Leon Tyszkiewicz
Glosa do postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 4 listopada 2003 r., sygn. V KK 233/03
Brak warunków do wydania wyroku łącznego, w rozumieniu art. 572 k.p.k., to nie tylko brak przesłanek materialnoprawnych określonych art. 85 k.k., niezbędnych do orzeczenia kary łącznej, lecz również sytuacja, w której wydanie wyroku łącznego byłoby możliwe po rozwiązaniu wcześniej orzeczonej kary łącznej, ale zastosowanie połączenia innych niż poprzednie kar nie byłoby dla skazanego korzystniejsze.

Glosowane postanowienie Sądu Najwyższego zostało wydane w wyniku kasacji wniesionej przez Prokuratora Generalnego od postanowienia Sądu Rejonowego w J., którym umorzono postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego, o które wnosił skazany. Teza wypowiedziana przez Sąd Najwyższy nie jest trafna, a jej krytyka o tyle potrzebna, że – jak się okazuje – wywiera już wpływ na praktykę sądów powszechnych.
Stan faktyczny był następujący. Marcin G. złożył w Sądzie Rejonowym w J. wniosek o wydanie wyroku łącznego obejmującego skazania orzeczone wobec niego w następujących wyrokach:
1)	Sądu Rejonowego w J. z dnia 30 października 2000 r. za przestępstwo z art. 280 § 1 k.k. popełnione w dniu 31 maja 2000 r. – na kary 2 lat pozbawienia wolności i 50 stawek dziennych grzywny;
2)	Sądu Rejonowego w J. z dnia 3 lipca 2001 r., którym wymierzono mu karę łączną 3 lat pozbawienia wolności będącą wynikiem skazania:
a)	za ciąg przestępstw popełnionych w okresie od sierpnia 1999 r. do września 2000 r., kwalifikowanych z art. 13 § 1 k.k. w zw. z art. 282 k.k. i art. 91 § 1 k.k. – na karę 3 lat pozbawienia wolności;
b)	za ciąg przestępstw popełnionych w okresie od dnia 4 do 7 stycznia 2001 r., kwalifikowanych z art. 275 § 1 i 276 k.k. w zw. z art. 11 § 2 i 91 § 1 k.k. – na karę 1 roku pozbawienia wolności;
c)	za przestępstwo z art. 278 § 1 k.k. popełnione w dniu 9 stycznia 2001 r. – na karę 6 miesięcy pozbawienia wolności.
Sąd Rejonowy w J. postanowieniem z dnia 18 listopada 2002 r. umorzył postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego, podając w uzasadnieniu, że wprawdzie istnieje możliwość połączenia kar wymienionych w punkcie 1 i 2a, jednak takie połączenie nie poprawiłoby sytuacji skazanego. Sąd Rejonowy uznał, że kara łączna za przestępstwa wymienione w tych punktach nie powinna być niższa niż 4 lata pozbawienia wolności, zaś połączenie kar za pozostałe przestępstwa nawet przy zastosowaniu pełnej absorpcji nie dałoby kary niższej niż 1 rok pozbawienia wolności, co razem daje tyle, ile skazany ma obecnie do odbycia.
To postanowienie uprawomocniło się, bowiem nie zostało zaskarżone przez Marcina G., jednak Prokurator Generalny wniósł od niego kasację w trybie art. 521 k.p.k., domagając się jego uchylenia i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu w J. do ponownego rozpatrzenia. W kasacji zarzucono rażące i mające wpływ na treść orzeczenia naruszenie przepisu art. 572 k.p.k. polegające na umorzeniu w oparciu o ten przepis postępowania o wydanie wyroku łącznego, mimo że istniały warunki do wydania takiego wyroku, bowiem nakazuje on umorzyć postępowanie jedynie w razie „braku warunków do wydania wyroku łącznego”.
Sąd Najwyższy oddalił kasację solidaryzując się ze stanowiskiem zajętym przez Sąd Rejonowy w J. Wbrew poglądowi wyrażonemu w kasacji opowiedział się za szerokim rozumieniem zawartego w art. 572 k.p.k. zwrotu „braku warunków do wydania wyroku łącznego”, który – zdaniem Sądu Najwyższego – obejmuje nie tylko brak przesłanek materialnoprawnych określonych w art. 85 k.k., ale także „sytuację, w której wydanie wyroku łącznego byłoby możliwe po rozwiązaniu wcześniej orzeczonej kary łącznej, ale zastosowanie połączenia innych niż poprzednie kar, nie byłoby dla skazanego korzystniejsze”. W swoim rozważaniu Sąd Najwyższy przyjął dwie ważne tezy. Po pierwsze – przychylił się do mającego zwolenników poglądu, że wyrok łączny powinien zawsze wiązać się z interesem procesowym skazanego. Po drugie – że ten interes stanowi kryterium wyboru właściwego połączenia kar w wyroku łącznym.
Otóż, z tymi podstawowymi w niniejszej sprawie twierdzeniami nie można się zgodzić. Instytucja kary łącznej nie jest i nie może być formą łagodzenia represji karnej w wypadku realnego zbiegu przestępstw, bo czy można przyznawać ulgę za to, że sprawca popełnił więcej niż jedno przestępstwo? Tu nie może być tak jak w handlu, że czasem klient kupujący dwie czy więcej sztuki towaru dostaje upust. Instytucja kary łącznej służy miarkowaniu represji karnej, by nie dopuścić do nieracjonalnej i niecelowej jej eskalacji, do której mogłoby dojść w drodze mechanicznego sumowania kar za czasem liczne popełnione przestępstwa. O tym, że kara łączna nie wiąże się zawsze z obniżaniem represji karnej świadczy wymownie podstawowy tutaj przepis art. 86 § 1 k.k., który wcale nie wyklucza orzekania kary łącznej równej sumie kar wymierzonych za poszczególne przestępstwa, co – choć rzadko – w praktyce ma miejsce. Z tego co powiedziano wyżej wynika, że w procedurze stosowania kary łącznej, a więc i w wypadku wydawania wyroku łącznego, interes sprawcy przestępstwa, jeśli w ogóle stanowi jakieś kryterium, to nie jest to z pewnością kryterium samoistne i priorytetowe. 
Jeżeli chodzi o drugą zakwestionowaną tezę Sądu Najwyższego, to trzeba z naciskiem podkreślić, że dający podstawę do stosowania kary łącznej realny zbieg przestępstw – zgodnie z definicją zawartą w art. 85 k.k. – jest kategorią obiektywną, stanowi bowiem serię przestępstw popełnionych zanim zapadł pierwszy wyrok, chociażby nieprawomocny, co do któregokolwiek z nich. Nie ma tu miejsca na jakiekolwiek wybory ze strony sądu. Sąd musi tu przyjąć istniejący stan rzeczy. Nie muszę podkreślać tego, że wymierzenie kary łącznej jest obligatoryjne w każdym przypadku.
W sprawie rozpatrywanej przez Sąd Rejonowy w J. były dwa realne zbiegi przestępstw rozdzielone wyrokiem z dnia 30 października 2000 r. Do pierwszego należały: przestępstwo popełnione w dniu 31 maja 2000 r., za które wymierzono karę 2 lat pozbawienia wolności i 50 stawek grzywny oraz ciąg przestępstw popełnionych w okresie od sierpnia 1999 r. do września 2000 r., za który orzeczono karę 3 lat pozbawienia wolności. Na drugi składały się: ciąg przestępstw popełnionych w okresie od dnia 4 do dnia 7 stycznia 2001 r., za który wymierzono karę 1 roku pozbawienia wolności oraz przestępstwo popełnione w dniu 9 stycznia 2001 r., za które orzeczono karę 6 miesięcy pozbawienia wolności.
Nawet gdyby nie było wniosku skazanego, należało z urzędu orzec w wyroku łącznym dwie kary łączne, których minimalny wymiar mógł wynieść 3 lata i 1 rok pozbawienia wolności. Dałoby to skazanemu redukcję kar o 1 rok w stosunku do tego, co ma odbyć. Była więc możliwość wydania wyroku łącznego korzystnego dla skazanego, którego interes zarówno Sąd Rejonowy, jak i Sąd Najwyższy tak bardzo akcentowały.
Dlaczego do tego wyroku nie doszło? Otóż dlatego, że Sąd Rejonowy, co nie zostało zauważone przez Sąd Najwyższy, w sposób zakamuflowany ujawnił wysokość kary łącznej za pierwszy zbieg, pisząc, że „nie powinna być niższa niż 4 lata pozbawienia wolności”. Tak więc powodem umorzenia postępowania w przedmiocie wydania wyroku łącznego było faktycznie stanowisko Sądu co do wysokości projektowanej kary, a to jest problematyka, która może być tylko przedmiotem zwykłego postępowania kończącego się wydaniem wyroku łącznego. Art. 572 k.p.k., który przewiduje umorzenie postępowania postanowieniem, jeżeli brak warunków do wydania wyroku łącznego, nie daje żadnej podstawy do umorzenia postępowania w sytuacji, w której sąd nie zamierza wymierzyć kary łącznej (czy kar łącznych) w takiej wysokości, by przyniosłoby to obniżenie represji karnej w stosunku do tego, czemu skazany jest aktualnie poddany. Te kwestie wchodzą już w zakres merytorycznych decyzji o wymiarze kary. Tu konieczny jest wyrok łączny poprzedzony prawidłowo przeprowadzoną procedurą.
Reasumując trzeba stwierdzić, że w niniejszej sprawie popełniono trzy błędy: niesłusznie wyeksponowano interes skazanego jako warunek konieczny kary łącznej; dopuszczono możliwość wybierania przez sąd zestawu przestępstw tworzących realny zbieg przestępstw; w postanowieniu o umorzeniu postępowania z powodu braku warunków do wydania wyroku łącznego wypowiedziano się o wysokości kary łącznej, co miało istotny wpływ na umorzenie, a co w tym wypadku było niedopuszczalne. Rację miał Prokurator Generalny, który w swojej kasacji domagał się ścisłej interpretacji art. 572 k.p.k.
W związku z wysuniętą wyżej tezą, że korzyść skazanego (czy oskarżonego) nie jest przesłanką kary łącznej, należy poruszyć pewien problem, który streszcza się w pytaniu, czy wymierzając karę łączną w wyroku łącznym w sprawie, w której była już wcześniej ustalona kara łączna, można pogorszyć sytuację skazanego, orzekając karę, w wyniku której będzie on poddany surowszej represji karnej niż ta, jaką miał do odbycia przed wydaniem wyroku łącznego. Przykładowo: ktoś był skazany na kary 2, 3 i 5 lat pozbawienia wolności, które połączono, orzekając karę łączną w wysokości 5 lat, a oprócz tego, w innym postępowaniu został skazany na kary 1, 2 i 4 lat pozbawienia wolności z orzeczeniem kary łącznej 4 lat pozbawienia wolności. Jeżeli okaże się, że wszystkie przestępstwa, o które chodzi, tworzą realny zbieg przestępstw, to obie kary łączne zostaną rozwiązane, a w ich miejsce sąd orzeknie karę łączną. Czy może ona wynieść np. 10 lat pozbawienia wolności, czyli o 1 rok więcej niż dotąd wykonywane kary wynoszące razem 9 lat pozbawienia wolności bądź czy możliwe jest tu wymierzenie kary łącznej niższej, np. w wysokości 8 lat pozbawienia wolności?
W spornej kwestii, czy wcześniej orzeczone kary łączne wiążą sąd wydający wyrok łączny, należy przychylić się do poglądu, iż sąd ten nie jest związany wysokością tych kar. Wynika stąd, że wymierzając karę łączną, sąd kieruje się tylko zasadami określonymi w art. 85 i 86 k.k. oraz – oczywiście – dyrektywami wymiaru kary zawartymi w rozdziale VI k.k. Takie postawienie sprawy jest w pełni uzasadnione tym, że sąd wydający wyrok łączny ma zwykle pełniejszy obraz kryminalnych dokonań podsądnego niż sądy wydające wyroki odnośnie cząstek realnego zbiegu przestępstw. Należy tu jednak uczynić pewne zastrzeżenie. Praktyka powinna przyjąć zasadę, że w wypadku, gdy postępowanie w przedmiocie wydania wyroku łącznego zostało wszczęte wyłącznie na wniosek skazanego, nie można w tym wyroku pogorszyć jego sytuacji. Realizacja tego postulatu powinna zachęcić skazanych do składania takich wniosków, gdyż przyczyniają się one do pełniejszego wprowadzania w życie obligu wymierzania kary łącznej w przypadku realnego zbiegu przestępstw, a poza tym ten postulat ma swoją analogię w przepisach k.p.k. dotyczących zakazu reformationis in peius.