania czynności urzędowych poza procesem karnym oraz policyjnych, które często stanowią bardzo ważne źródło wiedzy o istniejących dowodach, np. że osoby sporządzające taką notatkę mają pewne wiadomości o okolicznościach będących przedmiotem rozpoznania.
Istotą zakazu dowodowego z art. 174 k.p.k. jest to, że pisma, zapiski i notatki urzędowe nie mogą być zastąpione przez protokoły przesłuchania oskarżonych. Jeżeli więc czynność przesłuchania oraz inna, która wymaga formy protokołu została sporządzana tylko w postaci notatki urzędowej, to konsekwencją tego jest to, że powstaje brak możliwości uwzględnienia ich przy ocenie dowodów i kształtowaniu faktycznej podstawy końcowego rozstrzygnięcia. Przyjęcie takiego rozwiązania przez obecny Kodeks postępowania karnego powoduje, że zakaz ten odnosi się przede wszystkim do różnego rodzaju oświadczeń oskarżonego składanych na piśmie oraz notatek służbowych i urzędowych. Co wcale nie oznacza, że nie można w procesie karnym jako dowodu wykorzystywać różnego rodzaju pism, notatek, sporządzonych poza procesem. Pisma i zapiski mogą więc stanowić dowód w sprawie, składający się na materiał dowodowy, ale tylko wtedy, jeżeli wyrażona w nich czynność procesowa nie wymaga innej szczególnej formy oraz nie będą zastępować wyjaśnień oskarżonego. W tym miejscu należy podkreślić, że oskarżony ma prawo także składać wyjaśnienia na piśmie, tylko że w obecnym stanie prawnym taka możliwość istnieje jedynie w postępowaniu przygotowawczym, gdyż nowelą z 2003 r. do k.p.k. uchylono § 3 art. 176, w którym to zawarta była wyjątkowa możliwość składania przez oskarżonego wyjaśnień na piśmie na rozprawie, gdy sąd zezwoli mu na to. Dlatego też wyjaśnienia oskarżonego złożone na piśmie w warunkach i w sposób przewidziany przez k.p.k. mają pełen walor dowodowy i podlegają swobodnej ocenie sądu, natomiast wszelkiego rodzaju pisma i zapiski mające na celu zastąpić wyjaśnienia oskarżonego, złożone poza rozprawą, nie w formie protokołu, bez gwarancji swobodnej wypowiedzi i możliwości wyjaśnienia sprzeczności nie posiadają wartości dowodowej i nie mogą zastępować dowodu z wyjaśnień oskarżonego. Jednocześnie należy zwrócić uwagę, że zakaz substytuowania wyjaśnień oskarżonego nie może być utożsamiany z zakazem „uzupełniania” tego dowodu przez własnoręcznie sporządzone dokumenty, np. w postaci szkiców, zestawień czy wyliczeń, i to nie „zamiast” oficjalnego protokołu przesłuchania, lecz oprócz niego z wyraźnym zamiarem uczynienia z tego załącznika integralnej części uzupełniającej treść oficjalnego, równocześnie sporządzonego protokołu przesłuchania. Zróżnicowanie znaczenia czasowników „zastępować” i „uzupełniać” powoduje znaczne doprecyzowanie omawianego zakazu z art. 174 k.p.k. i wskazuje na to, iż pisma i zapiski mogą stanowić dowód w toczącej się sprawie, jeśli tylko nie zastępują protokołu, dlatego też nie należy ich z góry odrzucać, jeśli tylko nie są sprzeczne z zakazem z art. 174 k.p.k. Oskarżony w procesie karnym może posługiwać się przy składaniu pisemnych wyjaśnień notatkami, na co wskazuje wyrok SN z dnia 6 kwietnia 1970 r., który jednoznacznie stwierdza, że takie zachowanie oskarżonego nie narusza zasady bezpośredniości. Jednak należy podkreślić, że w obecnym stanie prawnym oskarżony ma prawo składać wyjaśnienia pisemne tylko w postępowaniu przygotowawczym.
Na tle poprzedniego stanu prawnego wyłoniło się pytanie, czy oświadczenia oskarżonego złożonego w toku procesu karnego i czy te złożone poza procesem stanowią dowód w postępowaniu karnym? Na tak zadane pytanie odpowiedź nie była prosta, ponieważ orzecznictwo SN nie reprezentowało jednolitej linii, jednak należy stwierdzić, że oświadczenia oskarżonego złożone w trakcie procesu karnego mogłyby być innymi dokumentami prywatnymi, o których mowa w art. 339 § 2 k.p.k. (z 1969 r.), lub też wyjaśnieniami oskarżonego, o ile stanowią część składową protokołu przesłuchania oskarżonego, albo w zależności od sytuacji mogą być wykorzystywane w procesie karnym do celów postępowania dowodowego, nawet zamiast wyjaśnień oskarżonego, ale tylko wtedy, jeżeli nie ma żadnych możliwości dotarcia do bardziej pierwotnych źródeł dowodu. Wobec obecnego brzmienia art. 393 § 1 i 3 k.p.k. i niewyczerpującego uregulowania opisanych dokumentów należy traktować takie oświadczenia jako „inne dokumenty”, jednak na tle poprzedniego k.p.k. z 1969 r. bardziej przekonywające wydawało się stanowisko, że takie pisemne oświadczenia oskarżonego, „jeżeli dotyczą okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia o zarzucie, stanowią jedynie informację o dowodzie i z tego względu nakłada się na organ procesowy obowiązek przesłuchania oskarżonego co do okoliczności, o jakich jest mowa w oświadczeniu”. Dlatego też w tym wypadku należało by wysłuchać oskarżonego co do okoliczności, które są zawarte w takim oświadczeniu. Podobnie traktowano oświadczenia oskarżonego złożone poza postępowaniem karnym. Na tle poprzedniego k.p.k., jak i w obecnym stanie prawnym nie można traktować natomiast takich oświadczeń oskarżonego jako wyjaśnień, gdyż nie mają one formy protokołu (art. 143 § 1 pkt 2 k.p.k.), a co za tym idzie, nie można ich odczytać na rozprawie w trybie art. 389 i 392 k.p.k. Jednak obecna regulacja art. 393 k.p.k. pozwala uznać takie oświadczenia oskarżonego, złożone w procesie i poza nim, za dowód, który należy odczytać na rozprawie. Oczywiście możliwe jest także odczytanie wyjaśnień oskarżonego w trybie art. 389 § 1 k.p.k., gdy oskarżony odmawia wyjaśnień lub wyjaśnia odmiennie niż poprzednio albo oświadcza, że pewnych okoliczności nie pamięta. Takie ujawnianie na rozprawie protokołów wyjaśnień „nie jest wyrazem preferowania materiału dowodowego zebranego w śledztwie czy dochodzeniu i nie stanowi naruszenia zasady bezpośredniości, bowiem w określonych sytuacjach jest to wręcz obowiązkiem wynikającym z podstawowego celu procesu karnego, jakim jest ustalenie prawdy”. Natomiast za ustawowe odstępstwo od zasady bezpośredniości może być uznane tylko „odczytanie protokołu sporządzonego w postępowaniu przygotowawczym zastępujące przesłuchanie na rozprawie”.
Szczególną pozycję w procesie karnym mają grypsy oskarżonego, którymi są wiadomości przekazywane w tajemnicy, w różnych formach, przez przestępców sobie nawzajem, najczęściej osadzonych w aresztach śledczych i więzieniach lub też przekazywane osobom trzecim poza „murami zakładów karnych”. Taka korespondencja oskarżonego stanowi pewną formę dokumentu prywatnego. Doktryna i orzecznictwo przyjmuje, że gryps, chociaż pochodzi od osoby pozbawionej wolności i jest sporządzony bez wiedzy organów procesowych, to jednak jest wyrazem nieskrępowanej woli oskarżonego i może stanowić dowód w postępowaniu karnym. Zostaje on wprowadzony do procesu poprzez odczytanie go w trybie art. 393 § 3 k.p.k., jednak zwykle konieczne będzie przesłuchanie oskarżonego co do faktu jego sporządzenia i wyjaśnienia jego treści.
Obok grypsu innymi pismami i zapiskami, które można wykorzystać w procesie karnym i odczytać na rozprawie, są te, o których nie wspomina art. 143 k.p.k. (protokoły i notatki urzędowe) i art. 393 k.p.k. (między innymi: protokoły oględzin, przeszukania, opinie biegłych). Dlatego też w doktrynie spotyka się raczej niewyczerpujące określenie takich dokumentów, którymi są przede wszystkim: opinie zakładów pracy, szkół i organizacji społecznych, zaświadczenia lekarskie (nie będące opiniami biegłych), nagrania z taśmy magnetofonowej, fotografie jako kopie oryginalnych dokumentów. Te, i inne dokumenty, o których k.p.k. nie wypowiada się, mogą oczywiście służyć jako dowód w sprawie, przyczyniając się do wszechstronniejszego rozpoznania sprawy. Takie dowody mogą zostać odczytane lub obejrzane na rozprawie, a ich wartość dowodowa podlega ocenie sądu, tak jak każdy inny dowód w sprawie. Natomiast potraktowanie tych dokumentów jako pism i zapisków, które zastępują wyjaśnienia oskarżonego, spowodowałoby znaczne zubożenie dowodów, a co w konsekwencji prowadziłoby do nie brania pod uwagę całości zgromadzonego materiału dowodowego.
W orzecznictwie pojawił się pogląd, że zakaz substytuowania z art. 174 k.p.k. co prawda zabrania zastępowania dowodu z wyjaśnień oskarżonego treścią pism, zapisków i notatek urzędowych, to jednak nie zabrania ujawnienia na rozprawie – w celu weryfikacji złożonych na niej wyjaśnień – wszelkich wcześniejszych jego oświadczeń, sporządzonych w formie listów, zapisków, notatek itp. W uzasadnieniu tego wyroku możemy przeczytać, że skoro „oskarżony składał wyjaśnienia na rozprawie, to w ogóle nie wchodzi w tu w rachubę zastępowanie dowodu, lecz o weryfikację przez ujawnienie sporządzonych na piśmie przed wszczęciem postępowania karnego oświadczeń oskarżonego, do których oskarżony na rozprawie ustosunkował się”. Jednak z takim stanowiskiem SN zdecydowanie nie zgadzają się F. Prusak i M. Cieślak. Pierwszy z nich podnosi, że zakaz substytuowania dowodu z wyjaśnień oskarżonego ma charakter kategoryczny i nie zna wyjątków, a jednocześnie słusznie stwierdza, że „pisemne oświadczenia oskarżonego nie mogą zostać uznane za protokół przesłuchania oskarżonego, a jako takie nie mogą być wykorzystywane dowodowo”. Natomiast M. Cieślak wskazuje, że z zastąpieniem wyjaśnienia lub zeznania treścią pisma lub zapisku będziemy mieli do czynienia także wtedy, gdy organ procesowy, dysponując oryginalnym zeznaniem lub wyjaśnieniem złożonym przez daną osobę w trakcie jej formalnego przesłuchania, odmawia temu oświadczeniu wiary i opiera swe ustalenia na odmiennej treści pisma i zapisku”. Prezentowany pogląd SN należy skrytykować, ponieważ wszelkie oświadczenia oskarżonego, które zostały sporządzone w formie pisemnej należy uznać za pisma i zapiski, o których mowa w art. 174 k.p.k. Odmienne traktowanie takich oświadczeń prowadziłoby do naruszenia zasady bezpośredniości oraz zakazu z art. 174 k.p.k. Nie można pozwolić, ażeby te oświadczenia oskarżonego, które dotyczą zarzucanego mu czynu, a o których nie ma mowy w k.p.k., zostały odczytane na rozprawie jako weryfikacja złożonych wyjaśnień, ponieważ ewidentnie kłóci się to z zasadą bezpośredniości. Oczywiście zapiski takie mogą stanowić dowód w sprawie, a nawet mogą odpowiadać ustaleniom poczynionym w trakcie postępowania dowodowego, o ile naturalnie nie prowadzą do zastępowania wyjaśnień oskarżonego, jednak nie mogą zastępować wyjaśnień oskarżonego. Samo odczytanie takich zapisków w celu weryfikacji wyjaśnień oskarżonego jest więc sprzeczne z art. 174 k.p.k..
Zakaz zastępowania dowodu z wyjaśnień przez inne niż protokół pismo dotyczy także stenogramów z art. 145 § 1 k.p.k. oraz wszelkich form rejestracji obrazu i dźwięku (art. 147 § 1–3 k.p.k.). Jednak techniczna rejestracja wypowiedzi oskarżonego może stanowić dowód w sprawie, wtedy gdy jego przesłuchanie stanie się niemożliwe, np. wskutek jego śmierci. W takiej sytuacji nie będziemy mieli do czynienia z substytuowaniem wyjaśnień oskarżonego, ponieważ z przyczyn obiektywnych tego dowodu nie będzie już można uzyskać.
Przepis art. 174 k.p.k. odnosi się jedynie do oskarżonego i świadka, jednak można tutaj mówić także o specjaliście, który może zeznawać w charakterze świadka. Zakaz dowodowy z art. 174 k.p.k. nie dotyczy dowodu z zeznań biegłego, a wynika to głownie z funkcji, jaką pełnią biegli w procesie karnym, gdyż wypowiadają się głównie w postaci pisemnej opinii. Jednak słusznie zauważa się, że z wymogu zasięgania opinii wynika zakaz zastępowania tego dowodu innymi dowodami, w tym także pisemnymi. Trafne więc stanowisko reprezentuje SN w swoim wyroku z dnia 20 sierpnia 1980 r., w którym można przeczytać, że ustalenie stopnia uszkodzenia ciała pokrzywdzonego w oparciu o zaświadczanie lekarskie jest niemożliwe, gdyż do takiego stwierdzenia potrzebne jest powołanie w charakterze świadka biegłego lekarza. W tym miejscu należy podkreślić, że chociaż wypowiedzi oskarżonych złożone wobec biegłego lub lekarza udzielającego pomocy medycznej, a dotyczące zarzucanego mu czynu nie są objęte zakazem z art. 174 k.p.k., to jednak dotyczy ich samoistny zakaz dowodowy z art. 199 k.p.k. Zakaz substytuowania dowodu z wyjaśnień oskarżonego odnosi się także do wysłuchania skazanego obecnego na posiedzeniu sądu w kwestii zarządzenia wykonania kary, co prowadzi do wniosku, że art. 174 k.p.k. odnosi się do każdego postępowania regulowanego przepisami procedury karnej. Przepis ten zawiera więc nakaz, skierowany do organów procesowych, aby opierać postępowanie dowodowe na zasadzie bezpośredniości, czyli na bezpośrednim kontakcie organu procesowego z osobowym źródłem dowodowym.
Zakaz z art. 174 k.p.k. obejmuje także substytuowanie dowodu przesłuchania oskarżonego „zeznaniami osoby przesłuchującej, opartych na pamięci i subiektywnym relacjonowaniu wypowiedzi osoby przesłuchiwanej”. Przyjęcie takiego poglądu musi być w pełni uzasadnione, bo przecież k.p.k. jasno określa reguły przesłuchania oskarżonego oraz dokumentowanie tej czynności w postaci protokołu przesłuchania, a jednocześnie zeznawanie osób przesłuchujących oskarżonego w przedmiocie złożonych wyjaśnień stanowiłoby ewidentne obejście zakazu z art. 174 k.p.k. Podobnego zdania jest także W. Daszkiewicz, który co prawda dopuszcza w pewnych przypadkach możliwość zeznawania takich osób, jednak ma to miejsce tylko wyjątkowo, np. w celu odtworzenia zaginionych lub zniszczonych akt w trybie art. 164 k.p.k., lecz uznaje za niedopuszczalne przesłuchanie osób przesłuchujących oskarżonego w celu odtworzenia protokołu przesłuchania, który poprzez swój wadliwy charakter nie mógł być odczytany w trybie art. 389 k.p.k. Jest to zdecydowanie słuszna koncepcja, gdyż przecież przepisy k.p.k. kładą duży nacisk na zasadę bezpośredniości, a odczytywanie protokołów wyjaśnień następuje tylko wyjątkowo, a to że dany protokół nie może być odczytany z powodu jego wady, np. w postaci ograniczenia swobodnej wypowiedzi oskarżonego w trakcie przesłuchania, nie uzasadnia możliwości przesłuchania przesłuchującego w celu odtworzenia tych wyjaśnień. Taka sytuacja prowadziłaby do stanu, w którym zakaz substytuowania wyjaśnień z art. 174 k.p.k. byłby tylko iluzoryczny, a zasada bezpośredniości w postępowaniu jurysdykcyjnym doznawałaby znacznego ograniczenia, dlatego też nie można pozwolić, aby błędy przy przesłuchaniu oskarżonego, czy przy protokołowaniu jego wyjaśnień wpływały na możliwość konwalidacji tej czynności w postaci zeznań osób przesłuchujących.