Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego
działająca przy Ministrze Sprawiedliwości
	
Księga pierwsza
Kodeksu cywilnego	

PROJEKT   Z   UZASADNIENIEM	

Warszawa
październik 2008

SPIS TREŚCI

Wstęp
Księga pierwsza. Część ogólna
Tytuł I. Przepisy wstępne
Tytuł II. Osoby
Dział I. Osoby fizyczne
Rozdział I. Zdolność prawna
Rozdział II. Zdolność do czynności prawnych
Rozdział III. Dobra osobiste
Rozdział IV. Oznaczenie osoby
Rozdział V. Miejsce zamieszkania
Rozdział VI. Uznanie za zmarłego
Rozdział VII. Kuratela
Dział II. Osoby prawne
Tytuł III. Konsument, przedsiębiorca, przedsiębiorstwo  i gospodarstwo rolne
Dział I. Konsument
Dział II. Przedsiębiorca
Rozdział I. Pojęcie przedsiębiorcy
Rozdział II. Firma przedsiębiorcy
Dział III. Przedsiębiorstwo i gospodarstwo rolne
Tytuł IV. Czynności prawne
Dział I. Przepisy ogólne
Dział II. Interpretacja oświadczeń woli
Dział III. Składanie oświadczeń woli
Dział IV. Nieważność czynności prawnej
Dział V. Forma oświadczenia woli
Dział VI. Wady oświadczenia woli
Dział VII. Zastrzeżenie warunku i terminu
Tytuł V. Obliczanie terminu
Tytuł VI. Przedstawicielstwo
Dział I. Przepisy ogólne
Dział II.  Pełnomocnictwo zwykłe
Dział III. Pełnomocnictwo handlowe
Dział  IV. Prokura
Tytuł VII. Przedawnienie i terminy zawite
Dział I. Przedawnienie
Dział II. Terminy zawite

Wstęp

I.	Upadek państwa polskiego pod koniec XVIII wieku spowodowało wyparcie rodzimego prawa - przeważnie nieskodyfikowanego - przez obce systemy prawne, a mianowicie przez prawo niemieckie obowiązujące na obszarze zaboru niemieckiego (zachodnich terenach byłego państwa polskiego), austriackiego (na południowych terenach byłego państwa polskiego), prawa rosyjskiego (na wschodnich terenach byłego państwa polskiego) oraz prawa francuskiego na terenach centralnych byłego państwa polskiego. Wprowadził je Napoleon w 1809 r. do Księstwa Warszawskiego.
	Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej powołał Komisję Kodyfikacyjną dla przygotowania kodeksów polskich, które miały zastąpić ową mozaikę prawną pozostawioną przez państwa zaborcze.
	Do wybuchu II wojny światowej dzieło to zostało tylko w części wykonane. W szczególności w postaci wydania Kodeksu zobowiązań wzorowanego w znacznej mierze na szwajcarskim prawie zobowiązań oraz Kodeksu handlowego opartego w głównej mierze na niemieckim k.h. Pozostałe działy prawa cywilnego pozostały nieujednolicone. Po wojnie w latach 1945-1948 wydano szereg dekretów unifikujących te działy prawa (część ogólna, prawo rodzinne, prawo rzeczowe, prawo spadkowe) - w istotnej mierze opierały się one na przedwojennych projektach Komisji Kodyfikacyjnej. Do tego czasu można wiec powiedzieć, że polski system prawa prywatnego odpowiadał nowoczesnym standardom zachodnio-europejskich kodyfikacji.
	Jednakże narzucony Polsce reżim komunistyczny dokonywał już wówczas rewolucyjnych zmian społecznych i gospodarczych prowadzących do nacjonalizacji przedsiębiorstw i większych gospodarstw rolnych oraz zastąpienia gospodarki rynkowej systemem centralnie sterowanym. Na tym tle podejmowane próby skodyfikowania w jedną całość aktów normatywnych regulujących prawo cywilne nie powiodły się spotykając się z zarzutem, że znaczyłoby to petryfikowanie burżuazyjnego systemu prawnego z gruntu niezgodnego z systemem socjalistycznym wzorowanym na modelu radzieckim. 
	Dopiero od roku 1956 w następstwie powszechnego protestu społecznego, nastąpiła pewna liberalizacja reżimu komunistycznego w Polsce. Na tej fali przemian powołana została Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego składająca się z wybitnych uczonych i prawników praktyków - nie tylko zwolenników ideologii komunistycznej. Owocem prac tej Komisji stał się obowiązujący do dzisiaj Kodeks cywilny oraz Kodeks rodzinny i opiekuńczy, które weszły w życie 1 stycznia 1964 r. 

II.	Z punktu widzenia technicznego kodyfikacja ta ze względu na syntetyczny, niekazuistyczny, jasny i ścisły zarazem sposób formułowania przepisów zasługuje na wysoką ocenę. 
	Jeśli chodzi o jej treść można było wyróżnić w niej dwie warstwy. 
1)	Jej trzon stanowiły klasyczne instytucje prawa cywilnego przejęte głównie - aczkolwiek w uproszczonym zakresie - z przedwojennych kodeksów (kodeksu zobowiązań i kodeksu handlowego) oraz dekretów powojennych. Utrzymanie tych instytucji w ograniczonym wprawdzie zakresie, lecz w znacznie szerszej mierze niż działo się to w innych socjalistycznych państwach bloku wschodniego, zawdzięczać m.in. należało temu, że w Polsce zachował się relatywnie znaczny sektor gospodarki rynkowej, oparty na indywidualnej gospodarce chłopskiej oraz na rzemiośle i drobnym handlu.
2)	Drugą warstwę stanowiły w tym kodeksie instytucje radzieckiej proweniencji. W szczególności chodziło tu o swoistą typologię własności, zapewniającą szczególną ochronę własności państwowej, a własności osobistej tylko w ograniczonym zakresie, a także o szczególną regulację stosunków między socjalistycznymi przedsiębiorcami wedle zasad gospodarki planowej. 
Upadek systemu komunistycznego w 1989 r. oraz powstanie w pełni niepodległego i demokratycznego Państwa Polskiego, opartego na własności prywatnej oraz gospodarce rynkowej, wyłoniło pytanie o sens dalszego obowiązywania k.c. z 1964 r. Uznano wówczas za celowe zachowanie w mocy tej kodyfikacji - po dokonaniu głębokiej jej nowelizacji przeprowadzonej w 1990 r., a polegającej na usunięciu z niej instytucji pochodzenia radzieckiego i przywróceniu niektórych przepisów z dawnego kodeksu zobowiązań. Była to decyzja racjonalna, pozwalająca zachować ciągłość prawa a zarazem łatwa do przeprowadzenia ze względu na ową dwuwarstwową postać k.c. 
Jednakże zabieg ten tylko przywracał, i to w niepełnym zakresie, stan polskiego systemu prawa prywatnego do poziomu sprzed pół wieku. Tymczasem rozwój zachodnioeuropejskiego ustawodawstwa daleko wykroczył już poza te ramy. Należało zatem nie tylko nadgonić ten dystans, ale i wraz ze wspomnianymi państwami regulować polskie prawo prywatne. Szczególne impulsy płynęły w tym względzie z następujących źródeł:
1)	nowej Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 1997 r., której zastosowanie wymagało weryfikacji istniejących regulacji prawa cywilnego oraz podjęcie nowych inicjatyw ustawodawczych;
2)	prawa Unii Europejskiej, którego implementacja była przesłanką przyjęcia Polski do tej organizacji;
3)	uwzględnienia utrwalonych praktyk międzynarodowego obrotu gospodarczego, czego formalnym wyrazem staje się opracowywany projekt europejskiego prawa kontraktów o charakterze modelowym.
Realizacja płynących stąd postulatów reformy polskiego prawa prywatnego doprowadziła do licznych nowelizacji k.c. oraz uchwaleniu wielu ustaw odrębnych - poza kodeksem - które regulowały poszczególne instytucje prawa prywatnego przeważnie łącznie z regulacjami typu administracyjno lub finansowo-prawnymi, a więc typu publicznoprawnego. Są to zjawiska niekorzystne dla funkcjonowania systemu prawa prywatnego. Prowadzą bowiem do osłabienia stabilności i koherencyjnej funkcji k.c., będącego fundamentem prawa prywatnego.
Wychodząc z tych założeń działająca przy Ministrze Sprawiedliwości Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego doszła do wniosku, że nie zaniedbując prac nad dalszą nowelizacją polskiego systemu prawa prywatnego, należy podjąć działania zmierzające do przygotowania założeń nowej kodyfikacji prawa cywilnego. 
Pogląd taki w szczególności poparła Rada Legislacyjna przy Prezesie Rady Ministrów w swym raporcie z 2006 r. o tworzeniu prawa. Czytamy tam, że „jest niezmiernie ważne, aby kodeks cywilny odpowiadał wyzwaniom chwili bieżącej. Niestety jego stan obecny pozostawia wrażenie kodyfikacji częściowej i w znacznej mierze przestarzałej. Jest to wynikiem szeregu czynników, a w pierwszym rzędzie pochodzenia tego kodeksu z 1964 r. i jego oparcia na założeniach systemu socjalistycznego. Poważne zmiany w k.c. dokonano w ostatnim 16-leciu, nie zdołały usunąć wielu pozostałości dawnego systemu. Ponadto zmiany te były dokonywane ad casum i brak było spojrzenia na całość kodeksu. W takich warunkach występuje zjawisko dekodyfikacji materii, które powinny znajdować się w k.c. a zostały umieszczone poza kodeksem (…). W związku z tym palącą sprawą jest opracowanie nowego kodeksu cywilnego na wzór innych krajów byłego obozu socjalistycznego.”
Zastanawiając się nad wpływem podejmowanych w UE inicjatyw zmierzających do ujednolicenia prawa cywilnego na kodyfikacje krajowe, należy przede wszystkim wziąć pod uwagę szansę realizacji tej idei i to w dającej się przewidzieć przyszłości. Działania legislacyjne nie mogą bowiem pomijać realiów politycznych i panujących w społeczeństwach narodowych poglądów co do reprezentowanych w teorii koncepcji. Otóż należy stwierdzić, że nie ma powszechnej zgody na zastąpienie krajowych kodeksów prawa cywilnego jednolitą unijną kodyfikacją tej gałęzi prawa. Natomiast z życzliwym przyjęciem spotyka się koncepcja zbliżenia reguł prawnych rządzących obrotem gospodarczym w UE. Pogląd ten zasługuje na poparcie i powinien być realizowany nie poza ani ponad kodeksem cywilnym, lecz najlepiej właśnie w samym przyszłym Kodeksie cywilnym – poprzez włączenie do niego wzorców opracowanych pod auspicjami UE. W części postulat ten został już zrealizowany w toku dokonywanych licznych nowelizacji obowiązującego k.c. Jednakże takie fragmentaryczne ingerencje psują spójność kodeksu i nie zdołają zapewnić mu dostatecznej koherencji z postulatami opracowanymi dla całej UE. Dopiero nowa kodyfikacja mogłaby cel ten osiągnąć – nie naruszając spójności polskiego systemu prawnego.

III. 	Zgodnie z zaleceniem, aby decyzje legislacyjne o ważnych aktach prawodawczych podejmowano dopiero po publicznym przedstawieniu ich założeń, a nie w postaci artykułowanych już projektów, Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego opublikowała w 2006 r. obszerną „Zieloną Księgę” zawierającą optymalną wizję Kodeksu cywilnego w Rzeczypospolitej Polskiej (601 stron). Przedstawiono tam nie tylko założenia projektowanego Kodeksu, ale także aneksy zawierające analizy prawnoporównawcze z zakresu prawa cywilnego.
	Problemy przedstawione w Zielonej Księdze były następnie przedmiotem dyskusji, w szczególności w czasie  II Ogólnopolskiego Zjazdu Cywilistów w Wiśle we wrześniu 2006 r., konferencji zorganizowanej przez Sąd Najwyższy i Instytut Nauk Prawnych PAN w marcu 2007 r. w Pałacu Staszica w Warszawie oraz podczas sympozjum zorganizowanego przez Stowarzyszenie Notariuszy RP i Krajową Radę Notarialną w listopadzie 2007 r. Ponadto ukazały się liczne publikacje poświęcone poszczególnym działom lub instytucjom projektowanego Kodeksu cywilnego.
	Wyniki tych dyskusji niewątpliwie będą uwzględnione w dalszych pracach Komisji Kodyfikacyjnej. 
Obecnie wszakże nadal pozostają aktualne następujące założenia projektowanego Kodeksu cywilnego:
1)	Ma to być podstawowy akt prawny polskiego prawa prywatnego, wyróżniający się spośród innych ustaw prawa prywatnego, oparty na zasadzie autonomiczności i równorzędności uczestników stosunków cywilnoprawnych.
2)	Zasada powszechności prowadzi do wniosku, że przyszły Kodeks cywilny zakresem swoim powinien objąć także stosunki obrotu handlowego (między przedsiębiorcami) jak i między przedsiębiorcami i konsumentami (umowy konsumenckie) oraz prawo rodzinne, które obecnie uregulowane jest w odrębnym Kodeksie – mimo iż powszechnie uznaje się je za dział prawa cywilnego.
3)	Podobnie jak obowiązujący Kodeks cywilny z 1964 r. także projektowany Kodeks ma być usystematyzowany według modelu pandektowego.
4)	Również styl przepisów powinien nawiązywać do tradycji francuskiej, którą przejęli kodyfikatorzy polscy od samego początku odzyskania przez Polskę niepodległości. Należy więc wystrzegać się kazuistyki, tworząc syntetyczne i krótkie przepisy i to bez odwołań.
5)	Projektowany Kodeks ma być kontynuatorem polskiej doktryny cywilistycznej. Nie należy zatem dokonywać zmian tekstu dla samych zmian redakcyjnych, a więc tylko dla pozoru reformowania prawa. Dobre, sprawdzone przepisy obowiązującego k.c. powinny być po prostu przejmowane do nowej kodyfikacji.

IV. 	Zasady te legły u podstaw projektowanej księgi I Kodeksu cywilnego (część ogólna) – z tym wszakże zastrzeżeniem, że nie wszystkie pierwotne zamierzenia zostały uwzględnione. 
	W szczególności więc zachowując systematykę pandektową Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego zmieniła kolejność ksiąg Kodeksu, sytuując prawo zobowiązań w księdze II a prawo rzeczowe w księdze III. 
	W związku z tym uszczuplono zakres ujętych w księdze I zagadnień. Dążąc do łącznego uregulowania problemów ze sobą związanych postanowiono przenieść do księgi poświęconej prawu rzeczowemu (III) definicje rzeczy i ich rodzajów, a do księgi obejmującej prawo zobowiązań (II) przepisy regulujące zawieranie umów.
	Ponadto odstąpiono od postulatu obszernego regulowania ochrony poszczególnych dóbr osobistych, ponieważ okazało się, że w najbardziej doniosłej z punktu widzenia praktycznego dziedzinie, a mianowicie naruszeń dóbr osobistych przez media, rolę ochronną przejmuje odrębna ustawa – tworzona poza Komisją Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego.
	Nie przyjęto również postulatu odrębnego uregulowania tzw. niepełnych osób prawnych poprzestając na szerszym zdefiniowaniu pojęcia osoby prawnej.

V.	Przed współczesnymi kodyfikatorami prawa cywilnego, a właściwie prawa prywatnego, piętrzą się trudności w skali nieporównywalnej z inicjatywami tego rodzaju podejmowanymi w przeszłości. Dzisiaj nie wystarczy już tylko poprzestać na porównywaniu trzech lub czterech kodyfikacji o doniosłości światowej, aby tworzyć nowy kodeks. Trzeba przede wszystkim baczyć na wartości konstytucyjne, rozwijane i precyzowane przez Trybunał Konstytucyjny; na prawo UE nie tylko już obowiązujące, lecz będące in statu nascendi, być wrażliwym na osiągnięcia techniczne – zwłaszcza na polu komunikacji elektronicznej; uwzględniać nowoczesne kodyfikacje prawa cywilnego (np. holenderską) – w tym także te powstające na gruzach byłych państw socjalistycznych; wreszcie być czujnym na inicjatywy niecierpliwych polityków, którzy chcieliby niezwłocznie i cząstkowo naprawiać spójny system prawa cywilnego.
	Dla uwzględnienia wszystkich tych okoliczności trzeba było zmienić tradycyjny tryb prac kodyfikacyjnych. Sam bowiem skład Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego obejmującej 12 członków powołanych do projektowania nie tylko materialnego ale i procesowego prawa cywilnego nie zdołałby spełnić swego zadania. Z tego względu do prac kodyfikacyjnych poproszono szerszy krąg osób specjalizujących się w poszczególnych zagadnieniach. Byli oni zorganizowani w zespołach problemowych, które przygotowywały poszczególne fragmenty księgi I – wraz z uzasadnieniem. Następnie projekty tak przygotowane omawiano na posiedzeniach całej Komisji Kodyfikacyjnej. Końcowy efekt prac – po dokonaniu pewnych niezbędnych korekt przez Przewodniczącego Komisji Kodyfikacyjnej – znalazł wyraz w niniejszej publikacji.
	Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego wiele zawdzięcza także holenderskiej organizacji Center for International Legal Cooperation, dzięki której Komisja mogła korzystać z pomocy ekspertów holenderskich, niemieckich i angielskich. Szczególne wyrazy wdzięczności należą się koordynatorowi tej współpracy – prof. dr Paulowi Meijknechtowi.

Prof. dr Zbigniew Radwański
Przewodniczący Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego

Księga pierwsza. Część ogólna
Tytuł I. Przepisy wstępne

Art. 1. Kodeks cywilny (Kodeks) reguluje stosunki prawne między osobami fizycznymi, między osobami prawnymi oraz między osobami prawnymi i osobami fizycznymi, oparte na zasadzie autonomiczności i równorzędności stron (stosunki cywilnoprawne).

Art. 2. Do dóbr prawnie chronionych należą w szczególności:
1)	dobra osobiste;
2)	majątek;
3)	zwierzęta;
4)	rzeczy;
5)	lokale;
6)	przedsiębiorstwa;
7)	gospodarstwa rolne;
8)	pieniądze;
9)	papiery wartościowe;
10)	utwory;
11)	wynalazki;
12)	wzory użytkowe i przemysłowe;
13)	 projekty racjonalizacyjne;
14)	 znaki towarowe i usługowe;
15)	 oznaczenia geograficzne;
16)	 topografie układów scalonych;
17)	 kopaliny;
18)	 wody płynące, podziemne źródła i podziemne zbiorniki wodne;
19)	 energia.

Art. 3. Przepisy Kodeksu oraz przepisy innych ustaw z zakresu prawa prywatnego należy interpretować zgodnie z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej i prawem Unii Europejskiej.

Art. 4. § 1. Kodeks jest powszechną i podstawową ustawą prawa prywatnego.
	§ 2. Przy interpretacji przepisów z zakresu prawa prywatnego umieszczonych w ustawach pozakodeksowych należy preferować interpretację zgodną z Kodeksem.
§ 3. W razie wątpliwości przyjmuje się, że przepisy z zakresu prawa prywatnego umieszczone w ustawach pozakodeksowych nie zmieniają znaczenia norm Kodeksu.

Art. 5. § 1. Prawa podmiotowe służą, w granicach określonych normami prawnymi, realizacji interesów majątkowych lub niemajątkowych osób uprawnionych zgodnie z ich wolą.
	§ 2. Nie można czynić użytku z prawa podmiotowego, który byłby sprzeczny z celem prawa, względami słuszności lub zasadami uczciwego obrotu. Takie działanie albo zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa podmiotowego (nadużycie prawa).

Art. 6. Ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne.

Art. 7. § 1. Jeżeli ustawa uzależnia skutek prawny od dobrej albo od złej wiary, domniemywa się istnienie dobrej wiary.
	§ 2. W złej wierze jest ten, kto wie lub przy dołożeniu należytej staranności powinien wiedzieć o okolicznościach, do których domniemanie się odnosi.

Art. 8. Ustalone zwyczaje, stosowane przez sądy i niesprzeczne z bezwzględnie wiążącymi normami prawnymi, są prawem zwyczajowym.

Uzasadnienie

1. 	Zakres projektowanego Kodeksu (art. 1) został określony dokładniej niż w obowiązującym k.c. Ten ostatni odwołuje się bowiem tyko ogólnie do „stosunków cywilnoprawnych”, nie wyjaśniając co zwrot ten oznacza. Ponadto stanowi on, że stosunki cywilnoprawne łączą osoby fizyczne z osobami prawnymi (art. 1) – co błędnie sugeruje, że nie uwzględnia się relacji między osobami prawnymi oraz między osobami fizycznymi.
	Natomiast w projektowanym art. 1 określone zostały kryteria, na podstawie których wyróżnia się stosunki cywilnoprawne. Są nimi – zgodnie z panującym poglądem naukowym – autonomia podmiotów i ściśle z tym związany element ich równorzędnych względem siebie pozycji. Są to zarazem kryteria, które stanowią podstawę odróżnienia prawa prywatnego od prawa publicznego, co zdecydowanie akceptowane jest w demokratycznym i na zasadzie gospodarki rynkowej opartym ustroju Rzeczypospolitej Polskiej. Natomiast rozróżnienie to nie było uznawane w komunistycznych systemach prawnych, w kręgu których znajdowała się Polska w czasie powstawania k.c. z 1964 r.
Projektowany art. 1 wyraźnie wskazuje między jakimi podmiotami prawa cywilnego – zwanymi „osobami” – zachodzą stosunki cywilnoprawne. Są to relacje między osobami fizycznymi, między osobami prawnymi i między osobami prawnymi i osobami fizycznymi. Z treści tego przepisu jednoznacznie wyłania się leżąca u podstaw projektowanego Kodeksu koncepcja tzw. jedności prawa cywilnego – obejmująca zarówno obrót konsumencki (między przedsiębiorcami a konsumentami) jak i gospodarczy (handlowy) – między przedsiębiorcami niezależnie od tego czy mają one postać osób fizycznych czy prawnych.
2. 	Z kolei art. 2 projektu wymienia ważniejsze dobra prawne chronione na obszarze prawa prywatnego, dla którego Kodeks jest podstawowym aktem prawnym (o czym poniżej). Zwrot „dobra prawne” - przejęty z k.c. holenderskiego – chyba lepiej wyraża sens tego, co zwykło się nazywać „przedmiotem prawa”.
Wspomniany przepis wymienia te dobra. Natomiast ich nie definiuje. Pojawia się zatem pytanie czy jest on potrzebny, w takim kształcie lub czy nie należałoby go wzbogacić o definicję dóbr tam wymienionych.
Otóż prawo cywilne wyróżnia się tym, że celowo zawiera wiele norm otwartych wyrażonych w przepisach, w których występują słowa lub zwroty niepoddające się definicjom klasycznym, lecz tylko definicjom cząstkowym (por. np. zwrot „dobra osobiste”). Ponadto nie wszystkie użyte tam pojęcia wymagają definicji, ponieważ są zrozumiałe na podstawie języka ogólnego (np. zwierzę). Postulat definiowania dóbr prawnych w art. 2 projektu mógłby więc być realizowany tylko w odniesieniu do niektórych z wymienionych tam dóbr prawnych. Byłoby to jednak rozwiązanie niekonsekwentne. Ponadto byłaby to bardzo obszerna regulacja i mało praktyczna, ponieważ zmuszałaby czytelnika do ciągłego konfrontowania regulacji konkretnej instytucji ze słownikiem w części ogólnej. Dlatego lepiej lokować przepisy definiujące w pobliży tych instytucji, które określają ich reżim prawny. Kierując się tymi względami projektodawcy m.in. zadecydowali, aby przepisy definiujące pojęcie rzeczy i ich rodzajów umieścić w księdze regulującej prawo rzeczowe.
Natomiast za utrzymaniem proponowanego art. 2 przemawiają dwa argumenty.
Najpierw przepis ten służy do dookreślenia zakresu prawa prywatnego, dla którego – jak wspomniano, Kodeks jest podstawowym aktem prawny. W szczególności więc wymienienie dóbr prawnych w punktach 10-19 wskazuje, że ich uregulowanie w odrębnych ustawach nie stanowi dowodu, że są one wyłączone spod ogólnej regulacji Kodeksu.
Następnie katalog tych dóbr wskazuje na ich przedmiotowy a nie podmiotowy charakter, co ma szczególną doniosłość w odniesieniu do pojęcia majątku (pkt. 2), przedsiębiorstwa (pkt. 6) i gospodarstwa rolnego (pkt. 7). Ponadto wyodrębnienie poszczególnych dóbr prawnych implikuje, że odnoszą do nich odmienne reżimy prawne. W szczególności więc umieszczenie w tym katalogu takich dóbr jak: zwierzęta (pkt. 3), lokale (pkt. 5), kopaliny (pkt. 17), wody (pkt. 18), energia (pkt. 19) nie są objęte pojęciem rzeczy. Odrębne reżimy prawne mają także dobra niematerialne o charakterze majątkowym takie jak: pieniądze (pkt. 8), papiery wartościowe (pkt. 9) oraz dobra o charakterze majątkowym wymienione w punktach 10-14.
3. 	Art. 3 projektu zawiera dyrektywę nakazującą interpretować przepisy prawa prywatnego – w tym przede wszystkim przepisy Kodeksu – zgodnie z Konstytucją RP i prawem UE.
Dyrektywa interpretacyjna tego rodzaju znalazła się już w pierwotnym tekście obowiązującego k.c. a mianowicie w art. 4, który stanowił, że „Przepisy prawa cywilnego powinny być tłumaczone i stosowane zgodnie z zasadami ustroju i celami Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”. Przepis ten jednak został uchylony w 1990 r. w związku ze zmianą ustroju Polski, a w to miejsce nie wprowadzono przepisu interpretacyjnego o treści dostosowanej do systemu prawnego III Rzeczypospolitej.
W doktrynie zgodnie uznaje się doniosłą rolę interpretacyjną Konstytucji w odniesieniu do całego systemu prawnego RP. Jednakże w obrębie prawa prywatnego zasada ta znajduje szczególnie szerokie zastosowanie ze względu na otwarty charakter wielu przepisów tej gałęzi prawa wymagających wykorzystania funkcjonalnych reguł wykładni opartych na wartościach konstytucyjnych. Należy zatem proklamować ją w Kodeksie, aby sędziowie stosujący prawo cywilne zawsze mieli ją na względzie. Przepis ten nie deformuje jednak ogólnych metod wykładni, a w szczególności nie stwarza podstawy dla swobodnego tworzenia prawa przez sądy.
Trzeba jeszcze dodać, że sądy powinny uwzględniać nie tylko tekst Konstytucji, ale także judykaturę Trybunału Konstytucyjnego. Omawiany przepis nie wskazuje o jaką konstytucję chodzi. Niewątpliwie odnosi się on do każdej konstytucji obowiązującej w chwili jej stosowania i o aktualnym wówczas brzmieniu.
Podobnie ma się rzecz z prawem UE, w odniesieniu do którego obowiązuje dyrektywa prounijna interpretacji prawa krajowego. Treść tego prawa w istotnej mierze kształtuje orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości.
4. 	Proponowany art. 4 wskazuje na pozycję Kodeksu w systemie prawa prywatnego. Obowiązujący k.c. z 1964 r. nie zawiera tego rodzaju przepisu. Natomiast Trybunał Konstytucyjny oraz nauka prawa dostarczyły wskazań na uregulowanie tej kwestii. Zabieg taki jest pożądany, albowiem w praktyce legislacyjnej i w toku stosowania prawa często nie uwzględnia się szczególnej pozycji kodeksu cywilnego w prawie prywatnym.
Z punktu widzenia Konstytucji Kodeks ma rangę zwykłej ustawy, a więc nie zawiera norm wyższego rzędu w stosunku do norm cywilnoprawnych zawartych w innych ustawach (pozakodeksowych). W konsekwencji normy pozakodeksowe pozostają w mocy, mimo iż są sprzeczne z normami kodeksowymi. Natomiast Kodeks odróżnia się od ustaw pozakodeksowych (art. 3 § 1) tym, że: 
1)	ma charakter powszechny, to znaczy zakresem zastosowania obejmuje całe prawo prywatne, bądź to w sposób pośredni bądź to w sposób bezpośredni uzupełniając regulację ustaw pozakodeksowych. Dla osiągnięcia takiego skutku zbędne są więc przepisy w ustawach pozakodeksowych wskazujące na zastosowanie Kodeksu;
2)	jest ustawą podstawową prawa prywatnego. Cecha ta znajduje wyraz w dyrektywach interpretacyjnych sformułowanych w § 2 i § 3 projektowanego art. 4. Pierwszy z tych przepisów nakazuje preferować interpretację zgodną z Kodeksem. Z kolei drugi przepis stanowi ogólną regułę, że przepisy pozakodeksowe nie zmieniają znaczenia przepisów kodeksowych. Dla osiągnięcia takiego skutku trzeba by wyraźnie postanowić o tym w ustawie pozakodeksowej.
5. 	Obowiązujący k.c. nie zawiera przepisu określającego pojęcie prawa podmiotowego, poprzestając na unormowaniu przypadku jego nadużycia (art. 5). Mając jednak na względzie, że chodzi tu o podstawowe pojęcie prawa cywilnego a zatem i prawa prywatnego, którego treść jest ponadto niejednakowo rozumiana w nauce, wspomniane „milczenie” k.c. w tym względzie nie jest uzasadnione.
Brak ten usuwa projektowany art. 5 § 1 Kodeksu – nie w postaci klasycznej definicji – lecz poprzez określenie funkcji prawa podmiotowego. Treść wspomnianego przepisu nawiązuje do stworzonej przez R.Iheringa, lecz rozwiniętej później i w szerokiej mierze akceptowanej w doktrynie cywilistycznej, koncepcji interesu. Głosi on, że prawo podmiotowe służy podmiotom prawa realizacji ich interesów nie tylko majątkowych ale i niemajątkowych i to zgodnie z ich wolą, lecz w granicach wskazanych normami prawnymi.
Z kolei projektowany § 2 art. 5 Kodeksu reguluje problem nadużycia prawa podmiotowego – nawiązując w istotnej mierze do treści obowiązującego art. 5 k.c. W szczególności więc proponowana regulacja ma również na względzie tylko niezastosowanie normy prawnej do konkretnego stanu faktycznego, a nie prowadzi do modyfikacji normy prawnej. Natomiast nieco odmiennie sformułowane zostały przesłanki nadużycia prawa podmiotowego. Pominięto tam bowiem powołanie na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego lub z społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa podmiotowego. Przemawia za tym nie tylko ich geneza komunistyczna i niekomunikatywność w relacjach międzynarodowych, ale przede wszystkim nawiązanie do obcej systemowi demokratycznego państwa opartego na gospodarce rynkowej, typologii praw podmiotowych wyznaczonej różnymi typami własności z własnością ogólnospołeczną (państwową) na czele. Zamiast nich wskazano na cel odpowiedniej normy prawnej, który niekoniecznie musi być w niej bezpośrednio wyrażony, lecz może być rekonstruowany z przepisu lub z przepisów prawnych albo z wstępu (arengi) do aktu prawnego. Ponadto powołano względy słuszności, wyrażające oceny moralne, oraz zasady uczciwego obrotu, wskazujące na ukształtowanie w relacjach gospodarczych reguły postępowania.
Z kolei zgodne z treścią obowiązującego art. 5 k.c. projekt głosi, że działanie albo zaniechanie sprzeczne ze wspomnianymi przesłankami „nie jest uważane za wykonywanie prawa podmiotowego”. Jednakże pominięto tam ostatni – jako zbędny – fragment art. 5 k.c., stanowiący, że w razie nadużycia prawa podmiotowego nie korzysta ono z ochrony. Jest to bowiem konsekwencja oczywista wynikająca ze stwierdzenia, że w razie nadużycia prawa podmiotowego, nie uważa się, iż jest ono wykonywane.
6. 	Następnie art. 6 Kodeksu reguluje rozkład ciężaru dowodu tak samo jak obowiązujący art. 6 k.c. Nie uznano bowiem za wskazane zmieniać przepis, który sprawdził się w praktyce.
7. 	Również art. 7 § 1 projektu recypuje z obowiązującego k.c. treść art. 7 stanowiący o domniemaniu dobrej wiary.
	Natomiast projektowany art. 7 zawiera ponadto nowy przepis ujęty w § 2, który definiuje pojęcie złej wiary. W myśl tego przepisu w złej wierze jest ten, ko wie lub przy dołożeniu należytej staranności powinien wiedzieć o okolicznościach, do których odnosi się domniemanie. Pojęcie dobrej i złej wiary są ze sobą korelatywnie sprężone na zasadzie podziału dychotomicznego. Zgodnie więc z regułami logiki wystarczy, aby tylko jeden człon tego podziału (w tym przypadku pojęcie złej wiary) był zdefiniowany, aby ustalić treść pojęcia drugiego członu podziału (w tym przypadku dobrej wiary).
W konsekwencji każdy komu nie można udowodnić złej wiary, działa – w świetle tego przepisu – w dobrej wierze. Ciężar udowodnienia złej wiary spoczywa zarazem na tym, kto zarzuca komuś działalnie w złej wierze (art. 6 projektu).
Natomiast wspomniany przepis § 2 art. 7 projektu zmienia znaczenie dobrej i złej wiary. Dotychczas bowiem ze zwrotami tymi łączone były dwa różne znaczenia, a mianowicie:
1)	subiektywne – oznaczające stan wiedzy danej osoby;
2)	obiektywne – odwołujące się do reguł moralnych jako podstawy oceny czyjegoś zachowania, a więc chodzi tu o takie samo znaczenie, jakie przypisuje się klauzuli generalnej dobrych obyczajów (R. Longchamps de Bérier).
Takie dwojakie rozumienie „dobrej wiary” spotyka się także w tradycyjnych kodyfikacjach kontynentalnych oraz w kształtującym się prawie UE. Za jej utrzymaniem w przyszłym prawie cywilnym opowiada się także część doktryny.
Jednakże łączenie z tym samym zwrotem językowym różnych znaczeń jest niezgodne z zasadami prawidłowej legislacji i dlatego nie powinno być nadal stosowane. Należy zatem – jak to czyni proponowany § 2 art. 5 – wyraźnie zredukować pojęcie dobrej i złej wiary do jednego znaczenia odnoszącego się do wiedzy danej osoby o faktach, do których domniemanie dobrej wiary się odnosi. Dostrzegł to także kodyfikator holenderski używając zwrotu „dobrej wiary” wyłącznie w subiektywnym jego rozumieniu. Postulat taki znalazł również poparcie w części polskiej doktryny cywilistycznej.
Ponadto proponowany przepis § 2 art. 7 wyraźnie wskazuje, że w złej wierze jest nie tylko ten, kto rzeczywiście „nie wiedział” o określonych okolicznościach, lecz także ten kto powinien o nich wiedzieć przy dołożeniu należytej staranności. Zagadnienie to jest różnie uregulowane w obowiązującym obecnie polskim prawie cywilnym, co nie wydaje się być podejściem właściwym. 
Za przyjęciem szerszego rozumienia „wiedzy” określonej osoby przemawiają względy praktyczne polegające na trudności udowodnienia stanów psychicznych człowieka (jego wiedzy o pewnych faktach). Natomiast należy oczekiwać, że ludzie powinni działać z należytą starannością i ponosić konsekwencję jej braku. Proponowane rozstrzygnięcie wspomnianej kwestii przyjęte jest również w niektórych obcych systemach prawnych.
8.	Prawo zwyczajowe uznane zostało na obszarze prawa prywatnego przez przepisy ogólne prawa cywilnego z 1946 r. (art. 2 i 3), jak również przez obowiązujący wówczas Kodeks handlowy  z 1934 r. (art. 1).
Natomiast w tworzącym się później systemie socjalistycznego prawa cywilnego, a w szczególności w k.c. z 1964 r., nie pojawiły się już przepisy o prawie zwyczajowym. Wyjaśniano ten fakt przede wszystkim tym, że nie było ani warunków do tworzenia się prawa zwyczajowego, ani takiej potrzeby, ponieważ nowe socjalistyczne państwo nie powinno respektować norm wywodzących się z tradycji burżuazyjnego ustroju. Za tymi politycznymi przesłankami kryła się ogólna teoretyczna koncepcja pozytywistyczna przejęta przez ustrój socjalistyczny, która pojęcie prawa immanentnie wiązała z działalnością prawotwórczą państwa. Mimo to w okresie PRL pojawiły się poglądy, które uznawały prawo zwyczajowe i wskazywały na przypadki jego stosowania przez sądy.
W demokratycznym ustroju RP wspomniane wyżej argumenty przemawiające przeciwko prawu zwyczajowemu nie powinny ważyć. Natomiast powstaje pytanie, czy jest ono dopuszczalne w świetle art. 87 Konstytucji RP z 1997 r., który wyznacza zamknięty katalog źródeł prawa, wśród których nie znalazło się prawo zwyczajowe. Jednakże w literaturze trafnie wskazano, że ów zamknięty katalog źródeł odnosi się tylko do aktów stanowiących prawo, a nie dotyczy innych faktów prawotwórczych, w szczególności utrwalonej i akceptowanej przez sądy praktyki społecznej, co charakteryzuje prawo zwyczajowe.
Proponowany art. 8 opierając się na wspomnianym założeniu, powraca do pierwotnej koncepcji ustawodawcy polskiego z okresu II Rzeczypospolitej i uznaje prawo zwyczajowe – z tym jednak zastrzeżeniem, że nie może ono być sprzeczne z bezwzględnie wiążącymi normami prawa stanowionego. 
Jest oczywiste, że w myśl zasady spójności aksjologicznej i funkcjonalnej całego systemu prawnego prawo zwyczajowe musi respektować wartości konstytucyjne. Wolno sądzić, że powołanie się na prawo zwyczajowe ułatwi w szczególności wyjaśnienie powszechnie akceptowanej koncepcji, że poszczególne rodzaje dóbr i praw osobistych kształtują się na podstawie wartości konstytucyjnych konkretyzowanych przez ustaloną judykaturę.
Komentarza wymaga jeszcze użyty w projektowanym art. 8 zwrot „bezwzględnie wiążące normy prawne”. Obowiązujący k.c. nie zawiera przepisu, któryby wskazywał na charakterystyczne dla prawa prywatnego odróżnienie norm iuris cogentis i iuris dispositivi. Otóż wydaje się, że Kodeks powinien różnice te uwzględnić. W języku prawniczym używane są różne zwroty językowe na oznaczenie wspomnianych typów norm prawnych – przy czym najczęściej mówi się o normach lub o przepisach prawnych „względnie i bezwzględnie obowiązujących”. Jest to jednak mylący zwrot językowy, ponieważ „normy względnie obowiązujące” nadal obowiązują mimo iż nie znajdą zastosowania w przypadku, gdy strony odmiennie uregulują stosunek prawny. Dlatego lepiej oddaje ich sens określenie „normy względnie wiążące” w przeciwieństwie do „norm bezwzględnie wiążących”. Ponadto podkreślić należy, że chodzi tu nie o przepisy prawne, lecz o normy prawne z przepisów prawnych rekonstruowane. One bowiem tylko wyznaczają powinne zachowanie podmiotów w sytuacjach w nich wskazanych.
9.	W tytule I Kodeksu nie uregulowano kolizji norm w czasie (prawa intertemporalnego), o którym stanowi art. 3 k.c. Kwestia ta bowiem zostanie obszerniej unormowana w ostatniej księdze Kodeksu.

Tytuł II. Osoby
Dział I. Osoby fizyczne
Rozdział I. Zdolność prawna

Art. 9. § 1. Osobą fizyczną jest człowiek. Od chwili urodzenia każdy człowiek jest podmiotem praw i obowiązków (zdolność prawna).
	§ 2. Dziecko poczęte uważa się za urodzone, gdy jest to dla niego korzystne; jednakże prawa majątkowe dziecko to nabywa, jeżeli urodzi się żywe.
§ 3. Przepis § 2 nie uchybia przepisom odrębnym, które przewidują ochronę dziecka w szerszym zakresie.

Art. 10. Domniemywa się, że dziecko urodziło się żywe.

Art. 11. § 1. Z chwilą śmierci człowieka jego zdolność prawna ustaje.
	§ 2. Jeżeli kilka osób utraciło życie podczas grożącego im wspólnie niebezpieczeństwa, domniemywa się, że zmarły jednocześnie.

Rozdział II. Zdolność do czynności prawnych

Art. 12. § 1. Osoba fizyczna może dokonywać czynności prawnych (zdolność do czynności prawnych) w zakresie wskazanym w przepisach poniższych.
§. 2. Nie można zrzec się zdolności do czynności prawnych ani w całości ani w części.

Art. 13. § 1. Pełną zdolność do czynności prawnych nabywa osoba fizyczna z chwilą uzyskania pełnoletności. 
	§ 2. Pełnoletnim jest, kto ukończył osiemnaście lat. Małoletni uzyskuje pełnoletność przez zawarcie małżeństwa. Nie traci jej w razie unieważnienia małżeństwa.

Art. 14. § 1. Ograniczoną zdolność do czynności prawnych ma małoletni, który ukończył trzynaście lat.
	§ 2. Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, do ważności czynności prawnej, przez którą osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego.

Art. 15. § 1. Ważność umowy, która została zawarta przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych bez wymaganej zgody przedstawiciela ustawowego, zależy od potwierdzenia przez niego tej umowy. Jeżeli przepis szczególny wymaga zezwolenia sądu do wyrażenia zgody, przedstawiciel ustawowy może potwierdzić umowę po uzyskaniu zezwolenia.
§ 2. Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może potwierdzić umowę po uzyskaniu pełnej zdolności do czynności prawnych.
§ 3. Strona, która zawarła umowę z osobą ograniczoną w zdolności do czynności prawnych, nie może powoływać się na brak zgody jej przedstawiciela ustawowego. Może jednak wyznaczyć temu przedstawicielowi albo drugiej stronie, po uzyskaniu przez nią pełnej zdolności do czynności prawnych, odpowiedni termin do potwierdzenia umowy. 
§ 4. Potwierdzenia umowy nie można dokonać po upływie wyznaczonego terminu, a jeżeli termin nie został wyznaczony – po upływie roku od zawarcia umowy.

Art. 16. Jednostronna czynność prawna jest nieważna, jeżeli została dokonana przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych bez wymaganej ustawą zgody przedstawiciela ustawowego.

Art. 17. § 1. Osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych może bez zgody przedstawiciela ustawowego zawierać umowy powszechnie zawierane w drobnych bieżących sprawach życia codziennego (umowy drobne) oraz rozporządzać uzyskanym przez nią zarobkiem i dokonywać czynności prawnych co do przedmiotów majątkowych  nabytych za środki stanowiące zarobek. To samo dotyczy pieniędzy lub rzeczy ruchomych oddanych jej przez przedstawiciela ustawowego do swobodnego użytku, z wyjątkiem czynności prawnych, na które bez zezwolenia sądu przedstawiciel ustawowy nie mógłby wyrazić zgody.
	§ 2. Z ważnych powodów sąd opiekuńczy może postanowić, że do rozporządzania zarobkiem uzyskanym przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych, z wyłączeniem zawierania umów drobnych, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego. W razie zmiany okoliczności postanowienie to może być uchylone.

Art. 18. § 1. Nie ma zdolności do czynności prawnych małoletni, który nie ukończył trzynastu lat oraz osoba ubezwłasnowolniona, z zastrzeżeniem przepisu § 3.
	§ 2. Czynność prawna dokonana przez osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnych, jest nieważna. 
	§ 3. Jeżeli umowa drobna została zawarta przez małoletniego, który nie ukończył trzynastu lat albo przez osobę ubezwłasnowolnioną, umowa ta jest ważna, chyba że pociąga za sobą rażące pokrzywdzenie małoletniego albo osoby ubezwłasnowolnionej.

Art. 19. § 1. Osoba, która ukończyła trzynaście lat, może być ubezwłasnowolniona, jeżeli nie jest w stanie trwale kierować swym postępowaniem wskutek niedorozwoju umysłowego, zaburzeń psychicznych, w szczególności choroby psychicznej, albo z innych poważnych przyczyn uniemożliwia to stan zdrowia tej osoby. 
	§ 2. Ubezwłasnowolnienie może nastąpić tylko w interesie osoby, która takiej ochrony potrzebuje.

Art. 20. § 1. Dla osoby ubezwłasnowolnionej ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje pod władzą rodzicielską.
	§ 2. Do opieki nad ubezwłasnowolnionym stosuje się odpowiednio przepisy o opiece nad małoletnim.
§ 3. Opiekunem powinien być ustanowiony małżonek osoby ubezwłasnowolnionej, a w jego braku jej bliski krewny, w szczególności matka lub ojciec, chyba że interes ubezwłasnowolnionego sprzeciwia się temu.
§ 4. Opieka nad ubezwłasnowolnionym ustaje z mocy prawa w razie uchylenia ubezwłasnowolnienia.   

Rozdział III. Dobra osobiste

Art. 21. Godność i inne dobra osobiste człowieka, w szczególności życie, zdrowie, nietykalność i integralność, wolność, cześć, swoboda sumienia, stan cywilny, wizerunek, pseudonim, tajemnica korespondencji, prywatność, osiągnięcia twórcze, kult pamięci osoby zmarłej, pozostają pod ochroną prawa cywilnego niezależnie od ochrony przewidzianej w innych przepisach.

Art. 22. § 1. Jeżeli dobru osobistemu zagraża cudze działanie lub je narusza, uprawniony może dochodzić ochrony przeciwko każdej osobie, która dopuściła się takiego działania, chyba że nie jest ono bezprawne.
	§ 2. Nie jest bezprawne działanie podjęte na podstawie przepisów ustawy lub za zgodą uprawnionego. Ujawnienie informacji dotyczących jego osoby nie jest działaniem bezprawnym, jeżeli informacje te są prawdziwe, a za ich ujawnieniem przemawia ważny interes publiczny lub prywatny.

Art. 23. § 1. W razie zagrożenia dobra osobistego można żądać niezwłocznego zaniechania oznaczonego działania i usunięcia przyczyny zagrożenia.
	§ 2. Jeżeli dobro osobiste zostało naruszone, można także żądać dopełnienia czynności potrzebnych do usunięcia tego stanu i skutków naruszenia, a w szczególności złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie.  

Art. 24. § 1. Jeżeli naruszenie dobra osobistego jest następstwem zawinionego działania albo innego zdarzenia, z którym łączy się obowiązek naprawienia szkody, sąd może przyznać uprawnionemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę albo na jego żądanie zasądzić odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez niego cel społeczny, niezależnie od innych środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia i pozostałych środków przysługujących w razie naruszenia lub zagrożenia dobra osobistego.
	§ 2. Do roszczeń o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej, o których mowa w przepisie § 1, stosuje się przepisy o obowiązku naprawienia szkody.
	§ 3. Roszczenie o zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę może być zbyte tylko wtedy, gdy jest już wymagalne i zostało uznane albo przyznał je sąd prawomocnym orzeczeniem. Roszczenie to przechodzi na spadkobierców, jeżeli zostało uznane albo powództwo zostało wytoczone za życia uprawnionego. W obydwu przypadkach oświadczenie o uznaniu roszczenia powinno być złożone w  formie pisemnej.

Art. 25. § 1. Jeżeli wskutek naruszenia dobra osobistego została wyrządzona szkoda majątkowa, poszkodowany może żądać jej naprawienia na zasadach ogólnych.
	§ 2. Można również żądać wydania korzyści uzyskanej przez osobę, która dopuściła się naruszenia dobra osobistego.

Rozdział IV. Oznaczenie osoby

Art. 26. § 1. Imię i nazwisko ustala się w sposób określony w ustawie.
	§ 2. Nazwisko nabyte na podstawie ustalonego pochodzenia jest nazwiskiem rodowym.
	§ 3. Można przybrać pseudonim i posługiwać się nim jako oznaczeniem przesłaniającym, jeżeli przepisy ustawy nie wymagają ujawnienia imienia i nazwiska.

Art. 27. Stan cywilny stwierdza się na podstawie aktów stanu cywilnego, którymi są: akt urodzenia, akt małżeństwa i akt zgonu. Zasady sporządzania i treść aktów stanu cywilnego określają przepisy odrębne.

Art. 28. § 1. Krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii  prostej.
	§ 2. Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo.

Art. 29. § 1. Z małżeństwa wynika powinowactwo między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka. Trwa ono mimo ustania małżeństwa.
	§ 2. Linię i stopień powinowactwa określa się według linii i stopnia pokrewieństwa.

Rozdział V. Miejsce zamieszkania

Art. 30. Miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu.

Art. 31. § 1. Miejscem zamieszkania dziecka pozostającego pod władzą rodzicielską jest miejsce zamieszkania rodziców albo tego z rodziców, któremu wyłącznie przysługuje władza rodzicielska lub któremu zostało powierzone wykonywanie władzy rodzicielskiej.
	§ 2. Jeżeli władza rodzicielska przysługuje na równi obojgu rodzicom mającym osobne miejsce zamieszkania, dziecko ma w razie stałego pobytu  u jednego z nich takie miejsce zamieszkania, jak ten rodzic. Jeżeli u żadnego z rodziców nie znajduje się miejsce stałego pobytu dziecka, jego miejsce zamieszkania określa sąd opiekuńczy.

Art. 32. Miejscem zamieszkania osoby pozostającej pod opieką jest miejsce zamieszkania opiekuna.

Art. 33. Można mieć tylko jedno miejsce zamieszkania.     

Rozdział VI. Uznanie za zmarłego

Art. 34. § 1. Zaginiony może być uznany za zmarłego, jeżeli upłynęło dziesięć lat od końca roku kalendarzowego, w którym według istniejących wiadomości jeszcze żył; jednakże gdyby w chwili uznania za zmarłego zaginiony ukończył siedemdziesiąt lat, wystarcza upływ lat pięciu.
	§ 2. Uznanie za zmarłego nie może nastąpić przed końcem roku kalendarzowego, w którym zaginiony ukończyłby dwadzieścia trzy lata.

Art. 35. § 1. Kto zaginął w czasie podróży powietrznej lub morskiej w związku z katastrofą statku lub okrętu albo w związku z innym szczególnym zdarzeniem, ten może być uznany za zmarłego po upływie sześciu miesięcy od dnia, w którym nastąpiła katastrofa albo inne szczególne zdarzenie.
	§ 2. Jeżeli nie można stwierdzić katastrofy statku lub okrętu, bieg terminu sześciomiesięcznego rozpoczyna się z upływem roku od dnia, w którym statek lub okręt miał przybyć do portu przeznaczenia, a jeżeli nie miał portu przeznaczenia – z upływem dwóch lat od dnia, w którym była ostatnia o nim wiadomość.
	§ 3. Kto zaginął w związku z bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia nieprzewidzianym w przepisach § 1 i 2, ten może być uznany za zmarłego po upływie roku od dnia, w którym niebezpieczeństwo ustało albo według okoliczności powinno było ustać. 

Art. 36. § 1. Domniemywa się, ze zaginiony zmarł w chwili oznaczonej w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego.
	§ 2. Jako chwilę domniemanej śmierci zaginionego oznacza się chwilę, która według okoliczności jest najbardziej prawdopodobna, a w braku wszelkich danych – pierwszy dzień terminu, z którego upływem uznanie za zmarłego stało się możliwe.
	§ 3. Jeżeli w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego czas śmierci został oznaczony tylko datą dnia, za chwilę domniemanej śmierci zaginionego uważa się koniec tego dnia.   

Rozdział VII. Kuratela

Art. 37. § 1. Kuratora ustanawia się w przypadkach wskazanych w ustawie.
§ 2. W zakresie nieuregulowanym przez przepisy, które przewidują ustanowienie kuratora, do kurateli stosuje się odpowiednio przepisy o opiece, z zachowaniem przepisów poniższych.

Art. 38. § 1. Organ państwowy, który ustanowił kuratora, przyzna mu na jego żądanie stosowne wynagrodzenie za sprawowanie kurateli. Wynagrodzenie pokrywa się z dochodów lub z majątku osoby, dla której kurator jest ustanowiony, a jeżeli osoba ta nie ma odpowiednich dochodów lub majątku, wynagrodzenie pokrywa ten, kto żądał ustanowienia kuratora.
	§ 2. Wynagrodzenia nie przyznaje się, jeżeli nakład pracy kuratora jest nieznaczny, a sprawowania kurateli wymagają względy słuszności, z uwagi na szczególną sytuację osoby, dla której kurator został ustanowiony. 
	§ 3. Jeżeli osoba, dla której z urzędu została ustanowiona kuratela, nie ma odpowiednich dochodów lub majątku, wynagrodzenie kuratora pokrywa się ze środków publicznych na podstawie przepisów o pomocy społecznej.

Art. 39. § 1. Dla dziecka poczętego ustanawia się kuratora, jeżeli jest to potrzebne do strzeżenia praw przysługujących dziecku oraz jego praw przyszłych. 
	§ 2. Kuratela ustaje z chwilą urodzenia się dziecka.

Art. 40. § 1. Dla osoby niepełnosprawnej ustanawia się kuratora, jeżeli osoba ta potrzebuje pomocy do prowadzenia wszelkich spraw albo spraw określonego rodzaju lub do załatwienia poszczególnej sprawy. Zakres obowiązków i uprawnień kuratora określa sąd opiekuńczy.
	§ 2. Kuratelę uchyla się na żądanie osoby niepełnosprawnej, dla której była ustanowiona.

Art. 41. § 1. Dla ochrony praw osoby, która z powodu nieobecności nie może prowadzić swoich spraw, a nie ma pełnomocnika, ustanawia się kuratora. To samo dotyczy przypadku, gdy pełnomocnik nieobecnego nie może wykonywać czynności, do których został umocowany albo gdy je wykonywa  nienależycie.
	§ 2. Kurator powinien przede wszystkim postarać się o ustalenie miejsca pobytu osoby nieobecnej i zawiadomić ją o stanie jej spraw.

Art. 42. § 1. Z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, organ państwowy, który ustanowił kuratora, uchyli kuratelę, gdy odpadnie jej cel.
	§ 2. Jeżeli kurator został ustanowiony do załatwienia poszczególnej sprawy, kuratela ustaje z chwilą zakończenia tej sprawy.    

Uzasadnienie 

I.	Uwagi wstępne 
Projekt przewiduje, że przepisy o osobach fizycznych będą zamieszczone  w księdze I. „Część ogólna” nowego Kodeksu Cywilnego w następujących rozdziałach : I. „Zdolność prawna”; II. „Zdolność do czynności prawnych”; III. „Dobra osobiste”; IV. „Oznaczenie osoby”; V. „Miejsce zamieszkania”; VI. „Uznanie za zmarłego”; VII. „Kuratela”.
Układ ten odpowiada systematyce przyjętej w k.c. z 1964 r., z tym że wyróżniono więcej rozdziałów. 
Na miejsce rozdziału o zdolności prawnej i zdolności do czynności prawnych wprowadzono trzy rozdziały poświęcone kolejno zdolności prawnej, zdolności do czynności prawnych i dobrom osobistym, uznając, że przemawia za tym doniosłość i odrębność tych zagadnień, które ponadto uzyskały w projekcie bogatszą, aniżeli dotychczasowa, regulację prawną.
Z kolei tak istotna kwestia, jaką jest oznaczenie osoby fizycznej, potrzebne zwłaszcza do określenia i identyfikacji podmiotów stosunków cywilnoprawnych, została w k.c. z 1964 r. pominięta. Wypełnieniem tej luki ma być projektowany rozdział IV.
Do przepisów o osobach fizycznych należało także włączyć kuratelę (rozdział VII), jako instytucję prawa osobowego o ogólniejszym znaczeniu na obszarze prawa prywatnego, unormowaną obecnie (niezasadnie) w k.r.o. z 1964 r. 
Projekt uwzględnia doświadczenia praktyki obrotu cywilnoprawnego, poglądy orzecznictwa sądowego oraz przedstawiane w opracowaniach naukowych. Projekt uwzględnił materiały porównawcze, w tym regulacje prawne obowiązujące w państwach europejskich i innych. Proponując określone rozwiązania należało kierować się również odpowiednimi aktami prawa międzynarodowego i prawa UE, wyznaczającymi standardy ochrony praw człowieka, istotne dla kształtowania sytuacji osób fizycznych w prawie prywatnym. 

II.	Zdolność prawna
1. 	Przepisy o zdolności prawnej wyjaśniają, jaka jest treść tego pojęcia, kiedy powstaje i kończy się zdolność prawna człowieka, w jakim zakresie przysługuje dziecku poczętemu. Zagadnienia te w obowiązujących przepisach zostały potraktowane zbyt skrótowo. W szczególności nie ma w nich definicji zdolności prawnej, ustalenie sytuacji prawnej nasciturusa pozostawiono w zasadzie wykładni. Projektowane przepisy stanowią rozwinięcie i uzupełnienie  regulacji k.c. z 1964 r., z zachowaniem tych elementów, które są powszechnie aprobowane.
2. 	W art. 9. wskazano, że osobą fizyczną jest człowiek. Nie budzi to wprawdzie wątpliwości, jednak wydaje się, zważywszy na wyróżnienie k.c. „osób fizycznych” oraz „osób prawnych” i definiowanie tych ostatnich, że należy także – chociażby dla porządku - zamieścić wspomniane określenie.
Każdy człowiek, jak stanowi § 1 zd. drugie, od chwili urodzenia jest podmiotem praw i obowiązków, co oznacza, że ma zdolność prawną. Wprowadzone  objaśnienie pojęcia zdolności prawnej odpowiada jego powszechnie przyjętemu znaczeniu, a zamieszczenie definicji w ustawie nie wymaga szczególnego uzasadnienia. Zdolność prawna jest  bowiem  jedną z podstawowych kategorii prawnych. Była ona definiowana w art. 6 § 1 p.o.p.c. z 1950 r., który głosił: „Każdy człowiek od chwili urodzenia może mieć w zakresie prawa cywilnego prawa i obowiązki (zdolność prawna)”. 
W projekcie nie określa się chwili urodzenia, pozostawiając to przepisom odrębnym, tak jak w obowiązującym k.c., z uwagi na aspekty medyczne zagadnienia.
W § 2 zamieszczono postanowienia, które w sposób ogólny regulują problematykę zdolności prawnej dziecka poczętego. Mając świadomość możliwych  kontrowersji, dążono do stworzenia przepisu, który pozwoliłby na osiągnięcie wyważonego i stabilnego systemu ochrony interesów nasciturusa w prawie prywatnym. Przepis ma na uwadze potrzebę ochrony interesów niemajątkowych i majątkowych dziecka już w okresie przed jego urodzeniem, a ogólna formuła, że „dziecko poczęte uważa się za urodzone, gdy jest to dla niego korzystne” umożliwi tę ochronę w drodze wykładni uwzględniającej charakter poszczególnych spraw. Można oczekiwać, że zastosowana konstrukcja pozwoli m. in. na rozwiązanie problemów związanych z uznaniem dziecka przed jego urodzeniem. Chodzi także o kwestie terapii prenatalnej i konieczność jednoznacznego uregulowania sytuacji dziecka poczętego jako pacjenta, co ma również znaczenie dla sytuacji lekarza i placówek leczniczych świadczących wobec takiego dziecka usługi medyczne. Wskazać należy i inne sytuacje, a zwłaszcza sprawę, w której TK w wyroku z dnia 16 lipca 2007 r. (sygn. akt SK 61/06) orzekł, że art. 76 k.r.o., ograniczający możliwość uznania dziecka po jego śmierci jest niezgodny z Konstytucją. Wprawdzie uzasadnienie tego orzeczenia koncentrowało się na problematyce ochrony praw osobistych ojca dziecka, ale dostrzeżono również m. in. szersze zagadnienie skutków uznania dziecka przed jego martwym urodzeniem. Na tle spraw tego rodzaju występuje więc problem prawnej ochrony interesów nie tylko dziecka poczętego, ale też jego rodziców oraz innych podmiotów pozostających wobec niego w określonej sytuacji społecznej.
Projektowany przepis uwzględnia w istocie w szerokim zakresie zasadę „nasciturus pro iam nato habetur, quotiens de commodis eius agitur”, która cieszy się  również de lege lata  poparciem w doktrynie i judykaturze. Znalazło w nim jednak wyraz zróżnicowanie interesu prawnego dziecka poczętego na sferę praw majątkowych i niemajątkowych. W odniesieniu do praw majątkowych przyjęto konstrukcję warunkowej zdolności prawnej. Dziecko poczęte nabywa te prawa, jeżeli urodzi się żywe, a więc pod ustawowym warunkiem zawieszającym, co odpowiada koncepcji najbardziej rozpowszechnionej w literaturze. Jest to zarazem rozwiązanie zbliżone do zastosowanego  w § 2 art. 8 k.c. (przepis dodany w 1993 r. i uchylony w 1996 r.), które jednak oprócz praw obejmowało także zobowiązania majątkowe. 
Z komentowanym art. 9 § 2  pozostaje w związku art. 39 projektu, dotyczący ustanowienie kuratora dla dziecka poczętego, w celu strzeżenia przysługujących mu praw oraz jego praw przyszłych.
Art. 9 § 3 wskazuje, że określony w paragrafie poprzedzającym standard ochrony  interesów dziecka poczętego nie jest wiążący, jeżeli na podstawie innych  przepisów może ono uzyskać ochronę  w szerszym zakresie. 
3. 	Przepis art. 10 ten, wyrażający domniemanie, że dziecko urodziło się żywe, jest odpowiednikiem art. 9 k.c.
4. 	Projektowany art. 11 § 1 stanowi o ustaniu zdolności prawnej, co następuje z chwilą śmierci człowieka. Nie budzi to kontrowersji, jednakże  wprowadzenie takiego przepisu jest potrzebne, w szczególności ze względu na rozpowszechniające się zjawisko transplantacji organów osoby zmarłej i związaną z tym problematykę  uwarunkowań prawnych tej praktyki. Nie przewiduje się określenia w k.c. momentu śmierci; jest to pozostawione  przepisom prawa medycznego.  
Przepis art. 11 § 2 zawiera taką treść, jak art. 32 k.c. Proponowane miejsce przepisu uzasadnia okoliczność, że konstrukcja domniemania jednoczesnej śmierci kilku osób podczas grożącego im wspólnie niebezpieczeństwa związana jest z ogólną kwestią skutków śmierci i wobec tego blisko jej do tego zagadnienia, które zostało uregulowane w art. 11 § 1. Inaczej mówiąc, dotyczący kommorientów przepis art. 32 k.c. ma znaczenie ogólniejsze, w związku z czym nie powinien wchodzić w skład regulacji dotyczącej uznania za zmarłego. W sprawach o uznanie za zmarłego może oczywiście wystąpić zagadnienie  jednoczesnej śmierci kilku osób, ale będzie to przypadek szczególny.

III.	Zdolność do czynności prawnych
1. 	W ocenie zespołu przygotowującego projekt, regulacja zdolności do czynności prawnych osób fizycznych nie wymaga zmian o charakterze rewolucyjnym. Nie oznacza to, że w projekcie powiela się treść dotychczasowych przepisów; wręcz przeciwnie, potrzebna jest korekta wielu z nich.
Proponuje się utrzymanie rozwiązania polegającego na uregulowaniu zdolności do czynności prawnych, z pozostawieniem doktrynie i orzecznictwu możliwości posługiwania się szerszym pojęciem zdolności do działań prawnych (obejmującym zdolność do czynności prawnych, zdolność deliktową i zdolność skutecznego dokonywania czynów zgodnych z prawem). Projekt nie przewiduje także zmian w podstawowej koncepcji oznaczenia zakresu zdolności do czynności prawnych osób fizycznych, która uzależnia zakres przyznanej zdolności od wieku osoby oraz ubezwłasnowolnienia (wyjątkowo od zawarcia małżeństwa). Tak sformalizowane przesłanki czynią ze zdolności do czynności prawnych dość sprawny instrument, który stosunkowo łatwo pozwala ustalić kwalifikacje osoby fizycznej do skutecznego kształtowania własnymi działaniami swojej sytuacji prawnej. Natomiast badanie stanu psychicznego osoby dokonującej czynności prawnej i określenie konsekwencji stanu anormalnego powinno mieć miejsce przy ocenie wad oświadczenia woli.
Proponując rozwiązania odnoszące się  do zakresu zdolności do czynności prawnych osób fizycznych uwzględniono oprócz wspomnianych wcześniej materiałów, także sygnalizacje kierowane do Rzecznika Praw Obywatelskich i jego wnioski do Ministra Sprawiedliwości i Sejmowej Komisji Sprawiedliwości i Praw Człowieka o zbadanie praktyki sądowej w sprawach o ubezwłasnowolnienie i podjęcie stosownych prac legislacyjnych; skorzystano też z wyników badań – zwłaszcza analizy akt sądowych – zespołu powołanego do opracowania zmian przepisów k.p.c. regulujących postępowanie o ubezwłasnowolnienie, jak i z wyników tych prac w postaci nowelizacji k.p.c. i  k.r.o.
Przepisom określającym zdolność do czynności prawnych nadano następującą strukturę: zdefiniowanie zdolności do czynności prawnych (art. 4); pełna zdolność do czynności prawnych (art. 5); ograniczona zdolność do czynności prawnych (art. 6 – 9); brak zdolności do czynności prawnych oraz zdolność do zawierania umów drobnych (art.10); ubezwłasnowolnienie (art. 11 – 12).
2.	Przepis art. 12 nie ma odpowiednika w k.c. Definiuje on pojęcie zdolności do czynności prawnych, wskazując, że chodzi o kwalifikacje danej osoby do dokonywania czynności prawnych; pojęcie czynności prawnej i sposób jej dokonania będą określały dalsze przepisy Kodeksu. W zd. drugim podkreślono szczególny charakter zdolności do czynności prawnych, która nie pozostaje w dyspozycji podmiotu.
3.	Przepis art. 13 stanowi o nabyciu pełnej zdolności do czynności prawnych; jego § 1 odpowiada brzmieniu art. 11 k.c., a § 2 brzmieniu art. 10 k.c. Wprowadzono drobną zmianę językową, polegającą na zastąpieniu słów „lat osiemnaście” słowami „osiemnaście lat”.
Nie uzyskały akceptacji twórców projektu zgłaszane niekiedy w piśmiennictwie propozycje obniżenia wieku wymaganego do uzyskania ograniczonej zdolności do czynności prawnych albo wyróżnienia dwóch podokresów w ramach zdolności ograniczonej. Na  zajęte  stanowisko miało wpływ uznanie istotnego znaczenia uregulowań, które określają obowiązek wysłuchania małoletniego, przewidzianych w Konwencji o prawach dziecka z 20 listopada 1989 r. (Dz.U. z 1991 r. Nr 120, poz. 526) oraz w przepisach procesowych i materialnoprawnych prawa rodzinnego, przez co w sprawach dotyczących dziecka należy liczyć się z jego zdaniem.
4.	Przepis art. 14 w § 1 określa podmiotowy zakres ograniczonej zdolności do czynności prawnych, stanowiąc, że ma ją małoletni, który ukończył trzynaście lat. Pomija osoby ubezwłasnowolnione częściowo (por. art. 15 k.c.), wobec rezygnacji w projekcie z tej postaci ubezwłasnowolnienia.
W § 2 ujęto podstawową regułę, która określa konsekwencje ograniczenia zdolności do czynności prawnych. Przepis ten odpowiada brzmieniu art. 17 k.c. i przewiduje, że z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie, do ważności czynności prawnej, przez którą osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem, potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego.
5.	Przepis art. 15 określa warunki skuteczności umowy zawartej przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych bez wymaganej zgody przedstawiciela ustawowego. Jego treść odpowiada unormowaniom zawartym w art. 18 § 1 – 3 k.c. Wprowadzono jednak kilka modyfikacji. 
Otóż art. 14 § 1 k.c. stanowi, że nieważna jest czynność prawna dokonana przez osobę niezdolną do czynności prawnych, natomiast w § 2 zastrzeżono, że gdy osoba niezdolna do czynności prawnych zawarła umowę należącą do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, umowa taka staje się ważna z chwilą jej wykonania, chyba że pociąga za sobą rażące pokrzywdzenie osoby niezdolnej do czynności prawnych. Przepis ten jest przedmiotem krytycznych uwag, ponieważ przyjmuje, że nieważna umowa może być wykonana, przy czym owo wykonanie następuje przez osobę niezdolną do czynności prawnych i powoduje, że czynność staje się ważna, ale dopiero z chwilą wykonania. Projekt przewiduje, że dla zapewnienia poprawności konstrukcyjnej oraz zgodnie z odczuciem społecznym należy uznać – jako regułę – zdolność każdego małoletniego i  ubezwłasnowolnionego do skutecznego dokonania drobnych czynności prawnych. Wprowadzono zatem przepis odmawiający zdolności do czynności prawnych osobom, które nie ukończyły trzynastu lat oraz osobom ubezwłasnowolnionym (art. 18 § 1), jednak z zastrzeżeniem wyjątku przewidzianego w § 3, gdzie określono bardzo wąski zakres zdolności do czynności prawnych tych osób - jeżeli umowa należąca do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego  (umowa drobna) została zawarta przez małoletniego, który nie ukończył trzynastu lat albo przez osobę ubezwłasnowolnioną, umowa taka jest ważna, chyba że pociąga za sobą rażące pokrzywdzenie tych osób. Należy zaznaczyć, że ocena skutków czynności na podstawie kryterium rażącego pokrzywdzenia małoletniego lub ubezwłasnowolnionego wydaje się wystarczającym zabezpieczeniem i rezygnacja z przesłanki wykonania umowy nie stanowi realnego zagrożenia dla interesów uczestników obrotu cywilnoprawnego.
Wobec wyrażanych w piśmiennictwie wątpliwości co do zakresu zastosowania art. 18 § 1 k.c., uregulowano wyraźnie  możliwość potwierdzenia umowy przez przedstawiciela ustawowego w sytuacji, gdy przepis szczególny wymaga zezwolenia sądu do wyrażenia zgody. Uznano za niesłuszne, aby możliwość potwierdzenia umowy dotyczyła tylko przypadków, gdy do wyrażenia zgody przez przedstawiciela ustawowego nie jest wymagane zezwolenie sądu. Stąd w art. 15 § 1 zd. drugie przewidziano, że przedstawiciel ustawowy może potwierdzić umowę po uzyskaniu zezwolenia sądu.
Następnie w § 3 określono kompetencję strony, która zawarła umowę z osobą ograniczoną w zdolności do czynności prawnych, do wyznaczenia odpowiedniego terminu do potwierdzenia umowy nie tylko przedstawicielowi ustawowemu (jak stanowi art. 18 § 3 k.c.), ale także drugiej stronie, po uzyskaniu przez nią pełnej zdolności do czynności prawnych, kiedy to może sama potwierdzić umowę (art. 15 § 2 projektu).
Z kolei w  inny sposób ujęto  skutki upływu tego terminu oraz wprowadzono termin do potwierdzenia umowy, jeżeli nie nastąpiło wyznaczenie terminu przez kontrahenta osoby ograniczonej w zdolności do czynności prawnych (§ 4). Dość powszechnie bowiem wskazuje się w piśmiennictwie na niekorzystny stan wynikający z braku regulacji prawnej odnoszącej się do tej ostatniej sytuacji. W związku z tym w projekcie został wskazany roczny termin – licząc od zawarcia umowy – do potwierdzenia umowy przez przedstawiciela ustawowego albo przez stronę, która uzyskała pełną zdolność do czynności prawnych. Po upływie terminu (wyznaczonego przez kontrahenta albo terminu ustawowego) potwierdzenia nie można dokonać.
6.	Przepis art. 16 stanowi, że nieważna jest jednostronna czynność prawna dokonana samodzielnie - bez wymaganej ustawą zgody przedstawiciela ustawowego, przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych. Jest on odpowiednikiem art. 19 k.c.
7.	W przepisie art. 17 określony został zakres kompetencji osoby ograniczonej w zdolności do czynności prawnych do samodzielnego (z pominięciem obowiązku uzyskiwania zgody przedstawiciela ustawowego) dokonywania czynności prawnych zobowiązujących i rozporządzających. Z pewnymi modyfikacjami przepis uwzględnia regulację prawną zawartą w przepisach art. 20 – 22 k.c. Należy zwrócić uwagę na następujące zmiany i uzupełnienia.
Wprowadzono termin „umowy drobne” na oznaczenie umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego. Uznano za celowe określenie tych umów zwięzłym terminem, co pozwoli na posłużenie się nim w innych przepisach i będzie pomocne w praktyce stosowania prawa. Została wybrana nazwa, która nie wprowadza w błąd co do charakteru czynności. Chodzi w istocie o umowy dość błahe, z którymi nie wiąże się istotne obciążenie, aczkolwiek nie można odmówić im doniosłości w zakresie zaspokajania zwykłych potrzeb życiowych.
Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem doktryny, przyznana osobie ograniczonej w zdolności do czynności prawnych  kompetencja do samodzielnego  rozporządzania swoim zarobkiem  (art. 21 k.c.) nie obejmuje przyszłego zarobku. Projekt nawiązuje do tego poglądu w § 1, gdzie zaznaczono, że osoba ta może rozporządzać uzyskanym przez nią zarobkiem. Zarazem poszerzono jej kompetencje o możliwość dokonywania czynności prawnych dotyczących przedmiotów majątkowych nabytych za środki stanowiące zarobek. Kwestia ta  wywołuje kontrowersje na gruncie obowiązujących przepisów. Projekt zmierza do rozstrzygnięcia tego zagadnienia, uznając za słuszne przyjęcie zasady surogacji.
W § 1 umieszczono ponadto nieco zmodyfikowaną treść art. 22 k.c. Wydaje się, że uzasadnione jest ograniczenie wyłącznie do pieniędzy i rzeczy ruchomych kompetencji osoby ograniczonej w zdolności do czynności prawnych do samodzielnego dysponowania przedmiotami majątkowymi oddanymi jej przez przedstawiciela ustawowego do swobodnego użytku. W praktyce bowiem taki jest na ogół zakres owych przedmiotów, a co do innych podobna samodzielność także na tle obowiązujących przepisów jest  problematyczna. 
Uznano też za słuszne, aby sąd opiekuńczy mógł z ważnych powodów postanowić, że do rozporządzania zarobkiem uzyskanym przez osobę ograniczoną w zdolności do czynności prawnych potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego (art. 17 § 2). W razie nieracjonalnych lub szkodliwych działań tej osoby, zwłaszcza gdyby zarobek był znaczny, powinna być ona poddana kontroli. Przepis wzoruje się na art. 21 k.c., w projekcie  zaznaczono jednak, że zakaz samodzielnego rozporządzania zarobkiem nie obejmuje czynności kwalifikowanych jako umowy drobne. Ponadto wskazano na możliwość uchylenia wspomnianego postanowienia, gdy okoliczności ulegną zmianie.
8.	Przepis art. 18 § 1 określa zakres podmiotowy niezdolności do czynności prawnych podobnie jak art. 12 k.c. Istotne są jednak dwie modyfikacje. 
Poza małoletnimi, którzy nie ukończyli trzynastu lat, brak zdolności do czynności prawnych cechuje osoby ubezwłasnowolnione. Konsekwencją proponowanej w projekcie jednej postaci ubezwłasnowolnienia (rezygnuje się z ubezwłasnowolnienia częściowego) jest pominięcie w jej nazwie słowa „całkowite” i stąd nie występuje też ono przy określeniu osób pozbawionych w następstwie ubezwłasnowolnienia zdolności do czynności prawnych.
Następnie zwraca uwagę zasygnalizowane w § 1 in fine unormowanie o charakterze szczególnym wobec ustanowionej w nim reguły, przez wskazanie przepisu § 3. W ten sposób została wyznaczona w wąskim zakresie zdolność do czynności prawnych przysługująca małoletnim, którzy nie ukończyli trzynastu lat i osobom ubezwłasnowolnionym, a więc podmiotom co do zasady tej zdolności pozbawionym. Wyjątek zastrzeżony w § 1 w zw. z § 3 dotyczy zawierania umów drobnych, przy czym wykonanie  umowy nie decyduje o jej skuteczności. Gdyby jednak umowa prowadziła do rażącego pokrzywdzenia osoby małoletniej lub ubezwłasnowolnionej, jest nieważna. Należy podkreślić, że projekt ma na celu utrzymanie dotychczasowego zakresu kompetencji tych osób co do zawierania umów drobnych, a jednocześnie zmierza do usunięcia źródeł sporów o konstrukcję prawną zawartą w przepisie art. 14 § 2 k.c., o czym była już wcześniej mowa.
W rezultacie nie powinno być wątpliwości, że sytuacja przewidziana w § 3 nie oznacza odstępstwa od postanowienia § 2 projektu o nieważności czynności prawnej dokonanej przez osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnych.
9.	Przepis art. 19 w § 1 określa przesłanki ubezwłasnowolnienia i niewiele odbiega od treści art. 13 § 1 k.c. Uznano, że dla oznaczenia stanu zdrowia uzasadnione jest wskazanie na niedorozwój umysłowy i zaburzenia psychiczne (w szczególności chorobę psychiczną), zrezygnowano natomiast z wyszczególnienia pijaństwa i narkomanii (por. art. 13 § 1 k.c.). Judykatura i doktryna zajmują jednoznaczne stanowisko, że pijaństwo i narkomania mogą prowadzić do ubezwłasnowolnienia tylko wówczas, gdy mają miejsce zaburzenia psychiczne; fakt, że przejawiają się one w nadużywaniu alkoholu i narkotyków nie jest prawnie relewantny. Jako przesłankę ubezwłasnowolnienia wskazano ponadto stan zdrowia, który wyłącza możliwość kierowania postępowaniem z innych poważnych przyczyn, aniżeli niedorozwój umysłowy lub zaburzenia natury psychicznej, mając na uwadze różne sytuacje niesprawności znane praktyce medycznej.
W projekcie wyraźnie zaznaczono, że stan zdrowia uzasadnia ubezwłasnowolnienie tylko wówczas, gdy przemawia za tym potrzeba ochrony interesu osoby, wobec której orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu miałoby być wydane. Zastosowanie tego instrumentu ma służyć ubezwłasnowolnionemu, chronić jego osobisty i majątkowy interes. Dobrze, jeśli ubezwłasnowolnienie będzie spełniało jednocześnie inne funkcje, zwłaszcza w zakresie bezpieczeństwa i efektywności obrotu, ale nie jest to cel, który instytucja ta miałaby realizować. 
10.	Art. 20 dotyczy ubezwłasnowolnienia. Analiza polskiej praktyki orzekania w sprawach o ubezwłasnowolnienie, poparta wnioskami wynikającymi z rozwiązań stosowanych w obcych systemach prawnych skłania do stwierdzenia, że orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu powinno zapaść wyłącznie w sytuacji, gdy wymaga tego interes osobisty lub majątkowy osoby, która nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. Ubezwłasnowolnienie nie może być natomiast instrumentem prawnym, który miałby chronić osoby trzecie, ułatwiać działanie różnym instytucjom lub  zapobiegać zakłóceniom w obrocie gospodarczym, możliwym w razie problemów zdrowotnych danej osoby.  
Mając to na uwadze, projekt utrzymuje wyłącznie jedną postać ubezwłasnowolnienia, odpowiadającą przewidzianemu w k.c. z 1964 r. ubezwłasnowolnieniu całkowitemu. Rezygnację z ubezwłasnowolnienia częściowego można uzasadnić także tym, że osób, które potrzebują jedynie pomocy do prowadzenia swych spraw, nie należy dyskryminować poprzez uszczuplenie  zdolności do czynności prawnych. Stąd uznano, że jeśli niedorozwój umysłowy albo inne psychiczne lub fizyczne nieprawidłowości w stanie zdrowia nie odebrały podmiotowi możliwości kierowania swym postępowaniem, wtedy ocenę jego działania należy oprzeć na zbadaniu mechanizmu woli albo innych okoliczności, które wystąpiły przy dokonywaniu czynności bądź zapewnić właściwą pomoc. W takich sytuacjach znajdą zastosowanie przepisy dotyczące ochrony na wypadek wad oświadczenia woli, wyzysku, a także niepełnosprawności, która może uzasadniać ustanowienie kuratora dla osoby potrzebującej pomocy (art. 40 projektu).
W § 1, będącym odpowiednikiem art. 13 § 2 k.c., przewiduje się ustanowienie dla osoby ubezwłasnowolnionej opieki, chyba że osoba ta pozostaje pod władzą rodzicielską. Dalsze postanowienia (§ 2 – § 4) dotyczące opieki nad ubezwłasnowolnionym są w zasadzie powtórzeniem unormowań zamieszczonych w k.r.o. (art. 175 – 177). Przeniesienie tej regulacji do przepisów o osobach fizycznych pozostaje w związku z planowanym włączeniem do nowego Kodeksu tych zagadnień, które obejmuje k.r.o.

IV.	Dobra osobiste
1.	W rozdziale poświęconym dobrom osobistym i ich ochronie zostały wskazane rodzaje tych dóbr, na zasadzie katalogu otwartego, określono przesłanki i środki ochrony dóbr osobistych osób fizycznych. Przewiduje się, że będą tutaj uregulowane wszystkie środki ochrony dóbr osobistych - niemajątkowe i majątkowe, co oznacza istotną różnicę w porównaniu z dotychczasowym stanem prawnym (por. art. 24 i art. 445, 448 k.c.).
	Do podstawowych założeń projektu należy zachowanie konstrukcji ochrony opartej na wielości praw podmiotowych osobistych odnoszących się do poszczególnych dóbr. Według przekonującego poglądu doktryny, system ten ma tę zwłaszcza przewagę nad jednym ogólnym prawem osobowości, uznawanym za podstawę ochrony w niektórych ustawodawstwach (np. prawo niemieckie), że jest bardziej operatywny. Argumenty na rzecz przyjętej konstrukcji wynikają również z silnego dla niej poparcia w polskiej cywilistyce i bogatego orzecznictwa.  
	Mając na uwadze wysunięty w Zielonej Księdze postulat (s. 40, 42), pojawiający się również w innych wypowiedziach piśmiennictwa, ażeby nie poprzestać na wymienieniu w Kodeksu dóbr osobistych, lecz określić ponadto ich zasadniczą treść, rozważono celowość podobnej szczegółowej regulacji, ale ostatecznie zrezygnowano z jej wprowadzenia. Za takim stanowiskiem przemawia kilka przyczyn, w tym m. in. wnioski  z badań porównawczych. Znane są systemy prawne, w których kodeksowe unormowanie wybranych dóbr osobistych i dotyczącej ich ochrony znacznie w ostatnich latach rozbudowano, jednak można mieć wątpliwości, czy pójść za tym wzorem. Dla przykładu, w kodeksie cywilnym szwajcarskim bardzo szczegółowe i liczne przepisy (art. 28c – 28i) traktują o ochronie w razie naruszenia dóbr osobistych w środkach społecznego przekazu (co pośrednio wyznacza rodzaje dóbr osobistych i treść przysługujących praw), także o sposobach zabezpieczeń (środkach tymczasowych, które należą raczej do materii procesowej). W kodeksie cywilnym Quebec’u, wskazanym w Zielonej Księdze jako przykład regulacji podejmującej w szerokim zakresie problematykę poszczególnych dóbr osobistych, odrębny tytuł „O niektórych prawach osobowości” (art. 10 – 49) zawiera postanowienia dotyczące nietykalności i integralności osoby (przede wszystkim ze względu na interwencje medyczne, eksperymenty, umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym), dotyczące poszanowania praw dziecka, poszanowania dobrego imienia i życia prywatnego (zwłaszcza ze względu na tworzenie baz danych), postępowania z ciałem człowieka po jego śmierci. W sumie wobec niewielu wyróżnionych dóbr osobistych i określenia tylko niektórych ich elementów, jest to regulacja daleka od wyczerpania tematu, natomiast o pokaźnych rozmiarach, problematyczna jako godna naśladowania także z powodu zbytniego nagromadzenia w kodeksie szczegółów.
Można zatem wyrazić obawę, że bliższe określenie w Kodeksie treści dóbr i praw osobistych (choćby tylko wybranych) prowadziłoby do zachwiania proporcji w obrębie tych zagadnień, które wymagają uwzględnienia w kodeksowych przepisach o osobach fizycznych. Taki byłby niewątpliwie skutek „przeniesienia” do Kodeksu regulacji odnoszących się do poszczególnych dóbr osobistych, a umieszczonych w innych aktach prawnych (np. odpowiednich przepisów prawa autorskiego, medycznego, prawa pracy, prawa prasowego, przepisów o ochronie danych osobowych), a ponadto sprecyzowania treści dóbr osobistych ukształtowanych przez judykaturę. Dodatkowy problem, to kryterium wyróżnienia dóbr osobistych, które w Kodeksie miałyby podlegać owej szczegółowej regulacji.
	Z  podanych przyczyn w projekcie wymienia się jedynie dobra osobiste - bez tworzenia wykazu wyczerpującego, mając przy tym świadomość, że ich zakresy mogą się zazębiać (np. prywatność i tajemnica korespondencji, wizerunek, czy swoboda sumienia). Natomiast dominuje w projekcie problematyka ochrony dóbr osobistych, związana z określeniem przesłanek i środków ochrony.
	Podzielając opinię, że do osiągnięć polskiego ustawodawstwa należy oparcie ochrony dóbr osobistych w Kodeksie na przesłance bezprawności, z korzystnym dla uprawnionego domniemaniem bezprawności, w projekcie utrzymuje się to rozwiązanie. Nowością jest wskazanie, w jakiej sytuacji wyłączone jest uznanie za bezprawne działania, które zagraża dobru osobistemu lub je narusza. Wyraźne ustawowe rozstrzygnięcie co do okoliczności uchylających bezprawność, budzących ciągle poważne wątpliwości, wydaje się bardzo potrzebne. Problem występuje w niemal każdej sprawie o ochronę dóbr osobistych, a w ostatnich latach z całą ostrością ujawnił się na tle spraw o naruszenie dóbr osobistych przez środki masowego przekazu (tzw. procesy prasowe). Projekt zmierza do usunięcia niejasności w tej doniosłej dla ochrony dóbr osobistych kwestii, dookreślając w ten sposób przesłankę bezprawności.
	W projekcie usystematyzowano środki ochrony dóbr osobistych, wskazując roszczenia  niemajątkowe i o zasądzenie odpowiednich świadczeń pieniężnych, z wyjaśnieniem, że dopuszczalne jest kumulowanie obydwu form ochrony. Do zagadnień  dyskusyjnych należało zamieszczenie w Kodeksie przepisu o powództwie ustalającym jako środku ochrony dóbr osobistych – nie ze względu na wątpliwość co do zasadności czy celowości takiego powództwa, ale dlatego, że po pewnych wahaniach judykatura SN opowiedziała się dopuszczalnością jego wytoczenia na podstawie art. 189 k.p.c., co jest także zgodne z dominującym poglądem doktryny. Wobec tego pojawiło się pytanie, czy potrzebny jest przepis wyraźnie stwierdzający taką możliwość. Przeważyła opinia o jego zbędności, zwłaszcza z uwagi na utrwalone już stanowisko orzecznictwa na tle art. 189 k.p.c.
	W odniesieniu do ochrony w postaci środków majątkowych należy zaznaczyć, że projekt kontynuuje linię rozwojową polskiego systemu prawnego, polegającą na stopniowym poszerzeniu możliwości ich stosowania w zakresie dóbr osobistych.  W projekcie starano się   jasno określić szczególne przesłanki uzyskania takiej ochrony, zważywszy na problemy występujące na gruncie obowiązujących przepisów (art. 24 § 1 i art. 448 oraz 445 k.c.). Projekt wyraża zasadę zapewnienia ochrony majątkowej (zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę, zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny) w razie naruszenia dobra osobistego i bez względu na podstawę odpowiedzialności. To ostatnie oznacza odejście od przyjętej w k.c. tradycyjnej koncepcji, słusznie i coraz częściej podważanej w wielu publikacjach, według której tylko z odpowiedzialnością deliktową związana jest możliwość zastosowania wspomnianych majątkowych środków ochrony dóbr osobistych. Proponowane ujęcie, nie wyklucza także odpowiedzialność ex contractu, co odpowiada zgłaszanym od dawna postulatom doktryny i wyłączy dyskusyjną rozszerzającą interpretację obowiązujących przepisów, jaką można zaobserwować także w orzecznictwie. Jest przy tym zgodne z tendencją występującą w obcych systemach prawnych.
	Podobnie jak dotychczas, w projekcie przewiduje się możliwość dochodzenia na zasadach ogólnych naprawienia szkody majątkowej powstałej wskutek naruszenia dóbr osobistych. Oprócz tego będzie można wystąpić z żądaniem wydania przez naruszyciela uzyskanych przez niego korzyści.
2.	Przepis art. 21 stanowi nieco zmienioną wersję art. 23 k.c. Katalog dóbr osobistych w obydwu przepisach jest podobny, ale tylko częściowo.
	Kierując się postanowieniami Konstytucji RP na pierwszym miejscu wskazano „godność” jako wartość najpełniej wyrażającą istotę człowieczeństwa. W ujęciu Konstytucji podkreślają to słowa o „przyrodzonej i niezbywalnej” godności człowieka  oraz  stwierdzenie, że stanowi ona „źródło wolności i praw człowieka i obywatela” (art. 30). Wobec takiego jej znaczenia pojawiło się przy opracowywaniu projektu pytanie, czy w kodeksowym wykazie dóbr osobistych należy godność w pewien sposób wyróżnić, nadając jej pozycję wartości nadrzędnej, czy też wystarczy wymienić poszczególne dobra osobiste bez zaznaczenia wspomnianej relacji. W projekcie przyjęto drugie rozwiązanie, m. in. dlatego, że celem przepisu nie jest określenie zależności pomiędzy wartościami zaliczonymi do dóbr osobistych ani ustalenie ich struktury, lecz zapewnienie im właściwej ochrony na płaszczyźnie ustawowej, stosownie do nakazu norm konstytucyjnych. Nie ulegało wątpliwości, że zasadne jest wyodrębnienie godności jako dobra osobistego podlegającego ochronie cywilnoprawnej, natomiast nie wydawało się konieczne uregulowanie, w którym – za Konstytucją - byłaby powtórzona myśl o doniosłej, „źródłowej” roli godności  względem innych dóbr osobistych.
	Z kolei w nawiązaniu do konstytucyjnej podstawy zostały uwzględnione tak istotne wartości, jak życie człowieka, jego nietykalność, wolność, życie prywatne (w przepisie przyjęto nazwę „prywatność”). To ostatnie  obejmuje swym zakresem wiele elementów i można utrzymywać, że należą do nich m. in. wizerunek, swoboda sumienia, tajemnica korespondencji. Jest to jednak dyskusyjne i dlatego te dobra osobiste wyróżniono, za przykładem art. 23 k.c., pozostawiając dociekaniom doktryny, czy w stosunku do tych dóbr prywatność stanowi dobro „pierwotne”. Natomiast w projekcie pomija się nietykalność mieszkania, zakładając jej związek z prywatnością. 
	Zwraca uwagę wyróżnienie integralności jako dobra osobistego, które dotychczas normatywnie nie było wyodrębniane. Wydaje się, że należy to uczynić, chociażby ze względu na aktualne problemy interwencji medycznych, pobierania tkanek, przeszczepów. 
	Wśród dóbr osobistych wymieniony jest także stan cywilny, uznany za dobro osobiste przez doktrynę i judykaturę. Konsekwencją tej propozycji projektu jest pominięcie w katalogu dóbr osobistych nazwiska (por. art. 23 k.c.), jest ono bowiem jednym z  elementów stanu cywilnego. Dla ustalenia zakresu pojęcia „stan cywilny” pomocne będą przepisy projektowanego rozdziału IV. „Oznaczenie osoby”,  zwłaszcza dotyczący tego zagadnienia art. 27 w brzmieniu: „Stan cywilny stwierdza się na podstawie aktów stanu cywilnego, którymi są: akt urodzenia, akt małżeństwa i akt zgonu”, przy czym treść tych aktów określają przepisy prawa o aktach stanu cywilnego. Na tym tle nie powinno budzić wątpliwości, że pojęcie stanu cywilnego należy odnieść do podlegających rejestracji cech osobistych człowieka,  wskazanych we wspomnianych aktach stanu cywilnego.
	W projekcie przewiduje się zastąpienie określenia „twórczość naukowa, artystyczna, wynalazcza i racjonalizatorska”, które nie wyraża w sposób właściwy istoty dóbr osobistych jakie ma na względzie, syntetycznym  terminem „osiągnięcia twórcze”. Jak się wydaje, formuła ta jest dostatecznie precyzyjna i w sposób jednoznaczny wskazuje chronione wartości. 
	Do dóbr osobistych wyróżnionych przez judykaturę SN należy kult pamięci osoby zmarłej, a ponieważ aprobujący pogląd orzecznictwa i doktryny w tej kwestii  można uznać za utrwalony, zasadne było wskazanie tak nazwanego dobra osobistego w regulacji ustawowej.
	Podobnie jak w art. 23 k.c., w projektowanym wykazie dóbr osobistych uwzględnia się zdrowie, cześć, a także pseudonim.
	Katalog dóbr osobistych pozostaje oczywiście otwarty. Nie włączono do niego, z obawy o zbytnie rozbudowanie przepisu, niektórych wartości o cechach dóbr osobistych człowieka, znajdujących podstawę w postanowieniach Konstytucji (np. życie rodzinne, dobre imię, wolność religii). Nie powinno to jednak wywoływać zastrzeżeń, zważywszy na zasadę stosowania przepisów Konstytucji w sposób bezpośredni.
3.	W art. 22 § 1 wskazując bezprawność jako przesłankę ochrony w razie  zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego cudzym działaniem, zaznaczono także, że można dochodzić ochrony przeciwko każdej osobie, która dopuściła się takiego działania. Słowa „każdej osobie” mają wyrażać w szczególności myśl, że gdyby odpowiedzialność ponosiła osoba prawna, uprawniony może wystąpić o ochronę również  przeciwko osobie działającej jako jej organ. Istotne jest ustanowione w tym przepisie domniemanie bezprawności.
	Nawiązując do powszechnie przyjętego w doktrynie i judykaturze stanowiska, art. 22 § 2 zd. pierwsze wyłącza w razie zagrożenia lub naruszenia dobra osobistego przypisanie bezprawności działaniu, które zostało podjęte na podstawie przepisów ustawy lub uprawniony wyraził na nie zgodę. 
	Natomiast w projekcie nie znalazł aprobaty reprezentowany w niektórych wypowiedziach pogląd, według którego do okoliczności wyłączających bezprawność należy generalnie zaliczyć działanie w obronie uzasadnionego interesu publicznego lub prywatnego.  Okoliczność ta nie została jednak w projekcie całkowicie zignorowana. Uwzględnia się ją w węższym zakresie, a mianowicie w odniesieniu do działania polegającego na ujawnieniu informacji dotyczących danej osoby, gdy są to informacje prawdziwe i ważny interes publiczny lub prywatny przemawia za ich ujawnieniem (art. 22 § 2 zd. drugie). Takie ujęcie podstawy do wyłączenia bezprawności stanowi reakcję na przedstawioną w orzecznictwie SN i wspieraną przez część doktryny koncepcję, uznającą, że ujawnienie naruszających dobra osobiste informacji – chociaż okazały się one nieprawdziwe – nie może być uważane za bezprawne, jeżeli tego rodzaju informacje zawiera opublikowany materiał prasowy przygotowany przez dziennikarza działającego w obronie uzasadnionego interesu publicznego, z zachowaniem wymaganej szczególnej staranności i rzetelności przy zbieraniu i wykorzystaniu tego materiału (tak orz. SN z 14 maja 2003 r., OSP 2004, z. 2, poz. 22). Krytyka przytoczonego stanowiska wykazująca, że naruszenie czci przez publikacje niezgodne z prawdą zawsze należy uznać za bezprawne, a także niebezpieczeństwo upowszechnienia się poglądu o legalności podobnych działań w określonych okolicznościach, wystarczająco mogą uzasadniać, jak się wydaje, rozstrzygnięcie proponowane w art. 22 § 2 zd. drugie projektu. Nie pozwoli ono w szczególności na podważenie bezprawności, gdy informacja naruszająca dobra osobiste po jej ujawnieniu okazała się fałszywa. 
4.	W art. 23 zostały wskazane niemajątkowe środki ochrony w razie zagrożenia (§ 1) lub naruszenia dobra osobistego (§ 2), do których należą roszczenia o spełnienie określonych czynności.
	Tak jak w dotychczasowym stanie prawnym (art. 24 § 1 zd. pierwsze k.c.), zagrożenie dobra osobistego uzasadnia żądanie zaniechania oznaczonego działania. W projekcie dodano jednak, że można żądać „niezwłocznego” zaniechania, a ponadto usunięcia przyczyny zagrożenia.
Poszerzony też został zakres środków ochronnych przysługujących w razie dokonanego naruszenia dobra osobistego. Należy do nich roszczenie o dopełnienie nie tylko czynności potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia (w tym o złożenie stosownego oświadczenia; por. art. 24 § 1 zd. drugie k.c.), ale i czynności potrzebnych do usunięcia stanu naruszenia. 
	Wprowadzone uzupełnienia odpowiadają postulatom piśmiennictwa. Podobnie jak dotychczas, jeżeli oprócz naruszenia dobra osobistego istnieje zagrożenie, może być  realizowana ochrona przewidziana dla obydwu tych sytuacji.
5.	W art. 24 zostały wyodrębnione majątkowe środki ochrony dóbr osobistych przybierające postać roszczenia o odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego dla osoby, która doznała naruszenia dobra osobistego i roszczenia o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany przez nią cel społeczny. 
	Zasadnicza zmiana w porównaniu z dotychczasowymi przepisami polega na uregulowaniu przesłanek zastosowania tych form ochrony w części ogólnej Kodeksu. Takie usytuowanie przepisu oraz ujęcie przesłanek ma na celu zapewnienie dobrom osobistym ochrony majątkowej bez względu na podstawę odpowiedzialności naruszyciela. Motywy przyjętego rozwiązania zostały wskazane już wcześniej. Tutaj należy zaznaczyć, że dla realizacji zamierzenia posłużono się w § 1 zwrotem: „Jeżeli naruszenie dobra osobistego jest następstwem zawinionego działania albo innego zdarzenia, z którym łączy się obowiązek naprawienia szkody”. Tym samym każdy przypadek naruszenia dobra osobistego – wskutek czynu niedozwolonego, niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, szkody wyrządzonej przez produkt niebezpieczny (jeśli odróżni się odpowiedzialność w tym zakresie od odpowiedzialności deliktowej) – może uzasadniać zgłoszenie wymienionych wyżej roszczeń. Przytoczona formuła uwzględnia odpowiedzialność na zasadzie winy, a także opartą na zasadzie ryzyka i względach słuszności. Jednakże nie jest wykluczone, że przepisy księgi Kodeksu poświęconej zobowiązaniom sprecyzują przesłanki roszczenia o zadośćuczynienia pieniężnego w razie niewykonania lub nienależnego wykonania zobowiązania.
	W dalszej części art. 24 § 1 zwraca uwagę wyłączenie kumulacji roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę z roszczeniem o zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny. Ma to usunąć wątpliwość spowodowaną użyciem słowa „lub”, a nie „albo” w art. 24 oraz  art. 448 k.c., do którego w omawianym fragmencie nawiązuje projektowany przepis. Zajęte stanowisko, wyrażone przez wprowadzenie słowa „albo”, uzasadnione jest kompensacyjnym charakterem obydwu roszczeń, oczywistym z racji zaliczenia ich w komentowanych przepisach do „środków potrzebnych do usunięcia skutków naruszenia”, a wobec tego podwójna kompensacja pieniężna nie powinna mieć miejsca.
	Dalsze elementy charakterystyki prawnej obydwu roszczeń zostały wskazane w art. 24 § 2 projektu przez odesłanie do przepisów o obowiązku naprawienia szkody. Ma ono na względzie takie zwłaszcza istotne dla tych roszczeń kwestie, jak związek przyczynowy, przyczynienie się osoby, której dobro osobiste zostało naruszone, do powstania lub zwiększenia krzywdy, przedawnienie roszczenia.
	Natomiast tylko do roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę odnosi się art. 24 § 3 projektu, gdzie uregulowano zagadnienie zbywalności i dziedziczenia tego roszczenia, wzorując się na przepisach art. 445 § 3 i art. 449 k.c.
	Dla roszczenia o zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej na cel społeczny (na rzecz wskazanego beneficjenta) nie przewiduje się podobnych rozwiązań. Oznacza to, że według projektu wyłączona jest możliwość zbycia tego roszczenia i nie podlega ono dziedziczeniu. Każde z tych zagadnień wymaga pewnych wyjaśnień.
	Otóż art. 449 k.c. stanowi o niedopuszczalności zbycia, z pewnymi wyjątkami (uznanie na piśmie wymagalnego roszczenia albo jego przyznanie prawomocnym orzeczeniem) m. in. wymienionego w art. 448 k.c. roszczenia o zapłatę sumy pieniężnej na cel społeczny. Należy jednak zauważyć, że wyjątki te w przypadku rozpatrywanego roszczenia nie mają znaczenia i są w istocie zbędne. Wtedy bowiem, gdy zostało ono uznane albo prawomocnie zasądzone, przedmiotem zbycia może być nie to roszczenie, ale wierzytelność beneficjenta ustalonego świadczenia, i to na zasadach ogólnych dotyczących przelewu. Wobec tego w projekcie nie zachowano niefortunnego unormowania, jakie przewiduje art. 449 k.c. względem roszczenia o zapłatę określonej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny.
	Z kolei projekt pomija kwestię dziedziczenia tego roszczenia, dyskusyjną na tle art. 448 w zw. z art. 445 § 3 k.c., przez co sprzeciwia się stosowaniu do niego takich szczególnych rozwiązań, jak te przewidziane w odniesieniu do dziedziczenia roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne za doznaną krzywdę. Do zajętego stanowiska powinna przekonać okoliczność, że w odróżnieniu od roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne, roszczenie o zapłatę na oznaczony cel społeczny pozostaje bez wpływu na zakres majątku spadkowego. Inaczej mówiąc, roszczenie to nie ma charakteru „prawa majątkowego” w rozumieniu przepisów prawa spadkowego (art. 922 § 1 k.c.). Wydaje się, że problem przejścia tego roszczenia na spadkobierców, który powstał z powodu odesłania przez art. 448 zd. drugie do art. 445 § 3 k.c., powinien być rozstrzygnięty w sposób proponowany w projekcie. 
6.	Przepis art. 25 § 1 ma taką treść, jak art. 24 § 2 k.c. Należało przejąć do projektu postanowienie o naprawieniu na zasadach ogólnych szkody majątkowej wynikłej wskutek naruszenia dobra osobistego, co uważa się za konieczne dopełnienie regulacji dotyczącej dóbr osobistych.
Nowością jest przewidziana w art. 25 § 2 możliwość żądania wydania korzyści uzyskanej  przez  naruszyciela – gdy np. zostały opublikowane budzące emocje wiadomości o życiu prywatnym znanej osoby, bez jej zgody, a publikacja przyczyniła się do zwiększenia sprzedaży egzemplarzy gazety.  Proponowany przepis stanowi odpowiedź na podnoszony w literaturze i orzecznictwie problem ze znalezieniem podstawy prawnej do uwzględnienia takiej sytuacji, która nie powinna pozostać bez reakcji ze strony systemu prawnego. Przyjęta konstrukcja ma za wzór zastosowane już w prawie cywilnym rozwiązania, w szczególności dla ochrony prawa do firmy (art. 4310 k.c.).

V.	Oznaczenie osoby
1. 	Jak wskazano w pkt I Uzasadnienia, umieszczenie wśród przepisów o osobach fizycznych rozdziału poświęconego oznaczeniu osoby wydaje się konieczne. Podmioty stosunków cywilnoprawnych muszą być bliżej i według takich samych zasad określone, co dotyczy oczywiście nie tylko osób fizycznych. W odniesieniu do nich uznano, że potrzebne jest zwłaszcza uregulowanie w sprawie ustalenia imienia i nazwiska, stanu cywilnego, pokrewieństwa i powinowactwa.
2.	Postanowienie art. 26 § 1 o ustaleniu imienia i nazwiska w sposób określony w ustawie, wyklucza w tych sprawach dowolność i kieruje do przepisów ustawowych, które regulują zasady kształtowania imion i nazwisk. W dacie opracowania niniejszego projektu są to przede wszystkim przepisy k.r.o. z 1964 r., Prawa o aktach stanu cywilnego z 1986 r., ustawy o zmianie imion i nazwisk z 1956 r. Można przyjąć założenie, że część tych przepisów znajdzie się w nowym Kodeksie, wobec zamierzonego włączenia do niego ogółu zagadnień uregulowanych w k.r.o.
W § 2 zostało zdefiniowane pojęcie „nazwisko rodowe”, co oznacza uwzględnienie propozycji Departamentu Spraw Obywatelskich MSWiA, skierowanej do Departamentu Legislacyjno-Prawnego Ministerstwa Sprawiedliwości i następnie do KKPC (pismo DLP-II-413-41/07 z dnia 2 listopada 2007 r.), ażeby sformułować stosowną definicję legalną, ponieważ jej brak, a jednocześnie posługiwanie się tym pojęciem w ustawodawstwie, stwarza problemy interpretacyjne. Wprawdzie według wspomnianej propozycji definicja ta miałaby być wprowadzona do k.r.o. (a ponadto należałoby też wyjaśnić pojęcie „nazwisko noszone”, co jednak projekt pomija), to z uwagi na zakres nowego Kodeksu i perspektywę uchylenia k.r.o. uznano, że właściwym dla niej miejscem będą  przepisy Kodeksu dotyczące osób fizycznych. 
Zamieszczenie w § 3 wyjaśnień pseudonimu wiąże się z jego rolą oznaczenia przesłaniającego i doniosłością prawną uwidocznioną w innych przepisach. Należy tu wskazać zaliczenie pseudonimu do dóbr osobistych (art. 21 projektu; por. art. 23 k.c.), możliwość włączenia pseudonimu do firmy (art. 434, art. 435§ 3 k.c.), prawo twórcy do oznaczenia utworu pseudonimem (art. 16 pkt 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych z 1994 r.). Właśnie znaczenie pseudonimu wynikające z odrębnych uregulowań uzasadnia wprowadzenie przepisu, który stanowi w sposób ogólny o posługiwaniu się pseudonimem.  
3.	Przepis art. 27 zawiera zwięzłe odniesienie do zagadnienia stanu cywilnego, poprzez wskazanie, że stan cywilny stwierdza się na podstawie aktów stanu cywilnego, którymi są: akt urodzenia, akt małżeństwa i akt zgonu. W ten sposób  wyznaczona została podstawa do określenia treści pojęcia „stan cywilny”, jego elementy należy bowiem ustalić z uwzględnieniem danych dotyczących cech osoby, podlegających wpisaniu do aktu stanu cywilnego. Nie przewiduje się zamieszczenia w Kodeksie przepisów regulujących rejestrację zdarzeń, które mają wpływ na stan cywilny, jak również dotyczących  zawartości aktów stanu cywilnego. W kwestiach tych przepis odsyła do przepisów odrębnych, mając na uwadze przepisy z zakresu prawa o aktach stanu cywilnego.
4.	Uznano za celowe usytuowanie przepisów podejmujących kwestię oznaczenia osoby ze względu na pokrewieństwo i powinowactwo (art. 28, 29) w części ogólnej nowego Kodeksu, przeznaczonej m. in. do unormowania ogólniejszych zagadnień dotyczących osób fizycznych. Takie znaczenie mają wymienione kategorie prawne, występują one bowiem we wszystkich dziedzinach prawa prywatnego. W niniejszym projekcie przepisy o pokrewieństwie i powinowactwie mają takie brzmienie, jak w przygotowanej nowelizacji k.r.o., włączonej w dacie opracowania projektu do prac sejmowych. Powinny być one przeniesione do nowego Kodeksu w konsekwencji zamierzonego uchylenia k.r.o.

VI.	Miejsce zamieszkania
	Przepisy art. 30 – 33 projektu  odpowiadają regulacji art. 25 – 28 k.c. poświęconej miejscu zamieszkania. Została ona wprowadzona do projektu w zasadzie bez zmian. Jedynie w przepisie o pochodnym miejscu zamieszkania dziecka (art. 23 § 2 projektu)  określenia  „stały pobyt” i „miejsce stałego pobytu”  zastąpiły  zwrot o „stałym przebywaniu” dziecka u jednego z rodziców (por. art. 26 § 2 k.c.).

	VII. 	Uznanie za zmarłego
Przepisy o uznaniu za zmarłego (art. 34 – 36 projektu) są w istocie powtórzeniem  art. 29 – 31 k.c. Nie było potrzeby zmian, poza drobnymi poprawkami, takimi jak „dziesięć lat” zamiast „lat dziesięć”, „siedemdziesiąt lat” zamiast „lat siedemdziesiąt”, „dwadzieścia trzy lata” zamiast „lat dwadzieścia trzy”, „dwóch lat” zamiast „lat dwóch”.
	W  rozdziale „Uznanie za zmarłego” nie znalazł jednak w projekcie miejsca przepis o domniemaniu równoczesności śmierci, który byłby odpowiednikiem art. 32 k.c., a to dlatego, że stosowny przepis został zamieszczony w rozdziale o zdolności prawnej (art. 11 § 2 projektu), z przyczyn podanych już wcześniej w pkt II Uzasadnienia.

	VIII. 	Kuratela
1. 	Postulat uregulowania instytucji kurateli w części ogólnej Kodeksu zgłaszany jest w doktrynie z uzasadnieniem, że stosunek prawny wynikający z ustanowienia kuratora należy do klasy stosunków cywilnoprawnych z dziedziny prawa osobowego, natomiast ochronny cel instytucji, którym  tłumaczy się  jej unormowanie w k.r.o. (art. 178 – 184), nie powinien mieć decydującego znaczenia. Wskazuje się również na istniejące wcześniej rozwiązanie legislacyjne, a mianowicie usytuowanie kurateli w p.o.p.c. z 1950 r. Z kolei odnośnie do zakresu regulacji wyrażono opinię, że w części ogólnej Kodeksu powinny znaleźć się ogólne dyrektywy funkcjonowania kurateli, a ich uszczegółowienie pozostawione przepisom, które z różnych przyczyn przewidują ustanowienie kuratora. 
	Podzielając  przedstawione stanowisko, włączono do projektu większość  przepisów  działu  „Kuratela” z k.r.o., co zresztą znajduje dodatkowe uzasadnienie ze względu na  zamierzone przez  Komisję Kodyfikacyjną uchylenie przepisów  tego kodeksu i objęcie materii w nim unormowanych nowym Kodeksem cywilnym. Należy zaznaczyć, że niektóre „przeniesione” z k.r.o. przepisy zostały w projekcie zmodyfikowane (o czym dalej) oraz że nie został uwzględniony art. 181 k.r.o. dotyczący kuratora ustanawianego dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo, ponieważ w projekcie zrezygnowano z tej postaci ubezwłasnowolnienia.
2.	Przepis art. 37 jest odpowiednikiem art. 178 k.r.o., z drobnymi zmianami redakcyjnymi.  
3.	Przepis art. 38 reguluje, za wzorem art. 179 k.r.o., kwestię wynagrodzenia za sprawowanie kurateli. Brzmienie § 1 odpowiada wersji przyjętej w projekcie nowelizacji KRO, rozpatrywanym przez Sejm w dacie opracowania niniejszego projektu. Tekst § 2 tym różni się od analogicznego przepisu art. 179 § 2 k.r.o., że nie odwołuje się do „zasad współżycia społecznego”, ale do „względów słuszności”, które mogą wymagać sprawowania kurateli, chociaż kurator nie otrzyma wynagrodzenia.
4.	Przepis art. 39, podobnie jak art. 182 k.r.o., przewiduje możliwość ustanowienia kuratora dla dziecka poczętego, z tym że nie tylko w celu strzeżenia przyszłych praw dziecka, ale również praw przysługujących nasciturusowi. Pozostaje to w związku z uregulowaniem zdolności prawnej dziecka poczętego w art. 9 § 2 projektu.
5.	Treść przepisu art. 40 nie różni się od art. 183 k.r.o. w brzmieniu niedawnej nowelizacji k.r.o., w której m. in. termin „osoba ułomna” został zastąpiony terminem „osoba niepełnosprawna”. 
6.	Poza niewielkimi poprawkami redakcyjnymi, przepis art. 41 nie odbiega od postanowień art. 184 k.r.o.
7.	Przepis art. 42 stanowi odpowiednik art. 180 k.r.o. 	

Dział II. Osoby prawne

Art. 43. Osobą prawną jest zarówno jednostka organizacyjna, którą ustawa wprost uznaje za osobę prawną, jak i taka, której ustawa przyznaje zdolność prawną. W drugim przypadku zakres zdolności prawnej ustala się na podstawie przepisów przyznających ją jednostce organizacyjnej.

Art. 44. Powstanie, ustrój i ustanie osoby prawnej określają odrębne przepisy. W przypadkach i w zakresie przewidzianym w tych przepisach organizację i sposób działania osoby prawnej reguluje także oparty na nich statut. 

Art. 45. § 1. Państwo występuje w stosunkach cywilnoprawnych w postaci Skarbu Państwa.
§ 2. Skarb Państwa działa w sposób określony w odrębnych przepisach, a w ich braku przez ministra właściwego do spraw Skarbu Państwa. 

Art. 46. Jeżeli ustawa lub oparty na niej statut nie stanowią inaczej, siedzibą osoby prawnej jest miejscowość, w której ma siedzibę jej organ zarządzający.

Art. 47. § 1. Jednostka organizacyjna uzyskuje osobowość prawną z chwilą jej wpisu do właściwego rejestru, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. 
§ 2. Jeżeli odrębne przepisy przyznają zdolność prawną jednostce organizacyjnej przed jej wpisem do rejestru (osoba prawna w organizacji), prawa i obowiązki, które nabyła w tym okresie, stają się prawami i obowiązkami osoby prawnej powstałej na skutek wpisu.
§ 3. W braku wymaganego przez ustawę wpisu, za zobowiązania osoby prawnej w organizacji odpowiadają solidarnie osoby fizyczne, które utworzyły jednostkę organizacyjną. 
§ 4. Rodzaje rejestrów oraz ich organizację regulują odrębne przepisy.

Art. 48. Osoba prawna działa przez swoje organy, w sposób przewidziany w ustawie i w wydanym na jej podstawie statucie. Jeżeli odrębne przepisy przewidują inny sposób działania osoby prawnej niż przez jej organy, do oceny tego działania stosuje się przepisy dotyczące działania organu.

Art. 49. § 1. Osoba prawna nie może być organem ani wchodzić w skład organu reprezentującego inną osobę prawną. 
§ 2. Jeżeli jednak odrębny przepis przewiduje taką możliwość, osoba prawna będąca organem innej osoby prawnej lub wchodząca w skład jej organu obowiązana jest wskazać osobę fizyczną, która będzie wypełniała jej funkcje w organie osoby prawnej.  

Art. 50. § 1. Osoba działająca jako organ osoby prawnej nie może być drugą stroną dokonywanej czynności prawnej. Nie dotyczy to przypadku, gdy odrębny przepis stanowi inaczej albo ze względu na treść czynności prawnej wyłączona jest możliwość naruszenia interesu osoby prawnej. 
	§ 2. Kto, jako organ osoby prawnej dokonał czynności wbrew postanowieniom § 1, obowiązany jest do naprawienia szkody, jaką na skutek tego poniosła osoba prawna.
§ 3. Przepisy § 1 i 2 stosuje się, gdy osoba działa jako organ obu stron, albo jako organ osoby prawnej i pełnomocnik drugiej strony.

Art. 51. § 1. Jeżeli zawierający umowę jako organ osoby prawnej nie był organem albo działał przekraczając zakres umocowania, ważność umowy zależy od jej potwierdzenia przez osobę prawną. Druga strona może wyznaczyć termin do potwierdzenia umowy.
§ 2. W braku potwierdzenia ten, kto zawarł umowę jako organ osoby prawnej, obowiązany jest do zwrotu tego, co otrzymał od drugiej strony w wykonaniu umowy oraz do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zwarła umowę, nie wiedząc o braku albo przekroczeniu umocowania. 
§ 3. Jeżeli dokonujący jednostronnej czynności prawnej jako organ osoby prawnej nie był jej organem, działał bez umocowania albo z przekroczeniem jego zakresu, czynność jest nieważna. Jeżeli jednak ten, komu zostało złożone oświadczenie woli, zgodził się na działanie bez umocowania, stosuje się § 1 i 2.  
§ 4. Ten, kto zawarł umowę działając za nieistniejącą osobę prawną obowiązany jest do zwrotu tego, co otrzymał od drugiej strony w wykonaniu umowy oraz do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę nie wiedząc o nieistnieniu osoby prawnej. 

Art. 52. § 1. Jeżeli do dokonania czynności prawnej przez osobę prawną odrębne przepisy wymagają zgody innego organu niż ten, który złożył oświadczenie woli, czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody jest nieważna. Zgoda może być wyrażona przed złożeniem oświadczenia woli albo po jego złożeniu, nie później niż w terminie dwóch miesięcy. Potwierdzenie ma moc wsteczną od chwili złożenia oświadczenia woli przez organ dokonujący czynności prawnej.
§ 2. Jeżeli zgoda jest wymagana wyłącznie przez statut lub inne akty o charakterze wewnętrznym, czynność prawna jest ważna. Nie wyklucza to odpowiedzialności osób dokonujących tej czynności wobec osoby prawnej.

Art. 53. § 1. Jeżeli osoba prawna nie może prowadzić swych spraw z powodu braku powołanych do tego organów, sąd ustanawia dla niej kuratora.
§ 2. Kurator powinien podjąć niezbędne czynności zmierzające do niezwłocznego powołania organów osoby prawnej, albo do jej likwidacji.

Art. 54. Dobra osobiste osób prawnych, jak w szczególności nazwa, dobre imię, wolność działania, tajemnica korespondencji, nietykalność pomieszczeń, podlegają ochronie na zasadach określonych w przepisach o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych. Jednakże osoba prawna nie może żądać dla siebie zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. 

Uzasadnienie 

I. 	Uwagi ogólne
1. 	Prace nad projektem przepisów Kodeksu cywilnego o osobach prawnych skupiały się wokół dwóch kwestii o charakterze ogólnym i podstawowym dla kształtu regulacji, które niewątpliwie wymagają rozstrzygnięcia w toku stanowienia nowych przepisów, oraz kilku problemach szczegółowych. Rozstrzygnięcia wymagała - po pierwsze - kwestia podmiotowości prawnej jednostek organizacyjnych, tj. zależności między zdolnością prawną a osobowością prawną (podmiotowością) i – w konsekwencji – określenie typów podmiotów prawa cywilnego. Po drugie, konieczne było odniesienie się do problemu sytuacji prawnej osób prawnych prawa publicznego. W toku prac Komisji pojawił się dodatkowy problem o charakterze ogólnym, a mianowicie – potrzeba unormowania w sposób generalny statusu prawnego osób prawnych w organizacji. 
Komisja, dostrzegając konieczność rozstrzygnięcia wskazanych kwestii o znaczeniu generalnym, przyjęła, że obecna regulacja, oparta na określonej koncepcji osoby prawnej, na ogół odpowiada potrzebom obrotu. Za celowe uznała jedynie wzbogacenie istniejącego unormowania o przepisy dotyczące pewnych kwestii szczególnych, które obecnie w praktyce rodzą trudności. Do nich należą:
1)	możliwość występowania osoby prawnej w charakterze organu (członka organu) innej osoby prawnej, 
2)	dopuszczalność dokonywania przez organ tzw. „czynności z samym sobą”,
3)	skutki przekroczenia granic kompetencji organu,
4)	skutki braku zgody osoby trzeciej (albo innego organu osoby prawnej), wymaganej dla skuteczności czynności prawnej,
5)	zakres „odpowiedniego” stosowania przepisów o ochronie dóbr osobistych.  
2.	Zasadnicza zmiana, jaką proponuje się w projekcie przepisów, polega na powrocie do czystej dychotomii podmiotów prawa cywilnego, zgodnej z art. 1 k.c., według którego podmiotami prawa cywilnego są osoby fizyczne i osoby prawne. Jak wiadomo, kwestia tzw. osób prawnych ułomnych, od dawna dyskutowana w doktrynie, została uregulowana  przez  ustawę z dnia 14 lutego 2003 r. w ten sposób, że do jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, stosuje się odpowiednio przepisy o osobach prawnych (art. 331 k.c.). Choć powyższe unormowanie czyni zadość potrzebom doraźnym, nie jest wolne od kontrowersji. Nadal aktualne jest bowiem pytanie, czy w polskim systemie prawa cywilnego występują dwa podmioty, bo w istocie osoby prawne ułomne są objęte reżimem właściwym dla osób prawnych, czy też - wbrew brzmieniu art. 1 k.c. - poza osobami fizycznymi i prawnymi występuje trzeci podmiot - osoba prawna ułomna (niepełna)? 
Ponadto wzmocnienie podmiotowości prawnej osobowych spółek handlowych, które bez wątpienia są najliczniejszą i najważniejszą grupą osób prawnych ułomnych, zatarło różnice pomiędzy nimi a osobami prawnymi. Kodeks spółek handlowych  przyznaje spółkom osobowym zdolność prawną w bardzo szerokim zakresie (art. 8 k.s.h.). Przypisuje im, a nie wspólnikom, majątek, przedsiębiorstwo i firmę jak również zobowiązania, za które spółki odpowiadają całym swoim majątkiem. Odpowiedzialność wspólników, ukształtowana jako odpowiedzialność za cudzy dług, poza tym, że jest osobista, co do zasady nieograniczona i solidarna ze spółką, ma charakter subsydiarny wobec spółki. Na koniec można dodać, że w niektórych spółkach osobowych (spółka partnerska i komandytowo-akcyjna) funkcjonują organy. Wobec powyższego, wyodrębnianie kategorii osób prawnych ułomnych, choć osadzone w historii, jest obecnie zabiegiem sztucznym.
Osobowość prawna jest cechą normatywną, a jej istotę stanowi zdolność prawna podmiotu. Zakres zdolności prawnej jest kwestią wtórną, która zależy od  wielu okoliczności. Zatem, jeżeli ustawa przyznaje jednostce organizacyjnej zdolność prawną, to uznaje ją za podmiot zdolny do samodzielnego działania. W konsekwencji projekt przyjmuje, że osobami prawnymi, poza Skarbem Państwa, są jednostki organizacyjne, którym ustawa przyznaje zdolność prawną (art. 43 projektu). 
Przyjęcie takiego stanowiska nie oznacza odejścia od obowiązującego w prawie polskim systemu normatywnego wyznaczania kręgu osób prawnych. Nadal będzie obowiązywała zasada, że istnieją tylko takie typy osób prawnych, jakie przewiduje ustawodawca. Bez ustawy nadającej danemu typowi jednostki organizacyjnej podmiotowość prawną, żadna organizacja społeczna (spółka cywilna, rodzina, małżeństwo), czy masa majątkowa (majątek spadkowy, wspólność małżeńska), nie będą wyposażone w osobowość prawną. Różnica wobec obowiązującego stanu prawnego polega na tym, że o ile dziś wymaga się, by ustawa regulująca dany typ jednostki organizacyjnej zawierała sakramentalne słowa „nabywa osobowość prawną”, „jest osobą prawną”, o tyle – wg projektu – wystarczy, by ustawa wskazywała na określony zakres zdolności prawnej (np. może nabywać prawa i zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana). 
Proponowane rozwiązanie ma tę zaletę w stosunku do obecnego unormowania, że przywraca klasyczną tożsamość pojęć: zdolność prawna, podmiotowość prawna i osobowość (bycie osobą prawną albo fizyczną). Jednocześnie znosi się swego rodzaju mistyfikację, stworzoną dla celów podatkowych, polegającą na wyodrębnieniu dwóch kategorii tam, gdzie występuje jedna.
Twórcy projektu mają świadomość, że jednym z podstawowych argumentów, które w toku prac nad Kodeksem spółek handlowych zadecydowały o utrzymaniu ułomnych osób prawnych, mimo wyraźnego wzmocnienia ich pozycji prawnej, były względy podatkowe. Opodatkowanie spółek osobowych, nie będących osobami prawnymi, jest korzystniejsze dla wspólników. Stąd, przedstawiając projekt zrównujący, między innymi, status spółek osobowych ze statusem spółek kapitałowych, zakłada się jednoczesną zmianę przepisów prawa  podatkowego w taki sposób, by zabieg polegający w istocie na nazwaniu osobami prawnymi podmiotów, które od dawna mają zdolność prawną, nie pociągnął za sobą dodatkowego ich obciążenia daninami publicznymi. 
3. 	Komisja rozważała potrzebę wprowadzenia do Kodeksu cywilnego pojęcia osób prawnych prawa publicznego. Taka możliwość została zasygnalizowana w „Zielonej Księdze”. Koncepcja ta została ostatecznie odrzucona z przedstawionych poniżej względów.
Najbardziej wyraźne wyróżnienie podmiotów będących osobami prawnymi prawa publicznego jest przeprowadzone w prawie francuskim, które reguluje personnes morales de droit publique, de droit privé, de droit /d’economie/ mixte. To rozróżnienie koresponduje z wyodrębnieniem prawnym sektora publicznego; zarówno własność przysługująca osobom prawnym prawa publicznego, jak i ich odpowiedzialność cywilna, nie należą do prawa cywilnego, lecz do prawa publicznego i nie podlegają regulacji kodeksu cywilnego; sprawy z udziałem tych podmiotów rozpoznawane są – co do zasady – przez sądownictwo administracyjne. Wyróżnienie omawianego typu osób prawnych jest więc głęboko osadzone w systemie prawa francuskiego.
Zupełnie inaczej wygląda sytuacja podmiotów publicznoprawnych w prawie niemieckim. Wprawdzie ustawodawca w rozdziale poświęconym osobom prawnym wyodrębnił punkt III zatytułowany „Juristische Personen des öffentlichen Rechts”, a zatem poświęcony osobom prawnym prawa publicznego, jednak punkt ten składa się z jednego paragrafu, który odsyła do wcześniejszej regulacji. Omawiany § 89 kodeksu cywilnego niemieckiego wskazuje – w sposób ogólny - kategorie osób prawnych prawa publicznego (Fiskus, Körperschaften, Stiftungen, Anstalten). Ustęp 1 tegoż paragrafu odnosi się do odpowiedzialności cywilnej tychże osób prawnych, zaś ust. 2 - do postępowania w razie ich niewypłacalności. W pierwszym przypadku ustawodawca nakazuje odpowiednio stosować przepisy o odpowiedzialności osoby prawnej za szkodę wyrządzoną przez jej organ lub przedstawiciela (§ 31), zaś w drugim przypadku – stosuje się § 42 ust. 2. W kodeksie brak innych przepisów, które odnosiłyby się do kategorii osób prawnych prawa publicznego.
Jak wynika z prezentacji rozwiązań przyjętych w prawie holenderskim, mimo formalnego wyodrębnienia osób prawnych prawa publicznego (wyraźne nazwanie tej kategorii podmiotów), ich sytuacja prawna „nie ma w holenderskim prawie wyraźnej osobnej regulacji, wskutek czego często stosuje się odpowiednio przepisy o cywilnoprawnych osobach prawnych. Rezultatem jest tu dominacja elementów cywilnoprawnych.” (Zielona Księga, s. 295).
Biorąc pod uwagę tło prawnoporównawcze, a także pamiętając zawartą w uchylonym art. 36 k.c. regulację tzw. specjalnej zdolności prawnej osób prawnych, trzeba postawić pytanie, czemu miałoby służyć wyodrębnienie w Kodeksie cywilnym kategorii osób prawnych prawa publicznego. Chodzi o to, czy na tle polskiego systemu prawa istnieją podstawy do określenia odrębnego reżimu prawnego dla podmiotów należących do tej kategorii. Jeśli bowiem regulacja miałaby się ograniczać do odesłania do zasad ogólnych, tak jak to ma miejsce w prawie niemieckim, byłaby zbędna. Wydaje się, że prawo polskie nie pozostawia miejsca na odrębne ukształtowanie pozycji prawnej osób prawa publicznego i trudno sobie wyobrazić, by – na wzór prawa francuskiego – reżim prawny, jakiemu podlegają te osoby, poddać regulacji administracyjnoprawnej. Stąd celowość kodeksowego wyodrębnienia tej kategorii podmiotów wydaje się wątpliwa.
Porzucenie zamiaru wyodrębnienia osób prawnych prawa publicznego wynika też z trudności, na jakie napotyka precyzyjne określenie tej kategorii osób. Wskazanie kryteriów, które miałyby decydować o publicznoprawnym charakterze osoby prawnej, budzi zasadnicze wątpliwości. Powstaje bowiem pytanie, czy decydujące dla jej wyróżnienia ma być pochodzenie majątku, czy cele, dla których  powoływana jest osoba prawna, czy też wreszcie – formy, w jakich może działać (dysponowanie imperium). 
Jest oczywiste, że spółki prawa handlowego wyposażone w majątek państwowy lub gminny, mimo posiadania 100% kapitału środków publicznych, muszą mieć pełną swobodę uczestnictwa w obrocie, tak jak spółki działające w oparciu o kapitał prywatny. Ponadto, gdyby przyjąć kryterium majątkowe wyróżnienia, pojawia się problem określenia statusu osób prawnych o kapitale mieszanym (np. sprzedaż akcji należących do Państwa, czy też – przeciwnie – nabycie przez Państwo 100% akcji). 
Gdyby kryterium majątkowemu towarzyszyło wymaganie, by osoba prawna prawa publicznego była powołana do realizacji ściśle określonych celów publicznych (agencje, fundusze, ale także szkoły wyższe, instytucje kultury), należałoby – stosownie do tego celu ograniczyć jej zdolność prawną. Doświadczenia w stosowaniu dawnego art. 36 k.c., który przewidywał ograniczenie zdolności prawnej przez ustawę i oparty na niej statut, a także przez zakres zadań danej osoby prawnej, zdecydowanie przemawiają jednak przeciwko ograniczaniu zdolności prawnej osób prawnych do określonych praw i obowiązków. Nie sposób nie zauważyć, że współcześnie od osób kierujących osobami prawnymi wymaga się zdolności menadżerskich i – jeśli służy to pomnażaniu majątku – podejmowania działań wychodzących poza ścisłą realizację zadań, dla realizacji których osoba jest powołana. Obecnie nie można zatem „zadekretować” w kodeksie, że osoby prawne prawa publicznego mogą działać tylko w zakresie wyznaczonych im zadań.
Powstaje też problem, czy można by ograniczyć się do wskazania osób prawnych prawa publicznego. Samo przeciwstawienie ich osobom prawa prywatnego chyba nie byłoby wystarczające. Wydaje się, że w ślad za tym powinno iść wyróżnienie osób prawnych kościelnych (wyznaniowych), bo ich natura jest odmienna od obu wskazanych kategorii. Oczywiście pojawiłaby się kwestia kwalifikacji osób prawnych z pogranicza. Z problemem tym borykają się ciągle prawnicy francuscy.  
W konsekwencji, Komisja nie widzi potrzeby i możliwości wprowadzenia do kodeksu podziału osób prawnych, w którym jedną z kategorii byłyby osoby prawne prawa publicznego. Wydaje się, że takie porządkowanie kategorii osób prawnych powinno pozostać zadaniem doktryny. Z kolei ograniczenia zdolności prawnej poszczególnych osób prawnych tworzonych przez państwo i jednostki samorządu terytorialnego, czy też raczej – ścisłe określenie kompetencji osób zarządzających, może się dokonywać na poziomie ustaw kreujących konkretne osoby prawne (ich typy). Zapewnia to większą elastyczność rozwiązań, przy zachowaniu tej samej, bo ustawowej, doniosłości regulacji. 

II. 	Uwagi do poszczególnych przepisów
1.	Przepis art. 43 rozstrzyga zasadniczą kwestię, tj. zrównuje osobowość prawną z podmiotowością, przy czym - tak jak obecnie obowiązujący przepis - jako niezbędny warunek kreowania osoby prawnej traktuje  istnienie pewnej jednostki organizacyjnej. 
2.	Przepis art. 44 stanowi powtórzenie art. 35 k.c. i odsyła – w zakresie powstania, ustroju i ustania osób prawnych – do odrębnych regulacji. Jest to postanowienie oczywiste w świetle art. 43 projektu; niemal wszystkie typy osób prawnych są normowane w odnoszących się do nich ustawach. Przepis przewiduje, że rozstrzygnięcie pewnych kwestii związanych z organizacją i sposobem działania osób prawnych ustawa może traktować jako materię statutową.
3.	Przepis art. 45 § 1 w zmienionej, bardziej ogólnej formule, wyraża myśl zawartą w obecnym art. 34 k.c.: Skarb Państwa to Państwo w stosunkach cywilnoprawnych. Formuła obowiązującego przepisu, wskazująca na „prawa i obowiązki dotyczące mienia państwowego”, wydaje się zbyt wąska i jednostronna. Pomijając związek podmiotowości cywilnoprawnej Państwa z mieniem, pominięto też wskazanie, że chodzi o mienie nienależące do innych państwowych osób prawnych. 
Istnienie odrębnej odpowiedzialności Skarbu Państwa i innych państwowych osób prawnych wydaje się tak oczywiste, że w projekcie pominięto postanowienie zawarte w obecnym art. 40 k.c., zgodnie z którym Skarb Państwa nie odpowiada za zobowiązania innych państwowych osób prawnych. Brak takiej odpowiedzialności wynika z samej istoty osobowości prawnej i dlatego nie musi być deklarowany w kodeksie. Jest też oczywiste, że odrębne przepisy mogą przewidywać odstępstwa od zasady nieodpowiedzialności, zwykle dla zapewnienia bezpieczeństwa prawnego osób posiadających roszczenia wobec państwowych osób prawnych (np. w razie likwidacji państwowej osoby prawnej).
Przepis art. 45 § 2 nie przynosi ogólnego unormowania reprezentacji Skarbu Państwa. Próby sformułowania jakiejś zasady nie przyniosły pozytywnego rezultatu, ze względu na mnogość istniejących rozwiązań i ich zróżnicowanie. Do nich odsyła wspomniany przepis. Wszystko, o czym można rozstrzygnąć, to wskazanie podmiotu właściwego do reprezentacji Skarbu Państwa, na wypadek braku postanowienia szczególnego. Przepis ten wskazuje, że jest nim minister właściwy ds. Skarbu Państwa.
4.	Przepis art. 46 jest powtórzeniem obowiązującego art. 41 k.c. Określenie siedziby osoby prawnej, na wypadek braku rozstrzygnięcia tej kwestii w ustawie i opartym na niej statucie, wydaje się konieczne. Ponieważ obecne sformułowanie, wiążące siedzibę osoby prawnej z organem zarządzającym, nie budzi wątpliwości, pozostawiono je bez zmian.
5.	Bez zmian pozostawiono też w art. 47 określenie momentu uzyskania osobowości prawnej. Tak jak w art. 37 k.c., jest to chwila wpisania jednostki organizacyjnej do rejestru. Regulacja rejestrów pozostaje oczywiście poza kodeksem cywilnym, o czym wzmianka zawarta jest w przepisie.  
Komisja rozważała problem czy uregulować w Kodeksie status prawny jednostek organizacyjnych w okresie od ich utworzenia do uzyskania przewidzianego prawem wpisu do właściwych rejestrów. Ostatecznie przeważyło stanowisko, aby zamieścić w Kodeksie odpowiednie postanowienia w § 2 i 3 art. 47.
6.	Pierwsze zdanie art. 48 jest powtórzeniem treści obowiązującego art. 38 k.c. Jest oczywiste, że zasada rządząca działaniem osób prawnych nie może ulec zmianie. Projekt nie odchodzi więc od teorii organów. Jednak - ze względu na objęcie klasą osób prawnych wszystkich jednostek organizacyjnych, którym ustawa przyznaje zdolność prawną – konieczne było wskazanie, że ustawa może przewidywać inny sposób działania. Przykładem może być status wspólników spółek osobowych, działających za spółkę nie będąc jej organami. Na ogół przyjmuje się, że są oni przedstawicielami ustawowymi spółek. Ponieważ jednak pogląd ten nie jest powszechnie przyjęty, w przepisie użyto sformułowania ogólnego, z którego wynika, że ustawa może przewidywać inny sposób działania osoby prawnej niż przez jej organy. Ta formuła pozwala na inne jeszcze ustawowe określenie sposobu działania.
Niezależnie jednak od tego, w jaki sposób działa konkretna osoba prawna, wprowadzone kodeksem zasady dotyczące działania organu należy odnosić także do oceny działania konkretnej osoby fizycznej, występującej za osobę prawną. Zastrzeżenie zawarte w art. 6 oznacza więc tyle, że – przykładowo - w wypadku działania wspólnika spółki jawnej należy stosować zakaz dokonywania czynności z samym sobą (art. 50 projektu).
7.	Pytanie, czy  organem osoby prawnej  może być inna osoba prawna  jest stawiane od dawna. Zasada, że  osoba prawna działa  przez organ powoduje, że piastowanie organu osoby prawnej przez inną osobę prawną oznacza de facto działanie tego samego organu za więcej niż jedną osobę prawną. Może to wywoływać niepożądane zależności faktyczne, a nadto i ten skutek, że organ jednej osoby prawnej dzieliłby los organu innej osoby prawnej. Wobec powyższego uzasadnione wydaje się stanowisko, że co do zasady, osoba prawna nie może pełnić funkcji organu reprezentującego inną osobę prawną ani wchodzić w jego skład. Przepis odrębnej ustawy może jednak stanowić inaczej. Zasadę powyższą, zgodnie z art. 48 projektu, należy odnieść także do przypadków, gdy ustawa przewiduje inny sposób działania osoby prawnej (np. przez przedstawiciela ustawowego). Pozwoli to zachować jednolitość rozwiązania  w zakresie reprezentacji  wszystkich podmiotów. 
Komisja analizowała potrzebę wprowadzenia wymagania pełnej zdolności prawnej osób działających za osobę prawną, czy to jak organ (jego członek), czy to w inny sposób. Ostatecznie jednak wymaganie takie zostało odrzucone, z następujących względów. Wydaje się oczywiste, że niespełnienie tego wymagania w żadnym razie nie mogłoby pociągać za sobą nieważności czynności prawnej dokonanej przez osobę prawną; przeciwne rozwiązanie w istotny sposób naruszałoby bezpieczeństwo obrotu prawnego. Jeśli jednak wykluczamy wpływ braku zdolności do czynności prawnych na ważność czynności prawnej, okazuje się, że kwestia zdolności do czynności prawnych osób fizycznych działających za osobę prawną jest sprawą wewnętrzną tejże osoby prawnej. W konsekwencji, Kodeks nie powinien stawiać w tym względzie żadnych wymagań, pozostawiając sprawę  do uznania zainteresowanej osoby prawnej. 
Natomiast jeżeli odrębny przepis dopuszcza możliwość pełnienia funkcji organu jednej osoby prawnej przez organ innej osoby prawnej, wówczas – w myśl § 2 art. 49 projektu – osoba prawna będąca organem innej osoby obowiązana jest wskazać osobę fizyczną, która sprawować będzie tę funkcję.
8.	Kwestia tzw. czynności dokonywanych z samym sobą jest obecnie uregulowana tylko w stosunku do pełnomocnika (art. 108 k.c.). Z uwagi na odmienność statusu pełnomocnika i organu, stosowanie przepisu art. 108 k.c. do organu osoby prawnej budzi daleko idące wątpliwości Problem jest w pewnym tylko zakresie uregulowany w przepisach k.s.h. w stosunku do spółek kapitałowych (art. 210 i art. 379 k.s.h.). Wydaje się więc uzasadnione ustanowienie ogólnej zasady w ramach przepisów kodeksu cywilnego, która miałaby zastosowanie o wszystkich osób prawnych. Projekt przewiduje rozwiązanie analogiczne do zawartego w art. 108 k.c. i proponuje w art. 50 § 1 zawrzeć zasadę, zgodnie z którą osoba fizyczna działająca jako organ osoby prawnej nie może być drugą stroną czynności prawnej, której dokonuje jako jej organ, chyba że ze względu na treść czynności prawnej wyłączona jest możliwość naruszenia interesu osoby prawnej. 
Formuła przepisu wskazuje, że sankcją dokonania czynności z samym sobą jest bezwzględna nieważność czynności prawnej. Komisja analizowała możliwość zastosowania łagodniejszej sankcji w postaci bezskuteczności zawieszonej. Ostatecznie jednak uznała, że ze względu na zastrzeżenie zawarte w przepisie przewidziana w nim sankcja nie działa w sposób bezwzględny. Osoba prawna zawsze ma bowiem możliwość oceny, czy dokonanie przez jej organ „czynności z samym sobą” narusza jej interesy. Sankcja  nieważności będzie więc wchodzić w grę wtedy, gdy osoba prawna negatywnie ocenia dokonaną czynność prawną. 
Przepis § 2 art. 50 przewiduje odpowiedzialność odszkodowawczą osoby fizycznej, która – działając jako organ osoby prawnej – dokonała „czynności z samym sobą” i w ten sposób wyrządziła szkodę osobie prawnej.
Aby objąć wszystkie możliwe warianty dokonywania czynności w warunkach konfliktu interesów, przepis § 3 art. 50 nakazuje stosować regulację „czynności z samym sobą” także do sytuacji, gdy osoba fizyczna działa jako organ obu stron czynności prawnej (dwu osób prawnych) oraz jako organ jednej strony i pełnomocnik drugiej. 
9.	Przepis art. 51 odnosi się do istotnej w praktyce kwestii działania jako organ osoby prawnej przez osobę fizyczną niebędącą piastunem organu oraz przekroczenia kompetencji organu przez osobę fizyczną działającą jako organ. Problem ten regulowany jest obecnie w odniesieniu do działania pełnomocnika (art. 103 – 104 k.c., falsus procurator). Obowiązujące przepisy przewidują sankcję bezskuteczności zawieszonej w przypadku umów zawieranych przez rzekomego pełnomocnika i nieważność dokonanej przez niego czynności jednostronnej. Przekroczenie granic kompetencji przez piastuna organu oraz działanie rzekomego organu  regulowane jest w art. 39 k.c., który przewiduje sankcję bezwzględnej nieważności wszystkich czynności dokonanych przez „rzekomy organ” osoby prawnej. Wydaje się, że ta - działająca w sposób bezwzględny - sankcja ta jest zbyt surowa i nieadekwatna do celów, którym ma służyć. Ani ochrona pewności obrotu, ani wzgląd na interes osoby prawnej, nie wymagają stosowania sankcji nieważności.
W konsekwencji, Komisja proponuje wprowadzenie rozwiązania wzorowanego na regulacji skutków czynności dokonanej przez rzekomego pełnomocnika. 
Art. 51 § 1 projektu jest odpowiednikiem art. 103 k.c. i przewiduje, że umowa zawarta przez „rzekomego piastuna organu” osoby prawnej dotknięta jest bezskutecznością względną; potwierdzić ją może sama osoba prawna. W razie braku potwierdzenia umowa jest nieważna, a sytuacja osoby fizycznej będącej „rzekomym piastunem organu”  uregulowana jest tak jak w przepisie dotyczącym rzekomego pełnomocnika (art. 51 § 2 projektu).
Art. 51 § 3 projektu jest odpowiednikiem art. 104 k.c. Tak więc czynność jednostronna dokonana przez „rzekomego piastuna organu” – co do zasady – jest nieważna. Jeśli jednak adresat oświadczenia wiedział o przekroczeniu zakresu kompetencji i wyraził zgodę na takie działanie, stosuje się przepisy dotyczące zawarcia umowy (poprzednie paragrafy). 
Art. 51 § 4 projektu przewiduje rozwiązanie radykalne, tj. nieważność umowy zawartej przez osobę fizyczną działającą za nieistniejącą osobę prawną. Przepis wprost reguluje tylko dalsze następstwo tej nieważności, jakim jest odpowiedzialność odszkodowawcza tego, kto dokonał czynności za nieistniejącą osobę prawną.  
10.	Obowiązujący k.c. nie zawiera regulacji skutków braku zgody organu osoby prawnej bądź osoby trzeciej na dokonanie przez osobę prawną danej czynności prawnej. Konieczność wyrażenia takiej zgody może wynikać z ustawy, statutu albo prawa wewnętrznego osoby prawnej. Interpretacja lakonicznych przepisów odnoszących się do dokonywania czynności prawnej przez osobę prawną (art. 38 k.c.) nie pozwala de lege lata na jednoznaczną, generalną odpowiedź na pytanie, jakie znaczenie dla ważności czynności prawnych osoby prawnej ma brak wymaganej zgody. Pobieżna analiza art. 38 k.c. mogłaby skłaniać do wniosku, że brak zgody zawsze skutkuje nieważnością czynności prawnej dokonywanej przez organ osoby prawnej. Wniosek taki wypływa ze spostrzeżenia, że jeżeli osoba prawna działa w sposób określony w ustawie i statucie, to w razie braku zgody wymaganej przez ustawę lub statut, nie ma w ogóle oświadczenia woli tej osoby złożonego w przewidzianym trybie. Z drugiej strony, trafnie podnosi się, że jedynie ustawa ma charakter powszechnie wiążący i tylko naruszenie wymogów ustawowych powinno być skuteczne wobec osób trzecich. Naruszenie aktów o charakterze wewnętrznym mogłoby skutkować jedynie odpowiedzialnością organizacyjną piastunów organów.
Konsekwencje braku ustawowej regulacji o charakterze ogólnym można było prześledzić na tle wyroków Sądu Najwyższego z 27 lipca 2000 r., IV CKN 88/00, OSP 2003, nr 9, poz. 115 i z 24 marca 2004 r., IV CK 108/03, OSNC 2005, nr 4, poz. 65, w których brak zgody wynikającej z wewnętrznego prawa kościelnej osoby prawnej skutkować miał, zdaniem Sądu Najwyższego, nieważnością czynności prawnej dokonanej przez tę osobę. Podobne rozstrzygnięcia mogą budzić wątpliwości z punktu widzenia ochrony uzasadnionego zaufania osób trzecich. Obciążanie kontrahentów skutkami niedopełnienia procedur w ramach struktury osoby prawnej, które to procedury sama ta osoba stworzyła, wydaje się godzić w pewność obrotu i w sposób nieprawidłowy rozkłada ryzyko między stronami.
Brak regulacji nie pozwala również na zastosowanie innej, niż bezwzględna nieważność, sankcji braku zgody właściwego organu osoby prawnej lub osoby trzeciej. Natomiast potrzeby obrotu wymuszają tu bardziej elastyczne unormowanie, zgodnie z którym osoba prawna będzie mogła potwierdzić w określonym terminie dokonaną czynność. Może to mieć istotne znaczenie dla tej osoby, zwłaszcza w przypadkach, w których brak zgody jest wynikiem niezamierzonego niedopełnienia procedury, niekiedy po prostu niedbalstwa. 
Proponowana w art. 52 projektu regulacja, idąc za wzorem art. 17 k.s.h., wprowadza podział sytuacji, w których występuje wymóg zgody, na: wynikający z przepisów ustawy i wynikający z aktów wewnętrznych osoby prawnej. Do tych ostatnich zaliczyć należy nie tylko umowę i statut, ale także uchwały (postanowienia, decyzje, rozporządzenia, kodeksy – nazwa aktu wewnętrznego nie ma znaczenia) podjęte na podstawie ustawy, umowy lub statutu, a także wszelkie inne akty określające strukturę organizacyjną i sposób dokonywania czynności prawnych nie wynikające z ustawy (np. prawo wewnętrzne kościoła). 
W razie braku zgody wymaganej przez ustawę czynność prawna jest, co do zasady, nieważna. 
Natomiast w razie braku zgody wymaganej aktem wewnętrznym osoby prawnej, czynność jest ważna. Nie wyłącza to odpowiedzialności organizacyjnej piastunów organów osoby prawnej.
Ze względu na wskazywane już potrzeby obrotu, projekt zakłada generalną możliwość potwierdzenia czynności dokonanych bez wymaganej przez ustawę zgody. Potwierdzenie czynności ma moc wsteczną od chwili dokonania czynności prawnej. Czynność potwierdzona jest ważna. Projekt wprowadza termin dwumiesięczny na potwierdzenie celem ujednolicenia z wcześniejszą regulacją art. 17 k.s.h. 
Chociaż art. 17 k.s.h. stanowi wzór dla projektowanego rozwiązania, przepis projektowanego kodeksu cywilnego odnosi się oczywiście do ogółu osób prawnych. Dlatego w art. 52 projektu mowa jest nie tylko o zgodzie organów charakterystycznych dla spółek handlowych. Przepis ten obejmuje każdy organ każdej osoby prawnej, który może, z mocy nie tylko ustawy, statutu, ale i innego aktu wewnętrznego, mieć kompetencję do wyrażania zgody na dokonanie czynności prawnej przez organ działający za osobę prawną. Z uwagi na zróżnicowanie typów osób prawnych należy uwzględnić również przypadki, w których zgoda ma być udzielona przez osobę trzecią, stojącą poza strukturą danej osoby prawnej. Będzie to z reguły organ nadzorczy albo osoba stojąca wyżej w hierarchii wynikającej z wewnętrznego prawa wspólnego kilku osobom prawnym. 
Ustawy szczególne mogą regulować konsekwencje braku zgody w inny sposób (np. wyłączając możliwość potwierdzenia, wprowadzając nieważność czynności dokonanych także bez zgody wymaganej aktem wewnętrznym itd.). Natomiast zastosowania art. 52 projektu nie może wyłączyć akt wewnętrzny osoby prawnej. 
11.	Przepis art. 53 jest niemal dosłownym powtórzeniem obowiązującego art. 42 k.c. Zmienione zostało jedynie sformułowanie: niejasny obowiązek kuratora, który ma się „postarać niezwłocznie o powołanie organów” został zastąpiony obowiązkiem „podjęcia niezbędnych czynności zmierzających do niezwłocznego powołania organów”. Wydaje się, że takie rozwiązanie awaryjne może okazać się przydatne w praktyce. 
12.	Przepis art. 54 jest odpowiednikiem obowiązującego art. 43 k.c. Komisja uznała jednak, że formuła obecnego przepisu, który ogranicza się do stwierdzenia, że „przepisy o ochronie dóbr osobistych osób fizycznych stosuje się odpowiednio do osób prawnych” jest zbyt ogólna. „Odpowiednie stosowanie” nie jest rozumiane jednolicie. Pewne wątpliwości budzi zarówno katalog dóbr osobistych osób prawnych, jak i środki ochrony, w szczególności możliwość żądania przez osobę prawną zadośćuczynienia z art. 448 k.c.
Projektowany przepis zawiera otwarty katalog dóbr osobistych osób prawnych, jednocześnie wyliczając podstawowe ich rodzaje. Przesłanki i środki ich ochrony określono przez odwołanie się do regulacji tych kwestii przewidzianej dla osób fizycznych – z jednym wszakże wyjątkiem. Wyłączono bowiem możliwość żądania przez osobę prawną zapłaty zadośćuczynienia pieniężnego na jej rzecz. Komisja zajęła stanowisko, że roszczenie o zadośćuczynienie pieniężne, rozumiane jako rekompensata za cierpienie psychiczne i fizyczne, jest ściśle związane z psychofizyczną naturą człowieka i dlatego nie powinno przysługiwać osobom prawnym. Wyrazem tego stanowiska jest zdanie drugie art. 12 projektu. Konieczne jest jeszcze zwrócenie uwagi na fakt, że roszczenie jest wyłączone, gdy osoba prawna żąda zapłaty „dla siebie”. Wynika stąd, że osoba prawna może żądać zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na rzecz wskazany przez nią cel społeczny. 

Tytuł III. Konsument, przedsiębiorca, przedsiębiorstwo 
i gospodarstwo rolne

Dział I. Konsument 

Art. 55. Konsumentem jest osoba fizyczna, która dokonuje czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą a z przedsiębiorcą działającym w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej. 

Art. 56. Ochrona dotycząca konsumentów przysługuje także drobnemu przedsiębiorcy, jeżeli nabywa towary lub usługi od innego przedsiębiorcy na zasadach stosowanych wobec konsumentów; jednakże strony mogą w drodze umowy wyłączyć taką ochronę.

UZASADNIENIE

1. 	Obecna lokalizacja pojęcia konsumenta w art. 221 k.c. wydaje się przypadkowa. Nie wykazuje ona logicznego związku z istotą pojęcia konsumenta. Budowanie takiego związku z pojęciem osoby fizycznej nie jest przekonujące. To że konsumentem jest osoba fizyczna nie wywołuje wątpliwości. 
Pojęcie konsumenta wykazuje ścisły funkcjonalny i nierozerwalny związek z pojęciem przedsiębiorcy. Ochrona konsumenta dotyczy bowiem wyłącznie sfery stosunków prawnych między konsumentem a przedsiębiorcą. Stąd też zasadne wydaje się umiejscowienie pojęcia konsumenta w ścisłym powiązaniu z pojęciem przedsiębiorcy. Definicja pojęcia konsumenta jest bowiem konstruowana przez przeciwstawienie jej pojęciu przedsiębiorcy. 
Za takiego rodzaju usytuowaniem przemawiają także argumenty prawnoporównawcze. Pojęcie konsumenta jest zdefiniowane w § 13 BGB w bezpośrednim sąsiedztwie definicji przedsiębiorcy (§ 14 BGB). 
2. 	Definicja konsumenta zawarta w dotychczasowym art. 221 k.c. wymaga uściślenia przez wprowadzenie pojęcia przedsiębiorcy jako drugiej strony, z którą konsument dokonuje czynności. Obecna definicja nie odwołuje się do pojęcia przedsiębiorcy, co należy uznać za rozwiązanie wadliwe. 
3. 	Ze względu na fakt, że istotą definicji konsumenta nie jest to, że nie może on mieć statusu przedsiębiorcy, ale że dokonuje on czynności nie jako przedsiębiorca, ale jako konsument, wymaga podkreślenia, że druga strona czynności dokonywanej z konsumentem będąca przedsiębiorcą powinna działać w ramach prowadzonej działalności gospodarczej.
4. 	Przepis art. 2 jest oparty na założeniu aksjologicznym wypływającym z obserwacji praktyki obrotu, że sytuacja drobnego przedsiębiorcy w relacjach z innymi przedsiębiorcami zbliża się do sytuacji konsumenta. Drobny przedsiębiorca jako słabsza strona kontraktu jest w praktyce pozbawiony możliwości negocjowania warunków umowy. Proponuje się zarazem, aby regulacja ta miała charakter dyspozytywny, co pozwoli sprawdzić jej funkcjonowanie w praktyce.

Dział II. Przedsiębiorca
Rozdział I. Pojęcie przedsiębiorcy

Art. 57. § 1. Przedsiębiorcą jest osoba prawna albo fizyczna, która prowadzi na własne ryzyko działalność gospodarczą w sposób trwale zorganizowany. Domniemywa się, że działalność gospodarcza osoby prawnej jest trwale zorganizowana.
§ 2. Działalnością gospodarczą jest stała działalność zarobkowa lub mająca inny cel gospodarczy, a także  samodzielna działalność zawodowa.

Art. 58. § 1. Szczególnym rodzajem przedsiębiorcy jest osoba, która na własne ryzyko prowadzi samodzielną działalność zawodową w sposób trwale zorganizowany. 
§ 2. Samodzielną działalnością zawodową jest stała działalność wymagająca szczególnych kwalifikacji, potwierdzonych państwowym lub samorządowym egzaminem.
§ 3. Przedsiębiorca, o którym mowa w § 1 nie podlega wpisowi do ewidencji przedsiębiorców. Przepisy szczególne mogą zwalniać takiego przedsiębiorcę od wpisu do rejestru przedsiębiorców; może on jednak wówczas zostać na żądanie wpisany do rejestru. Do przedsiębiorcy nie wpisanego do rejestru nie stosuje się przepisów o firmie i prokurze. 

Art. 59. § 1. Drobnym przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, która osiąga przychody z prowadzenia działalności gospodarczej nie przekraczające wartości powodującej, zgodnie z przepisami o rachunkowości, obowiązek prowadzenia ksiąg rachunkowych. 
§ 2. Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, do drobnych przedsiębiorców stosuje się przepisy Kodeksu dotyczące przedsiębiorców, z wyjątkiem przepisów o rejestrze przedsiębiorców, firmie i prokurze. 
§ 3. Drobny przedsiębiorca może na żądanie zostać wpisany do rejestru przedsiębiorców, a wówczas podlega przepisom o firmie i prokurze. 
§ 4. Drobny przedsiębiorca wpisany do rejestru przedsiębiorców może złożyć wniosek o wykreślenie. Jeżeli jednak wpis nastąpił w wykonaniu obowiązku rejestrowego, wykreślenie może nastąpić tylko z uwagi na zmianę przepisów, o których mowa w § 1, albo z uwagi na spadek przychodów poniżej określonego w tych przepisach progu w dwóch kolejnych latach obrotowych.

Art. 60. § 1. Spółka handlowa jest przedsiębiorcą bez względu na to, czy prowadzi działalność gospodarczą.
§ 2. Spółka handlowa w organizacji jest przedsiębiorcą, jeżeli podjęła działalność gospodarczą. Spółka taka obowiązana jest zgłosić podjęcie działalności gospodarczej do rejestru przedsiębiorców. 

Art. 61. Osobę wpisaną do rejestru albo ewidencji przedsiębiorców uważa się za przedsiębiorcę, nawet jeżeli wpis był bezpodstawny lub podstawy wpisu ustały. 

Art. 62. § 1. Jeżeli rejestr albo ewidencja przedsiębiorców nie wskazuje siedziby przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną, siedzibą jest miejscowość, w której osoba ta prowadzi zarząd działalności gospodarczej. 
§ 2. Siedzibą przedsiębiorcy będącego osobą prawną jest siedziba osoby prawnej. 

Art. 63. Jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, przedsiębiorca osiągający przychody z prowadzenia działalności gospodarczej przekraczające wartość określoną w art. 59 § 1, podlega wpisowi do rejestru przedsiębiorców. 

Art. 64. Przepisy Kodeksu dotyczące przedsiębiorcy stosuje się także do osoby, która prowadzi działalność gospodarczą wbrew ustawowemu zakazowi lub z naruszeniem ustawowych ograniczeń.

Art. 65. § 1. Przepisów Kodeksu dotyczących przedsiębiorcy nie stosuje się do osoby fizycznej prowadzącej gospodarstwo rolne w zakresie upraw rolnych oraz chowu i hodowli zwierząt, ogrodnictwa, warzywnictwa, leśnictwa i rybactwa śródlądowego, a także świadczącej w gospodarstwie rolnym usługi związane z pobytem turystów.
§ 2. Osoba fizyczna prowadząca gospodarstwo rolne w dziedzinach określonych w § 1 może złożyć wniosek o wpis do rejestru przedsiębiorców albo, jeżeli osiąga przychody z prowadzenia gospodarstwa rolnego nie przekraczające wartości określonej w art. 59 § 1, do ewidencji przedsiębiorców i przez wpis zostaje przedsiębiorcą albo drobnym przedsiębiorcą. Osoba taka podlega również wykreśleniu z rejestru lub ewidencji na swoje żądanie i wraz z wykreśleniem przestaje być przedsiębiorcą.

Rozdział II. Firma przedsiębiorcy

Art. 66. § 1. Firma jest nazwą, pod którą przedsiębiorca wpisany do rejestru przedsiębiorców prowadzi działalność gospodarczą. 
§ 2. Firma może zawierać także wskazanie przedmiotu działalności przedsiębiorcy lub jego siedziby, a także inne dowolnie obrane określenie. 
§ 3. Przedsiębiorca może posługiwać się skrótem firmy. 

Art. 67. Firmę i skrót firmy oraz ich zmiany ujawnia się w rejestrze przedsiębiorców. 

Art. 68. Nazwą osoby fizycznej jako przedsiębiorcy jest jej imię i nazwisko.

Art. 69. § 1. Jeżeli firma osoby prawnej nie jest szczegółowo uregulowana przez przepisy odrębne, firma tej osoby powinna zawierać co najmniej jej nazwę i oznaczenie formy prawnej. 
§ 2. Firma osoby prawnej może zawierać nazwisko lub pseudonim osoby fizycznej, jeżeli działalność tej osoby fizycznej miała istotny związek z powstaniem lub działalnością przedsiębiorcy. Umieszczenie w firmie nazwiska albo pseudonimu osoby fizycznej wymaga pisemnej zgody tej osoby, a w razie jej śmierci - zgody jej małżonka i dzieci.

Art. 70. Przekształcenie osoby prawnej nie wymaga zmiany firmy, z wyjątkiem określenia wskazującego formę prawną osoby prawnej.

Art. 71. § 1. Firma przedsiębiorcy powinna się odróżniać dostatecznie od firmy innego przedsiębiorcy prowadzącego działalność konkurencyjną na tym samym rynku. 
§ 2. Firma nie może wprowadzać w błąd, w szczególności co do osoby przedsiębiorcy, przedmiotu działalności przedsiębiorcy, miejsca działalności, źródeł zaopatrzenia.

Art. 72. § 1. W przypadku utraty członkostwa przez wspólnika, którego nazwisko było umieszczone w firmie, spółka może zachować w swej firmie nazwisko byłego wspólnika tylko za wyrażoną na piśmie jego zgodą, a w razie jego śmierci - za zgodą jego małżonka i dzieci.
§ 2. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio w razie kontynuowania działalności gospodarczej osoby fizycznej przez inną osobę fizyczną będącą jej następcą prawnym. 
§ 3. Jeżeli przedsiębiorca używał tej samej nazwy lub określenia jako składnika firmy oraz jako nazwy przedsiębiorstwa, nabywca przedsiębiorstwa może je nadal prowadzić pod dotychczasową nazwą. Powinien jednak umieścić dodatek wskazujący firmę lub nazwisko nabywcy, chyba że strony umowy postanowiły inaczej.

Art. 73. Firma oddziału osoby prawnej zawiera pełną nazwę tej osoby oraz określenie „oddział” ze wskazaniem miejscowości, w której oddział ma siedzibę.

Art. 74. § 1. Przedsiębiorca może przenieść prawo do firmy na innego przedsiębiorcę, jeżeli nie wprowadza to w błąd. Określenie formy prawnej zbywcy może być zamieszczone w firmie nabywcy tylko w związku ze wskazaniem firmy zbywcy jako poprzednika nabywcy.  
§ 2. Ujawnienie firmy obejmującej nabyte prawo w rejestrze przedsiębiorców nie może nastąpić przed wykreśleniem lub odpowiednią zmianą firmy zbywcy. 
§ 3. Przedsiębiorca może ustanowić na rzecz innego przedsiębiorcy prawo do korzystania ze swojej firmy, jeżeli nie wprowadza to w błąd; jednak nie obejmuje to wskazania formy prawnej wchodzącej w skład firmy.

Art. 75. Przedsiębiorca, którego prawo do firmy zostało zagrożone cudzym działaniem, może żądać: 
1)	zaniechania niedozwolonych działań; 
2)	usunięcia skutków niedozwolonych działań;
3)	złożenia jednokrotnego lub wielokrotnego oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie;
4)	naprawienia wyrządzonej szkody;
5)	wydania bezpodstawnie uzyskanych korzyści;
6)	zasądzenia odpowiedniej sumy pieniężnej na określony cel społeczny związany ze wspieraniem kultury polskiej lub ochroną dziedzictwa narodowego - jeżeli działanie było zawinione.

UZASADNIENIE

I. 	Pojęcie przedsiębiorcy
1. 	Dotychczasowa definicja przedsiębiorcy w k.c. jest konstruowana w opozycji do pojęcia konsumenta. W konsekwencji definicja ta wykazuje szereg wad, co wynika z przeznaczenia jej de facto na potrzeby obrotu konsumenckiego. Takie podejście, wbrew głoszonym niekiedy poglądom, nie jest „wymuszone” przepisami UE o ochronie konsumentów. UE pozostaje neutralna w odniesieniu do budowy struktury podmiotowej przedsiębiorcy na potrzeby prawa gospodarczego. Niniejszy projekt jest oparty na założeniu konieczności stworzenia właściwej struktury podmiotowej przedsiębiorców na potrzeby prawa gospodarczego. Mimo przyjęcie zasady jedności prawa cywilnego wyrażającej się w przejęciu przez k.c. odpowiedzialności za regulację w k.c. problematyki prywatnego prawa gospodarczego doszło do swoistej degradacji problematyki prawno-handlowej w k.c. oraz relegowania jej do ustaw okołokodeksowych lub nawet administracyjnych, co szczególnie wyraźnie ilustruje przykład regulacji pojęcia przedsiębiorcy. 
Poza zakresem szczególnej regulacji obrotu gospodarczego pozostaje działalność mająca charakter dorywczy. Poziom organizacji mający prawną doniosłość to działalność o charakterze stałym mająca cechy trwałej organizacji. Podstawowy krąg adresatów przepisów prywatnego prawa gospodarczego wyznacza kategoria przedsiębiorcy „zwykłego” lub „pełnego” (rejestrowego). Określona warstwa przepisów, przede wszystkim dotyczących czynności o charakterze gospodarczym, adresowana jest także do przedsiębiorcy drobnego. Kryterium zróżnicowania jest wielkość osiąganych przychodów powodująca obowiązek lub brak obowiązku prowadzenia ksiąg rachunkowych zgodnie z przepisami ustawy o rachunkowości.
2.	Projekt konsekwentnie odchodzi od posługiwania się pojęciem przedsiębiorstwa w sensie funkcjonalnym, rozumianego jako trwale zorganizowana działalność gospodarcza. Jest to jednak różnica wyłącznie terminologiczna, a nie jakościowa. Chodzi bowiem o uporządkowanie siatki pojęć związanej ze znaczeniami terminu przedsiębiorstwo, w tym w szczególności wobec występowania w k.c. definicji normatywnej przedsiębiorstwa stanowiącej odpowiednik (z modyfikacjami) obecnego art. 551 k.c.. Nadal  zakłada się, że cecha trwałości organizacji jest ściśle związana z jej zewnętrzną dostrzegalnością lub świadomym ujawnieniem. Co do zasady, status przedsiębiorcy uzależniony jest od prowadzenia działalności gospodarczej w sposób trwale zorganizowany. Tylko spółki handlowe uzyskują ten status wprost z tytułu formy prawnej, natomiast spółki kapitałowe w organizacji – z tytułu podjęcia stałej działalności gospodarczej bez względu na sposób jej organizacji. 
Wobec odejścia od posługiwania się terminem „przedsiębiorstwo” w znaczeniu funkcjonalnym konieczne będzie odstąpienie od używania tego terminu w nowych przepisach Kodeksu cywilnego, które będą stanowić odpowiedniki art. 583, 587, 765, 774 oraz 794 k.c. 
3.	Projektowany art. 57 wyróżnia dwie podstawowe, cechy przedsiębiorcy: prowadzenie działalności gospodarczej na własne ryzyko oraz prowadzenie działalności gospodarczej w sposób trwale zorganizowany. 
4.  	Projektowany art. 57 § 2 definiuje działalnością gospodarczą jako stałą działalność zarobkową lub mającą  inny cel gospodarczy, a także włącza do pojęcia działalności gospodarczej  samodzielnej działalności zawodowej. Wymaga zwrócenia uwagi, że istotnym novum proponowanej definicji działalności gospodarczej jest wyraźne przesądzenie, że działalnością gospodarczą jest nie tylko działalność zarobkowa, ale także mająca inny cel gospodarczy. Ustawowe definiowanie „innego celu gospodarczego” stanowiłoby nadmierną i zbędną komplikację. Tylko pozornie użycie tego terminu stanowi tautologię. Proces gospodarczy jest z założenia nastawiony na uzyskanie nadwyżki efektów nad nakładami, którą można najogólniej określić jako „zarobek” (dla kwalifikacji działalności obojętne jest oczywiście, czy w konkretnej sytuacji ten zamiar udało się zrealizować). Jednakże w związku z możliwością tworzenia przez przedsiębiorców podmiotów formalnie odrębnych, realizujących jednak ich cele, nie zawsze cały proces gospodarczy, od inwestycji po realizację zysku, będzie przeprowadzony w ramach jednego przedsiębiorstwa. Możliwe jest np. utworzenie przez kilku przedsiębiorców spółki prowadzącej na ich wspólne potrzeby działalność zaopatrzeniową, marketingową albo badawczo-rozwojową (np. europejskie zgrupowanie interesów gospodarczych). Cel zarobkowy nie wystąpi w obszarze działania takiego podmiotu, jest to jednak ewidentnie działalność gospodarcza i nie ma żadnych powodów do poddawania jej innym regułom niż działalności zarobkowej. Wprawdzie w większości przypadków podmiot prowadzący taką działalność będzie miał już ze względów formalnych status przedsiębiorcy (jako spółka handlowa), ale mimo to uwzględnienie tej sytuacji w definicji działalności gospodarczej jest wskazane.
Wskazanie, że działalność gospodarcza nie musi mieć charakteru zarobkowego, wynika z jednej strony z obserwacji praktyki obrotu (zakładane są spółki np. w ramach grup kapitałowych, których celem jest prowadzenie działalności gospodarczej wspierającej działalność zarobkową spółki-matki kierującej grupą kapitałową), a z drugiej strony wypowiedziami wielu przedstawicieli doktryny i Sądu Najwyższego zawężającymi niesłusznie pojęcie działalności gospodarczej do działalności nastawionej na osiąganie zysku. Sąd Najwyższy w uchwale wydanej w składzie siedmiu sędziów (Uchwała SN (7) z dnia 18 czerwca 1991 r.) stwierdził, że działalność gospodarczą wyróżnia kilka specyficznych właściwości takich jak profesjonalny charakter, nastawienie na osiąganie zysku, powtarzalność działań czy uczestnictwo w obrocie gospodarczym. Zdaniem Sądu Najwyższego niepodobna mówić o działalności gospodarczej prowadzonej nie w celach zarobkowych, gdyż pojęcie zysku leży u podstaw każdej działalności o charakterze gospodarczym stanowiąc jej sens i istotę. Podkreślić należy, że Sąd Najwyższy rozróżnił motyw zysku od efektu zysku, co oznacza, że można mówić o działalności gospodarczej w tych przypadkach, gdy podmiot gospodarczy jest nastawiony na osiągnięcie zysku, ale z pewnych powodów go nie osiąga. Stanowisko to nie odpowiada współczesnym wymogom obrotu gospodarczego. Motyw zysku jest typowym i najczęstszym elementem prowadzenia działalności gospodarczej, ale nie musi zawsze występować.
5.	W celu ułatwienia ustalenia, czy mamy do czynienia z przedsiębiorcą, oraz podwyższenia poziomu ochrony kontrahentów przedsiębiorcy, w § 1 przyjmuje się odpowiednie domniemanie. Proponuje się wprowadzenie domniemania, że działalność gospodarcza osoby prawnej jest trwale zorganizowana, co uzasadnia oparcie definicji osoby prawnej na koncepcji jednostki organizacyjnej. Domniemanie dotyczące osoby prawnej wynika z przekonania, że element trwałości i zewnętrznej dostrzegalności organizacji osoby prawnej jest ex definitione spełniony. Wprowadzenie analogicznego domniemania w przypadku osoby fizycznej jest nadmiernie utrudnione. Odwoływanie się do kryteriów zatrudnienia jako podstawy domniemania statusu przedsiębiorcy w odniesieniu do osoby fizycznej było rozważane w pracach Komisji Kodyfikacyjnej, ale spotkało się z zarzutem nadmiernej uznaniowości. 
6.	Projektowany art. 58 wprowadza pojęcie szczególnego rodzaju przedsiębiorcy. W wyniku prowadzenia samodzielnej działalności zawodowej osoba fizyczna przedsiębiorcą „pełnym” zostaje w sposób uproszczony: jeżeli jej działalność zawodowa jest trwale zorganizowana (nie ma znaczenia wysokość przychodów). Osoba prawna zostaje przedsiębiorcą na podstawie tych samych kryteriów. Posiadanie firmy i możliwość ustanowienia prokury nie są na ogół dla przedsiębiorcy-profesjonalisty istotne. Dlatego, jeżeli z uwagi na charakter działalności typowy dla określonych zawodów ustawodawca uzna to za stosowne, to przepisy rejestrowe lub przepisy regulujące dany zawód mogą zwalniać takiego przedsiębiorcę od wpisu. Przepisy takie nie powinny natomiast wyłączać zasady upoważniającej go w takim przypadku do żądania wpisu do rejestru, jeżeli uzna on za korzystne uzyskanie dostępu do instytucji firmy i prokury. Obecne rozwiązanie zrównujące działalność zawodową wszelkiego rodzaju z działalnością gospodarczą powoduje szereg trudności praktycznych i teoretycznych. Przyjęta koncepcja zakłada, że pojęcia działalności gospodarczej i zawodowej mogą się nakładać, natomiast odrębnej regulacji wymaga tylko działalność wymagająca szczególnych kwalifikacji potwierdzonych państwowym lub samorządowym egzaminem, gdy zarazem spełnione są kryteria działalności gospodarczej (działanie na własne ryzyko w sposób trwale zorganizowany).
7. 	Projektowany art. 59 wprowadza pojęcie drobnego przedsiębiorcy. Drobny przedsiębiorca przeważnie prowadzi działalność na skalę lokalną, a jego stosunki z klientelą opierają się głównie na kontaktach osobistych, wobec czego jego kontrahenci i tak nie będą się zwykle interesowali stanem wpisów do rejestru. Prawo do firmy nie ma dla niego istotnego znaczenia, a także z reguły nie potrzebuje prokurenta. Obciążanie go w tej sytuacji obowiązkiem rejestrowym jest zbędne. Należy także wziąć pod uwagę, że podstawową sankcją niewykonania obowiązku rejestrowego są określone konsekwencje w stosunkach przedsiębiorcy z osobami trzecimi. Drobny przedsiębiorca nie jest przez tę sankcję wystarczająco dyscyplinowany do utrzymywania stanu aktualności rejestru (bo jego kontrahenci i tak do rejestru nie zaglądają); ponoszenie zaś nakładów – nie tylko przez państwo, ale także przez środowisko gospodarcze – na utrzymywanie powszechnie dostępnego rejestru danych o niskiej aktualności i mało intensywnie wykorzystywanych nie jest celowe.
Proponuje się, aby drobny przedsiębiorca mógł na życzenie zostać rejestrowym. Wskazać trzeba wyraźne korzyści wynikające z takiej regulacji (możliwym argumentem byłaby sytuacja drobnego przedsiębiorcy, który prowadzi interesy na skalę ogólnokrajową i ma wyrobioną firmę, lub z uwagi na szczególne okoliczności potrzebuje prokurenta). Natomiast możliwość wykreślenia na życzenie powinna zostać zachowana także na przypadek, gdyby w efekcie podniesienia progu, o którym mowa w projektowanym art. 59 § 1, lub spadku obrotów, przedsiębiorca dawniej „pełny” przestał podlegać obowiązkowi rejestrowemu.
8.   	Projektowany art. 60 § 1 nawiązuje do znanej kodeksowi handlowemu instytucji „kupca ze względu na formę”. Brak analogicznego przepisu w obecnym stanie prawnym jest przyczyną szeregu trudności i sporów interpretacyjnych. Obecne rozwiązanie zwalniające spółkę kapitałową w organizacji od zgłoszenia do rejestru faktu podjęcia działalności gospodarczej ma charakter antysystemowej prowizorki, której główną przyczyną jest zupełnie nieracjonalny z punktu widzenia polityki prawa przepis art. 14 ust. 1 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Spółka w organizacji musi mieć możliwość podjęcia działalności, inaczej ta konstrukcja miałaby nadmiernie ograniczoną przydatność. 
Z drugiej strony, ponieważ postępowanie rejestrowe może trwać nawet bardzo długo (ograniczony jest tylko termin do dokonania zgłoszenia spółki do rejestru), obecne przepisy dają „patent” na prowadzenie przez długi czas działalności gospodarczej potencjalnie na bardzo dużą skalę bez jej ujawniania i związanych z nim rygorów. W tej sytuacji należy ustanowić odrębny obowiązek rejestrowy dotyczący wpisu podjęcia działalności gospodarczej przez spółkę w organizacji (późniejszy wpis konstytutywny związany z rejestracją spółki jako takiej mógłby następować pod tym samym numerem rejestru). Szczegóły dotyczące treści wpisu powinny zostać określone w przepisach kodeksu spółek handlowych. 
9. 	Zasady objęte regulacją projektowanego art. 61 były utrwalone w dawnym prawie handlowym. Ich pominięcie przy tworzeniu regulacji statusu przedsiębiorcy w kodeksie cywilnym wywołuje niepewność i spory doktrynalne. Należy podkreślić, że są to przepisy dotyczące jedynie znaczenia wpisu dla statusu przedsiębiorcy w obrocie, natomiast miejsce bardziej szczegółowej regulacji dotyczącej skutków wpisów dokonanych bezpodstawnie (lub których podstawa ustała) jest w ogólnych przepisach o rejestrze przedsiębiorców.
10. 	Sposób rozumienia pojęcia siedziby ma znaczenie dla stosunków zewnętrznych i wewnętrznych przedsiębiorcy. Siedziba pełni rolę identyfikującą przedsiębiorcę, podobnie jak firma. Decyduje m.in. o właściwości miejscowej w procesie cywilnym (art. 30 k.p.c.) i w postępowaniu administracyjnym (art. 21 § 1 pkt 2 k.p.a.). Wpływa także na treść relacji prawnych między przedsiębiorcą a podmiotami zaangażowanymi w jego funkcjonowanie (np. wspólnikami czy zarządcami spółki kapitałowej). 
Identyfikacja przedsiębiorców będących osobami fizycznymi powinna następować przez odwołanie do miejscowości wskazanej w rejestrze albo ewidencji działalności gospodarczej. W razie braku takiego wskazania rozstrzyga miejscowość, w której osoba fizyczna sprawuje zarząd prowadzoną działalnością gospodarczą (art. 62 § 1). Nie jest bowiem właściwe, aby w stosunku do tych osób rozstrzygało miejsce zamieszkania, jak jest to obecnie (art. 25 k.c.). Miejsce zamieszkania nie ma znaczenia dla działalności profesjonalnej prowadzonej przez osobę fizyczną. Siedziba w proponowanym rozumieniu powinna oznaczać nie tyle miejscowość, w której koncentrują się działania faktyczne związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, a więc znajduje się tzw. centrum eksploatacyjne (jest prowadzona produkcja, znajduje się centrum projektowe, są magazynowane towary itd.). Powinno raczej chodzić o miejsce wykonywania zarządu, a więc miejscowość, w której są podejmowane najważniejsze decyzje, znajdujące odzwierciedlenie w czynnościach prawnych dokonywanych w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej. Miejsce sprawowania zarządu jest najłatwiej uchwytnym elementem dla osób trzecich. Mogą one nie mieć żadnej wiedzy o umiejscowieniu centrum faktycznej działalności przedsiębiorstwa. Miejsce faktycznej działalności nie przesądza o identyfikacji przedsiębiorcy. Proponowane ujęcie siedziby przedsiębiorcy będącego osobą fizyczną wprowadza zatem zasadę analogiczną jak w przypadku przedsiębiorcy będącego osobą prawną.
Nie istnieje potrzeba wprowadzenia odrębnej definicji siedziby dla przedsiębiorców będących osobami prawnymi. W przypadku tych przedsiębiorców decyduje siedziba osoby prawnej. Paragraf 2 odsyła dlatego do definicji zawartej w przepisach o osobach prawnych. 
11. 	Projektowany art. 63 wprost przywraca pojęcie przedsiębiorcy rejestrowego wyróżnianego ze względu na wielkość osiąganych przychodów z prowadzenia działalności gospodarczej bez względu na formę prawną przedsiębiorcy. Rozwiązanie takie pozwala uniknąć braku konsekwencji systemowej, w której spółka cywilna przekraczająca ustaloną ustawą wielkość obrotu wymaga przekształcenia w spółką jawną, a więc wpisu do rejestru przedsiębiorców, a przedsiębiorca będący osobą fizyczną, bez względu na wielkość osiąganych przychodów nie podlega wpisowi do rejestru przedsiębiorców. Wobec faktu, że obowiązkowe przekształcenie spółki cywilnej wywołało krytykę oraz zmiany ustawodawcze, proponuje się, aby nie tyle narzucać formę prawną prowadzonej działalności (nie o to przecież chodzi), ale obowiązek rejestrowy związany z rozmiarem prowadzonej działalności gospodarczej. To bowiem rozmiar prowadzonej działalności gospodarczej, a nie jej forma, uzasadnia ujawnianie danych w rejestrze przedsiębiorców dla ochrony bezpieczeństwa obrotu. 
12. 	Projektowany art. 64 jest oparty na założeniu, że – wbrew panującemu zwłaszcza w praktyce, ale częściowo i w literaturze administratywistycznemu podejściu – status przedsiębiorcy nie jest przywilejem, który należy bezwzględnie odebrać, jeżeli działalność określonej osoby narusza prawo lub zwłaszcza obejmuje zakazany przedmiot. Kontrahenci przedsiębiorcy mają także w takich sytuacjach prawo polegać na jego obowiązkach wynikających z prowadzenia działalności gospodarczej w znacznym rozmiarze; wymaga tego bezpieczeństwo obrotu.
13. 	W obszarze prawa administracyjnego i rejestrowego – mimo stałego rozwoju stosunków rynkowych w rolnictwie – status przedsiębiorcy jest przed osobą fizyczną prowadzącą działalność gospodarczą w tradycyjnie pojmowanym rolnictwie (por. art. 3 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej) w ogóle zamknięty, co cofa poziom tej regulacji do początków XIX w. Z kolei na gruncie art. 431 k.c. nie ma żadnych ograniczeń dla traktowania działalności gospodarczej w rolnictwie jako podstawy statusu przedsiębiorcy. Skutkiem takiej kwalifikacji m.in. nazwisko praktycznie każdego rolnika w Polsce stało się w 2003 r. z mocy art. 431 i 434 k.c. firmą. Został on także podmiotem obowiązków nałożonych przez prawo upadłościowe i naprawcze. Sensowność tego i innych skorelowanych efektów budzi zasadnicze wątpliwości. Ponadto nie ma żadnego uzasadnienia dla tak diametralnej różnicy podejścia do rolnictwa między prawem cywilnym a administracyjnym; oba skrajne stanowiska są z punktu widzenia polityki prawa zupełnie nieracjonalne.
Powyższe uwagi prowadzą do wniosku, że status prawny przedsiębiorcy rolnego wymaga zupełnie nowej regulacji, stanowiącej zresztą logiczną kontynuację w nowych warunkach koncepcji dawnego kodeksu handlowego. 
Zgodnie z projektem art. 65 do wszystkich tych rolników, którzy uważani są za przedsiębiorców przez przepisy administracyjne (art. 3 u.s.d.g.) traktuje się tak jak przedsiębiorców. Kodeks cywilny nie wyłącza bowiem, co do zasady, działalności w rolnictwie spod ogólnej definicji działalności gospodarczej. Oznacza to, że rolnicy podlegają obowiązkowi rejestrowemu lub ewidencyjnemu zależnie od wielkości obrotów. 
Jednak osoby fizyczne prowadzące gospodarstwo rolne w dziedzinach wyłączonych z obszaru regulacji u.s.d.g. mogą, tak jak pod rządem dawnego kodeksu handlowego, zostać „przedsiębiorcami z wyboru” (§ 2). W projekcie posłużono się listą dziedzin wyłączonych spod działania u.s.d.g., jednak nie przez odesłanie, ale bezpośrednio przejmując (z pewnym uproszczeniem) te kryteria. Pozwoli to ustawodawcy odrębnie oceniać, czy ewentualne przyszłe zmiany zakresu pojęcia przedsiębiorcy w prawie administracyjnym będą wymagały uwzględnienia także w przepisach k.c.

	II. 	Firma przedsiębiorcy
1. 	Projektowany przepis art. 66 stanowi odpowiednik 432 § 1 i częściowo 435 § 2 k.c. Wydaje się, że wymogi dotyczące elementów składowych firmy powinny być zawarte w pierwszym przepisie definiującym pojęcie firmy, a nie w dalszych przepisach. Należy bowiem wyjaśnić w pierwszej kolejności, co to jest firma, i jak może być budowana. 
Konstrukcja przepisu zakłada pewną gradację przy wyborze firmy. Firma zawiera obligatoryjnie oznaczenie identyfikujące przedsiębiorcę (nazwa), aby mogła odróżniać przedsiębiorcę w obrocie (§ 1). Następnie wskazano, że firma może zawierać, według uznania przedsiębiorcy, inne elementy, w szczególności wskazanie przedmiotu działalności i siedziby, oraz wyróżniające przedsiębiorcę określenie fantazyjne (§ 2). Paragraf 3 stanowi odpowiednik art. 435 § 4 k.c.
2. 	Projektowany przepis art. 67 stanowi odpowiednik art. 432 § 2 k.c.
3.  	Projektowany przepis art. 68 stanowi odpowiednik 434 k.c. 
4.  	Projektowany art. 69 przepis stanowi odpowiednik art. 435  k.c. z pewnymi modyfikacjami. W szczególności potwierdza się zasadę, że wymagania co do firmy osoby prawnej szczegółowo określają przepisy odrębne. 
5. 	Projektowany przepis art. 70 stanowi odpowiednik 437 k.c. Różni się od dotychczasowego art. 437 zd. 2 k.c. Różnica polega na wyraźnym stwierdzeniu, że przekształcenie formy organizacyjno-prawnej nie wpływa na zmianę rdzenia firmy (nazwy osoby prawnej, która ją indywidualizuje w obrocie). Obecnie przepis stanowi, że taki rdzeń firmy można zachować, podczas gdy regułą jest, że przekształcenie jest obojętne z punktu widzenia nazwy przedsiębiorcy. Wyjątek stanowi forma prawna, która ulega zmianie na skutek przekształcenia. 
Nie ma przy tym potrzeby zastrzegania, jak to czyni się obecnie, że zmiana określenia wskazującego zmianę formy prawnej jest konieczna, jeżeli forma prawna uległa zmianie. Nie wydaje się bowiem możliwe przekształcenie osoby prawnej bez zmiany formy prawnej. Nie uwzględniono także odwołania do spółki osobowej, ponieważ w świetle przyjętego przez Komisję Kodyfikacyjną założenia spółka osobowa będzie osobą prawną. 
6.  	Projektowany przepis art. 71 stanowi odpowiednik art. 432 k.c. Jedyna zmiana dotyczy przeredagowania § 1 przez dodanie, że chodzi w nim o odniesienie do pojęcia rynku właściwego. Jednak zamiast użycia pojęcia rynku właściwego proponuje się odwołać do działalności konkurencyjnej jako pojęcia bardziej neutralnego i zrozumiałego w rozumieniu prawa prywatnego. Jak się wydaje ułatwi to interpretację tego przepisu w drodze powiązania go z przepisami ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji zgodnie z postulatami doktryny. 
7. 	Projektowany przepis art. 72 stanowi odpowiednik art. 438 k.c. Dotychczasowy art. 438 § 3 k.c. został doprecyzowany w ten sposób, że wyraźnie wskazuje się, że chodzi w nim o sytuację, gdy firma ma element wspólny z nazwą przedsiębiorstwa.  
8.  	Projektowany przepis art. 73 stanowi odpowiednik art. 436 k.c. 
9. 	W projektowanym art. 74 proponuje się odejść od dotychczasowego zakazu zbywalności firmy. Zakaz ten został wprowadzony przy założeniu, że firma odpowiada imieniu i nazwisku osoby fizycznej, a więc jako dobro osobiste jest niezbywalna z natury rzeczy. Stanowisko takie wzbudza wątpliwości dwojakiego rodzaju już w świetle obecnego stanu prawnego. 
Po pierwsze, już de lege lata ustawodawca wprost uznaje zdolność firmy do bycia przedmiotem obrotu, skoro (trafnie) dopuszcza zawieranie umów licencyjnych, franchisingowych i wszelkiego innego rodzaju umów umożliwiających korzystanie z cudzej firmy (art. 439 § 2 k.c.). 
Po drugie, także de lege lata można wywodzić, iż ustawodawca zezwala na zbycie firmy, jeżeli stanowi ona jednocześnie oznaczenie przedsiębiorcy i przedsiębiorstwa bez wprowadzania dodatków wskazujących na nabywcę (art. 438 § 3 k.c.). 
Zakaz zbycia firmy uzasadniany tym, że stanowi ona dobro osobiste osoby prawnej, także nie przekonuje. Współcześnie firma stanowi podstawowy składnik aktywów przedsiębiorcy, który ma decydujący wpływ na wycenę wartości przedsiębiorstwa. Firma determinuje prawne i ekonomiczne znaczenie renomy przedsiębiorcy rozumianej jako zdolność do pozyskiwania klienteli, a więc do „generowania” przychodów, a w konsekwencji zysków. Firma jest ujmowana w aktywach jako wartość niematerialna i prawna przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo bez firmy niejednokrotnie, mówiąc obrazowo, „jest nic niewarte rynkowo”. Często firma i oznaczenie przedsiębiorstwa czy towarów lub usług oferowanych przez przedsiębiorcę są tożsame. Obecna regulacja prowadzi zatem do sztucznego zerwania związku nazwy przedsiębiorcy z funkcją firmy jako prawa majątkowego. Proponowane podejście nie jest sprzeczne z ochroną firmy jako dobra osobistego, wobec występującego w praktyce zjawiska „komercjalizacji” dóbr osobistych. Współcześnie sztywny schemat podziału praw na majątkowe i niemajątkowe często nie obejmuje wszystkich złożonych sytuacji życia gospodarczego. Niektóre prawa, w zależności od okoliczności konkretnego przypadku, mają charakter praw majątkowych lub niemajątkowych, co dotyczy nawet imienia i nazwiska oraz wizerunku osoby fizycznej.
Wydaje się, że istota problemu nie tkwi w zdolności firmy bycia przedmiotem obrotu cywilnoprawnego (taka zdolność w warunkach gospodarki rynkowej nie wywołuje żadnych wątpliwości), ale w tym, aby w wyniku dokonywania obrotu firmą nie dochodziło do naruszenia zasady wyrażonej obecnie w art. 433 k.c., a więc wprowadzenia w błąd uczestników obrotu co do tożsamości przedsiębiorcy. Projektowana regulacja zawiera stosowne gwarancje wprost wskazując, że projektowany art. 17 ma zastosowanie do zbywcy i nabywcy firmy oraz że przedsiębiorca, który nabył firmę, nie może jej zarejestrować przed wykreśleniem nabytej firmy z rejestru jako oznaczenia przedsiębiorcy, który zbył firmę (§ 2).
Projektowany przepis § 3 stanowi odpowiednik art. 439 § 2 k.c. z zastrzeżeniem, że usuwa oczywisty błąd ustawodawcy, który występuje obecnie przez wyraźne wskazanie, że upoważnienie do korzystania z cudzej firmy może dotyczyć wyłącznie rdzenia firmy, a nie także oznaczenia formy prawnej przedsiębiorcy.  
10. 	Projektowany przepis art. 75 stanowi odpowiednik art. 4310 k.c. Obecny art. 4310 k.c. reguluje dokładnie „to samo” co art. 18 ustawy o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Redakcja obu przepisów powinna być zatem albo tożsama albo obecny art. 4310 k.c. powinien być usunięty jako zbędny. 

Dział III. Przedsiębiorstwo i gospodarstwo rolne 

Art. 76. § 1. Przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarczej i związanych z nimi zobowiązań. 
§ 2. Przedsiębiorstwo obejmuje w szczególności:
1)	oznaczenie indywidualizujące przedsiębiorstwo lub jego wyodrębnione części (nazwa przedsiębiorstwa);
2)	własność nieruchomości lub ruchomości, w tym urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów, oraz inne prawa rzeczowe do nieruchomości lub ruchomości;
3)	prawa wynikające z umów najmu i dzierżawy nieruchomości lub ruchomości oraz prawa do korzystania z nieruchomości lub ruchomości wynikające z innych stosunków prawnych;
4)	wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne;
5)	koncesje, licencje i zezwolenia;
6)	patenty i inne prawa własności przemysłowej;
7)	majątkowe prawa autorskie i majątkowe prawa pokrewne;
8)	tajemnice przedsiębiorstwa;
9)	księgi i dokumenty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej;
10)	zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa,
11)	renomę. 

Art. 77. Za gospodarstwo rolne uważa się nieruchomość rolną wraz z gruntami leśnymi, budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą stanowić zorganizowaną całość gospodarczą, oraz prawami i zobowiązaniami związanymi z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. 

UZASADNIENIE 

1.	Projektowany przepis art. 23 § 1 i 2 stanowi propozycję zmiany lokalizacji definicji przedsiębiorstwa i gospodarstwa rolnego przez umieszczenie ich w przepisach dotyczących przedsiębiorcy. Obecnie definicja przedsiębiorstwa, uznawana za przedmiotową, została zamieszczona w tej części k.c., która poświęcona jest mieniu. Wynika stąd, że ustawodawca traktuje przedsiębiorstwo jako odrębną kategorię prawną, do której jej dysponentowi przysługuje określone prawo majątkowe. Porównując obecne uregulowanie z art. 40 § 1 k.h. należy zauważyć, że k.h. używał pojęcia przedsiębiorstwa w nawiązaniu do problematyki zbycia pewnej określonej masy majątkowej. W doktrynie podkreśla się, że regulacja zawarta w k.c. ma na celu wprowadzenie do systemu prawnego legalnej definicji przedsiębiorstwa jako określonej masy majątkowej. Wydaje się, że wskazywana w doktrynie różnica między metodą regulacji przyjętą w k.c. i w k.h. jest pozorna. Wymaga bowiem zwrócenia uwagi, że de lege lata definicja przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym jest zamieszczona co prawda w części przepisów k.c. o mieniu, ale wraz z nią wprowadzone zostały normy regulujące zbycie przedsiębiorstwa (art. 552 i 554 k.c.), co w praktyce powiela rozwiązanie przyjęte w k.h., wbrew głoszonym poglądom. Usytuowanie obok siebie przepisów zawierających definicję przedsiębiorstwa jako dobra prawnego oraz regulujących zbycie przedsiębiorstwa jest jednym z możliwych rozwiązań, ponieważ definicja przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym ma znaczenie właśnie w kontekście dokonywania czynności prawnych mających za przedmiot przedsiębiorstwa. Jednak wobec faktu, że przedsiębiorstwo jest dobrem prawnym, którego definicja legalna powinna mieć charakter uniwersalny, proponuję się, aby przepisy o zbyciu przedsiębiorstwa były zamieszczone w projektowanej księdze II nowego kodeksu cywilnego. Wymaga także zwrócenia uwagi, że obecnie w przepisach kodeksu cywilnego, przedsiębiorstwo jest jedynym dobrem prawnym, w odniesieniu do którego przy definicji ustawowej reguluje się także zasady obrotu. Wydaje się, że względy metodologiczne, celowościowe i pragmatyczne uzasadniają, aby przepisy o zbyciu przedsiębiorstwa były jednak  zlokalizowane w księdze II. 
Proponowana definicja przedsiębiorstwa wprowadza fundamentalną zmianę polegającą na powrocie do koncepcji włączenia w skład przedsiębiorstwa zobowiązań, związanych z jego prowadzeniem. Zmiana ta ma uzasadnienie celowościowe, a wydaje się że także dogmatyczne, prawnoporównawcze oraz praktyczne (z punktu widzenie wymogów współczesnego obrotu). Wiąże się ona także z projektowaną koncepcją, aby nabywca przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego przejmował zobowiązania zbywcy związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego, chyba że co innego wynika z umowy stron, bez  konieczności uzyskiwania zgody wierzycieli zbywcy. 
2. 	Rozstrzygnięcie o trafności proponowanej w projekcie koncepcji postrzegania przedsiębiorstwa nie tylko przez pryzmat jego aktywów, ale także zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa wymaga krótkiego przeglądu wiodących w prawie polskim koncepcji dotyczących natury przedsiębiorstwa. Ma to podstawowe znaczenie z punktu widzenia zaaprobowania rozwiązania, stosownie do którego zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa stanowią jego składnik, a więc nabywca przedsiębiorstwa przejmuje także zobowiązania zbywcy bez konieczności uzyskiwania zgody wierzyciela. 
W doktrynie przedwojennej tradycyjnie wyróżniano pojęcie przedsiębiorstwa w znaczeniu podmiotowym, funkcjonalnym oraz przedmiotowym. Pojęcie przedsiębiorstwa w znaczeniu podmiotowym znalazło swoją podstawę w rozporządzeniu Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 17 lutego 1927 r. o wydzieleniu z administracji państwowej przedsiębiorstw państwowych, przemysłowych, handlowych i górniczych oraz ich komercjalizacji (Dz. U. z 1927 r., Nr 25, poz. 195 ze zm.). W rozporządzeniu tym pojawiło się po raz pierwszy w prawie polskim pojęcie przedsiębiorstwa w znaczeniu podmiotowym, określanego jako samoistna osoba prawna zarządzana według zasad gospodarki handlowej, podlegająca wpisowi do rejestru handlowego i uzyskująca przez ten wpis status kupca rejestrowego w rozumieniu art. 4 k.h. Z kolei przedsiębiorstwo w znaczeniu funkcjonalnym – rozumiane jako prowadzenie określonej działalności – związane było ściśle z art. 2 oraz art. 4 k.h., które wprowadzały ustawowe definicje kupca i kupca rejestrowego. Obok przedsiębiorstwa w znaczeniu podmiotowym oraz funkcjonalnym, oryginalne rozwiązanie, które nie miało swojego odpowiednika w innych systemach prawnych opartych na podobnych zasadach, zawierał art. 40 § 1 k.h., w którym użyty termin „przedsiębiorstwo” miał charakter przedmiotowy, a jego istotą było wymienienie zespołu aktywów składających się na przedsiębiorstwo i w związku z tym objętych jego zbyciem. 
Przepisy k.h. dotyczące kupców oraz zbycia przedsiębiorstwa zostały następnie uchylone ustawą z dnia 23 kwietnia 1964 r. – przepisy wprowadzające kodeks cywilny. W latach 1965 – 1990 nie było w prawie polskim definicji przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym. Dopiero dokonana na początku lat 90-tych nowelizacja k.c. wprowadziła w art. 551 tego kodeksu definicję przedsiębiorstwa nawiązującą do tradycji przedwojennych i wywodzącą się w głównej mierze z art. 40 k.h. Wprowadzone w wyniku nowelizacji, o której mowa, pojęcie przedsiębiorstwa zostało poddane krytyce, która koncentrowała się głównie na braku korelacji między przepisami dotyczącymi przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym, a innymi przepisami dotyczącymi tej samej problematyki, które znajdowały się w k.c. od 1964 r. w pierwotnym kształcie, a także ujęciem zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa na liście składników przedsiębiorstwa. W 2003 r. art. 551 k.c. przeszedł nowelizację, w wyniku której pojawił się art. 554 o tej samej treści co poprzednio obowiązujący art. 526 k.c. (dotyczący odpowiedzialności w przypadku zbycia przedsiębiorstwa), a ze składników przedsiębiorstwa usunięte zostały zobowiązania.
Charakter przedsiębiorstwa jako przedmiotu stosunków cywilnych, a szerzej przedmiotu obrotu, już w okresie międzywojennym był przedmiotem sporów doktrynalnych. Wprowadzenie do k.c. w 1990 r. przepisów art. 551, 552 oraz 751 ponownie ożywiło dyskusję na ten temat, a także próby znalezienia jednolitej definicji przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym. Spośród wielu koncepcji przedsiębiorstwa, które pojawiły się literaturze przedwojennej (np. teoria przedsiębiorstwa jako osoby prawnej, teoria majątku celowego i majątku odrębnego, teorie praw osobowości i czynności przedsiębiorcy, teorie klienteli, teoria organizacji, teoria dobrej renomy, teoria przedsiębiorstwa jako przedmiotu własności, teoria przedsiębiorstwa jako dobra niematerialnego czy teoria przedsiębiorstwa jako rzeczy zbiorowej) przedstawić należy trzy, które mają znaczenie podstawowe. 
Przede wszystkim należy wskazać na teorie wywodzące pojęcie przedsiębiorstwa z jego majątku – utożsamiające przedsiębiorstwo z rzeczą. Według tej teorii, która została po raz pierwszy przedstawiona przez J. Webera, przedsiębiorstwo stanowi rzecz, na którą składają się między innymi klientela i renoma, a więc składniki decydujące w dużym stopniu o pozycji przedsiębiorstwa na rynku. Elementy te stanowią części składowe przedsiębiorstwa. Koncepcja ta jest ważna o tyle, że zwraca uwagę na elementy niematerialne przedsiębiorstwa, które w znaczący sposób mogą wpływać na jego wartość rynkową. Takie składniki jak renoma czy klientela powodują, że przedsiębiorstwa, których majątek wydaje się znikomy, na wolnym rynku osiągają znaczną wartość. Trafnie podnosi się, że koncepcja ta nie może być zaaprobowana, gdyż nie uwzględnia prawnej definicji rzeczy jako przedmiotu materialnego. Oznacza to, że przyjmując prawną definicję rzeczy, trudno jest uznać za części składowe przedsiębiorstwa tak nieuchwytne składniki jak klientela czy renoma. 
Zgodnie z drugą teorią przedsiębiorstwo jest to dobro niematerialne, a majątek służący do prowadzenia tego przedsiębiorstwa uznaje się jedynie za rodzaj przynależności do tego dobra. Została ona sformułowana na podstawie ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji i obszernie przedstawiona przez F. Zolla. Charakterystyczne dla tej koncepcji jest przyjęcie, że przedsiębiorstwo należy uważać za pewien rodzaj masy majątkowej tworzącej jedność, mimo różnorodności podmiotów wchodzących w skład tej jedności. W takim znaczeniu przedsiębiorstwo jest przedmiotem prawa podmiotowego i może stanowić przedmiot obrotu.
Zgodnie z trzecią koncepcją, przedstawioną przez S. Grzybowskiego w okresie powojennym, przedsiębiorstwo jest wyłącznie pojęciem techniczno-prawnym, które nie niesie „samo w sobie” jakiejkolwiek treści normatywnej. Koncepcja ta ma swoje korzenie we  wcześniejszych teoriach, które uznawały przedsiębiorstwo za sumę praw majątkowych, które zostały wyodrębnione w celu uzyskania określonego celu gospodarczego postawionego przed danym przedsiębiorstwem. Według koncepcji S. Grzybowskiego przedsiębiorstwo jest zbiorem praw podmiotowych, na które składają się prawa rzeczowe i inne prawa bezwzględne, jak i prawa względne, z których każdy element jest prawnie wyodrębnionym przedmiotem obrotu. Oznacza to, że w tym ujęciu przedsiębiorstwo nie stanowi odrębnego majątku, a co za tym idzie nie może być przedmiotem jednej czynności prawnej jako całość. 
Każda z przedstawionych powyżej teorii, odnosi się do przedsiębiorstwa jako zespołu określonych składników majątkowych i niemajątkowych przeznaczonych do wykonywania określonych zadań gospodarczych. Żadna z nich nie jest jednak w pełni przydatna w świetle obowiązujących przepisów prawa ani, co istotniejsze z punktu widzenia polityki prawa, nie oddaje natury przedsiębiorstwa. Wynika to z niepowodzenia próby „wtłoczenia” przedsiębiorstwa w schematy definicji rzeczy i praw. Polski ustawodawca uznał w art. 551 k.c., że przedsiębiorstwo jest zorganizowanym zespołem składników niematerialnych i materialnych przeznaczonym do prowadzenia działalności gospodarcze, zajmując stanowisko, że przedsiębiorstwo obejmuje wyłącznie aktywa. 
W celu rozstrzygnięcia, czy decyzja ustawodawcy usunięcia zobowiązań ze składników przedsiębiorstwa był słuszna, należy w pierwszej kolejności ustalić, czym są zobowiązania oraz obciążenia związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Ogólnie rzecz biorąc, zobowiązaniem jest pewien stosunek prawny łączący dłużnika z wierzycielem, który polega na tym, że "wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić" (art. 353 § 1 k.c.). Należy przyjąć, że do zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa można zaliczyć długi powstałe w wyniku zawartych umów (np. kredytu, najmu), długi powstałe w związku z zarządem oraz utrzymaniem poszczególnych składników mienia przedsiębiorstwa czy długi związane z poczynieniem nakładów na przedsiębiorstwo. Z pewnością, do kategorii zobowiązań i obciążeń związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa należeć będą wszelkie długi, których powstanie pozostaje w związku funkcjonalnym z działalnością danego przedsiębiorstwa. Do długów związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa zaliczają się także długi deliktowe (również takie, które będą następstwem czynów niedozwolonych, rodzących odpowiedzialność odszkodowawczą na zasadzie ryzyka), a także wynikające np. z bezpodstawnego wzbogacenia. To, czy dane zobowiązanie można zaliczyć do zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa, zależeć będzie więc od okoliczności konkretnego przypadku. Kategorii tej nie należy ograniczać wyłącznie do długów ujawnionych w dokumentacji rachunkowej tego przedsiębiorstwa. 
Większość zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa wynikać będzie z umów zawartych z klientelą przedsiębiorcy, a także z dostawcami i pożyczkodawcami. Nie sposób zatem traktować przedsiębiorstwo w oderwaniu od jego klienteli i umów zawieranych w związku z przedsiębiorstwem. Umowy de facto są najważniejszym składnikiem każdego przedsiębiorstwa, bez którego byłoby ono martwe. W taki właśnie sposób przedsiębiorstwo traktowane jest w systemach common law, które traktują przedsiębiorstwo właśnie jako zbiór umów, co podkreśla jego związki z prowadzeniem działalności i powiązaniem z kontrahentami przedsiębiorstwa. Podobnie jest w prawie francuskim, gdzie dużą rolę odgrywa koncepcja klienteli jako stałego kręgu odbiorców dóbr wytwarzanych przez przedsiębiorstwo. 
Obydwa te systemy przywiązują dużo większą wagę do aspektu funkcjonalnego przedsiębiorstwa, tj. jego powiązania z klientelą, odbiorcami, kontrahentami, a zdecydowanie mniejsze znaczenie przyznają składnikom materialnym przedsiębiorstwa. Jest to podejście pragmatyczne, które właściwie rozpoznaje istotę przedsiębiorstwa jako dobra prawnego i ekonomicznego. Wyłączenie z pojęcia przedsiębiorstwa kategorii umów czy klienteli nie tylko razi sztucznością, ale w sposób szczególnie jaskrawy dowodzi, jak koncepcje prawne odrywają się od realiów życia gospodarczego. Przedsiębiorstwo jest szczególnym dobrem prawnym, którego nie da się wtłoczyć w sztywne ramy doktrynalnych koncepcji opartych na klasycznych pojęciach rzeczy i praw. Przedsiębiorstwo jako dobro prawne jest swoistego rodzaju fenomenem, który specyfika wynika z tego, że jego funkcjonalny charakter prowadzi do stworzenia szczególnej więzi prawnej i ekonomicznej między składnikami przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo nie jest zatem ani wyłącznie rzeczą (koncepcja Webera), ani wyłącznie dobrem niematerialnym (koncepcja Zolla). Nie można go też sprowadzać do pojęcia techniczno-prawnego pozbawionego znaczenia normatywnego (koncepcja Grzybowskiego). Przedsiębiorstwo jest dobrem prawnym, przy pomocy którego przedsiębiorca prowadzi działalność gospodarczą. Nie da się zatem przeprowadzić, jak czyni się to powszechnie w doktrynie, podziału znaczeń przedsiębiorstwa według schematu „albo (…) albo (…)”. Doniosłość przedsiębiorstwa jako dobra prawnego jest uzależniona od funkcjonalnego znaczenia przedsiębiorstwa. Przede wszystkim nie sposób wyobrazić sobie przedsiębiorstwo bez umów i klienteli. Umowy i klientela wypełniają treścią renomę przedsiębiorstwa, co ma następnie doniosłe znaczenie praktyczne chociażby przy umowach franchisingowych, czy dochodzeniu roszczenia o zapłatę świadczenia wyrównawczego przez agenta przy umowie agencyjnej. Paradoksalnie, „umowy” i „klientela”, a więc także zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa,  mają wpływ na dochodzenie ochrony dobra osobistego jakim jest dobre imię przedsiębiorcy, nazwa przedsiębiorstwa, firma przedsiębiorcy. Ma to także wpływ na dochodzenie roszczeń z tytułu czynów nieuczciwej konkurencji, które odwołują się do renomy przedsiębiorcy (a także przedsiębiorstwa), która jest mierzalna z punktu widzenia roszczeń majątkowych dzięki zdolności przedsiębiorcy i przedsiębiorstwa do generowania przychodów, czyli pozyskiwania klienteli, czyli zawierania umów, czyli zaciągania zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Przedsiębiorstwo bez „zobowiązań” to jak samochód bez silnika. W obu przypadkach mamy do czynienia z „atrapą”, a więc pozorem dobra prawnego.
Na gruncie polskiego k.c. dużo większą wagę przywiązuje się do składników materialnych, a aspekt funkcjonalny przedsiębiorstwa stawiany jest na drugim miejscu. Tego rodzaju podejście jest błędne. Nie ulega bowiem wątpliwości, że zdecydowanie większe znaczenie dla określenia charakteru przedsiębiorstwa ma element funkcjonalny, który związany jest z działaniem przedsiębiorstwa na rynku. Dobra materialne, będące składnikami przedsiębiorstwa, co prawda służą umożliwianiu prowadzenia działalności gospodarczej ale są zastępowalne, w związku z czym nie odgrywają aż tak istotnej roli w określaniu charakteru prawnego przedsiębiorstwa. Co do zasady, przedsiębiorstwo powinno być postrzegane jako całościowe dobro prawne, a nie poprzez pryzmat tworzących je składników, które można sobie dowolnie wyjmować lub dodawać. Przedsiębiorstwo, z którego wyjmuje się zobowiązania, jest przedsiębiorstwem ułomnym, a być może nie jest już w ogóle przedsiębiorstwem. 
Wyłączenie zobowiązań ze składników przedsiębiorstwa jest nie tylko sprzeczne z samą naturą przedsiębiorstwa, ale również stwarza wiele problemów natury praktycznej w głównej mierze w przypadku zbycia przedsiębiorstwa. W obecnych czasach, każdy przedsiębiorca działający w oparciu o przedsiębiorstwo  jest stroną setek umów, które decydują o charakterze oraz pozycji danego przedsiębiorcy i jego przedsiębiorstwa na rynku. Wykreślenie zobowiązań z pojęcia przedsiębiorstwa oznacza postrzeganie przedsiębiorstwa jako tworu bez umów. Rynkowa wartość przedsiębiorstwa w podstawowym stopniu zależy od tego, jakie umowy są z nim związane. Wprowadzenie możliwości przejścia zobowiązań (a więc umów) związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa na nabywcę w ramach jednej czynności cywilnoprawnej byłoby więc sporym ułatwieniem dla obrotu gospodarczego. Konieczność uzyskania zgody wierzycieli zbywcy przedsiębiorstwa na przejęcie długów (a więc wstąpienie do umów) przez nabywcę jest bardzo utrudnione (o ile w ogóle możliwe, np. w przypadku banków, które mają tysiące klientów), czasochłonne oraz związane z wysokimi kosztami. W praktyce znane są sytuacje obejmujące wielomilionowe spory, których podłożem jest fakt, że prawo polskie nie daje praktycznie szansy na przejęcie przez nabywcę przedsiębiorstwa jego zobowiązań. 
Wymaga podkreślenia, że już obowiązująca w art. 551 k.c. definicja przedsiębiorstwa daje podstawy, aby stwierdzić, że nie jest to definicja wyłącznie o znaczeniu przedmiotowym. Odwołanie się do takich składników przedsiębiorstwa, jak jego nazwa, własność, prawa obligacyjne, wierzytelności, prawa z papierów wartościowych, środki pieniężne, koncesje, zezwolenia, licencje, prawa własności intelektualnej (autorskie i własności przemysłowej), tajemnica – wyraźnie akcentuje postrzeganie przedsiębiorstwa jako quasi-podmiotu któremu te składniki przynależą. Przecież w sensie cywilnoprawnym uprawnionym z tych rzeczy i praw jest „właściciel” przedsiębiorstwa, czyli przedsiębiorca. Potwierdzeniem przedstawianej argumentacji jest fakt, że gdy przedsiębiorstwo prowadzone jest przez użytkownika albo dzierżawcę, kto inny niż przedsiębiorca może być właścicielem składników „trwałych” i stroną długoterminowych umów, podczas gdy strona umów zawieranych na bieżąco jest sam przedsiębiorca – i w niczym nie narusza to integralności przedsiębiorstwa.
Odwołanie się do ksiąg i dokumentów związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej musi przecież zakładać odwołanie się do ksiąg rachunkowych i umów stanowiących często podstawę dokonywania zapisów księgowych. Prowadzi to zatem do uznania, że zobowiązania są składnikiem przedsiębiorstwa. Odwołanie się do tajemnicy przedsiębiorstwa musi zakładać, że obejmuje ona także umowy zawierane w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, a więc także zobowiązania. Rozumienie przedsiębiorstwa jako obejmującego zobowiązania powoduje, że sens mają przepisy o firmie związane z kontynuacją działalności przedsiębiorstwa w przypadku śmierci osoby fizycznej (przedsiębiorcy) – art. 438 § 2 k.c. (zob. też art. 438 § 3 k.c.).   
Dodany do k.c., nowelizacją z dnia 28 lipca 1990 r., art. 551 od początku wzbudzał spore kontrowersje oraz ożywione dyskusje w doktrynie. Jednoznaczne w zasadzie stanowisko doktryny oraz orzecznictwa odnośnie do zobowiązań jako składników przedsiębiorstwa doprowadziło w 2003 r. do nowelizacji art. 551, w ramach której usunięto z katalogu składników przedsiębiorstwa zobowiązania i obciążenia związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Zmiana ta spotkała się z wyraźną aprobatą doktryny. Poniżej przedstawione zostaną główne argumenty, które przytaczane były przez zwolenników wykreślenia zobowiązań ze składników przedsiębiorstwa. 
Jednym z głównych zarzutów odnośnie art. 551 k.c. sprzed nowelizacji, jaki pojawił się w literaturze przedmiotu, był zarzut, sprzeczności pomiędzy art. 551 k.c. sprzed nowelizacji, a art. 526 tego kodeksu (obecnie w wyniku nowelizacji z 2003 r. art. 526 k.c. zastąpiony został art. 554 k.c. o identycznej treści). Zgodnie z pierwszym przepisem, zobowiązania stanowiły składnik przedsiębiorstwa, co dawało podstawę do twierdzenia, iż w razie zbycia przedsiębiorstwa zobowiązania powinny przejść na nabywcę mocą samej umowy stron, a więc bez zgody wierzycieli zbywcy przedsiębiorstwa. Jednocześnie drugi z przytoczonych wyżej przepisów stanowił instytucję ustawowego przystąpienia do długu, co przejawiało się solidarną odpowiedzialnością zbywcy i nabywcy przedsiębiorstwa. Źródłem sporów były różne koncepcje interpretacji wzajemnych relacji między przytoczonymi przepisami. Co do zasady wykształciły się trzy podejścia do przedstawionego powyżej problemu. Z jednej strony uważano, że w stosunku wewnętrznym między zbywcą a nabywcą należy stosować art. 551 k.c., a w stosunkach zewnętrznych, tj. wobec wierzycieli, art. 526 k.c.. Zgodnie z drugą koncepcją art. 526 k.c. należało stosować wyłącznie w tych przypadkach, w których strony nie wyłączyły zobowiązań z zakresu zbycia przedsiębiorstwa. Trzecia koncepcja stanowi, że art. 526 k.c. znajdowałby zastosowanie tylko wówczas, gdy przy zbyciu przedsiębiorstwa strony wyłączyły zobowiązania z zakresu zbycia. Ponadto, wśród proponowanych interpretacji wzajemnych stosunków art. 551 k.c. sprzed nowelizacji oraz art. 526 k.c. pojawiła się również koncepcja, zakładająca że charakter prawny czynności zbycia przedsiębiorstwa uzasadnia odstąpienie od wymogu uzyskania zgody wierzycieli na translatywne przejęcie długów przez nabywcę przedsiębiorstwa. Takie podejście związane jest z traktowaniem czynności zbycia przedsiębiorstwa jako sukcesji uniwersalnej, co oznacza automatyczne wyłączenie przepisów art. 519 k.c. o sukcesji syngularnej. 
Wydaje się, że ta ostatnia koncepcja była nie tylko koncepcją najbardziej prawidłową, ale również najbardziej praktyczną z punktu widzenia potrzeb obrotu gospodarczego. Po pierwsze, przyjęcie sukcesji uniwersalnej pozwala uniknąć konieczności uzyskiwania zgody wszystkich wierzycieli na przejęcie długów związanych z prowadzeniem przez nowego właściciela (co w większości przypadków jest po prostu niemożliwe lub wiąże się z bardzo dużymi kosztami) a po drugie, długi przedsiębiorstwa powinny być przede wszystkim zaspokajane przez podmiot, który je prowadzi. Zbywca przedsiębiorstwa, mimo jego solidarnej odpowiedzialności, nie będzie w stanie wypełnić każdego zobowiązania, choćby z tego powodu, że nie dysponuje już określonymi składnikami przedsiębiorstwa niezbędnymi do wykonania danego zobowiązania (np. wyprodukowania określonych towarów). Głównym argumentem przeciwników koncepcji sukcesji uniwersalnej jest pogorszenie ochrony wierzycieli zbywcy przedsiębiorstwa, którzy w takim przypadku – nie będąc stroną umowy zbycia przedsiębiorstwa – nie mają wpływu na to kto będzie ich dłużnikiem, co jest to w sposób oczywisty sprzeczne z art. 519 k.c.  Argument ten jest słuszny w tym sensie, że zmiana podmiotu będącego właścicielem przedsiębiorstwa nie powinna odbijać się w negatywny sposób na prawach osób trzecich. Sukcesja uniwersalna może być rozwiązaniem bezpiecznym z punktu widzenia ochrony wierzycieli, w przypadku gdy pomimo przejęcia zobowiązań przez nabywcę nie zrezygnuje się z solidarnej odpowiedzialności zbywcy (do wartości zbywanego przedsiębiorstwa i tylko w zakresie odszkodowawczym w przypadku niewykonania umowy przez nabywcę). 
Niestety koncepcja sukcesji uniwersalnej nie zyskała popularności, a koronnym argumentem jej przeciwników było stwierdzenie, że na gruncie polskiego prawa przeciwko takiej możliwości przemawia brak instytucji przejścia ex lege praw i obowiązków jednej ze stron umowy wzajemnej na osobę trzecią. Zgodnie z regulacją art. 509 – 525 k.c. przejście takie jest możliwe dopiero, gdy zostaną spełnione przesłanki wymagane przez ustawodawcę. Sąd Najwyższy w wyroku z 4 kwietnia 2007 r. stwierdził, że nabywca przedsiębiorstwa przejmuje długi związane z jego prowadzeniem tylko za zgodą wszystkich wierzycieli. W razie braku takiej zgody, na podstawie art. 554 k.c., nabywca odpowiada ze zbywcą przedsiębiorstwa solidarnie. W uzasadnieniu do wyroku Sąd Najwyższy stwierdził, że pomimo wątpliwości co do charakteru wzajemnych relacji art. 551 k.c. sprzed nowelizacji oraz art.. 526 k.c. również na gruncie poprzednio obowiązujących przepisów nie mogło być mowy o odpowiedzialnym przyjęciu poglądu, jakoby przy zbyciu przedsiębiorstwa długi związane z jego prowadzeniem przechodziły ex lege ze zbywcy na nabywcę przedsiębiorstwa. Zdaniem Sądu Najwyższego nowelizacja z 2003 r. miała jedynie na celu usunięcie pewnych wątpliwości interpretacyjnych. Wcześniej, jeszcze przed nowelizacją, o której mowa powyżej, do podobnego wniosku doszedł również Sąd Apelacyjny w Poznaniu, który w wyroku z 2001 r. stwierdził, że: „Zbycie przedsiębiorstwa w rozumieniu art. 551 k.c. nie skutkuje następstwem prawnym o charakterze ogólnym, a ma jedynie charakter succesio singularis w rozumieniu art. 192 pkt 3 k.p.c.”.
Zwolennicy wykreślenia zobowiązań ze składników przedsiębiorstwa podkreślają, że art. 551 k.c. po nowelizacji z 2003 r. przywraca rozumienie przedsiębiorstwa jako zespołu aktywów, zgodnie z tradycją art. 40 k.h. Argument ten nie jest przekonywujący. Co prawda, w wyliczeniu składników przedsiębiorstwa zawartym w art. 40 k.h. faktycznie nie znalazły się zobowiązania, jednakże należy wziąć pod uwagę nie tylko brzmienie § 1 art. 40 k.h., ale również brzmienie § 2 tegoż przepisu, zgodnie z którym w stosunku do zbywcy nabywca przejmował zobowiązania, powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa. Regulacja powyższa sugerowała, że zobowiązania powstałe przy prowadzeniu przedsiębiorstwa stanowiły jego składniki oraz przechodziły na nabywcę uno actu, to jest bez konieczności zawierania odrębnej umowy i uzyskiwania zgody wierzycieli. Zwolennicy wykreślenia zobowiązań ze składników przedsiębiorstwa, co do zasady pomijają wzajemną relację tych dwóch paragrafów i skupiają się wyłącznie na wyliczeniu składników zawartym w § 1 art. 40 k.h. lub proponują interpretować art. 40 § 2 k.h. jako dotyczący wyłącznie stosunków wewnętrznych między zbywcą a nabywcą przedsiębiorstwa, co oznacza wewnętrzne translatywne przejęcie długów tego przedsiębiorstwa przez nabywcę, a więc nie wywołujące skutków wobec wierzycieli zbywcy.
Zaprezentowane powyżej stanowiska są jedynie przykładowymi argumentami wysuwanymi przez przeciwników pozostawienia zobowiązań wśród składników przedsiębiorstwa. Należy jednak zauważyć, że większość autorów postulując wykreślenie zobowiązań odnosiła się do potrzeby zapewnienia najwyższej możliwej ochrony wierzycielom. Jest to podejście w sposób oczywisty zasadne, jednakże na szali należy również położyć interesy uczestników obrotu gospodarczego, które w wyniku nowelizacji dokonanej w 2003 r. w znaczący sposób ucierpiały. 
Podsumowując, przeciwko włączaniu w skład przedsiębiorstwa zobowiązań są podnoszone dwa podstawowe argumenty: dogmatyczny (polskie prawo nie zna instytucji łącznego przejścia prawa i obowiązków z umowy) oraz funkcjonalny (konieczność ochrony wierzycieli). Obydwa argumenty są nieprzekonujące.
Co do argumentu dogmatycznego wysuwanego zarówno przez doktrynę jak i Sąd Najwyższy (brak możliwości przyjęcia koncepcji sukcesji uniwersalnej na gruncie obowiązującego w Polsce prawa) to zasadność tego argumentu jest dyskusyjna. Po pierwsze dlatego, że okoliczność, iż jakieś rozwiązanie nie jest możliwie na gruncie obowiązującego prawa, nie jest argumentem w dyskusji de lege ferenda. Rozwiązania prawne są tworzone przez ustawodawcę. Za wprowadzeniem sukcesji uniwersalnej odnośnie do zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa przemawia postulat elastyczności i efektywności obrotu gospodarczego. Jednocześnie można dokonać zmian w taki sposób, aby nie doszło do pokrzywdzenia wierzycieli. Po drugie, argument ten nie jest przekonywujący w związku z tym, że nawet na gruncie obecnie obowiązujących w Polsce przepisów zdarzają się sytuacje, w których dochodzi do przejęcia zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa uno actu, bez konieczności uzyskiwania zgody wierzycieli. Po pierwsze, możliwość taka wynika z ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji w odniesieniu do przedsiębiorstw państwowych. Po drugie ma to miejsce również w przypadku procesów restrukturyzacyjnych w spółkach (łączenie, podział, przekształcenie). Poniżej przedstawione zostaną wyżej opisane przypadki, a następnie przeprowadzona zostanie analiza, czy uzasadnione jest wprowadzenie w tych przypadkach wyjątków od ogólnie obowiązującej zasady. Zgodnie z art. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji, komercjalizacja polega na przekształceniu przedsiębiorstwa państwowego w spółkę. Jeżeli przepisy ustawy nie stanowią inaczej, spółka ta wstępuje we wszystkie stosunki prawne, których podmiotem było przedsiębiorstwo państwowe, bez względu na charakter prawny tych stosunków. Na gruncie tego przepisu, zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa przechodzą ex lege, w ramach jednej czynności prawnej, na nowy podmiot. Ustawa o komercjalizacji i prywatyzacji nie wymaga w tym zakresie zgody wierzycieli. Podobna sytuacja występuje w przypadku tak zwanej prywatyzacji bezpośredniej, która polega na rozporządzeniu wszystkimi składnikami materialnymi i niematerialnymi majątku przedsiębiorstwa państwowego przez: sprzedaż przedsiębiorstwa; wniesienie przedsiębiorstwa do spółki; oddanie przedsiębiorstwa do odpłatnego korzystania. Zgodnie z art. 40 ustawy o komercjalizacji, o ile ustawa nie stanowi inaczej, kupujący lub przejmujący przedsiębiorstwo wstępuje we wszelkie prawa i obowiązki przedsiębiorstwa państwowego, bez względu na charakter stosunku prawnego, z którego te prawa i obowiązki wynikają. Jednocześnie, na mocy art. 47 ust. 1 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przejęcie w wyniku prywatyzacji bezpośredniej zobowiązań przedsiębiorstwa państwowego, powstałych przy prowadzeniu przedsiębiorstwa, nie wymaga zgody wierzycieli. Jeżeli więc można pogodzić się z przejściem ex lege zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa państwowego w przypadku jego komercjalizacji, to jest przekształcenia w spółkę prawa handlowego, to już w przypadku prywatyzacji bezpośredniej sukcesja uniwersalna wzbudza poważne wątpliwości w świetle cytowanych poglądów doktryny i Sądu Najwyższego. Z jednej strony ustawodawca w art. 551 k.c. wykreśla zobowiązania ze składników przedsiębiorstwa, argumentując to brakiem na gruncie prawa polskiego instytucji przejścia ex lege obowiązków jednej ze stron umowy wzajemnej na osobę trzecią, a z drugiej strony dopuszcza wprost tego typu rozwiązanie w przypadku, w którym przedmiotem zbycia jest przedsiębiorstwo państwowe. Rozwiązanie takie określić można jako kuriozalne. Jednym z głównych argumentów zwolenników wykreślenia zobowiązań ze składników przedsiębiorstwa, była potrzeba ochrony wierzycieli. Zdaniem komentatorów, jak zostało to przedstawione w poprzednim podrozdziale, przyjęcie koncepcji sukcesji uniwersalnej takiej ochrony wierzycieli by właśnie pozbawiało. Na tym tle rodzi się więc podstawowe pytanie – czy wierzyciele przedsiębiorstwa państwowego różnią się od wierzycieli prywatnego przedsiębiorstwa? Wygląda na to, że zdaniem ustawodawcy taka różnica istnieje, skoro dopuszcza on przejęcie zobowiązań przedsiębiorstwa państwowego bez zgody wierzycieli. Przepis art. 47 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji idzie w dobrym kierunku, jeżeli chodzi o dopuszczenie możliwości zastosowania sukcesji uniwersalnej. Nie można jednak zgodzić się z pogorszeniem sytuacji wierzycieli, dlatego należałoby również w tym przypadku wprowadzić solidarną odpowiedzialność nabywcy oraz zbywcy (tu Skarbu Państwa) przedsiębiorstwa.
Podobne do wyżej opisanych wątpliwości rodzą się na gruncie k.s.h. odnośnie do różnych procesów restrukturyzacyjnych zachodzących w spółkach. Zgodnie z art. 553 k.s.h. spółce przekształconej przysługują wszystkie prawa i obowiązki spółki przekształcanej. Co prawda w wyniku przekształcenia nie powstaje nowy podmiot prawny, ale dochodzi do istotnych zmian strukturalnych, które mogą w pewnych sytuacjach pogorszyć sytuację wierzycieli (np. w przypadku przekształcenia spółki jawnej w spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością zmienia się zakres odpowiedzialności wobec wierzycieli). Mimo to, nie jest wymagane uzyskanie zgody wierzycieli na przekształcenie spółki (co oczywiście należy uznać za rozwiązanie bardzo dobre, gdyż w przeciwnym razie uniemożliwione byłoby dokonywanie przekształceń). Sytuacja wygląda podobnie w przypadku procesów łączenia i podziału spółek, różnica w tych przypadkach polega jednak na tym, że tutaj powstaje nowy podmiot, co oznacza, że przedsiębiorstwo w każdym przypadku zmienia właściciela. Tak jak w przypadku przekształceń, również tutaj nie ma potrzeby uzyskania zgody wierzycieli na przejście na inny podmiot zobowiązań związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Nie oznacza to oczywiście, że wierzyciele pozostają bez jakiejkolwiek ochrony (np. stosownie do 546 § 2 k.s.h. wierzyciele spółki dzielonej oraz spółki przejmującej, którzy zgłosili swoje roszczenia w okresie między dniem ogłoszenia planu podziału a dniem ogłoszenia podziału i uprawdopodobnili, że ich zaspokojenie jest zagrożone przez podział, mogą żądać zabezpieczenia swoich roszczeń). 
Celem przedstawienia powyższych przypadków było wykazanie, że ustawodawca nie zajmuje jednolitego stanowiska, jeżeli chodzi o możliwość stosowania koncepcji sukcesji uniwersalnej. Z jednej strony uniemożliwia jej stosowanie poprzez wykreślenie zobowiązań ze składników przedsiębiorstwa na gruncie art. 551 k.c., a z drugiej dopuszcza jej stosowanie wprost na gruncie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji lub w sposób pośredni w przypadku procesów restrukturyzacyjnych zachodzących w spółkach prawa handlowego. Stąd argument dogmatyczny przeciwko włączeniu w skład przedsiębiorstwa jego zobowiązań jest chybiony.
Co do argumentu odwołującego się do ochrony wierzycieli, to jest on niezrozumiały. Zakłada się bowiem, że brak wymagania zgody wierzycieli na przejęcie zobowiązań zbywcy przedsiębiorstwa przez nabywcę musi prowadzić do osłabienia pozycji wierzycieli. Przede wszystkim należy zwrócić uwagę, że jeżeli zbywcę przedsiębiorstwa traktować jako swoistego rodzaju gwaranta interesów wierzycieli, to sam fakt zbycia przedsiębiorstwa pogarsza ich pozycję. Nie jest bowiem sporne, jak się wydaje, że swoistego rodzaju „pokryciem” wierzytelności wobec zbywcy przedsiębiorstwa jest w pierwszej kolejności właśnie wartość przedsiębiorstwa, z pewnością lepiej znana jego kontrahentom, niż majątek osobisty przedsiębiorcy. Skoro zatem zbywca zbywa przedsiębiorstwo, które stanowi swoistą „gwarancję” wykonania zobowiązań wobec wierzycieli, to pozycja wierzyciela ulega osłabieniu, ponieważ jego dłużnik nie dysponuje już przedsiębiorstwem, którego przychody miały zabezpieczać zaspokojenie wierzyciela. Ochrony wierzyciela należy zatem poszukiwać w drodze zapewnienia mu, że będzie mógł dochodzić zaspokojenia z majątku przedsiębiorstwa, w związku z prowadzeniem którego powstała wierzytelność oraz wprowadzenia odpowiedzialności solidarnej zbywcy i nabywcy przedsiębiorstwa, a nie w drodze blokowania możliwości przejmowania zobowiązań przez nabywcę przedsiębiorstwa. Stąd argument odwołujący się do ochrony wierzycieli jest także chybiony.

Tytuł IV. Czynności prawne
Dział I. Przepisy ogólne

Art. 78. § 1. Czynność prawna wywołuje nie tylko skutki prawne określone w oświadczeniu woli, ustawie i wynikające ze zwyczajów, ale także te, za którymi przemawiają względy rozsądku i słuszności.
§ 2. Oświadczeniem woli jest każde zachowanie się osoby, którym wyraża ona wolę wywołania sutków prawnych polegających w szczególności na powstaniu, zmianie albo zgaśnięciu stosunku prawnego.

Art. 79. § 1. Umowa jest czynnością prawną obejmującą zgodne oświadczenia woli dwóch lub więcej stron.
§ 2. Strony umowy mogą ułożyć wiążący je stosunek prawny według swego uznania. 

Art. 80. Czynność prawna obejmująca jedno oświadczenie woli (jednostronna czynność prawna), która ma doprowadzić do powstania, zmiany lub ustania prawa podmiotowego wywołuje skutki, gdy stanowi tak ustawa lub umowa. Jeżeli podstawą dokonania tej czynności prawnej jest umowa, czynność ta wywołuje skutki tylko między stronami stosunku prawnego.

Art. 81.  Uchwała wywołuje skutki prawne, jeżeli do jej podjęcia upoważnia ustawa, umowa lub statut. Do podjęcia uchwały dochodzi przez głosowanie. Głosowanie polega na składaniu oświadczeń woli odnoszących się do podjęcia uchwały o określonej treści poprzez oddanie głosu za podjęciem uchwały, przeciw jej podjęciu lub wstrzymującego się, w sposób zgodny z ustawą, umową bądź statutem. 

Art. 82. Uchwała jest podjęta, jeżeli za jej podjęciem oddano więcej niż połowę głosów (bezwzględna większość) chyba że ustawa, umowa lub statut stanowią inaczej.

Art. 83. § 1. Jeżeli uchybienia przy podejmowaniu uchwały nie miały wpływu na jej podjęcie, uchwała jest ważna. 
§ 2. Uchwała podjęta z udziałem osób nieuprawnionych do głosowania jest ważna, jeżeli zostały spełnione wymogi dla jej podjęcia bez uwzględnienia obecności lub głosów tych osób.

uzasadnienie

1. 	Zgodnie z przyjętą także w obowiązującym Kodeksie cywilnym pandektową systematyką przepisy regulujące czynności prawne umieszczono w projektowanej księdze I kodeksu cywilnego – w ramach odrębnego jej „Tytułu”. Pierwszy jego „Dział” obejmuje „Przepisy ogólne” (art. 78-83). 
	Przepisy te w swym zasadniczym trzonie stanowią kontynuację polskiej tradycji cywilistycznej znajdującej wyraz najpierw w Kodeksie zobowiązań z 1933 r. a potem w obowiązującym obecnie Kodeksie cywilnym z 1964 r.
Jednakże projekt nie powtarza odpowiednich postanowień k.c. Ponadto nie reguluje sposobu zawierania umów, przesuwając tę problematykę do księgi poświęconej zobowiązaniom.
W znacznej mierze precyzuje a także modyfikuje dotychczasowe regulacje, a przede wszystkim reguluje postacie czynności prawnych nieobjętych ogólnymi przepisami k.c.
2. 	Podstawowy przepis art. 78 § 1 określający czynność prawną nawiązuje do treści obowiązującego art. 56 k.c. – z tą wszakże zmianą,  że nie zawiera wzmianki o „zasadach współżycia społecznego”, lecz powołuje nową klauzulę generalną, a mianowicie „względy rozsądku i słuszności” - za wzorem kodeksu holenderskiego.
	Ponadto przepis ten wyraźnie wskazuje na to, że elementem koniecznym każdej czynności prawnej jest oświadczenie woli, które przede wszystkim wskazuje na treść czynności prawnej i w konsekwencji na jej skutki prawne.
	Zgodnie z takim założeniem pojęcie oświadczenia woli – jako jej konieczny składnik – zdefiniowane zostało w § 2 art. 78 a nie w odległym miejscu – jak w art. 60 k.c. Również sama definicja oświadczenia woli została zmodyfikowana w tym sensie, że usunięto z niej zwrot „z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych”, ponieważ dotyczy on innej sprawy a mianowicie formy oświadczenia woli, a może być błędnie odczytywany jako element definicji oświadczenia woli, co oczywiście byłoby niezgodne z logicznym pojęciem definicji. Poza tym obecnie zbędny już okazuje się dodatek wskazujący, że oświadczenie woli może być wyrażone w postaci elektronicznej. Natomiast pożyteczna wydaje się wzmianka dookreślająca na czym polegają owe skutki czynności prawnej.
3. 	Zaskakujące jest, że obowiązujący k.c. nie definiuje pojęcia umowy, mimo iż jest to podstawowa instytucja prawa cywilnego i dopiero w przepisach o zawarciu umowy trzeba szukać wskazówek, co termin ten oznacza.
	Natomiast projekt jednoznacznie definiuje to pojęcie w art. 79 – z jednej strony kwalifikując umowę jako rodzaj czynności prawnej a z drugiej strony wskazując na swoiste jej cechy przez odwołanie się do zgodnych oświadczeń woli stron wyznaczających skutki prawne umowy.
	Istotną zmianę wprowadza § 2 art. 79, deklarując zasadę swobody umów, która jest fundamentem gospodarki rynkowej, zagwarantowana także przez Konstytucję. Jak wiadomo zasadę tę wzdragał się deklarować ustawodawca PRL. Dopiero w 1990 r. wyraził ją ustawodawca w nowym przepisie art. 3531 zawartym w księdze III k.c. Zarazem opatrzono ją ograniczającym zastrzeżeniem, że strony nie mogą ułożyć stosunku prawnego, którego treść lub cel sprzeciwiałby się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego. Przepis ten wywołuje wiele wątpliwości i kontrowersji. Dotyczą one zwłaszcza kwestii, czy proklamowana tam zasada swobody umów odnosi się tylko do umów zobowiązaniowych (co sugerowałoby umieszczenie tego przepisu w obrębie księgi III k.c.), następnie znaczenia zwrotu „właściwość (natura) stosunku” oraz powoływanie się nadal na socjalistyczną klauzulę generalną zasada współżycia społecznego. Tak liczne i niejasne ograniczenia topią w odmęcie niepewności samą zasadę wolności umów. Lepiej więc deklarować ją w ogólnym przepisie definiującym umowę, a na jej ograniczenie wskazywać w innym miejscu i w inny sposób.
4. 	Obowiązujący k.c. nie zawiera ogólnej definicji jednostronnych czynności prawnych mimo iż używa tego określenia i wskazuje na niektóre jego cechy w odniesieniu do poszczególnych ich postaci (np. art. 19 k.c.). Wskazane jest więc, aby lukę tę wypełnić i zarazem rozstrzygnąć kontrowersje wokół zakresu zastosowania tej czynności prawnej. Kwestie te reguluje art. 80 projektu. Poza wskazaniem, że jest to czynność prawna wyróżniająca się tym, że zawiera tylko jedno oświadczenie woli, projekt wymaga, aby znajdowała ona podstawę bądź to w ustawie bądź to w umowie. W przeciwieństwie więc do umowy osoby nie mają generalnej kompetencji do kreowania jednostronnych czynności prawnych, które prowadzą do powstania lub zmiany prawa podmiotowego. Kwestia ta jest kontrowersyjna w nauce prawa cywilnego. Jednakże projekt poszedł w tym względzie za poglądem dominującym. Głównym argumentem przemawiającym za takim rozstrzygnięciem jest okoliczność, że jednostronna czynność prawna podlega osłabionej kontroli wskutek braku drugiej strony, a także, iż w zasadzie nie powinno się dopuszczać do tego, aby ktokolwiek ingerował w cudzą sferę prawną – nawet w sposób dla niej korzystny – bez jej zgody. Na takim założeniu opiera się m.in. instytucja darowizny skonstruowana w postaci umowy. Projekt zarazem jednoznacznie stanowi, że jeżeli jednostronna czynność prawna opiera się tylko na uprzedniej umowie stron, to jej dokonanie dopuszczalne jest wyłącznie między nimi. Natomiast z oczywistych względów projekt nie ogranicza ustawodawcy w ustalaniu zdarzeń uzasadniający dokonywanie jednostronnych czynności prawnych.
5. 	Także tak ważna dla funkcjonowania osób prawnych – w szczególności spółek kapitałowych i spółdzielni – instytucja, jaką jest uchwała, nie doczekała się uregulowania jej struktury prawnej. Problem ten jest przedmiotem regulacji czterech artykułów oznaczonych w projekcie numerami 81-83. 
	Przede wszystkim wyrażono tam niekwestionowaną zasadę, że uchwała ma charakter czynności prawnej, jeżeli określa skutki prawne. Uchwała wyrażająca więc życzenia szczęścia i pomyślności prezesowi nie będzie traktowana jako czynność prawna.
	Z przepisu tego wynika także, że wspomniane podstawy prawne upoważniające do podjęcia uchwały delimitują zakres spraw, które mogą być objęte uchwałą.
	Do tych podstaw zalicza projekt – jak wspomniano – obok ustawy i umowy także statut. Przy założeniu, że statut jest rodzajem umowy, możnaby pominąć wzmiankę o statucie. Jednakże nie wszyscy przyjmują taką kwalifikację i dlatego lepiej wymienić go wśród podstaw uzasadniających podjęcie uchwały. Niekiedy jednak nadawany jest on ustawą i wówczas nie uzyskuje odrębnego znaczenia.
	Zgodnie z projektem wspomniane akty określają sposób podjęcia uchwały. Istotnym jej elementem jest głosowanie. W myśl projektu polega ono na składaniu oświadczeń woli odnoszących się do podjęcia uchwały o określonej treści. W literaturze pojawiły się głosy, które kwestionują taką kwalifikację oddania głosu, uznając, że jest to inne działanie niż oświadczenie woli. Pogląd ten nie jest jednak przekonujący. Osoba głosująca wyraża bowiem swoją wolę do proponowanej czynności prawnej albo za jej przyjęciem, to znaczy za wywołaniem skutków prawnych, albo przeciw jej podjęciu lub wstrzymującą się, co prowadzi do odmowy akceptacji uchwały. Z drugiej strony trudno podzielić pogląd, który upatruje w akcie głosowania czynność prawną. Przeciwko tej koncepcji przemawia argument, że poszczególny akt głosowania nigdy nie wywołuje skutków prawnych wyrażonych w propozycji przedstawionej do głosowania. Skutki te bowiem powstają dopiero po podjęciu uchwały. Ta zaś – w odróżnieniu od umowy – nie wymaga zgodnych oświadczeń woli wszystkich głosujących. Jeżeli ustawa lub statut nie stanowią inaczej, uchwała zapada, gdy za jej podjęciem oddano więcej niż połowę głosów. 
	Ostatni z szeregu tych przepisów odnosi się do skutków uchybień przy podejmowaniu uchwały, a więc do naruszenia reguł określających sposób jej podejmowania. Przepisy te głoszą zasadę, że uchybienia, które nie miały wpływu na podjęcie uchwały, nie powodują jej nieważności (np. gdy część głosów wskutek niewłaściwego wypełnienia kartki do głosowania okazała się nieważna, ale po odliczeniu tych głosów ich reszta wystarczyła, aby uchwała uzyskała akceptację większości głosujących). Także uchwała podjęta z udziałem osób nieuprawnionych (np. nie będących już akcjonariuszami) jest ważna, jeżeli zostały spełnione przesłanki dla jej podjęcia bez uwzględnienia obecności i głosów tych osób – a więc gdy bez  tych głosów zapewnione było kworum i uchwała uzyskała odpowiednią większość głosujących.

Dział II. Interpretacja oświadczeń woli

Art. 84. § 1. Oświadczenie woli skierowane do innej osoby należy rozumieć tak, jak rozumiałaby je rozsądna osoba znajdująca się w sytuacji adresata oświadczenia woli.
§ 2. Jeżeli zamiarem składającego oświadczenie woli jest nadanie mu swoistego znaczenia, a adresat w chwili składania oświadczenia powinien był o tym wiedzieć, interpretacji oświadczenia dokonuje się zgodnie z tym znaczeniem.
§ 3. Przepisy o interpretacji oświadczenia woli stosuje się odpowiednio do innych oświadczeń.

Art. 85. Oświadczenie woli należy rozumieć tak, jak tego wymagają z uwagi na okoliczności, w których zostało złożone względy rozsądku i słuszności oraz zwyczaje.

Art. 86. § 1. Umowę należy interpretować zgodnie ze wspólnym zamiarem stron, nawet gdy co innego wynika z jej dosłownego znaczenia.
§ 2. Jeżeli zamiarem jednej strony jest nadanie postanowieniu umowy swoistego znaczenia, a druga strona w chwili zawarcia umowy powinna była o tym wiedzieć, interpretacji umowy dokonuje się zgodnie z tym znaczeniem.
§ 3. Jeżeli nie jest możliwe ustalenie zamiaru stron lub strony umowy na podstawie § 1 i 2, należy przyjąć znaczenie umowy, jakie nadałaby jej rozsądna osoba będąca w sytuacji strony.

Art. 87. Przy interpretacji umowy należy uwzględnić w szczególności: cel umowy, zachowanie stron przed i po zawarciu umowy oraz znaczenie przypisywane poszczególnym wyrażeniom w obrocie.

Art. 88. § 1. W razie wątpliwości co do znaczenia nieuzgodnionych indywidualnie postanowień umowy, należy przyjąć znaczenie korzystne dla strony, która ich nie przygotowała.
§ 2. W razie sprzeczności między postanowieniami nieuzgodnionymi i uzgodnionymi indywidualnie, rozstrzygające są postanowienia uzgodnione indywidualnie. 

Art. 89. Postanowienia umowy interpretuje się mając na uwadze jej całą treść.

Art. 90. Interpretacja umowy powinna zmierzać do utrzymania jej w mocy.

Art. 91. Jeżeli umowę zawarto w dwóch lub więcej wersjach językowych, a żadnej z nich strony nie uznały za rozstrzygającą, umowę należy rozumieć zgodnie z wersją językową, która stanowiła podstawę do sporządzenia pozostałych wersji językowych umowy. 

Art. 92. Jeżeli w umowie sporządzonej w formie pisemnej postanowiono, że dokument obejmuje całą jej treść, wszystkie wcześniejsze uzgodnienia stron nie są częścią umowy, ale mogą być wykorzystane do jej interpretacji.

Uzasadnienie

1. 	Przyjęta w art. 65 k.c. regulacja wymaga zmian, które jednak nie powinny sprowadzać się do „rewolucji” w stosunku do obowiązujących przepisów polegającej na zmianie przyjmowanej dotąd metody. Chodzi więc o modyfikację zamieszczonego w art. 65 k.c. unormowania przy zachowaniu metody kombinowanej nawiązującej zarówno do kryteriów subiektywnych, jak i obiektywnych. Obowiązujący przepis art. 65 k.c. mając służyć jako przydatne narzędzie dla interpretatora, sam najpierw musi stać się przedmiotem „skomplikowanych zabiegów interpretacyjnych”. Z regulacji tej nie wynika dość jasno, jakie wartości przy dokonywaniu wykładni są preferowane. Stanowi on „zbitkę dyrektyw interpretacyjnych”. Dyrektywy te nie tworzą przy tym transparentnego systemu określającego sposób ich stosowania. 
2. 	W krajowych systemach prawnych przyjmowane są trzy normatywne modele odnoszące się do wykładni. Po pierwsze, wykładnia oświadczenia woli nie jest regulowana expressis verbis w ogóle (np. w prawie holenderskim). Reguły dotyczące wykładni wypracowywane są wówczas przez judykaturę, dla której punktem wyjścia są przepisy ogólne o czynnościach prawnych. Po drugie, wykładnia normowana jest w sposób uproszczony (np. w prawie niemieckim: § 133 i § 157 k.c., a także wzorowanym na rozwiązaniach niemieckich prawie polskim, art. 65 k.c.), a reguły wykładni ograniczają się wyłącznie do ogólnych dyrektyw interpretacyjnych. Po trzecie, wykładnia uregulowana jest w sposób szczegółowy wyrażający się w przyjęciu wielu dyrektyw interpretacyjnych, które można określić mianem ogólnych i szczegółowych dyrektyw interpretacyjnych (np. w prawie włoskim, francuskim, hiszpańskim, estońskim, a także DCFR).
3. 	W projekcie przepisów o interpretacji oświadczeń woli został przyjęty trzeci, bardziej szczegółowy normatywny model wykładni. Punktem odniesienia przy jego opracowaniu były prawa krajowe, które regulują wykładnię bardziej precyzyjnie, ale w pierwszym rzędzie źródłem inspiracji stanowiły przepisy rozdziału 8 Księgi II Draft Common Frame of Reference z 2008r. (art. 8:101 – 8:202). W rozdziale tym unormowano odrębnie wykładnię umów (Section I. Interpretation of Contracts) oraz wykładnię oświadczenia woli (Section II. Interpretation of other juridical acts).
4. 	Jeśli chodzi o systematykę przepisów o interpretacji w projekcie, wzorem DCFR rozdzielono dyrektywy interpretacyjne na dyrektywy dotyczące interpretacji oświadczeń woli i dyrektywy odnoszące się do umów. Dyrektywy interpretacyjne niezależnie od tego czy dotyczą oświadczeń woli czy umów zostały zgrupowane w jednym miejscu, tj. Księdze I, w tytule dotyczącym czynności prawnych; poświęcono im osobny dział II pt. Interpretacja oświadczeń woli. Dokonując tego podziału przyjęto, przy interpretacji  oświadczeń składanych indywidualnemu adresatowi zasadniczą rolę odgrywałaby reguła nakazująca przyjąć takie rozumienie oświadczenia woli, jakie przyjęłaby rozsądna osoba znajdująca się w sytuacji adresata oświadczenia. Natomiast w przypadku interpretacji umów znaczenie miałaby przede wszystkim reguła dająca prymat wspólnemu zamiarowi stron.
5. 	Głównymi elementami wpływającymi na interpretację każdego oświadczenia woli, wedle art. 85 projektu są okoliczności, w których oświadczenie woli zostało złożone oraz względy rozsądku i słuszności. Relacja między okolicznościami złożenia oświadczenia a względami rozsądku i słuszności polega na tym, że oświadczeniu woli należy nadać takie znaczenie jak tego wymagają, z uwagi na okoliczności względy rozsądku i słuszności. Podkreślona została w ten sposób konieczność uwzględniania kontekstu sytuacyjnego występującego przy składaniu oświadczenia, co wskazuje na sytuacjonistyczne ujęcie klauzuli generalnej pełniącej w tym przypadku funkcję interpretacyjną. Dyrektywa ta odnosi się także do interpretacji umowy. Przy wykładni umowy należy mieć jednak na względzie, w szczególności okoliczności wymienione w art. 87 projektu, tj.: cel umowy, zachowanie stron przed i po zawarciu umowy, zwyczaje oraz znaczenie przypisywane poszczególnym wyrażeniom w obrocie.
	Jeśli chodzi o regulację przyjętą w art. 85 projektu, klauzula „zasady współżycia społecznego” została zastąpiona „względami rozsądki i słuszności” zgodnie z założeniami wynikającymi z proponowanego systemu klauzul generalnych, którego istota sprowadza się do tego, że w poszczególnych przepisach zamieszczane są klauzule generalne konsekwentnie do pełnionej przez nie funkcji. Wedle założeń przyjętych dla systemu klauzul generalnych, który ma być spójny, a zatem konsekwentny i transparentny, klauzula brzmiąca „względy rozsądku i słuszności” ma pełnić funkcję interpretacyjną i uzupełniającą. Przy interpretacji oświadczeń woli – wedle przyjętych założeń – zatem się nadaje.
6. 	Projektowane zmiany interpretacji oświadczenia woli idą zatem w dwóch kierunkach. Po pierwsze, zmianie ulega brzmienie klauzuli generalnej, która przez zastosowanie właściwej metodologii wykładni i stosowanie prawa ułatwiałaby stworzenie mechanizmu ochrony adresata oświadczenia woli (jego rozsądnych oczekiwań), czy drugiej strony umowy. 
Po drugie, pod kątem uszczegółowienia dyrektyw wykładni, które ochronie tej by służyły. Uszczegółowienie dyrektyw polegałoby na wprowadzeniu tzw. ogólnych dyrektyw interpretacyjnych i szczegółowych reguł interpretacyjnych. Podział dyrektyw na dyrektywy ogólne i szczegółowe pozwala na wskazanie ich zasadniczych funkcji. Dyrektywy ogólne decydują o ustaleniu relacji między wartością, którą jest rzeczywista wola składającego oświadczenie a wolą ustalaną na podstawie kryteriów obiektywnych pozwalających na ochronę odbiorcy oświadczenia. Drugie natomiast określają wedle bardziej szczegółowych zasad sposób postępowania albo w ramach dyrektyw ogólnych, albo gdy uzyskany po ich zastosowaniu wynik jest niezadowalający.
7. 	Zasadą przy interpretacji oświadczenia woli jest dyrektywa zamieszczona w art. 84 nakazująca nadanie oświadczeniu woli skierowanemu do innej osoby znaczenia, jakie nadałaby mu rozsądna osoba znajdująca się w sytuacji adresata oświadczenia. Znaczenie ma zatem nie to co oświadczający chciał zakomunikować (jego zamiar, intencja), ale to co na podstawie zakomunikowanych znaków wynikających z jego zachowania się może odczytać adresat. Nie chodzi jednak o „subiektywny” odbiór adresata, a odczytanie komunikatu (oświadczenia woli) z wykorzystaniem kryterium obiektywnego: wzorca rozsądnej osoby, tj. osoby o przymiotach adresata, znajdującego się w jego sytuacji w takich samych okolicznościach. Z zastosowaniem tego wzorca, stosujący prawo nada znaczenie oświadczenie woli. Z jednym wszak wyjątkiem. W sytuacji, gdy adresat znał, lub powinien znać rzeczywistą wolę (zamiar) składającego oświadczenie, znaczenie tego oświadczenia należy ustalić zgodnie z wolą oświadczającego. Przy interpretacji oświadczeń woli pierwszeństwo ma dyrektywa będąca wyrazem teorii oświadczenia. W sytuacji określonej w art. 84 § 2 projektu, prymat ma dyrektywa opierająca się na teorii woli. W pierwszym przypadku, wartością chronioną jest oczekiwanie i zaufanie adresata. W drugim natomiast, ochronie podlega wola oświadczającego, co jest zrozumiałe zważywszy, że adresat znał lub powinien znać rzeczywistą wolę składającego oświadczenie.
8. 	W projekcie znalazła się również dyrektywa rozwiewająca wątpliwości co do dyrektyw, jakie mają znaleźć zastosowanie do oświadczeń nie będących oświadczeniami woli. Na podstawie art. 84 § 3 do innych oświadczeń, dyrektywy zamieszczone w poprzednich paragrafach tego artykułu stosuje się odpowiednio. Regulacja ta wypełnia lukę w stosunku do obowiązującego stanu prawnego.
9. 	Kolejne przepisy projektu dotyczą interpretacji umów. Najpierw ogólne dyrektywy interpretacji, a następnie szczegółowe dyrektywy interpretacji umów. 
10. 	Wśród ogólnych dyrektyw interpretacji umów na pierwszy plan tradycyjnie wysuwa się dyrektywa nakazująca rozumienie umowy zgodnie z wolą stron, nawet gdy co innego wynika z jej dosłownego brzmienia (art. 86). „Dosłowne brzmienie umowy”, tj. tak jak umowę można rozumieć na płaszczyźnie semantycznej i z zastosowaniem reguł syntaktycznych. Wykładnia dokonywana w ten sposób określana jest mianem wykładni literalnej. Jeśli zatem wynik wykładni literalnej odbiega od wyniku wykładni subiektywnej, tj. rozumienia umowy „zgodnie ze wspólną wolą”, decydujące znaczenie ma interpretacja czyniąca zadość wymogom teorii woli. W praktyce często jednak dzieje się tak, że „w stanie wojny” między stronami, gdy interpretacji umowy dokonuje się w związku z toczącą się sprawą, nie jest możliwe ustalenie wspólnego zamiaru stron. W przypadku takim stosuje się dyrektywę o charakterze obiektywnym (§ 3) w postaci wzorca rozsądnej osoby. Jeśli wolą stron jest nadanie postanowieniu umowy swoistego znaczenia (dotyczy to również kilku postanowień oraz mniejszych fragmentów tekstu umowy, np. poszczególnych wyrażeń), a druga strona powinna była o tym wiedzieć, interpretacji umowy należy dokonać zgodnie z tym znaczeniem. Dopiero w sytuacji, gdy druga strona takiej wiedzy nie ma i nie można od niej oczekiwać, że powinna była o tym wiedzieć, należy zastosować kryterium obiektywne (§ 2).
11. 	Kolejna ogólna dyrektywa wykładni umów głosi, że należy uwzględniać cel umowy oraz zachowania stron nie tylko przed jej zawarciem, ale również po jej zawarciu (art. 87).
12. 	W ramach szczegółowych reguł wykładni unormowano: zasadę contra proferentem (art. 88 § 1), nakaz przyznania pierwszeństwa postanowieniom negocjowanych indywidualnie (art. 88 § 2), nakaz interpretacji poszczególnych postanowień w kontekście całej umowy (art. 89), nakaz przyjęcia interpretacji pozwalającej na utrzymanie umowy w mocy (in favorem contractus), tj. życzliwej interpretacji umowy (benigna interpretatio, art. 90), przyznanie pierwszeństwa językowi umowy, w którym była ona w przeważającej części przygotowana (art. 91). Unormowano także tzw. merger clause dotyczącą interpretacji umowy w formie pisemnej (art. 92). Zasada ta polega na tym, że w sytuacji, gdy w umowie takiej postanowiono, iż dokument obejmuje całą jej treść, wszystkie wcześniejsze uzgodnienia stron nie są częścią umowy, ale mogą być wykorzystane do jej interpretacji. Można rzec, że uzgodnienia te są brane pod uwagę przy interpretacji umowy w ramach kontekstu sytuacyjnego. Umiejscowienie jej w przepisach o interpretacji jest z systemowego punktu widzenia bardziej poprawne niż zamieszczanie jej w przepisach o formie czynności prawnych, jak ma to miejsce w niektórych krajowych systemach prawnych czy DCFR.
	 Bardziej szczegółowa regulacja dyrektyw wykładni jest pożądana, tym bardziej, że w odniesieniu do niektórych rozwiązań przyjętych w prawach krajowych i aktach prawa międzynarodowego istnieją zarówno w judykaturze, jak i doktrynie spore wątpliwości. Dotyczą one przy tym nie tyle słuszności szczegółowych dyrektyw wykładni, ale możliwości ich zastosowania de lege lata. Chodzi tu w szczególności o niechęć judykatury do stosowania reguły contra proferentem poza obrotem konsumenckim (por. art. 385 § 2). Niektóre z dyrektyw szczegółowych można wyprowadzić z obowiązujących przepisów k.c. Na przykład regułę interpretacji poszczególnych terminów i postanowień umowy w świetle całości umowy można wywieść z art. 65 § 2 k.c., a uzasadnienia dla reguły favor contractus można poszukiwać w art. 65 oraz art. 58 § 3 k.c. Jeśli jednak ustawodawca zdecydowałby się na unormowanie jednej szczegółowej dyrektywy, a innych nie, mogłyby powstać spory co do istnienia wystarczającego uzasadnienia ich stosowania de lege lata, zważywszy że ustawodawca miał okazję uregulować wykładnię w sposób kompleksowy. 

Dział III. Składanie oświadczeń woli

Art. 93. § 1. Oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, w której doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią w zwykłym toku czynności.
§ 2. Cofnięcie oświadczenia woli jest skuteczne, jeżeli doszło jednocześnie z tym oświadczeniem lub wcześniej.
§ 3. Jeżeli składający oświadczenie woli nie zna miejsca pobytu lub siedziby osoby, której oświadczenie ma być złożone i miejsca tego nie można ustalić przy dołożeniu należytej staranności oraz złożenie jej oświadczenia woli nie może nastąpić w inny sposób, a jest konieczne dla ochrony ważnego interesu składającego, oświadczenie woli uważa się za złożone po upływie 14 dni od dnia wysłania oświadczenia pod ostatni znany adres osoby, której jest składane. 

Art. 94. Oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, nie traci mocy wskutek tego, że zanim do niej doszło, składający oświadczenie zmarł lub utracił zdolność do czynności prawnych, chyba że co innego wynika z treści oświadczenia, z ustawy lub z okoliczności.

Art. 95. § 1. Brak zamiaru wywołania skutków prawnych nie wyłącza skutków prawnych takiego zachowania się osoby, które inna osoba rozsądnie uznała za skierowane do niej oświadczenie woli.
§ 2. Brak zamiaru wywołania skutków prawnych nie może być podnoszony przeciwko osobie trzeciej, która rozsądnie uznała, że zachowanie się innej osoby stanowiło oświadczenie woli o kreślonej treści.

Art. 96. § 1. Jeżeli do dokonania czynności prawnej potrzebna jest zgoda osoby trzeciej, osoba ta może wyrazić zgodę także przed złożeniem oświadczenia przez osoby dokonujące czynności albo po jego złożeniu (potwierdzenie). Zgoda wyrażona po złożeniu oświadczenia ma moc wsteczną od jego daty.
§ 2. Jeżeli do ważności czynności prawnej wymagana jest forma szczególna, oświadczenie obejmujące zgodę osoby trzeciej powinno być złożone w tej samej formie.

Art. 97. § 1. Prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek danej osoby do złożenia oznaczonego oświadczenia woli, zastępuje to oświadczenie.
§ 2. Prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek zawarcia umowy zastępuje nie tylko oświadczenie woli osoby do tego zobowiązanej, ale także osoby dochodzącej zawarcia umowy.

Uzasadnienie

1.	Chwila złożenia oświadczenia woli została określona w projektowanym art. 93 i 94 wedle dotychczasowych zasad wskazanych w art. 61 i 62 k.c. Dodano jedynie § 3 w art. 93 regulujący przypadek, gdy składający oświadczenie woli nie zna adresu osoby, do której kieruje swoje oświadczenie. Natomiast zawarta w obowiązującym art. 61 § 2 k.c. wzmianka o oświadczeniu woli wyrażonym w postaci elektronicznej nie wydaje się konieczna, ponieważ przypadek ten objęty jest ogólnym przepisem projektowanego art. 93 § 1. 
2.	Nowy przepis art. 95 nie ma swojego odpowiednika w obowiązującym prawie. Zakłada on, że złożenie oświadczenia bez zamiaru wywołania skutków prawnych w nim wyrażonych nie jest oświadczeniem woli i oczywiście nie może wywoływać skutków prawnych. Wynika to już z samej definicji oświadczenia woli i dlatego nie wymaga szczególnej deklaracji ustawowej.
	Natomiast projektowany art. 95 jest potrzebny, ponieważ wyraźnie akceptuje nie wolicjonalną lecz obiektywną koncepcję oświadczenia woli (a tym samym i czynności prawnej), która decydujące znaczenie przywiązuje do rozumienia zachowań składającego oświadczenie przez jego odbiorców a także osób trzecich.
3. 	Kolejny art. 96 projektu reguluje – zgodnie z dotychczasowym art. 63 k.c. – zgodę osoby trzeciej.
4.	Również § 1 projektowanego art. 97 powtarza treść art. 64 k.c., stanowiąc, że prawomocne orzeczenia sądu stwierdzające obowiązek danej osoby do złożenia oznaczonego oświadczenia woli, zastępuje to oświadczenie.
	Jednakże taka treść wspomnianego przepisu okazała się w praktyce niewystarczająca. Powstała bowiem wątpliwość, różnie w teorii i w praktyce rozstrzygana, a mianowicie, czy orzeczenie sądu uchyla konieczność złożenia oświadczenia woli tylko pozwanego, czy też powoda. Proponowany § 2 art. 97 rozstrzyga tę kwestię stanowiąc, że orzeczenie sądu zastępuje także oświadczenie woli powoda. Jest to rozwiązanie racjonalne uchylające zarazem konieczność składania dodatkowego oświadczenia woli przez powoda i to w przewidzianej ustawą formie.

Dział IV. Nieważność czynności prawnej

Art. 98. § 1. Czynność prawna, której treść lub cel sprzeciwia się ustawie jest nieważna, chyba że co innego wynika z treści lub celu ustawy.
§ 2. Czynność prawna jest także nieważna albo dotknięta inną właściwą sankcją, jeżeli jej treść lub cel sprzeciwia się dobrym obyczajom.
§ 3. Naruszenie reguł dokonywania czynności prawnej tylko wtedy powoduje nieważność czynności prawnej, gdy wynika to z ustawy lub z jej celu albo z dobrych obyczajów.

Art. 99. § 1. Czynność prawna dokonana w zakresie działalności wymagającej zezwolenia władzy publicznej lub określonych ustawą uprawnień zawodowych, przez osobę nie mającą tego zezwolenia lub uprawnień, jest ważna, chyba że co innego wynika z treści lub celu ustawy.
§ 2. W przypadku określonym w § 1 nie można dochodzić spełnienia ani domagać się przyjęcia świadczenia, którego spełnienie jest zakazane ze względu na brak zezwolenia lub uprawnień. Do skutków niespełnienia albo odmowy przyjęcia tego świadczenia stosuje się odpowiednio przepisy o niemożliwości świadczenia z przyczyn, za które ponosi odpowiedzialność strona zobowiązana.

Art. 100. § 1. Jeżeli z treści lub celu ustawy nie wynika nic innego, ważność czynności prawnej dokonanej bez wymaganej przez ustawę zgody władzy publicznej zależy od udzielenia zgody; w razie udzielenia zgody po dokonaniu czynności prawnej czynność jest  ważna od chwili jej dokonania.
§ 2. Każda ze stron czynności prawnej może oświadczyć pozostałym, że stanie się wolna, jeżeli zgoda nie zostanie udzielona w wyznaczonym przez nią rozsądnym terminie. Czynność prawna jest nieważna po bezskutecznym upływie terminu, a gdy terminu nie wyznaczono, w ciągu roku od dokonania czynności.

Art. 101. § 1. Jeżeli nieważnością jest dotknięta tylko część czynności prawnej, inne części pozostają w mocy, chyba że co innego wynika z treści lub celu ustawy lub z dobrych obyczajów. 
§ 2. Czynność prawna jest nieważna, jeżeli jej treść lub inne okoliczności wskazują, że bez części dotkniętych nieważnością nie zostałaby dokonana, chyba że z treści lub celu ustawy albo dobrych obyczajów wynika co innego, w szczególności, że w miejsce postanowień nieważnych wchodzą odpowiednie przepisy ustawy.
§ 3. Przepisy paragrafów poprzedzających stosuje się odpowiednio do ustalenia wpływu nieważności części postanowienia czynności prawnej na jego inne części.

Art. 102. Jeżeli nieważna czynność prawna spełnia przesłanki ważności innej czynności, której skutki odpowiadają skutkom zamierzonym przez strony na tyle, że możliwe jest przyjęcie, że ta inna czynność zostałaby dokonana,, należy przyjąć, iż dokonano tej innej czynności.

Art. 103. § 1. Nie można przez czynność prawną wyłączyć ani ograniczyć uprawnienia do przeniesienia, obciążenia, zmiany lub zniesienia prawa (rozporządzenie prawem), jeżeli według ustawy jest ono zbywalne.
§ 2. Przepis powyższy nie wyłącza dopuszczalności zobowiązania się, że uprawniony nie dokona oznaczonych rozporządzeń prawem.

uzasadnienie

1. 	Wyodrębnienie działu poświęconego przepisom o sankcjach wadliwych czynności prawnych podyktowane jest znacznym ich rozbudowaniem w porównaniu ze stanem obecnie obowiązującym. Stan ten, oparty na syntetycznej formule art. 58 k.c., nie jest zadawalający. Prowadzi bowiem w praktyce do nazbyt schematycznego stosowania sankcji nieważności i tym samym częstokroć do niepotrzebnej ingerencji w wolę podmiotów dokonujących czynności prawnej. Proponowane zmiany służyć mają uelastycznieniu stosowanych sankcji, tak by były one proporcjonalne i wpływały na dokonywaną czynność prawną tylko w takim zakresie, w jakim jest to niezbędne z punktu widzenia chronionych interesów. Odpowiada to tendencjom dominującym we współczesnej cywilistyce, czego wyrazem są np. art. II: 7:301 i n. CFR.
2. 	Przepis art. 98, podobnie jak obecnie obowiązujący art. 58 k.c., określa podstawową sankcję przewidzianą w razie, gdy czynność prawna narusza ustawę lub obowiązujące w społeczeństwie polskim normy moralne. Przedmiotem naruszenia ma być „ustawa” a nie konkretny przepis. Pojęcie ustawy obejmuje zarówno normy wprost w ustawie wyrażone, jak i normy będące ich konieczną konsekwencją. Dlatego nie jest konieczne odwołanie się do dodatkowej klauzuli np. porządku publicznego czy obejścia ustawy, które miałyby zapewniać poszanowanie norm wprost w ustawie nie wyrażonych. Normy moralne wyrażone zostały za pomocą klauzuli generalnej dobrych obyczajów. Jest to równoznaczne z odejściem od socjalistycznej klauzuli zasad współżycia społecznego na rzecz klauzuli silnie zakorzenione zarówno w tradycji polskiej (k.z.), jak i kontynentalnej tradycji europejskiej (odwołuje się do niego np. art. 1133 k.c.franc., art. 138 k.c.niem., art. 19 ust. 2 i 20 ust. 1 szwajc.k.z., art. 3: 40 k.c.holend.). 
3. 	W art. 98 w wyrazisty sposób odróżniono przypadki, w których z ustawą lub dobrymi obyczajami koliduje treść lub cel czynności prawnej, od sytuacji, w których wadliwość dotyczy innych aspektów dokonania czynności, a w szczególności procedury jej dokonania: trybu, obowiązków informacyjnych, miejsca, czasu. Przypadki te rozróżniano także pod rządem art. 58 k.c., jednakże nie osiągnięto zgodności co do tego, czy są one wszystkie objęte zakresem zastosowania przepisu. Wyraźne rozstrzygnięcie tej kwestii jest zatem pożądane z punktu widzenia pewności prawa. 
4. 	Rozróżnienie na „treść lub cel czynności” wynika z utrwalonej tradycji dotyczącej interpretacji art. 58 k.c. a także jest przejęte z brzmienia art. 3531 k.c. Treść czynności to jej postanowienia. Cel czynności to zwykle cel wspólny albo cel jednej ze stron uświadamiany przez drugą. Wyjątkowo możliwa jest jednak sytuacja, w której nieważność wynikać będzie z celu jednostronnego, jeżeli godzi on w interesy drugiej strony. Brak wzmianki o wspólnym celu wynika także z tego, że przepis dotyczy również czynności jednostronnych.
5. 	Art. 98 § 1 wskazuje wyraźnie, że także w przypadku sprzeczności treści lub celu czynności z ustawą nie zawsze znajdzie zastosowanie sankcja nieważności. Myśl tę wyraża również art. 58 § 1 k.c. przez sformułowanie: „chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek”. Takie brzmienie przepisu sugeruje jednak, że sankcja nieważności jest wyłączona tylko w sytuacjach, w których przepis wyraźnie przewiduje inny skutek. Jest to ujęcie zbyt wąskie i nie uwzględnia, że nie tylko treść naruszanej normy, ale także jej cel może sprzeciwiać się sankcji nieważności (jest to bardzo szeroko uznawane w literaturze zagranicznej). W tym ostatnim przypadku ustalenie właściwej sankcji będzie następować w drodze wykładni naruszonej normy. Sąd powinien dążyć do określenia w drodze wykładni takiej sankcji, której skutek odpowiada najlepiej celowi naruszanej normy. Inspiracją mogą być rozwiązania przewidziane przez ustawodawcę dla innych przypadków; nie można jednak również wyłączyć sytuacji, w której celowi normy odpowiadać będzie jedynie sankcja, nie mająca swojego odpowiednika w wyraźnych rozstrzygnięciach ustawodawczych. 
6. 	Mimo, że art. 58 § 2 k.c. o tym wyraźnie nie wspomina, nie budzi wątpliwości, że ustawa może przewidywać inny niż nieważność skutek naruszenia dobrych obyczajów (tak np. obecnie w przypadku wyzysku – art. 388 k.c. czy niedozwolonych postanowień umownych – art. 3851 § 1 k.c.). Wyrażenie tej myśli w art. 98 § 2 k.c. ma zatem charakter wyłącznie porządkujący. Przepis ten wskazuje jednak również, że inna niż nieważność sankcja naruszenia dobrych obyczajów może wynikać z samych dobrych obyczajów. Rozwiązanie takie może prima facie budzić wątpliwości, ponieważ wśród norm moralnych akceptowanych w społeczeństwie trudno byłoby wskazać na normy wprost określające sankcje czynności sprzecznych z dobrymi obyczajami. Rzecz jednak w tym, że normy moralne mogą sprzeciwiać się zastosowaniu sankcji nieważności w sytuacji, w której prowadziłoby to do dalszego pogorszenia sytuacji podmiotu, którego interesy – wbrew dobrym obyczajom – czynność prawna narusza (przykład: nieważność czynności nadmiernie ograniczającej wolność osobistą może prowadzić do pozbawienia wynagrodzenia strony, która faktycznie stosowała się do tego ograniczenia). W tego rodzaju sytuacjach określenie skutków czynności należeć będzie w istocie do sądu, który powinien poszukiwać takiej sankcji, która w konkretnych okolicznościach będzie czynić zadość potrzebie ochrony naruszonych interesów. Adekwatną sankcją może być np. możliwość unieważnienia umowy tylko przez jedną ze stron lub nieważność, która może być uwzględniona z urzędu tylko na korzyść strony chronionej.  
7. 	Proponowane w art. 98 § 3 rozwiązanie oparte jest na założeniu, że naruszenia natury proceduralnej, gdy prawa i obowiązki wynikające z czynności prawnej nie kolidują z ustawą ani dobrymi obyczajami, nie uzasadniają zazwyczaj zastosowania surowej sankcji nieważności. Wystarczające zwykle jest tu zastosowanie sankcji odszkodowawczej, administracyjnej lub karnej. Nie jest to jednak reguła bezwzględna, ponieważ interes publiczny może niekiedy przemawiać za zastosowaniem sankcji nieważności (np. zawarcie umowy z naruszeniem obligatoryjnej procedury przetargowej).
8. 	Art. 99 i 100 regulują często występujące w praktyce sytuacje, w których zastosowanie sankcji nieważności nie jest rozwiązaniem optymalnym. Rozwiązania przewidziane w tych przepisach stanowić mają elastyczną i proporcjonalną reakcję ustawodawcy na naruszenie przepisów ustawy.
9.	Art. 99 stanowi nowość i dotyczy przypadku, w którym czynność prawna jest dokonywana w zakresie działalności gospodarczej, której wykonywanie wymaga zezwolenia organu władzy publicznej albo określonych ustawą uprawnień zawodowych. Podstawową intencją przepisu jest ochrona interesów osób, które dokonują czynności z osobą, która nie ma wymaganego ustawą zezwolenia albo uprawnień zawodowych (np. brak licencji na transport osób). Trudno bowiem oczekiwać, by w każdym przypadku, w którym wymagania takie są przewidziane przez ustawę względem jednej ze stron, druga strona kontrolowała to, czy są one spełnione. W takich przypadkach częstokroć będzie uzasadnione zrezygnowanie z sankcji nieważności. Sankcja ta powoduje, że kontrahent strony dokonującej czynności bez zezwolenia albo uprawnień może być zmuszony do zwrotu świadczenia (jako nienależnego), a odpowiedzialność tej strony ograniczona jest do ujemnego interesu umowy (culpa in contrahendo). Nie można jednak również uznać, że czynność jest w pełni skuteczna, gdyż powodowałoby to, iż dłużnik mógłby sądownie zostać zmuszony do spełnienia świadczenia, w sytuacji w której jest to zabronione przez ustawę pod sankcją grzywny albo nawet stanowi przestępstwo (wzgląd na spójność systemu prawa). Rozwiązanie powyższego problemu polega na zrównaniu sytuacji, w której dłużnik odmawia spełnienia świadczenia zabronionego albo w której wierzyciel odmawia jego przyjęcia (a powinien mieć możliwość odmowy) z sytuacją, w której spełnienie świadczenia jest niemożliwe z przyczyn, za które ponosi odpowiedzialność osoba zobowiązana. Oznacza to, że kontrahent strony, która zawierała umowę bez wymaganego zezwolenia albo uprawnień, będzie mógł odstąpić od umowy (odpowiednio do art. 493 § 1 k.c.), a „nieuprawniona” strona będzie odpowiadała kontraktowo w zakresie dodatniego interesu umowy (ponosi ona zatem ryzyko braku uprawnień).  W razie spełnienia świadczenia (dłużnik je dobrowolnie spełnia a wierzyciel przyjmuje) nie będzie uzasadnione żądanie jego zwrotu (nie podważa to spójności systemu prawa, gdyż do naruszenia ustawy już doszło) a dłużnik będzie odpowiadał za jego należyte wykonanie według zasad ogólnych.
10. 	Art. 100 dotyczy sytuacji, w której ustawa wymaga zgody organu władzy publicznej na dokonanie konkretnej czynności. Właściwa wydaje się tu sankcja bezskuteczności zawieszonej. Powoduje ona jednak niepewność co do tego, jak długo będzie istniał stan zawieszenia, wyznaczenie terminu organowi publicznemu nie wchodzi bowiem w rachubę. Procedura uzyskania zgody może się istotnie wydłużyć (jest to szczególnie istotne w warunkach polskich), trudno zaś zobowiązywać strony lub stronę, która nie wiedziała o konieczności uzyskania zezwolenia, by pozostawała w niepewności co do skuteczności czynności przez dłuższy okres czasu. Tym negatywnym konsekwencjom bezskuteczności zawieszonej zapobiegać będzie możliwość wyznaczenia przez każdą ze stron rozsądnego terminu, w którym jeżeli zezwolenie nie zostanie udzielone, strona będzie wolna, a czynność nieważna. Negatywnym konsekwencjom przedłużającej się niepewności zapobiega § 2. Udzielenie zezwolenia działać będzie ex tunc, co jest korzystne w sytuacji, w której mimo początkowej bezskuteczności czynności, doszło do faktycznego spełnienia świadczeń.
11. 	Ze względu na wzrastające znaczenie problematyki nieważności częściowej uregulowano ją w odrębnym przepisie na wzór nowoczesnych ustawodawstw. Przepis ten ma zastosowanie we wszystkich przypadkach, w których czynność prawna jest nieważna (także np. ze względu na niezachowanie wymaganej formy). 
12. 	Art. 101 § 1 nawiązuje do art. 58 § 2 k.c. oraz art. 56 § 2 k.z., wskazując, że regułą wyjściową jest brak wpływu nieważnych części czynności na pozostałe części. Wyjątek od tej reguły  może wynikać jednak –z pierwszeństwem przed ustaleniami dotyczącymi woli stron – z brzmienia ustawy, jej celu (np. w razie sprzedaży rzeczy cudzej, która zawiera postanowienie, z którego wynika, że sprzedawca ma uzyskać posiadanie rzeczy na drodze przestępstwa, nie można badać, czy strony zawarłyby taką umowę także w razie nieważności tego postanowienia; wzgląd na poszanowanie systemu prawa nakazuje wówczas uznać nieważność całej czynności) a także z dobrych obyczajów (np. nie powinno się – z odwołaniem do woli stron - badać wpływu nieważności postanowienia przewidującego obowiązek utrzymywania relacji intymnych w zamian za wynagrodzenie, na całą resztę rozbudowanej umowy).  Wyjątek może polegać także na tym, że nieważność określonego postanowienia czynności pociągnie za sobą nieważność innego postanowienia, nierozerwalnie z tym pierwszym związanego, czynność pozostanie zaś ważna w pozostałym zakresie.
13. 	Przepis odwołuje się do pojęcia „część czynności” na wzór art. 58 § 3 k.c. zamiast pojęcia „postanowienie” czynności (jak w art. 56 § 2 k.z.), mimo że ową „częścią czynności” będzie najczęściej określone postanowienie (a ściślej skutki wynikające z określonego postanowienia). Jest to rozwiązanie bardziej elastyczne, umożliwia bowiem np. ograniczenie nieważności czynności do jej „części” rozporządzającej (skutku rozporządzającego) z zachowaniem skutku zobowiązującego, mimo że ów skutek rozporządzający nie jest wyrażony w odrębnym postanowieniu, lecz wynika z ustawy. 
14. 	Art. 101 § 2 jest w istocie rozwinięciem § 1 i chodzi w nim o przesądzenie, że także wola stron może decydować o nieważności pozostałych części czynności. § 2 wskazuje jednak równocześnie, że niekiedy czynność prawna może pozostawać w mocy mimo nieważności niektórych jej postanowień, niezależnie od tego, że jedna ze stron nie dokonałaby czynności o ograniczonych skutkach. Dotyczy to w szczególności sytuacji, w których nieważność niektórych postanowień wynika z naruszenia normy ustawowej chroniącej jedną ze stron (norma bezwzględnie wiążąca albo semiimperatywna). W tej sytuacji uznanie, że ważność pozostałych postanowień czynności zależy także od woli drugiej strony prowadziłoby zwykle do sytuacji, w której czynność byłaby całkowicie nieważna (strona ta mogłaby zwykle wykazać, że nie dokonałaby czynności o zmienionej na jej niekorzyść treści), przez co jeszcze bardziej dotkliwie naruszone zostałyby interesy strony chronionej.  Sens przepisu sprowadza się zatem do tego, by zwrócić uwagę podmiotów prawa cywilnego oraz sądów na to, że niekiedy wpływ nieważności części czynności na pozostałą część nie może być uzależniony od hipotetycznej woli obu stron. Przepisy ustawy są przywołane jako przykład, natomiast istotny cel regulacji sprowadza się do tego, by także w przypadkach wyraźnie przez ustawodawcę nieuregulowanych unikać sankcji nieważności całkowitej wtedy, gdy może być ona dla strony chronionej większym zagrożeniem niż utrzymanie ważności postanowienia naruszającego ustawę albo dobre obyczaje. 
15. 	Art. 101 § 3 reguluje sytuację, w której wadliwość czynności dotyka skutków wywołanych przez część pojedynczego postanowienia czynności prawnej (poszczególnych słów, fragmentów zdań). Odpowiednie zastosowanie § 1 i 2 oznaczać będzie, że – w zależności od konkretnych okoliczności - nieważność fragmentu postanowienia (jego nieskuteczność w tym zakresie) może pociągać za sobą nieważność całości postanowienia albo ograniczać się będzie wyłącznie do części wadliwej. 
	W założeniu art. 101 § 3 reguluje również problem tzw. redukcji utrzymującej skuteczność. 
Dotyczy zatem także sytuacji, w której zakres postanowienia jest nadmierny i z tego względu niedopuszczalny (np. wyłączenie odpowiedzialności także za winę umyślną lub rażące niedbalstwo albo zastrzeżenie swobodnego prawa wypowiedzenia umowy, w sytuacji w której dopuszczalne jest tylko wypowiedzenie z ważnych powodów). Przepis umożliwia – jeżeli nie sprzeciwia się to treści lub celowi ustawy albo dobrym obyczajom – „zredukowanie” nadmiernego postanowienia do dopuszczalnego zakresu. Częścią postanowienia w rozumieniu przepisu może być także myślowo wyodrębniona część określonej liczby  (np. zbyt długi czas trwania stosunku może być zredukowany do okresu dopuszczalnego). Pod pojęciem nieważności części postanowienia kryje się bowiem w istocie stwierdzenie, że w określonej części postanowienie nie wywołuje skutków prawnych. 
16. 	Analizy prawnoporównawcze, jak również dorobek polskiej doktryny i judykatury wskazuje, że zasadne jest uregulowanie w nowym kodeksie instytucji konwersji (art. 102). Odpowiada ona w pełni ogólnemu założeniu, by skutki naruszenia ustawy lub dobrych obyczajów wpływały na skuteczność czynności w sposób proporcjonalny. Bardziej czytelna i z punktu widzenia dogmatycznego bardziej operatywna wydaje się przy tym formuła „skutkowa” zastosowana w k.c.holend. niż rozwiązanie przyjęte w k.c.niem. Kodeks niemiecki posługuje się wprawdzie sformułowaniem bardziej syntetycznym, lecz jest ono przez to mniej precyzyjne.
17. 	Art. 103 jest niemalże kopią dotychczasowego art. 57 k.c. Zmiana polega na wprowadzeniu do treści przepisu definicji pojęcia „rozporządzenie” (w znaczeniu czynności rozporządzającej). Definicja ta ma postać tzw. definicji nawiasowej i stanowi, że rozporządzenie to przeniesienie, obciążenie, zmiana lub zniesienie prawa. Jej przydatność wynika z faktu, że terminem „rozporządzenie” ustawa posługuje się w wielu miejscach, m.in. w przepisach o ograniczonej zdolności do czynności prawnych, warunku, własności, współwłasności (obecne art. 17, 92, 140, 169, 198, 199 k.c.). 

Dział V. Forma oświadczenia woli

Art. 104. § 1. Oświadczenie woli może zostać złożone w dowolnej formie, chyba że ustawa lub czynność prawna wymaga zachowania formy szczególnej.
§ 2. Do podstawowych form szczególnych należy forma: dokumentowa, pisemna, elektroniczna, pisemna z poświadczoną datą, pisemna z poświadczonym podpisem, akt notarialny.

Art. 105. Dokumentem jest informacja obejmująca treść oświadczenia woli lub innego oświadczenia, utrwalona w sposób umożliwiający jej zachowanie i odtworzenie.

Art. 106. Dla zachowania formy dokumentowej należy złożyć oświadczenia woli w postaci dokumentu w sposób umożliwiający ustalenie osoby składającej oświadczenie.

Art. 107. § 1. Dla zachowania formy pisemnej  wystarcza złożenie własnoręcznego podpisu na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli.
§ 2. Do zawarcia umowy w formie pisemnej wystarcza wymiana dokumentów obejmujących treść oświadczeń woli, z których każdy jest podpisany przez jedną ze stron, lub dokumentów, z których każdy obejmuje treść oświadczenia woli jednej ze stron i jest przez nią podpisany.

Art. 108. § 1. Dla zachowania formy elektronicznej należy złożyć oświadczenia woli w postaci danych elektronicznych, do których dołączono lub które logicznie powiązano z podpisem elektronicznym w sposób umożliwiający identyfikację składającego oraz wykrycie każdej późniejszej zmiany treści takiego oświadczenia.
§ 2. Jeżeli z ustawy lub czynności prawnej nie wynika nic innego, złożenie oświadczenie woli w formie elektronicznej spełnia wymóg złożenia oświadczenia woli w formie pisemnej.

Art. 109. Jeżeli ustawa lub porozumienie stron uzależniają ważność czynności prawnej od daty pewnej, czynność taka dochodzi do skutku z chwilą poświadczenia daty przez notariusza.

Art. 110. § 1. Czynność prawna jest skuteczna względem osób nieuczestniczących w jej dokonaniu w następujących przypadkach ustalenia daty pewnej:
1)	w razie poświadczenia daty przez notariusza – od chwili poświadczenia;
2)	w razie umieszczenia na obejmującym czynność prawną dokumencie jakiejkolwiek wzmianki przez organ państwowy albo organ jednostki samorządu terytorialnego – od daty tej wzmianki;
3)	w razie stwierdzenia dokonania czynności prawnej w jakimkolwiek dokumencie publicznym – od daty tego dokumentu;
4)	w razie opatrzenia dokumentu elektronicznego datą pewną w sposób określony odrębnymi przepisami – od tej daty.
§ 2. W razie śmierci jednej z osób podpisanych na dokumencie, datę złożenia przez tę osobę uważa się za pewną - od daty śmierci tej osoby.

Art. 111. Dla zachowania formy pisemnej z poświadczonym podpisem należy, ponad wymagania przewidziane dla formy pisemnej, opatrzyć dokument notarialnym poświadczeniem własnoręczności podpisu osoby składającej oświadczenie woli.

Art. 112. Dla zachowania formy aktu notarialnego należy złożyć oświadczenie woli w postaci dokumentu sporządzonego przez notariusza w sposób określony odrębnymi przepisami.

Art. 113. § 1. Jeżeli ustawa wymaga dla umowy formy szczególnej,  jej uzupełnienie lub zmiana wymaga zachowania tej samej formy.
§ 2. Jeżeli umowa została zawarta w formie pisemnej, elektronicznej lub dokumentowej, jej rozwiązanie za zgodą obu stron, jak również odstąpienie od umowy albo jej wypowiedzenie wymaga zachowania formy dokumentowej, chyba że ustawa lub umowa stanowi inaczej. 
§ 3. Jeżeli umowa została zawarta w innej formie szczególnej, jej rozwiązanie wymaga zachowania takiej formy, w jakiej umowa została zawarta; natomiast dla odstąpienia od umowy albo jej wypowiedzenia wystarcza forma pisemna.

Art. 114. Osoba nie mogąca pisać, lecz mogąca czytać może złożyć oświadczenie woli w formie pisemnej bądź w ten sposób, że uczyni na dokumencie tuszowy odcisk palca, a obok tego odcisku inna osoba wypisze jej imię i nazwisko umieszczając swój podpis, bądź też w ten sposób, że zamiast składającego oświadczenie podpisze się inna osoba, a jej podpis będzie poświadczony przez notariusza lub wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starostę lub marszałka województwa z zaznaczeniem, że został złożony na życzenie nie mogącego pisać, lecz mogącego czytać.

Art. 115. Przepisy niniejszego działu stosuje się odpowiednio do innych oświadczeń, niż oświadczenia woli.

Uzasadnienie

1. 	Jednym z podstawowych założeń projektowanej regulacji przepisów o formie było uporządkowanie dotychczasowej terminologii, począwszy od samego tytułu Działu poświęconego formie. W doktrynie wielokrotnie podnoszono, że obecnie przyjęty  tytuł Działu III „Forma czynności prawnych” nie odpowiada rzeczywistemu przedmiotowi regulacji, którym w  istocie jest forma jednego tylko z elementów czynności prawnej, a mianowicie oświadczania woli. Uznając te zastrzeżenia za słuszne, proponowana regulacja wprowadza nowy tytuł „Forma oświadczenia woli”. Zmiana ma przy tym znaczenie wyłącznie porządkowe i dydaktyczne.
2. 	Zasada swobody formy (art. 104) stanowi koronną, powszechnie uznaną także w innych ustawodawstwach (między innymi w prawie niemieckim, szwajcarskim, holenderskim, francuskim, a także w systemie common law), zasadę określającą sposób złożenia oświadczenia woli. Aktualnie jest ona wyrażona w art. 60 k.c. Usytuowanie tego przepisu poza Działem III Tytułu IV Księgi pierwszej Kodeksu cywilnego nie jest rozwiązaniem w pełni trafnym, po pierwsze z uwagi na rozbicie regulacji formy oświadczenia woli, a po drugie z uwagi na zaistniałe na tym tle dylematy dotyczące samego rozumienia formy oświadczenia woli. Z tych względów, uzasadnione wydaje się przeniesienie regulacji swobody formy oświadczenia woli do Działu V, poświęconego wyłącznie przepisom o formie. Takie rozwiązanie stanowi również konsekwencję odrębnego zdefiniowania pojęcia oświadczenia woli w art. 1 Działu I. 
	Zgodnie z tradycyjnym ujęciem, zasada swobody formy powinna być rozumiana jako możliwość dowolnego, pod względem sposobu, wyrażenia oświadczenia woli,
o ile w danym przypadku nie jest przewidziany wymóg zachowania formy szczególnej. Proponowany art. 104 § 1 wyraża zatem nie tylko zasadę swobody formy, ale jednocześnie wiąże pojęcie formy szczególnej z wynikającym z ustawy lub z czynności prawnej, obowiązkiem zachowania określonej formy. Ponadto, proponowany przepis przewiduje uzupełnienie regulacji art. 60 k.c., poprzez wskazanie, jako źródła obowiązywania formy szczególnej także czynności prawnej.  
	Novum, gdy chodzi o dotychczasowe unormowanie regulacji formy, jest ustawowe określenie w § 2 katalogu podstawowych typów formy szczególnej, co wydaje się być rozwiązaniem pożytecznym przez wzgląd na zachowanie pewnego porządku i przejrzystości regulacji. W tym zakresie projekt nawiązuje do regulacji zawartej w prawie niemieckim, które w § 126 - 129 BGB wymienia kilka szczególnych rodzajów formy: pisemną, elektroniczną, tekstową, aktu notarialnego i urzędowe poświadczenie.
Do katalogu podstawowych form szczególnych zaliczono: formę dokumentową, formę pisemną i jej kwalifikowane postaci oraz formę elektroniczną. Kolejność wymienienia ma wskazywać na regułę zastępowalności form o niższym stopniu sformalizowania przez formy o wyższym stopniu sformalizowania. 
	Jedną z bardziej doniosłych zmian jest propozycja zniesienia ustawowego rygoru formy ad probationem. Idea ta od dawna pojawiała się w pracach Komisji Kodyfikacyjnej, czemu dano wyraz w postaci istotnego ograniczenia  zastosowania formy ad probationem nowelizacją Kodeksu cywilnego z 14 lutego 2003 r. W Zielonej Księdze Kodeksu cywilnego za całkowitą likwidacją tej formy wymieniano przede wszystkim argument, że niepotrzebnie formalizuje obrót oraz, że w większości ustawodawstw nie jest ona znana i nawet we Francji, skąd się wywodzi, doszło do znacznego ograniczenia jej zastosowania. Rezygnacja z formy ad probationem oznacza, że podstawowym skutkiem uchybienia wymogowi formy szczególnej wynikającemu z ustawy lub z czynności prawnej staje się, co do zasady, rygor ad solemnitatem.
	Określony w § 2 art. 104 projektu katalog ma obejmować tylko te postaci form, które w zasadzie mogą być zastosowane do wszystkich czynności prawnych. Katalog ma przy tym charakter otwarty, dzięki czemu nie zachodzi potrzeba wymienienia w nimi form szczególnych przewidzianych dla dokonania określonych czynności prawnych (np. formy testamentu holograficznego, formy zawarcia małżeństwa, czy formy weksla). Ponadto, powinno być jasne, że także same strony mogą dla dokonywanej przez nie czynności prawnej określić odrębny, nieuregulowany ustawowo, typ formy szczególnej.
3. 	Użycie terminu „dokument” w przepisach prawa cywilnego wskazuje na ogromną różnorodność dokumentów zarówno pod względem rodzajowym, jak i pod względem realizowanych funkcji. Ten stan rzeczy dodatkowo potęguje fakt, iż ustawodawca na równi z pojęciem dokumentu używa wielokrotnie takich wyrażeń, jak np. „pismo”, „pisemna forma czynności prawnej”, „pokwitowanie” „akt notarialny”. Wprowadzenie ustawowej definicji dokumentu, poprzez ustalenie znaczenia jednego z podstawowych terminów prawa cywilnego, realizuje cele porządkowe, a przy okazji jednoznacznie zrywa z tradycyjnym rozumieniem tego pojęcia jako informacji utrwalonej wyłącznie w postaci pisma, dając w ten sposób wyraz szerokiemu ujęciu dokumentu.
	Projektowana regulacja definiuje dokument w art. 105 sformułowana została przy zastosowaniu kryterium mieszanego, przedmiotowo – funkcjonalnego.
	Przede wszystkim nawiązuje ona do ujęcia dokumentu, jako przekazu woli ludzkiej, co bazuje na etymologii słowa documentum, stanowiącego połączenie łacińskich do, dare – dawać, przekazywać i mens – oznaczających myśl, zamiar. Konstytutywną cechą dokumentu w świetle projektowanego przepisu jest zatem jego intelektualna zawartość – treść obejmująca różnego rodzaju oświadczenia, w tym oświadczenia woli. Jest przy tym jasne, że w takim ujęciu dla bytu dokumentu nie ma znaczenia, czy jest on podpisany. Oznacza to, że podpis nie jest koniecznym elementem dokumentu.
	Pod względem sposobu sporządzenia dokumentu, zaproponowana definicja jest technologicznie neutralna. Treść dokumentu może zostać zatem dowolnie ujawniona (znaki graficzne, dźwięk, obraz), a także utrwalona na dowolnym nośniku (papier, urządzenie informatyczne) i przy pomocy dowolnych środków (pióro, komputer, telefon komórkowy).  Granicę tej neutralności wyznacza jednak realizowana przez dokument funkcja dowodowa, która wymaga, aby sposób utrwalenia informacji umożliwiał jej zachowanie i odtworzenie. 
	Taki sposób zdefiniowania dokumentu nawiązuje do najnowszych trendów  prawodawstwa europejskiego. W przyjętym projekcie Common Frame of Reference pojęcie pisma odwołuje się do współczesnych osiągnięć w dziedzinie utrwalania i przekazywania informacji, odbiegając przy tym dość zdecydowanie od zwykłego rozumienia tego terminu. Według CFR pismo (writing) oznacza każdy sposób komunikacji i utrwalania oświadczeń lub informacji, który zapewnia ich zachowanie w formie materialnej lub w postaci, którą da się odtwarzać w postaci materialnej. 
	Sens komentowanej regulacji polega na ustaleniu konstytutywnych cech, jakimi powinien odznaczać się każdy dokument.  Nie ulega natomiast wątpliwości, że w pewnych sytuacjach, z uwagi na określony kontekst prawny, sporządzenie dokumentu może wymagać zachowania określonej postaci. Na przykład, w przypadku sporządzenia oświadczenia woli w formie pisemnej dokument będzie musiał przybrać postać pisma, na którym można będzie umieścić własnoręczny podpis osoby dokonującej czynności prawnej.  
4.	W projektowanym art. 106 wprowadzono formę dokumentową, jako nowy ustawowy typ formy szczególnej.
	O potrzebie jej uregulowania zadecydowały dwie podstawowe przyczyny. Po pierwsze, wobec zniesienia ustawowej formy ad probationem forma dokumentowa może w niektórych przypadkach zastąpić formę pisemną, liberalizując w ten sposób rygoryzm prawny. Po drugie, wprowadzenie tej regulacji prowadzi do stworzenia prawnych ram funkcjonowania formy, która obecnie jest już w obrocie powszechnie stosowana, a z uwagi na coraz bardziej dynamiczny rozwój nowych technologii, stale zyskuje na znaczeniu (jak np. poczta elektroniczna lub SMS).
	Pierwowzorem uregulowania formy dokumentowej stała się znana w prawie niemieckim forma tekstowa, która jest zastrzeżona w przypadku, gdy nie ma potrzeby dokonania czynności w formie pisemnej lub elektronicznej tj. opatrzenia dokumentu  kwalifikowanym popisem elektronicznym lub podpisem własnoręcznym, a wystarczający jest „ślad pisemny” pozwalający na określenie osoby składającej oświadczenie woli np. e-mail, telefaks itp. Forma tekstowa jest formą pośrednią pomiędzy formą pisemną (elektroniczną) a ustną. Zgodnie z regulacją niemiecką tekst zawierający oświadczenie woli musi być utrwalony w sposób możliwy do odtworzenia (odczytania), przy czym nie jest wymagane, aby był on przechowywany w sposób umożliwiający jego natychmiastowe odczytanie, bez używania dodatkowych urządzeń. Oświadczenie woli złożone w formie tekstowej może być zapisane w postaci elektronicznej, jednakże musi być ono możliwe do odczytania np. poprzez wyświetlenie na ekranie monitora, wydruk itp. Ustawa wymaga, aby na końcu dokumentu zawierającego oświadczenie woli w formie tekstowej został położony podpis składającego oświadczenie woli lub, aby składający oświadczenie został oznaczony w inny sposób umożliwiający identyfikację. W literaturze niemieckiej uznaje się, iż wymogi § 126b BGB wypełnia zarówno nałożenie na dokument zeskanowanego podpisu składającego oświadczenie woli, jak również nałożenie znaku graficznego umożliwiającego jego identyfikację. W formie tekstowej mogą być wydawane między innymi papiery wartościowe oraz polisy ubezpieczeniowe. Podobnie jak w prawie niemieckim kwestię formy tekstowej reguluje konwencja UNCITRAL o posługiwaniu się środkami komunikacji elektronicznej w umowach międzynarodowych z 2005 r. (normy konwencyjne odnoszą się do zawierania i wykonywania umów nie tylko za pomocą Internetu, ale także za pomocą innych środków komunikacji elektronicznej, byleby tylko transmisja danych miała miejsce za pomocą środków elektronicznych, magnetycznych, optycznych lub podobnych, obejmując tym samym dotychczasowe technologie takie jak telefaks, teleks czy telegram). 
	Zaproponowane ujęcie formy dokumentowej jest szersze niż ujęcie formy tekstowej w prawie niemieckim. Przede wszystkim, forma dokumentowa obejmowałaby swoim zakresem oświadczenia woli składane nie tylko w postaci tekstowej, ale również np. w postaci audialnej, lub audiowizualnej. 
5. 	Na forum Zespołu ds. regulacji czynności prawnych zwyciężyła ostatecznie koncepcja o tradycyjnym rozumieniu formy pisemnej, które sprzężono z obowiązkiem złożenia własnoręcznego podpisu. Normatywne ujęcie formy pisemnej zaproponowane w art. 107 pozostaje zatem, co do zasady, bez zmian w stosunku do aktualnego unormowania art. 78 § 1 k.c. Jedynie w celu zapewnienia większej przejrzystości, dotychczasową treść zdania drugiego § 1 art. 78 k.c. umieszczono w odrębnym paragrafie. 
	Sposób zdefiniowania formy pisemnej wskazuje na minimalny charakter przesłanek koniecznych do jej zachowania. Oznacza to, że wymóg formy pisemnej może zostać skutecznie zrealizowany przy zastosowaniu jednej z kwalifikowanych postaci formy pisemnej, jak forma pisemna z poświadczonym podpisem, z poświadczoną datą lub formy aktu notarialnego.
6. 	Projekt art. 108 zawiera propozycję wyodrębnienia expressis verbis formy elektronicznej na wzór ustawodawcy niemieckiego. Jednocześnie umieszczenie definicji formy elektronicznej w odrębnym przepisie jednoznacznie przesądza o tym, że stanowi ona odrębny, choć równoważny w stosunku do formy pisemnej, typ formy szczególnej. Takie rozwiązanie pozwala na rozstrzygnięcie od lat prowadzonej dyskusji w zakresie potrzeby wyróżnienia formy elektronicznej jako odrębnej formy czynności prawnej. 
	Określona w § 1 komentowanego przepisu konstrukcja formy elektronicznej różni się pod względem sposobu jej zdefiniowania w stosunku do aktualnego ujęcia z art. 78 § 2 k.c. Konsekwentnie realizowany postulat neutralności technicznej przy kodeksowym precyzowaniu przesłanek dochowania formy szczególnej doprowadził do wyeliminowania z opisu formy elektronicznej takich określeń jak: „bezpieczny podpis elektroniczny” czy „weryfikacja przy pomocy ważnego kwalifikowanego certyfikatu”. Dla zachowania formy elektronicznej istotne jest natomiast - po pierwsze: złożenie oświadczenia woli w postaci danych elektronicznych, - po drugie: dołączenie do nich lub logiczne z nimi powiązanie podpisu elektronicznego umożliwiającego identyfikację osoby dokonującej czynności prawnej, - po trzecie: zapewnienie integralności złożonego oświadczenia. Szczegółowe wymagania służące identyfikacji składającego oświadczenie woli i integralności samego oświadczenia powinny zostać określone w przepisach odrębnych.
	Istotny wpływ na zaproponowany sposób zdefiniowania formy elektronicznej miała konwencja UNCITRAL o posługiwaniu się środkami komunikacji elektronicznej w umowach międzynarodowych z 2005 r. Zgodnie postanowieniami Konwencji, jeżeli prawo zastrzega dla wiadomości lub umowy postać pisemną, bądź też określa skutki niezachowania tej postaci, wymóg ten jest spełniony przez elektroniczną wiadomość, jeżeli informacja w niej zawarta będzie dostępna, kiedykolwiek zajdzie taka potrzeba. Przesłanka ta zostaje spełniona także, gdy dostęp jest on-line na odległość. Nie ma potrzeby wysyłania wiadomości drugiej stronie za pomocą poczty elektronicznej. Jest to szczególnie istotne przy zawieraniu umów za pomocą wiadomości elektronicznych umieszczonych na interaktywnej stronie internetowej, czy w systemach zautomatyzowanych EDI. Konwencja nie przesądza o postaci wiadomości elektronicznej czy też umowy. W praktyce będzie to zapis danych elektronicznych, natomiast wizualizacja jest dowolna: tekst słowny, plik multimedialny, dźwiękowy itp. Istotna jest treść i dostępność ale już nie postać. Jeżeli natomiast prawo zastrzega dla wiadomości lub umowy wymóg złożenia podpisu przez stronę w dokumencie umowy lub wiadomości, bądź też określa skutki braku złożenia podpisu, wymóg ten jest spełniony w odniesieniu do elektronicznej wiadomości, jeżeli: a) istnieje metoda, która pozwala na identyfikację strony i umożliwia określenie zamiaru strony w odniesieniu do informacji zawartej w tej wiadomości; i (b) metoda ta jest albo: na tyle wiarygodna, na ile jest to konieczne ze względu na cel, dla jakiego elektroniczna wiadomość została wygenerowana lub przesłana, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności, łącznie z odpowiednią umową; lub samodzielnie bądź w połączeniu z innym środkiem dowodowym realizuje funkcje opisane w punkcie (a). Konwencja nie przesądza o technice i sposobie elektronicznej identyfikacji. Nie przesądza także o konieczności wykorzystywania, w przypadku gdy wymagany jest podpis strony w dokumencie lub komunikacie elektronicznym (konwencja tym samym rozróżnia postać pisemną, gdzie wystarczająca jest dostępność do komunikatu oraz formę dla której wymagane jest złożenie podpisu – co do zasady będzie to forma pisemna, chociaż ze względu na złożoność i różnorodność rozwiązań w różnych systemach prawnych, nie zawsze) podpisu elektronicznego, ani tym bardziej jego kwalifikowanej postaci oraz jego weryfikacji ważnym certyfikatem, czy też jego kwalifikowaną postacią. Dla zachowania formy elektronicznej wystarczająca jest metoda zapewniająca identyfikację, przy czym metoda ta powinna być wiarygodna na tyle, na ile wymaga tego cel wygenerowania lub przesłania komunikatu (konwencja ma także zastosowanie do wykonania umowy za pomocą komunikacji elektronicznej). Warto dodać, że forma jest także zachowana, nie tylko gdy metoda identyfikacji jako jedyna stanowi dowód, ale także w połączeniu z innymi dowodami (np. zeznaniami świadków). Widoczny jest tu wpływ regulacji konwencji wiedeńskiej. Natomiast nie stosując metody identyfikacji (a właściwie jej weryfikacji), nie jest dopuszczalny inny, samodzielny dowód. 
	Uznanie autonomiczności formy elektronicznej rozstrzyga wątpliwości, co do możliwości zastrzeżenia formy pisemnej z wyłączeniem dopuszczalności spełnienia tego wymogu przy użyciu formy elektronicznej i na odwrót. Zaproponowany art. 108 § 2 określa  wyraźnie względny charakter zasady równoważności pomiędzy formą pisemną i elektroniczną, która może zostać wyłączona na podstawie ustawy lub czynności prawnej. 	Wyodrębnienie formy elektronicznej usuwa także spór wokół możliwości posłużenia się tą formą  przez osoby mogące czytać lecz nie mogące pisać, co ma dodatkowe znaczenie wobec rezygnacji z uregulowania w nowym Kodeksie cywilnym zastępczych postaci podpisu. 
7.	Za celowe uznano wyraźne określenie pojęcia formy pisemnej z poświadczoną datą. Dotychczasowa regulacja art. 81 k.c. jest pod tym względem mało przejrzysta i jako taka sprawia problemy interpretacyjne, gdy chodzi o ustalenie pojęcia formy z datą pewną. 
	Przepis art. 109 projektu reguluje sytuację, gdy data pewna zastrzeżona została pod sankcją nieważności czynności prawnej (por. np. ustanowienie zastawu). Mając na względzie doniosłość tej sankcji projekt wymaga, aby datę pewną stwierdzał notariusz, jednakże niekoniecznie w chwili sporządzania dokumentu zawierającego oświadczenia woli stron, co mogłoby utrudnić obrót gospodarczy. Może tego dokonać w terminie późniejszym. W takim przypadku uważa się, że czynność prawna została dokonana w chwili poświadczenia daty przez notariusza.
	Z kolei art. 110 projektu reguluje sytuację, gdy data pewna zastrzeżona została ad eventum, to znaczy dla nadania czynności prawnej skuteczności prawnej względem osób trzecich (nieuczestniczących w dokonaniu czynności prawnej). W § 1 tego przepisu opisano cztery przypadki, gdy czynność prawna skądinąd ważna wywiera ów rozszerzony skutek – i to od chwili wskazanej w tych przepisach. Wśród tych przypadków znalazło się także (pkt. 1) poświadczenie daty przez notariusza, o czym wzmiankuje już art. 109 projektu, jako przesłanki ważności czynności prawnej. Jednakże wzmianka o nim w art. 110 jest konieczna, aby wyraźnie wskazać, że poświadczenie daty przez notariusza pełni podwójną rolę – także funkcję rozszerzonej skuteczności czynności prawnej.
W odrębnym § 2 wskazano na zupełnie inne zdarzenie prawne, a mianowicie na śmierć uczestnika czynności prawnej – jako przypadku wskazującego niezawodnie na to, że czynność prawna dokonana została przed datą jego śmierci.
8.	Forma pisemna z poświadczonym podpisem stanowi kwalifikowany typ formy pisemnej, dotąd nieuregulowany wyraźnie w k.c. Potrzeba wprowadzenia tej formy do regulacji kodeksowej jest uzasadniona przede wszystkim względami porządkowymi i stanowi konsekwencję określenia w art. 104 katalogu form szczególnych. 
	Forma pisemna z poświadczonym podpisem polega na urzędowym stwierdzeniu własnoręczności podpisu osoby dokonującej czynności prawnej na dokumencie obejmującym treść oświadczenia woli. Do zachowania tej postaci formy szczególnej konieczne jest zatem złożenie oświadczenia woli zgodnie z wymogami określonymi dla formy pisemnej oraz opatrzenie dokumentu urzędowym poświadczeniem podpisu osoby składającej oświadczenie woli. Forma ta stanowi kolejny szczebel w hierarchii typów formy pisemnej o wyższym niż zwykłe pismo stopniu sformalizowania. 
	Projektowany przepis nie precyzuje, co należy rozumieć przez urzędowe poświadczenie własnoręczności podpisu, pozostawiając tę kwestię przepisom szczególnym. Aktualnie, poświadczenie własnoręczności podpisu należy przede wszystkim do czynności notarialnych, regulowanych ustawą – Prawo o notariacie (art. 96 pkt. 1). Nie powinno przy tym ulegać wątpliwości, że dokument obejmujący oświadczenie woli w zakresie, w jakim jest objęty poświadczeniem zyskuje walor dokumentu urzędowego. Biorąc pod uwagę związane z dokumentem urzędowym domniemanie prawdziwości, należy stwierdzić, że podstawowa funkcja formy pisemnej z poświadczonym podpisem polega na bardziej pewnym stwierdzeniu pochodzenia dokumentu od określonej osoby.
9. 	W dotychczasowej regulacji kodeksowej brakuje określenia formy aktu notarialnego, które jest w całości unormowane w ustawie – Prawo o notariacie. W doktrynie pojawiły się jednak postulaty włączenia regulacji tej formy do Kodeksu cywilnego. Proponowana zmiana idzie w kierunku realizacji tych głosów, zwłaszcza, że uregulowanie formy aktu notarialnego w Dziale V stanowi konsekwencję przyjętego wstępnie założenia o ustawowym określeniu katalogu podstawowych typów form szczególnych. 
	W toku prac rozważano możliwość uregulowania formy aktu notarialnego w sposób całościowy. Ostatecznie zdecydowano się na przyjęcie rozwiązania kompromisowego. Projektowany art. 112 określa formę aktu notarialnego ramowo, pozostawiając szczegółowe wymagania Prawu o notariacie. Taka koncepcja pozwala z jednej strony na osiągnięcie założonego celu edukacyjnego i porządkującego, z drugiej na uniknięcie wprowadzenia na grunt materii kodeksowej rozbudowanej regulacji związanej z dokonywaniem czynności notarialnej polegającej na sporządzeniu aktu notarialnego.
	Według zaproponowanego ujęcia, trzonem konstrukcji formy aktu notarialnego jest stosownie sporządzony dokument obejmujący oświadczenie woli osoby dokonującej czynności prawnej. Z uwagi na przyjętą w art. 105 definicję dokumentu, określenie formy aktu notarialnego ma charakter elastyczny i nie można wykluczyć, że w przyszłości stanie się podstawą do jego sporządzenia również w postaci elektronicznej.
10.	Projektowany przepis art. 113 reguluje formę następczych czynności prawnych w odniesieniu do czynności modyfikujących (polegających na uzupełnieniu lub zmianie umowy) oraz w odniesieniu do czynności prowadzących do rozwiązania umowy za zgodą obu stron, w drodze odstąpienia od umowy albo jej wypowiedzenia.
Art. 113 § 1 stanowi, co do zasady, odpowiednik dotychczasowego art. 77 § 1 k.c., czyli w odniesieniu do czynności prawnych modyfikujących, przyjęto zasadę ekwiwalentności formy w której umowa została zawarta i formy czynności modyfikującej. W zaproponowanej wersji przepisu w stosunku do brzmienia art. 77 § 1 k.c. wprowadzono redakcyjną zmianę, polegającą na zastąpieniu dotychczasowego zwrotu „formy, jaką ustawa lub strony przewidziały w celu jej zawarcia” zwrotem „formy, w jakiej umowa została zawarta”. 
W odniesieniu do formy czynności prowadzących do zakończenia stosunku prawnego przez jego zgodne rozwiązanie, odstąpienie od umowy albo jej wypowiedzenie, przewidziano odrębne reguły dla sytuacji, gdy umowa główna została zawarta w formie pisemnej, elektronicznej lub dokumentowej oraz dla sytuacji, gdy umowa główna została zawarta w innej formie szczególnej. 
Art. 113 § 2 przewiduje wymóg formy dokumentowej ad solemnitatem dla rozwiązania, odstąpienia lub wypowiedzenia umowy zawartej w formie pisemnej, elektronicznej lub dokumentowej. Jednocześnie przewidziano, że zasada ta znajduje zastosowanie tylko wówczas, gdy w ustawie lub umowie nie postanowiono inaczej. 
Natomiast w art. 113 § 3, utrzymana została zasada ekwiwalentności formy dla rozwiązania za zgodą obu stron umowy zawartej w formie szczególnej innej niż pisemna, elektroniczna lub dokumentowa. Jednocześnie, na wzór obecnego art. 77 § 3 k.c. złagodzono rygor formy w odniesieniu do czynności odstąpienia lub wypowiedzenia umowy zawartej w formie szczególnej, dopuszczając w tych wypadkach zachowanie formy pisemnej. Trzeba jednak zauważyć, że w związku ze zniesieniem formy ad probationem, przewidziany w tym przepisie wymóg formy pisemnej jest zastrzeżony ad solemnitatem. 
11. 	Ponadto w art. 114 utrzymano treść art. 79 k.c. regulującego sposób złożenia oświadczenia woli w formie pisemnej przez osobę niemogącą pisać, lecz mogącą czytać.
	Natomiast zrezygnowano z regulacji zawartej w art. 80 k.c., który zastrzega formę aktu notarialnego dla składnia oświadczeń woli w formie pisemnej przez osobę niemogącą czytać. Przepis ten spotkał się z zasadniczą krytyką ze strony reprezentantów Związku Niewidomych, którzy wskazywali, że liczne są przypadki, gdy ociemniali prowadzą działalność gospodarczą lub społeczną i muszą w związku z tym podpisywać codziennie wiele dokumentów. Trudno w takich przypadkach wymagać zachowania formy aktu notarialnego. Także ociemniali, którzy nie prowadzą takiej działalności skarżą się na utrudnienia w dokonywaniu czynności prawnych zwłaszcza w stosunkach z bankami.
	Przepis ustanawiający tego rodzaju surowe wymagania formalne jest już przeżytkiem nieuwzględniającym nowoczesny obrót gospodarczy. Interes niewidomego nie wymaga jakichś szczególnych środków ochronnych. Może on bowiem zawsze korzystać z pomocy osoby, do której ma zaufanie, aby przeczytała mu dokument, który ma podpisać oraz może uchylić się od skutków swojego oświadczenia woli, jeżeli został wprowadzony w błąd co do treści podpisanego dokumentu. Także najnowocześniejszy kodeks cywilny Zachodniej Europy, jakim jest kodeks holenderski nie zawiera ze wspomnianych względów żadnych ograniczeń formalnych dla niewidomych podpisujących dokumenty. W Holandii są nawet niewidomi sędziowie, którzy wydają wyroki i je podpisują.
12.	Nowy przepis art. 115 projektu wskazuje na dopuszczalność odpowiedniego stosowania przepisów regulujących formę oświadczenia woli do innych oświadczeń – (zwłaszcza do oświadczeń wiedzy lub uczuć), jeżeli przepisy szczególne wskazują na zachowanie formy szczególnej.

Dział VI. Wady oświadczenia woli

Art. 116. Oświadczenie woli złożone w stanie zaburzenia czynności psychicznych, wyłączającego rozsądną ocenę skutków oświadczenia, jest nieważne. Jeżeli oświadczenie woli zostało złożone w stanie zaburzenia czynności psychicznych, domniemywa się, że zaburzenia te wyłączyły rozsądną ocenę skutków oświadczenia, jeżeli w chwili jego złożenia był ono rażąco niekorzystne dla osoby, która je złożyła. 

Art. 117. § 1. Kto złożył drugiemu oświadczenie woli pozostając w błędzie, ten może uchylić się od skutków prawnych oświadczenia, jeżeli nie złożyłby oświadczenia tej treści nie będąc w błędzie, a druga strona:
1)	błąd ten wywołała, chociażby bez swojej winy, jeżeli wiedziała albo powinna była liczyć się z tym, że jej działanie może wywrzeć wpływ na oświadczenie woli, lub
2)	błąd ten wywołała przez nieudzielanie informacji, której udzielenia wymagała ustawa, umowa lub dobre obyczaje albo przez naruszenie obowiązku udostępnienia środków lub metod korygowania omyłek we wprowadzanych danych, lub 
3)	wiedziała o błędzie lub mogła z łatwością błąd zauważyć i wbrew dobrym obyczajom nie zawiadomiła o tym będącego w błędzie, lub
4)	pozostawała w tym samym błędzie.
§ 2. Dokonując oceny, czy dobre obyczaje wymagały udzielenia przez drugą stronę określonych informacji, należy uwzględnić wszelkie okoliczności, w szczególności: poziom wiedzy wystarczający dla ich udzielenia; koszty, które należało ponieść w celu ich uzyskania; możliwość pozyskania informacji z innych źródeł, a także świadomość drugiej strony znaczenia tych informacji dla będącego w błędzie.
§ 3. Nie można uchylić się od skutków oświadczenia woli z powodu błędu, jeżeli z uwagi na stopień winy stron błąd nie daje się usprawiedliwić, a także wtedy, gdy składający oświadczenie zdawał sobie sprawę lub powinien był zdawać sobie sprawę z możliwości błędu.
§ 4. Przepisy § 1 - 3 stosuje się odpowiednio do składania oświadczeń woli nieoznaczonemu kręgowi adresatów.

Art. 118. Zniekształcenie oświadczenia woli w toku jego przesyłania ma takie same skutki, jak błąd przy złożeniu oświadczenia.

Art. 119. Jeżeli po uchyleniu się od skutków oświadczenia woli spowodowanego błędem druga strona niezwłocznie wyrazi wolę zmiany skutków czynności prawnej, tak jak rozumiał je składający oświadczenie, przyjmuje się, że czynność wywoływała te skutki od chwili dokonania. Nie dotyczy to błędu spowodowanego umyślnie przez drugą stronę.

Art. 120. Kto złożył oświadczenie woli wskutek bezprawnej groźby, ten może uchylić się od skutków prawnych oświadczenia, jeżeli druga strona wiedziała albo działając rozsądnie wiedziałaby, że składający oświadczenie obawiał się, iż w razie niezłożenia tego oświadczenia jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste lub majątkowe.

Art. 121. § 1. Kto złożył oświadczenie woli w szczególnych okolicznościach, takich jak: przymusowe położenie, stosunek zależności, niedoświadczenie, niezaradność życiowa, ten może uchylić się od skutków prawnych oświadczenia, jeżeli druga strona o tych okolicznościach wiedziała albo przy dołożeniu należytej staranności powinna była wiedzieć i sprzecznie z dobrymi obyczajami wykorzystała je uzyskując rażąco nadmierną lub nieuczciwie uzyskaną korzyść. 
§ 2. Jednakże oświadczenie woli jest nieważne, jeżeli ze względu na okoliczności wymagają tego dobre obyczaje, a zwłaszcza wtedy, gdy nie można oczekiwać, że wykorzystany podejmie działania wystarczające dla ochrony swych interesów. 

Art. 122. § 1. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli, które zostało złożone oznaczonej osobie, następuje przez złożenie jej oświadczenia, a w przypadku oświadczenia skierowanego do nieoznaczonego kręgu osób – przez złożenie oświadczenia osobie bezpośrednio zainteresowanej utrzymaniem wadliwego oświadczenia w mocy. 
§ 2. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli wywołuje skutek wsteczny od chwili złożenia tego oświadczenia. Jeżeli wymagają tego względy rozsądku i słuszności sąd, na żądanie strony, inaczej określi skutki uchylenia się.

Art. 123. Jeżeli przyczyna uchylenia się od skutków oświadczenia woli dotyczy jedynie części czynności prawnej, do niej ograniczają się skutki uchylenia się; w takim przypadku stosuje się przepisy o częściowej nieważności czynności prawnej.

Art. 124. § 1. Uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli wygasa z upływem roku, od dowiedzenia się o okolicznościach uzasadniających to uprawnienie oraz uzyskania swobody działania. 
§ 2. Uprawnienie do uchylenia się od skutków prawnych wygasa także, jeżeli uprawniony potwierdzi oświadczenie po rozpoczęciu biegu terminu do uchylenia się od niego. 

Art. 125. § 1. Na żądanie osoby uprawnionej do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli, sąd może, jeżeli wymagają tego względy rozsądku i słuszności, nadać czynności treść, jakiej można by oczekiwać, gdyby nie wystąpiły okoliczności uzasadniające uchylenie się. Przez czas trwania postępowania bieg terminu do złożenie oświadczenia o uchyleniu się ulega zawieszeniu, a w razie zmiany treści czynności – uprawnienie do uchylenia się wygasa. 
	§ 2. Sąd może zmienić treść czynności prawnej także na żądanie drugiej strony, jeżeli wystąpiła ona z tym żądaniem niezwłocznie po otrzymaniu oświadczenia o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli. Z żądaniem takim nie może wystąpić strona, która spowodowała błąd lub skorzystała z groźby. 
§ 3. Zmieniając treść czynności prawnej sąd określa chwilę, od której czynność prawną uważa się za zmienioną.

Art. 126. Osoba, której poza uprawnieniem do uchylenia się od skutków oświadczenia woli przysługuje uprawnienie z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, może dokonać wyboru między tymi uprawnieniami.

uzasadnienie

1. 	Projekt kontynuuje tradycję kodeksu zobowiązań oraz kodeksu cywilnego, w których wadom oświadczenia woli poświęcono odrębny dział.   
2. 	Art. 116 dotyczy oświadczeń woli złożonych w stanie zaburzenia czynności psychicznych, postanawiając – podobnie jak art. 82 k.c. – że oświadczenia takie są co do zasady nieważne. W odróżnieniu od regulacji obecnie obowiązującej art. 82 k.c., wzorem  art. 3:34 k.c.holend., art. 1 § 1 precyzuje jednak, że skutek taki następuje tylko wówczas, gdy zaburzenie spowodowało wyłączenie rozsądnej oceny skutków oświadczenia. Tym samym zrezygnowano ze zbyt wąskiego ujęcia, które nieważność wiązało z całkowitym brakiem świadomości po stronie składającego oświadczenie. Doktryna i judykatura nie były w stanie trzymać się ściśle tak sformułowanego kryterium. Przypisanie decydującego znaczenia możliwości rozsądnej oceny jest szczególnie istotne w przypadku oświadczeń składanych przez osoby, które nie są chore psychicznie albo niedorozwinięte umysłowo (np. osoby w podeszłym wieku). 
	Powołując się na omawianą wadę oświadczenia woli należy udowodnić zarówno zaburzenia psychiczne, jak i to, że skutkowały one brakiem możliwości rozsądnej oceny. O ile jednak udowodnienie zaburzeń, zwłaszcza gdy mają charakter trwały, nie powinno nastręczać nadzwyczajnych trudności, o tyle dowód, że in concreto wyłączyły one rozsądną ocenę, nie jest sprawą prostą. Trudności tej wychodzi naprzeciw - wzorem art. 3:34 k.c.holend. - art. 116 § 1 zd. 2 wprowadzając wzruszalne domniemanie, że zaburzenie czynności psychicznych wyłączyło rozsądną ocenę skutków oświadczenia woli, jeżeli w chwili dokonania czynności była ona niekorzystna dla osoby składającej oświadczenie. Odwołanie się do niedookreślonego pojęcia czynności „niekorzystnej” powinno pozwolić sądowi na elastyczne stosowanie domniemania z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnego przypadku.  
W art. 116 odstąpiono od dokonanego w art. 82 k.c. wyraźnego zrównania stanu braku świadomości ze stanem braku swobody, wynikającej z okoliczności wewnętrznych. Ma ono  znaczenie w tych przypadkach, w których brakowi swobody nie towarzyszy brak świadomości (np. dokonanie czynności w stanie głodu narkotycznego). Obecnie zastosowania formuła „zaburzeń psychicznych” jest wystarczająco pojemna, by objąć także tego rodzaju przypadki
3. 	Art. 117 poświęcony jest oświadczeniom woli złożonym pod wpływem błędu. Przepis jest wzorowany na art. II-7:201 CFR i w znacznej mierze odbiega od obecnie obowiązującego art. 84 k.c. Utrzymuje on zasadę, zgodnie z którą konsekwencją błędu jest możliwość uchylenia się od skutków oświadczenia woli. 
	Regulacja dotycząca błędu opiera się na założeniu, że negatywne konsekwencje złożenia oświadczenia pod wpływem błędu powinny obciążać stronę, której może być przypisana odpowiedzialność za powstanie tego błędu (zasada odpowiedzialności). Odpowiedzialność ta powinna być związana nie tylko z zawinionym działaniem strony, ale także wynikać z zależności kauzalnych i konstatacji, że negatywne skutki ziszczenia się określonych ryzyk powinny obciążać stronę, która na to ziszczenie miała decydujący wpływ. Opierając się na powyższych założeniach projekt nie przywiązuje znaczenia do rozróżnienia różnych postaci błędu, w szczególności błędu sensu stricto i pomyłki, błędu co do pobudki i błędu co do treści, błędu co do osoby czy też błędu co do okoliczności faktycznych i błędu co do prawa. Rozgraniczenie tych typów błędów w praktyce nastręczać może poważnych wątpliwości. Ponadto kazuistyka taka jest zbędna, gdyż koniec końców najistotniejsze z punktu widzenia wartościowań ustawodawcy jest to, czy błąd zadecydował o złożeniu oświadczenia woli oraz czy istnieją podstawy by przerzucić negatywne konsekwencje błędu na drugą stronę przez przyznanie stronie błądzącej możliwości podważenia skuteczności czynności prawnej. Linia podziału nie przebiega tu według takiego czy innego typu błędu, lecz według oceny postępowania stron stosownie do wskazań moralnych albo przyczynowych (zasada odpowiedzialności). Z tego względu uzasadnione wydaje się np. zrezygnowanie z przyjętej w art. 84 § 1 k.c. formuły błędu co do treści, gdyż zmusza ona do skomplikowanych zabiegów interpretacyjnych, w rezultacie których trzeba dojść np. do wniosku, że błąd co do osoby jest (może być) również błędem co do treści czynności.
	Podobnie jak art. 84 k.c. art. 117 stanowi, że możliwość powołania się na błąd istnieje tylko wówczas, gdy między błędem a dokonaniem czynności prawnej (ew. jej treścią) występuje zależność kauzalna (zwykło się to określać jako wymaganie istotności subiektywnej błędu). Projekt akceptuje również regułę, że błąd musi być istotny obiektywnie. W odróżnieniu jednak od mało czytelnego sformułowania art. 84 § 2 k.c. odwołującego się do zobiektywizowanego wzorca osoby składającej oświadczenie woli („i oceniał sprawę rozsądnie”), decydujące znaczenie przypisuje oglądowi drugiej strony („o czym druga strona wiedziała albo działając rozsądnie powinna była wiedzieć”). Jest to kryterium istotne. Obciążenie drugiej strony skutkami błędu powinno wchodzić w rachubę tylko wówczas, gdy ta druga strona mogła w ogóle brać pod uwagę, że określona okoliczność może wywrzeć wpływ na decyzję kontrahenta, gdyż tylko wtedy może dostosować do tego swoje działanie (zaniechanie). Sformułowanie art. 117 w odróżnieniu od art. 84 k.c. pozwala objąć tą odpowiedzialnością także okoliczności, o których druga strona in casu wie, nawet jeżeli takiej wiedzy nie możnaby wymagać od przeciętnej, rozsądnej osoby. 
	Podobnie jak art. 84 § 1 k.c. również art. 117 ogranicza możliwość powołania się na błąd do przypadków, w których druga strona przyczyniła się do błędu – doprecyzowując tę przesłankę w zakresie naruszenia obowiązków informacyjnych i uwzględniając specyfikę składania oświadczeń woli przez systemy teleinformatyczne – a także przypadków, w których druga strona o błędzie wiedziała lub mogła z łatwością błąd zauważyć. Dodane w ramach tej ostatniej przesłanki dodatkowe obostrzenie w postaci wymagania, by niezawiadomienie o błędzie nastąpiło wbrew dobrym obyczajom, uwzględnia, że niekiedy brak zawiadomienia może być usprawiedliwiony. Będzie tak w szczególności wówczas, gdy wiedza o błędzie została okupiona szczególnymi nakładami i trudno wymagać, by została „bezinteresownie” przekazana drugiej stronie (okoliczności te doprecyzowuje art. 117 § 2). 
	Przewidzianą w art. 117 § 1 zd. 2 pkt 2 przesłankę należy wyraźnie odróżnić od przesłanki wyrażonej w art. 117 § 1 zd. 1. Ta ostatnia dotyczy wiedzy (powinności wiedzy) o tym, że określona okoliczność jest dla składającego oświadczenie w ogóle istotna i wytycza potencjalną sferę odpowiedzialności drugiej strony. Ta pierwsza dotyczy natomiast wiedzy (powinności wiedzy) o tym, że składający oświadczenie był w błędzie co do tej okoliczności. 
	Podążając za projektem CFR oraz k.c.holend. i rozwiązaniami znanymi prawu angielskiemu (common mistake) i częściowo niemieckiemu (jako część szerszej koncepcji Störung der Geschäftsgrundlage) art. 117 § 1 zd. 2 pkt 3 przewiduje nowość w postaci możliwości powołania się na błąd także, gdy był to błąd wspólny. Błąd wspólny zachodzi, gdy strony pozostawały w błędzie co do tej samej okoliczności, o której wiedziały (powinny wiedzieć), że jest istotna dla co najmniej jednej z nich, a żadna ze stron nie wywołała tego błędu (np. błąd co do powierzchni nieruchomości wynikający z jej wadliwego pomiaru przez geodetę albo błąd co do autorstwa dzieła sztuki). Omawiany przepis oparty jest na założeniu, że w tego typu sytuacjach obie strony powinny ponosić ryzyko niekorzystnych konsekwencji wspólnego błędu. Ponadto, gdyby strony wiedziały o błędzie, to – działając rozsądnie – zawarłyby umowę o innej treści albo nie zawarłyby jej wcale. Jeżeli zatem treść umowy nie odpowiada temu, co najprawdopodobniej zostałoby uzgodnione między stronami, to umożliwienie podważenia tej umowy wydaje się rozwiązaniem najbardziej sprawiedliwym. 
	Zgodnie z art. 117 § 3 możliwość powołania się na błąd jest wyłączona, jeżeli z uwagi na stopień winy stron błąd nie daje się usprawiedliwić. Chodzi tu o przypadki, w których błąd jest wynikiem rażącego niedbalstwa po stronie składającego oświadczenie woli. Możliwość powołania się na taki błąd można uzasadnić tylko wówczas, gdy  zachowanie drugiej strony będzie w większym (wina umyślna) lub równym stopniu zawinione. Brak możliwości powołania się na błąd zachodzi również wówczas, gdy błądzący świadomie działał na własne ryzyko (czynności spekulacyjne).
	Inaczej niż art. 84 k.c. art. 117 nie przywiązuje znaczenia do rozróżnienia czynności na odpłatne i nieodpłatne. Rozróżnienie to pomijało tę okoliczność, że także podważenie czynności nieodpłatnej może prowadzić do negatywnych konsekwencji majątkowych dla drugiej strony. Także i w tym przypadku muszą zatem istnieć wystarczające podstawy dla obciążenia tej strony negatywnymi konsekwencjami błędu.
	Zaproponowane w art. 117 szerokie ujęcie błędu, a w szczególności rezygnacja ze znanej art. 84 k.c. kategorii błędu co do treści czynności, spowodowała, że projekt w zasadzie nie zawiera odrębnej regulacji dotyczącej podstępu. Podstęp polega na umyślnym wywołaniu błędu. Podstępne działanie drugiej strony mieści się zatem zawsze w ramach sytuacji, w której druga strona „przyczyniła się do błędu”. Podobnie jak przy błędzie zwykłym między spowodowaniem błędu a dokonaniem czynności musi istnieć zależność kauzalna. Podstępnie działający zawsze musi liczyć się z tym, że okoliczność, której dotyczy podstępnie wywołany błąd jest istotny z punktu widzenia decyzji o zawarciu umowy; gdyby bowiem nie sądził, że dana okoliczność jest istotna, to nie próbowałby wprowadzić stron w ten błąd. Trzeba także zauważyć, że podstępny charakter działania drugiej strony nie powoduje żadnej istotnej zmiany w zakresie możliwości podważenia skutków oświadczenia woli. Ze względu na winę umyślną drugiej strony, błąd nigdy nie będzie błędem niewybaczalnym (stopień winy drugiej strony będzie zawsze wyższy niż stopień winy błądzącego). Niemal wszystkie założenia dotyczące regulacji błędu prawnie doniosłego są zatem aktualne i sprawdzają się także w odniesieniu do podstępu. Dlatego też różnica między błędem zwykłym i błędem umyślnie wywołanym znalazła wyraz jedynie w art. 120. 
	Zbędne wydaje się szczegółowe uregulowanie sytuacji, w której błąd został wywołany przez osobę trzecią. Zastosowanie znajdzie tu ogólna reguła, zgodnie z którą podważenie skutków błędnego oświadczenia woli jest możliwe tylko, gdy druga strona o błędzie wiedziała albo z łatwością mogła się dowiedzieć.
4. 	Art. 118 jest odpowiednikiem art. 85 k.c., w odróżnieniu od tego ostatniego uwzględnia jednak, że do zniekształcenia oświadczenia woli może dojść również bez ingerencji określonej osoby trzeciej. 
5. 	Art. 119 stanowi powrót do wzorowanego na kodeksie cywilnym szwajcarskim art. 38 kodeksu zobowiązań, zgodnie z którym „Będący w błędzie nie może uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli, jeżeli druga strona oświadczy gotowość spełnienia świadczenia, które będący w błędzie byłby sobie zastrzegł, gdyby błąd nie był zaszedł”. Jest to rozwiązanie przyjmowane w nowszych regulacjach (kodeks holenderski i projekt CFR) i dobrze uzasadnione, ponieważ bez uszczerbku dla godnych ochrony interesów osoby, która złożyła oświadczenie woli pod wpływem błędu, chroni interesy jej kontrahenta. Rozwiązanie to jest wyłączone w razie umyślnego wprowadzenia w błąd, ponieważ nie można zmuszać strony błądzącej do pozostawania w relacji kontraktowej ze stroną, której zabiegi na etapie przedkontraktowym były rażąco nielojalne.
6. 	Zamieszczona w art. 120 regulacja dotycząca groźby odbiega od obecnego brzmienia art. 87 k.c., choć odwołuje się również do pojęcia groźby bezprawnej i zależności kauzalnej między groźbą a oświadczeniem, a także wiąże groźbę z obawą poważnego niebezpieczeństwa osobistego lub majątkowego. Różnica polega na tym, że możliwość uchylenia się od skutków oświadczenia woli jest w art. 120 uzależniona od tego, czy druga strona wiedziała (powinna była wiedzieć), że oświadczenie zostało złożone pod wpływem groźby uznawanej przez składającego oświadczenie za poważną. Rozwiązanie takie jednoznacznie wskazuje, że przepis obejmuje także przypadki, w których obawa składającego oświadczenia woli była nierozsądna, lecz druga strona o tej obawie wiedziała. Inaczej niż w art. 87 k.c. doniosłość groźby osoby trzeciej także zależy od wiedzy drugiej strony. Rozwiązanie to wydaje się bardziej prawidłowe, gdyż brak podstaw, by obciążać jedną ze stron nagannymi działaniami osób trzecich, z którymi nie ma ona nic wspólnego. Podobnie kwestię rozstrzyga art. II-7:206 CFR oraz art. 3:44 ust. 5 k.c.holend.
7. 	Art. 121 w istotny sposób modyfikuje przewidzianą w art. 388 k.c. regulację wyzysku. Przede wszystkim sytuuje tę problematykę, na wzór kodeksu zobowiązań i art. II-7:207 CFR oraz art. 3:44 ust. 4 k.c.holend., w ramach regulacji dotyczącej wad oświadczenia woli. Za takim rozwiązaniem przemawia podobieństwo sankcji (uchylenie się od skutków oświadczenia woli). Ponadto, podobnie jak art. II-7:207 CFR i art. 3:44 ust. 4 k.c.holend., art. 121 rozszerza przedmiotowy zakres zastosowania tradycyjnej instytucji wyzysku obejmując również przypadki, w których naganne moralnie wykorzystanie położenia drugiej strony nie prowadzi do rażącej dysproporcji świadczeń wzajemnych. W celu uniknięcia skojarzeń mogących skutkować ograniczeniem zastosowania przepisu tylko do umów wzajemnych, zasadne wydaje się odejście od dotychczasowego brzmienia art. 388 k.c. i położenie akcentu na skutek czynności w postaci uzyskania nadmiernej (w stosunku do oferowanego świadczenia, jak czyni to art. 7:207 projektu CFR). Pozwoli to na objęcie regulacją wyzysku także takich sytuacji jak np. uzyskanie – w szczególnych okolicznościach - nieoprocentowanej pożyczki. Istotna zmiana polega również na rezygnacji z zamkniętego katalogu okoliczności podmiotowych po stronie wykorzystanego uzasadniających uchylenie się od skutków oświadczenia woli. Sformułowanie jakiejkolwiek zamkniętej listy tych okoliczności musiałoby się skończyć – w sytuacjach nieobjętych wyliczeniem - odwoływaniem się do ogólnej klauzuli sprzeczności czynności prawnej z dobrymi obyczajami. Oczywiście szerokie ujęcie wyzysku nie może powodować, że objęte zostaną nim przypadki, w których niekorzystna dla jednej ze stron czynność była wynikiem niedołożenia przezeń należytej staranności (stąd wymaganie, że muszą tu zachodzić szczególne okoliczności, gdyż niestaranność strony nie jest szczególną okolicznością).  Ponadto przepis uwzględnia, że są sytuacje, w których na skutek szczególnych okoliczności jedna strona dokonuje czynności charakteryzującej się rażącym naruszeniem równowagi świadczeń, o czym druga strona wiedziała,  lecz mimo to tej drugiej stronie nie można z tego powodu poczynić zarzutu (np. określona osoba gwałtownie potrzebuje pieniędzy na bilet w celu opuszczenia kraju na zawsze i  w tym celu sprzedaje obraz osobie, która – nawet przy najlepszych chęciach -  jest w stanie zapłacić jej tylko połowę ceny rynkowej). 
Sankcją towarzyszącą nadużyciu okoliczności jest w zasadzie możliwość uchylenia się od skutków oświadczenia woli. Zasadą jest tu - przyjęty także w projekcie CFR i k.c.holend. - pozasądowy tryb unieważnienia czynności. Art. 121 § 2 umożliwia jednak również uwzględnienie nadużycia okoliczności z urzędu, co może doprowadzić – tak jak to przewiduje również  art. 388 k.c. – do zmiany treści czynności lub nawet jej unieważnienia. Możliwość działania przez sąd z urzędu jest tu istotna, gdyż przepis służy także ochronie interesów osób niezaradnych, które częstokroć nie są świadome przysługujących im praw i trudno oczekiwać, że uchylą się od skutków oświadczenia. Będzie ona miała w praktyce szczególne znaczenie w razie wystąpienia z powództwem przeciwko wykorzystanemu opartym na wadliwym oświadczeniu woli.  
8. 	Przepisy art. 122-126 dotyczą uprawnienia do uchylenia się od skutków oświadczenia woli. Obecnie obowiązująca regulacja art. 88 k.c. nie rozwiązuje szeregu istotnych kwestii i wymaga znacznego rozbudowania. 
9. 	Art. 122 § 1 i § 2 zd. 1 stanowią w istocie kodyfikację reguł przyjmowanych dotychczas zgodnie w doktrynie i orzecznictwie. Istotną nowość stanowi natomiast art. 122 § 2 zd. 2, przewidujący możliwość sądowej modyfikacji mocy wstecznej oświadczenia o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli (orzeczenie ma wówczas charakter konstytutywny, modyfikuje bowiem skutki złożonego oświadczenia woli). Możliwość ta, przewidziana również w art. 3: 53 par. 2 k.c.holend. dotyczy sytuacji, w których czynność prawna wywołała już skutki, których odwrócenie jest utrudnione. Jest ona szczególnie istotna w przypadku zobowiązań trwałych, co uznają doktryna i orzecznictwo niemieckie oraz część doktryny szwajcarskiej. Nowością jest również rezygnacja z formy pisemnej oświadczenia o uchyleniu się. Rozwiązanie takie odpowiada współczesnym tendencjom i jest również związane z odejściem od formy pisemnej zastrzeżonej dla celów dowodowych.  
10. 	Art. 123 uwzględnia, że przyczyny uzasadniające uchylenie się od oświadczenia woli mogą dotyczyć także tylko części czynności prawnej i w takim przypadku uchylenie się skutkuje nieważnością tylko tej części. Rozwiązanie takie jest przewidziane w art. II-7:213 CFR i uznawane w doktrynie niemieckiej oraz szwajcarskiej. Wpływ nieważności części czynności na pozostałą część powinien być oceniane przy zastosowaniu przepisu o częściowej nieważności czynności prawnej. 
11. 	Art. 124 § 1 określa terminy do uchylenia się od skutków oświadczenia woli. Terminy te są liczone od chwili dowiedzenia się o okolicznościach uzasadniających możliwość uchylenia oraz uzyskania swobody działania. Ta ostatnia okoliczność jest istotna w przypadku groźby oraz niektórych przypadkach nadużycia okoliczności (np. istnienia przymusowego położenia albo stosunku zależności). Przepis częściowo utrzymuje przewidziany w art. 88 § 2 k.c. termin roczny. 
	Art. 124 § 2 wprowadza znaną innym systemom prawnym (art. 1338 k.c.franc., § 144 k.c.niem., art. 3: 55 par. 1 k.c.holend., art. II- 7:211 CFR) instytucję potwierdzenia wadliwego oświadczenia woli. Potwierdzenie jest oświadczeniem woli, które musi być skierowana do drugiej strony (forma jest dowolna, tak by potwierdzenie mogło mieć miejsce w sposób dorozumiany).
12. 	Art. 125 projektu przewiduje możliwość żądania przez osobę uprawnioną do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli zmiany treści czynności przez sąd. Strona uprawniona nie powinna być bowiem stawiana przed prostą alternatywą: pełna skuteczność albo pełna nieskuteczność czynności. Względy moralne przemawiają częstokroć za tym, by przyznać sądowi możliwość zmiany treści czynności na żądanie strony uprawnionej, tak by odpowiadała ona temu, co najprawdopodobniej byłoby uzgodnione, w razie gdyby nie istniała okoliczność uzasadniająca uchylenie się od skutków oświadczenia woli.   Brak natomiast, jak się wydaje, podstaw, by możliwość żądania zmiany treści czynności prawnej przyznać także drugiej stronie. Działanie tej strony wiąże się co do zasady z negatywną oceną moralną i przyznanie jej tego prawa – równoznaczne z wyłączeniem prawa drugiej strony do uchylenia się od skutków oświadczenia woli- zdejmowałoby z tej strony znaczną część ryzyka związanego z nagannym działaniem. Postępując nagannie moralnie narażałaby się  -co najwyżej – na przystosowanie umowy do wymagań słuszności, co nie jest częstokroć żadnym ryzykiem dla tej strony. Możliwość zmiany treści czynności projekt CFR oraz k.c.holend. ogranicza do przypadku błędu oraz nadużycia okoliczności. Wydaje się jednak, że ta sama możliwość powinna dotyczyć podstępu oraz groźby. W razie zmiany umowy sąd powinien określić również, czy zmiana ta wywołuje skutek wsteczny czy jedynie prospektywny. W obu przypadkach zmiana powoduje wygaśnięcie prawa do uchylenia się od skutków oświadczenia woli.
13. 	Nowością jest art. 126, który uwzględnia potrzebę rozstrzygnięcia mogącej się pojawiać kolizji między przepisami o wadach oświadczenia woli a przepisami o niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu zobowiązania (zwłaszcza w zakresie rękojmi czy  niezgodności towaru z umową). W tym zakresie uzasadnione wydaje się przyznanie uprawnionemu swobodnego wyboru między uprawnieniami wynikającymi z wady oświadczenia woli oraz uprawnieniami ex contractu, tak jak czyni to w art. II- 7:216 CFR.

Dział VII. Zastrzeżenie warunku i terminu

Art. 127. § 1. Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych albo wynikających z właściwości czynności prawnej, składający oświadczenie woli może uzależnić skutki czynności prawnej od zdarzenia przyszłego i niepewnego (warunek) w ten sposób, że z jego zajściem skutki czynności prawnej powstają (warunek zawieszający) albo ustają (warunek rozwiązujący).
§ 2. Przepis § 1 stosuje się odpowiednio, gdy skutki czynności prawnej uzależniono od zdarzenia przeszłego albo trwającego w chwili dokonywania czynności, o którego wystąpieniu żadna ze stron nie wie i nie powinna była wiedzieć.

Art. 128. § 1. Jeżeli ziszczenie się warunku zależy wyłącznie od woli jednej ze stron i w umowie nie określono terminu, z upływem którego warunek ma się ziścić, druga strona może wyznaczyć rozsądny termin; po jego bezskutecznym upływie uważa się, że warunek się nie ziścił.
§ 2. Jeżeli ziszczenie się warunku zależy od zachowania się osoby trzeciej albo władzy publicznej i w umowie nie określono terminu, z upływem którego warunek ma się ziścić, każda ze stron może wyznaczyć rozsądny termin; po jego bezskutecznym upływie uważa się, że warunek się nie ziścił. Jeżeli obie strony wyznaczyły termin, decyduje upływ terminu wcześniejszego.

Art. 129. Skutki czynności prawnej dokonanej pod warunkiem powstają albo ustają z chwilą ziszczenia się warunku, chyba że zastrzeżono inaczej.

Art. 130. Warunkowo uprawniony może wykonywać wszelkie czynności, które zmierzają do zachowania jego prawa.

Art. 131. § 1. Jeżeli czynność prawna obejmująca rozporządzenie prawem została dokonana pod warunkiem, późniejsze rozporządzenia nim tracą moc z chwilą ziszczenia się warunku o tyle, o ile udaremniają lub ograniczają skutek ziszczenia się warunku.
§ 2. Jednakże, gdy na podstawie tego rozporządzenia osoba trzecia nabywa prawo lub zostaje zwolniona od obowiązku, stosuje się odpowiednio przepisy o ochronie osób, które w dobrej wierze dokonały czynności prawnej z osobą nieuprawnioną do rozporządzania prawem.

Art. 132. § 1. Jeżeli strona, której zależy na nieziszczeniu się warunku, przeszkodzi jego ziszczeniu się z naruszeniem dobrych obyczajów, następują skutki takie, jak by warunek się ziścił.
§ 2. Jeżeli strona, której zależy na ziszczeniu się warunku, doprowadzi do jego ziszczenia się z naruszeniem dobrych obyczajów, następują skutki takie, jak by warunek się nie ziścił.

Art. 133. Zastrzeżenie warunku niemożliwego, sprzecznego z ustawą lub dobrymi obyczajami, jest nieważne; w takim przypadku stosuje się przepisy o częściowej nieważności czynności prawnej.

Art. 134. § 1. Jeżeli skutki czynności prawnej mają powstać w oznaczonym terminie, stosuje się odpowiednio przepisy o warunku zawieszającym. 
§ 2. Jeżeli skutki czynności prawnej mają ustać w oznaczonym terminie, stosuje się odpowiednio przepisy o warunku rozwiązującym.

uzasadnienie

1. 	W dziale tym uregulowano łącznie zastrzeżenie warunku i terminu ze względu na podobieństwo obu tych części czynności prawnych uznawanych za tzw. accidentalia negotii. W obowiązującym Kodeksie cywilnym zastrzeżenie terminu błędnie ujęte zostało oddzielnie w tytule V, który poświęcony został zupełnie innej tematyce, jaką jest obliczanie terminów.
Natomiast za wzorem dotychczasowej regulacji szczegółowo unormowane zostało zastrzeżenie warunku, a zastrzeżenie terminu jedynie przez odesłanie do przepisów dotyczących warunku.
2. 	Przy opracowywaniu przepisów o warunku i terminie za punkt wyjścia  przyjęto tezę, zgodnie z którą obowiązująca regulacja warunku w prawie polskim nie jest regulacją złą i w zasadniczej postaci nadaje się do wykorzystania w nowym Kodeksie cywilnym. Wprowadzone w stosunku do stanu obowiązującego zmiany mają na celu uczynienie zadość potrzebom obrotu. Pozostawiono w projekcie te rozwiązania, które się dotąd sprawdziły i nie nastręczają poważniejszych wątpliwości interpretacyjnych. Nowe przepisy w zasadzie rozszerzają zakres zdarzeń, do których odnosi się pojęcie warunku. Chodzi tu o relację warunku jako zdarzenia przyszłego i niepewnego do zdarzenia przeszłego, tj. takiego, o którego zajściu strony nie wiedzą i nie mogły się dowiedzieć w chwili dokonywania czynności prawnej). Nowa regulacja została nadto wzbogacona o przepisy dotyczące warunku potestatywnego. Zmienione zostały przepisy dotyczące sankcji czynności prawnej, w której zastrzeżono warunek sprzeczny z ustawą bądź dobrymi obyczajami. 
	Dwie pierwsze kwestie, tj. odnoszenie pojęcia warunku do zdarzeń z przeszłości i warunek potestatywny uchodzą za dość kontrowersyjne. Ostatnia, dotycząca sankcji nie doczekała się takiej oceny. Można zatem postawić pytanie: skoro obowiązujące regulacje dotyczące sankcji nie rodziły zasadniczych wątpliwości w doktrynie, dobrze z ich wykładnią i stosowaniem radziła sobie praktyka, to czy w takim stanie jest sens ich modyfikowania. Potrzeba taka została dostrzeżona. Przyjęte rozwiązanie jest bowiem spójne z przepisami o sankcjach czynności prawnych. W przypadku czynności prawnej warunkowej, gdy postanowienie o warunku jest niezgodne z prawem bądź dobrymi obyczajami, chodzi wszak o częściową nieważność czynności prawnej. Idzie zatem o to, aby rozwiązanie dotyczące nieważności postanowienia o warunku, tj. części czynności prawnej było spójne z rozwiązaniami dotyczącymi częściowej nieważności. 
	Inspiracją dla zmiany przepisów o warunku i terminie są prawa krajowe, które normują te instytucje bardziej szczegółowo i uzasadnienie do dość uproszczonego unormowania warunku i terminu w DCFR, a także dostrzeżone potrzeby obrotu. Z praw krajowych wzięto pod uwagę w szczególności te, które obejmują regulację warunku potestatywnego (prawo francuskie, włoskie i hiszpańskie, a także prawa krajów Ameryki Łacińskiej), szerzej ujmują pojęcie warunku (prawo hiszpańskie). Unormowanie dotyczące sankcji nie było wzorowane na rozwiązaniach obcych ani międzynarodowych. 
3. 	Jeśli chodzi o rozumienie warunku, a ściślej rozciągnięcia jego pojęcia na inne zdarzenia należy zwrócić uwagę na prawo hiszpańskie i uzasadnienie do DCFR. 
Ustawodawca hiszpański w definicji warunku zamieszczonej w art. 1.113 k.c. rozszerzył to pojęcie o takie właśnie zdarzenie. Zgodnie z tą regulacją, warunkiem jest zdarzenie przyszłe i niepewne bądź zdarzenie przeszłe, o którym strony nie wiedzą. Jeżeli zatem dla stron będących w dobrej wierze (kryterium subiektywne) warunek jest zdarzeniem niepewnym należy wiązać z nim wszystkie skutki związane z instytucją warunku. Warunek jest zatem zdarzeniem przyszłym i niepewnym z punktu widzenia kryterium obiektywnego, ale takimi samymi prawami „rządzi się” warunek oceniany subiektywnie jako niepewny przez strony. Podobne ujęcie zaproponowano w komentarzu do art. III.-1:105  DCFR. W przepisie tym nie określono szerszego pojęcia warunku expresiss verbis. Jest on tam tradycyjnie definiowany jako uncertain future event. Komentatorzy wskazują jednak na konieczność przyjęcia rozszerzającej wykładni i uzasadniają to mającymi istotne znaczenie względami praktycznymi. Postulują zatem, aby zdarzeniu przyszłemu nadać szerszy zakres i objąć nim także zdarzenia, które miały miejsce w przeszłości, tj. przed zawarciem umowy (złożeniem oświadczenia woli), ale nie są stronom (podmiotowi składającemu oświadczenie woli znane. Przyjęcie takiego rozwiązania ma duże znaczenie praktyczne. W komentarzu zwrócono uwagę, że niepewność składającego (-ych) oświadczenie woli dotycząca zdarzenia przeszłego może mieć istotne znaczenie dla treści praw i obowiązków, nawet w dobie szybkich środków przekazu i komunikacji. Przy zaciąganiu zobowiązań większe znaczenie może mieć dla stron podanie jakiegoś faktu do wiadomości, dostępność informacji na jego temat, stosowna publikacja niż samo zdarzenie będące przedmiotem wiadomości, informacji, publikacji. 
	Z uwagi na to, że może zachodzić dysfunkcja między tradycyjnym pojęciem warunku (zdarzenie przyszłe i niepewne) i zdarzeniem przeszłym, dobrym rozwiązaniem jest pozostanie przy tradycyjnym pojęciu warunku i zastosowanie odpowiednio skutków warunku do zastrzeżenia „warunku”, który jest subiektywnie przez strony będące w dobrej wierze traktowany jako zdarzenie przyszłe i niepewne, nie mając tych cech wedle kryteriów obiektywnych. Takie rozwiązanie znalazło wyraz w projektowanym tekście.
4. 	W projekcie przyjęto także rozbudowaną definicję warunku w ten sposób, aby zaznaczyć w niej expressis verbis podział na warunek zawieszający i rozwiązujący. Jest to uzasadnione również tym, że terminami „warunek rozwiązujący” i „warunek zawieszający” posłużono się w art. 94 i art. 116 k.c. Nie ma co prawda trudności z określeniem znaczenia i zakresu pojęcia warunku rozwiązującego i zawieszającego, ale być może warto z punktu widzenia systematyki, spójności i (...) elegancji legislacyjnej zamieścić odniesienia do tego rodzaju warunków już w samej definicji. Jest to praktyka często przyjmowana w prawach krajowych. Oba warunki definiowane są w definicji ujętej w jednej jednostce podziału aktu normatywnego, albo w dwóch odrębnych jednostkach (np. dwóch paragrafach [punktach]  jednego artykułu [paragrafu] bądź w dwóch odrębnych artykułach). Techniką polegającą na określeniu obu warunków w jednej definicji zamieszczonej w art. III.-1.:105 § 1 posłużono się również w projekcie CFR z lutego 2007 r.
5. 	Przy wyborze rozwiązania dotyczącego warunku potestatywnego rodziło się pytanie natury zasadniczej, tj. czy warunek potestatywny (zależny od woli jednej ze stron) jest warunkiem w rozumieniu art. 89 k.c. W konsekwencji czy warunkowa czynność prawna może być uznana w ogóle za czynność prawną, z uwagi na mogące się pojawiać wątpliwości dotyczące cechy „stanowczości oświadczenia woli”. Kwalifikacja warunku potestatywnego rodzi od dawna spory w doktrynie. Wydaje się jednak, że na aprobatę zasługuje stanowisko, zgodnie z którym nie należy zakładać a priori, że czynności prawnej, w której zastrzeżono warunek potestatywny nie należy kwalifikować jako czynności prawnej z uwagi na brak stanowczego oświadczenia woli. Za stanowiskiem tym przemawia kilka argumentów.
	Po pierwsze, w razie zastrzeżenia warunku potestatywnego, dopiero w drodze wykładni oświadczenia woli należy ustalić czy po stronie dłużnika istniała rzeczywiście wola (zamiar) zobowiązania się do świadczenia (przekonująca w tym zakresie jest argumentacja przeprowadzona przez A. Woltera). Wykładnia może prowadzić do wniosku, że strony podjęły stanowczą decyzję powołania do życia stosunku prawnego i ukształtowania treści tego stosunku tak, aby objąć nią m.in. skutek zależy od woli jednej ze stron. 
	Po drugie, z woli stron czynność prawna z zastrzeżonym warunkiem potestatywnym wywołuje skutki prawne przewidziane w jej treści, albo wynikające z ustawy (np. art. 91, 93 k.c.). W konsekwencji może przejawiać się to w nakazie lub zakazie określonego zachowania się w czasie od dokonania czynności prawnej do chwili ziszczenia się warunku. W tym sensie czynność prawna jest skuteczna od chwili jej dokonania, tyle że w określonym przez strony zakresie określony skutek zależy od woli jednej ze stron (albo osoby trzeciej przy warunku mieszanym w rozumieniu francuskiego k.c.).
	Po trzecie, zasadnicze znaczenie ma ocena prawna zastrzeżenia warunku zależnego od woli. Jeśli uzależniono skutki czynności prawnej od tego, czy strona zobowiązana zechce w ogóle świadczenie wykonać („spełnię świadczenie, jak będę chciał”) trudność dotycząca oceny warunku nie powstaje, z uwagi na to, że nie dochodzi do dokonania czynności prawnej (brak cechy stanowczości). Wówczas ocena warunku potestatywnego jest oczywiście bezprzedmiotowa. Także w doktrynie francuskiej przyjęto, że oświadczenie „spełnię świadczenie, jak będę chciał” nie powoduje powstania zobowiązania. Tu wszak zamiar zaciągnięcia zobowiązania nie jest stanowczy. 
	Po czwarte, argumentów na rzecz dopuszczalności warunku potestatywnego dostarczają mechanizmy występujące przy instytucji warunkowego podwyższenia kapitału zakładowego (warunek potestatywny zawieszający). Warunek zależy wówczas wyłącznie od woli wierzyciela (złożenia oświadczenia woli o objęciu akcji przez osobę uprawnioną). Między osobą uprawnioną a spółką dochodzi do zawarcia umowy dotyczącej przyznania prawa objęcia akcji, której wykonanie przez spółkę zabezpiecza instytucja kapitału warunkowego. Do skutku w postaci objęcia akcji (definitywnego podwyższenia kapitału zakładowego) dochodzi  po złożeniu oświadczenia woli przez uprawnionego. Złożenie przez niego oświadczenia jest zdarzeniem odrębnym od czynności prawnej (umowy dot. objęcia akcji), która zostaje dokonana przez złożenie zgodnych, stanowczych oświadczeń woli przez obie strony. Z instytucją warunkowego podwyższenia kapitału zakładowego wiążą się dwa elementy, tj. złożenie przez strony (spółki emitującej akcje w ramach warunkowego podwyższenia kapitału zakładowego i osoba uprawniona do objęcia akcji) stanowczych oświadczeń woli (czynność prawna – umowa dotycząca objęcia akcji) i uzależnienie skutku tej czynności od zdarzenia przyszłego i niepewnego (oświadczenie o wykonaniu prawa objęcia akcji), którego ziszczenie zależy od woli osoby uprawnionej.    
	W sytuacji, gdy ziszczenie się warunku zależy wyłącznie od woli jednej ze stron, celowe wydaje się zastrzeżenie „granicznego” terminu, do którego strony pozostają w niepewności co do skutków mających nastąpić z chwilą ziszczenia się warunku. Pominięcie w tej konstrukcji terminu mogłoby powodować dużą uciążliwość dla stron. Przyznanie stronie uprawnienia do wyznaczenia drugiej stronie terminu bez określenia skutków nieskorzystania z uprawnienia, oznaczałoby odroczenie ad calendas grecas możliwości wyznaczenia terminu przez stronę.
	Warunek potestatywny unormowano zatem w art. 128 § 1 w ten sposób, że jeżeli ziszczenie się warunku zależy wyłącznie od woli jednej ze stron i w umowie nie określono terminu, z upływem którego warunek ma się ziścić, druga strona może wyznaczyć rozsądny termin, a po jego bezskutecznym upływie uważa się, że warunek się nie ziścił. Warunek potestatywny może więc zależeć zarówno od woli dłużnika, jak i wierzyciela. Nie wprowadzono tu zatem ograniczeń dotyczących stron umowy jak uczyniono to w niektórych prawach krajowych. Istotne znaczenie ma tu określenie w umowie „granicznego” terminu do ziszczenia się warunku i sposób na jego określenie w braku wskazania terminu w umowie. Bezskuteczny upływ terminu wywołuje skutek w postaci nie ziszczenia się warunku. Regulacja ta niweluje ryzyko związane z zastrzeganiem warunków potestatywnych.
W przypadku czynności prawnej, w której zastrzeżono warunek należy przyjąć, że czynność prawna została dokonana już z chwilą złożenia przez strony oświadczeń woli (tj. oświadczeń stanowczych, z którymi wiąże się zamiar zaciągnięcia zobowiązania), a nie najpóźniej z chwilą nadejścia terminu, do upływu którego ma nastąpić uzewnętrznienie „woli jednej ze stron”. Nie należy zatem traktować owego uzewnętrznienia woli jednej ze stron jako „brakującego elementu czynności prawnej”, który dopiero konstytuuje jej byt. Owe uzewnętrznienie woli, ujmowane jako warunek jest zdarzeniem zewnętrznym i odrębnym od dokonanej czynności prawnej, ale wynikającym z jej treści, i z chwilą ziszczenia powodującym skutki określone w jej treści. Jeśli tylko w drodze wykładni zostanie ustalone, że istnieje wspólny zamiar stron co do zaciągnięcia zobowiązania, należy ocenić zdarzenie będące warunkiem. Czynność prawna jest skuteczna od chwili jej dokonania, tyle że w określonym przez strony zakresie określony skutek zależy od woli jednej ze stron. Pozostałe skutki wynikające z treści czynności prawnej, bądź z ustawy następują z chwilą jej dokonania. W razie przyjęcia, że „uzewnętrznienie woli drugiej strony” stanowi brakujący element czynności prawnej, do dokonania której dochodzi dopiero z chwilą złożenia przez drugą stronę oświadczenia woli, zachodziłaby trudność natury dogmatycznej w zakresie oceny tego swoistego stanu zawieszenia istniejącego przed złożeniem oświadczenia woli bądź upływem terminu. Przyjęta w projekcie konstrukcja warunku potestatywnego może mieć praktyczne znaczenie, z uwagi na jej utylitaryzm.
6. 	Rozwiązaniem o dużej doniosłości praktycznej zawiera przepis art. 128. Odnosi się on do warunków, których ziszczenie się zależy od działania osób trzecich, a w szczególności organów władzy publicznej w zakresie wydawania decyzji administracyjnych (co pośrednio „konsumuje”, działanie drugiej strony polegające na wystąpieniu o wydanie takiej decyzji). Tutaj także w celu wyeliminowania niepewności związanej z oczekiwaniem na nastąpienie zdarzeń określonych w tym przepisie odwołano się do mechanizmu wyznaczania terminu. Termin ten może wyznaczyć każda ze stron. Oświadczenia woli w przedmiocie wyznaczenia terminu nie składa się rzecz jasna osobie trzeciej ani organowi władzy publicznej. Wyznaczenie terminu jest skuteczne tylko wobec drugie strony umowy co do czasu oczekiwania na ziszczenie się zdarzenia będącego warunkiem, a w razie jego bezskutecznego upływu także co do związanych z tym skutków (nie ziszczenia się warunku). Skutki z obu paragrafów art. 128 zostały unormowane w sposób spójny.
	W wielu stanach faktycznych, których dotyczą dziś spory, reguła przyjęta w art. 128 § 2 projektu mogłaby znaleźć zastosowanie. Rozwiązanie to nawiązuje do francuskiej konstrukcji warunku mieszanego, który zachodzi wówczas, gdy ziszczenie warunku zależy od osoby trzeciej.
7. 	W regulacji o warunku klauzula generalna zasad współżycia społecznego została wykorzystana dla określenia stanów faktycznych, w których przyjmuje się fikcję ziszczenia się bądź nieziszczenia się warunku (art. 93 k.c.) oraz określenia warunku bezprawnego. Klauzulę zasad współżycia społecznego należy z przepisów tych usunąć. Zabieg ten jest związany z koncepcją nowego systemu klauzul generalnych w projekcie Kodeksu. Skonstruowanie tego systemu jest zadaniem kompleksowym i zmiany wprowadzane w tym zakresie do poszczególnych przepisów powinny być z sobą spójne. Podstawą dokonanego wyboru klauzuli generalnej w przepisach o warunku jest założenie, że wybór klauzul w poszczególnych regulacjach powinien być dokonywany z uwzględnieniem funkcji, którą klauzula ma w nim pełnić (albo inaczej: funkcji, którą ma pełnić przepis obejmujący klauzulę). Z przepisami art. art. 93 i art. 94 k.c. jest związana funkcja korygująca. Funkcję interpretacyjną i uzupełniającą powiązano z klauzulą brzmiącą „względy rozsądku i słuszności”. Natomiast funkcję korygującą – dla podkreślenia – jej odmienności i szczególnej w dla porządku prawnego roli – powiązano z klauzulą dobrych obyczajów. Stosując się konsekwentnie do tego podziału przyjęto, że w odpowiedniku art. 93 i art. 94 k.c. z uwagi na pełnioną funkcję (które są powiązane z takimi regulacjami jak: art. 58 i art. 3531 k.c., a także art. 5 k.c.) należy zastosować klauzulę dobrych obyczajów.
8. 	W zakresie sankcji czynności prawnej warunkowej, przyjęto rozwiązanie, wedle którego zastrzeżenie warunku niemożliwego, sprzecznego z ustawą lub dobrymi obyczajami, jest nieważne (art. 133). Rozwiązanie to różni się od przyjmowanego obecnie tym, że wprowadza sankcję nieważności tylko w odniesieniu do postanowienia zastrzegającego warunek. Obecnie obowiązujący przepis z warunkiem zawieszającym, który jest niemożliwy, sprzeczny z prawem lub dobrymi obyczajami wiąże nieważność czynności prawnej. W przypadku warunku rozwiązującego uważa się go za niezastrzeżony. Natomiast wedle projektowanej regulacji, o losie czynności prawnej w pozostałym zakresie ma rozstrzygać przepis dotyczący częściowej nieważności czynności prawnej. Wydaje się, że rozwiązanie to jest systemowo bardziej spójne.
9. 	W pozostałym zakresie obowiązująca regulacja warunku została uznana za dobrą. Rozwiązania w niej przewidziane zamieszczono zatem w projekcie z niewielkimi zmianami redakcyjnymi.

Tytuł V. Obliczanie terminu

Art. 135. Jeżeli ustawa, orzeczenie sądu lub decyzja innego organu państwowego albo czynność prawna oznacza termin nie określając sposobu jego obliczania, stosuje się przepisy poniższe. 

Art. 136. § 1. Termin oznaczony w dniach kończy się z upływem ostatniego dnia terminu. 
§ 2. Jeżeli początkiem terminu oznaczonego w dniach jest określone zdarzenie, nie uwzględnia się przy obliczaniu terminu dnia, w którym to zdarzenie nastąpiło. 

Art. 137. Termin oznaczony w tygodniach, miesiącach lub latach kończy się z upływem dnia, który nazwą lub datą odpowiada początkowemu dniowi terminu, a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie było - w ostatnim dniu tego miesiąca. Jednakże przy obliczaniu wieku osoby fizycznej termin upływa z początkiem ostatniego dnia terminu. 

Art. 138. § 1. Jeżeli termin jest oznaczony na początek, środek lub koniec miesiąca, rozumie się przez to pierwszy, piętnasty lub ostatni dzień miesiąca.
§ 2. Termin półmiesięczny jest równy piętnastu dniom. 

Art. 139. Jeżeli termin jest oznaczony w miesiącach lub latach, a ciągłość terminu nie jest wymagana, miesiąc liczy się za dni trzydzieści, a rok za dni trzysta sześćdziesiąt pięć. 

Art. 140. Jeżeli koniec terminu do wykonania czynności przypada na dzień uznany ustawowo za wolny od pracy lub w sobotę, termin upływa następnego dnia, który nie jest dniem wolnym od pracy ani sobotą.

Uzasadnienie

Treść tych przepisów została w zasadzie przejęta z obowiązującego Kodeksu cywilnego (art. 110-116). Jedynie w projektowanym art. 140 poza dniem ustawowo wolnym od pracy dodano także „sobotę”. Kwestia ta była przedmiotem różnorodnych ocen w judykaturze i literaturze. Wydaje się wszakże, że argumenty funkcjonalne przemawiają za traktowaniem soboty na równi z dniami ustawowo uznanymi za wolne od pracy.

Tytuł VI. Przedstawicielstwo
Dział I. Przepisy ogólne

Art. 141. Czynność prawna lub inna czynność, z której dokonaniem ustawa wiąże skutki prawne, może być dokonana przez przedstawiciela, chyba że ustawa stanowi inaczej albo co innego wynika z właściwości czynności.

Art. 142. Podstawą umocowania do działania w cudzym imieniu może być ustawa (przedstawicielstwo ustawowe) albo oświadczenie woli reprezentowanego (pełnomocnictwo). 

Art. 143. § 1. Czynność dokonana przez przedstawiciela w granicach umocowania pociąga za sobą skutki bezpośrednio dla reprezentowanego.
	§ 2. Czynność prawna dokonana przez przedstawiciela, który nie ujawnił, iż działa w cudzym imieniu, pociąga za sobą skutki prawne dla przedstawiciela. 

Art. 144. Udzielenie pełnomocnictwa nie wymaga przyjęcia przez pełnomocnika. Jednak odmowa przyjęcia pełnomocnictwa powoduje jego wygaśnięcie. Odmowa nie wymaga zachowania formy szczególnej.

Art. 145. § 1. Granice umocowania przedstawiciela ustawowego określa ustawa, chyba że co innego wynika z przepisów szczególnych.
§ 2.  Granice umocowania pełnomocnika określa treść pełnomocnictwa oraz ustawa. 

Uzasadnienie

1. 	Przepis art. 141 stanowi odpowiednik dotychczasowego art. 95 § 1 k.c. Podstawowa zmiana polega na wyraźnym dopuszczeniu umocowania do podjęcia innych działań, niż dokonanie czynności prawnej. Przepis art. 95 § 1 k.c. zdaje się ograniczać zakres stosowania przepisów o przedstawicielstwie do umocowania do dokonania czynności prawnej. W literaturze trafnie wskazuje się jednak, iż możliwe jest także objęcie jego zakresem innych działań prawnych zbliżonych do czynności prawnych, jeżeli ich natura nie stoi temu na przeszkodzie. Wskazuje się w szczególności możliwość umocowania do wezwania dłużnika (art. 455 k.c.), wyznaczenia dłużnikowi terminu (art. 561 § 2 k.c.) lub wyznaczenia dłużnikowi terminu. Należy także wskazać na: umocowanie prokurenta, które na wzór kompetencji członka zarządu obejmuje dokonywanie wszelkich czynności związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa (z wyjątkami określonymi w art. 1093 k.c.). Rozróżnienie umocowania do dokonania czynności prawnej i umocowania do wykonania czynności faktycznych znalazło również wyraz w judykaturze (Wyrok SN z 3 października 1991 r., I CR 866/90, Pr. Gosp. 5/1993, s. 17; wyrok SN z 11 stycznia 2006 r., II CSK 62/05, LEX nr 191128). W praktyce obrotu powszechne jest także udzielanie pełnomocnictw do prowadzenia negocjacji, które z natury mają, co do zasady, charakter czynności faktycznych. Koncepcja culpa in contrahendo w zakresie w szczególności art. 72 § 2 k.c. czy art. 72¹ k.c. dodatkowo uzasadnia proponowaną zmianę. Wydaje się, że przesądzenie dopuszczalności stosowania przepisów o przedstawicielstwie do innych działań zgodnych z prawem niż czynności prawne, wymaga interwencji legislacyjnej. Obecnie kwestia ta jest rozstrzygana w sferze interpretacji przepisu. Wobec faktu, iż rodzaj i skala czynności nie będących czynnościami prawnymi jest znacząca, obecny zakres przedmiotowych art. 95 § 1 k.c. powinien być rozszerzony, jeżeli Kodeks ma być „konstytucją” prawa prywatnego ujmującą wszystkie jego podstawowe sfery. 
2.	Przepis projektowanego § 1 art. 142 wyraźnie określa sytuację prawną przedstawiciela jako osoby działającej w imieniu reprezentowanego.
Ponadto § 2 wspomnianego przepisu odtwarza treść obowiązującego art. 96 k.c. z pewną poprawką językową. Zamiast bowiem niefortunnego zwrotu „opiera się” zawiera stosowniejsze wyrażenie, jakim jest „podstawa umocowania”.
3.	Również proponowany art. 143 § 1 powtarza treść obowiązującego art. 95 § 2 k.c. Został on wszakże uzupełniony o § 2 art. 143 projektu, który jednoznacznie wskazuje na to, że przedstawiciel, który nie ujawnił, iż działa w cudzym imieniu traktowany jest jak strona czynności prawnej.
4.	Nowym zupełnie przepisem jest art. 144 projektu. Z jednej strony akceptuje on powszechnie przyjętą zasadę, że pełnomocnictwo nie wymaga przyjęcia przez pełnomocnika, co akcentuje jednostronny charakter tej czynności prawnej. Z drugiej jednak strony przepis ten wskazuje na możliwość odmowy przyjęcia pełnomocnictwa, z tym skutkiem, że pełnomocnictwo wówczas wygasa. Nie powinno się bowiem dopuszczać do powstania sytuacji, żeby ktoś był pełnomocnikiem wbrew swojej woli. Ponadto projekt wyraźnie stanowi, że odmowa ta nie wymaga zachowania formy szczególnej; może zatem być wyrażona także per facta concludentia.
5.	Z kolei proponowany art. 145 wyraźnie wskazuje na różne granice umocowania przedstawiciela ustawowego i pełnomocnika.

Dział II.  Pełnomocnictwo zwykłe

Art. 146. § 1. Pełnomocnictwo zwykłe może obejmować umocowanie do dokonywania czynności zwykłego zarządu (pełnomocnictwo ogólne), czynności oznaczonego rodzaju (pełnomocnictwo rodzajowe) lub poszczególnych czynności (pełnomocnictwo szczególne). 
§ 2. Pełnomocnictwo ogólne nie obejmuje umocowania do dokonywania czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu, a w szczególności zbywania, nabywania i obciążania nieruchomości, zaciągania pożyczek i zobowiązań wekslowych, czynienia darowizn, przyjmowania lub odrzucania spadku.
§ 3. Pełnomocnictwo rodzajowe obejmuje umocowanie do dokonywania wszelkich czynności określonego rodzaju wymienionych w jego treści przekraczających zakres zwykłego zarządu, chyba że dla dokonania określonej czynności ustawa wymaga pełnomocnictwa szczególnego.

Art. 147. § 1. Jeżeli do ważności czynności prawnej potrzebna jest szczególna forma, pełnomocnictwo do dokonania tej czynności powinno być udzielone w tej samej formie.
§ 2. Pełnomocnictwo ogólne powinno być pod rygorem nieważności udzielone w formie pisemnej.

Art. 148. Okoliczność, że pełnomocnik jest ograniczony w zdolności do czynności prawnych, nie ma wpływu na ważność czynności dokonanej przez niego w imieniu mocodawcy. 

Art. 149. § 1. Pełnomocnictwo może być w każdym czasie odwołane, chyba że mocodawca zrzekł się odwołania pełnomocnictwa z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku prawnego będącego podstawą pełnomocnictwa. 
§ 2. Odwołanie pełnomocnictwa następuje, przez jednostronne oświadczenie woli złożone pełnomocnikowi lub osobie trzeciej, wobec której ma on dokonać czynności objętej pełnomocnictwem; nie wymaga ono zachowania formy szczególnej. 

Art. 150. Umocowanie wygasa wraz ze śmiercią mocodawcy lub pełnomocnika, chyba że w pełnomocnictwie inaczej zastrzeżono z przyczyn uzasadnionych treścią stosunku prawnego będącego podstawą pełnomocnictwa.

Art. 151. Po wygaśnięciu umocowania pełnomocnik obowiązany jest zwrócić mocodawcy dokument pełnomocnictwa. Może żądać poświadczonego odpisu tego dokumentu; wygaśnięcie umocowania powinno być na odpisie zaznaczone.

Art. 152. § 1. Jeżeli zawierający umowę jako pełnomocnik nie ma umocowania albo przekroczy jego zakres, ważność umowy zależy od jej potwierdzenia przez osobę, w której imieniu umowa została zawarta.
§ 2. Druga strona może wyznaczyć osobie, w której imieniu umowa została zawarta, rozsądny termin do potwierdzenia umowy; staje się wolna po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu.
§ 3. W braku potwierdzenia osoba, która zawarła umowę w cudzym imieniu, obowiązana jest do zwrotu tego, co otrzymała od drugiej strony w wykonaniu umowy, oraz do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę nie wiedząc o braku umocowania lub o przekroczeniu jego zakresu.

Art. 153. Jednostronna czynność prawna dokonana w cudzym imieniu bez umocowania lub z przekroczeniem jego zakresu jest nieważna. Jednakże gdy ten, komu zostało złożone oświadczenie woli w cudzym imieniu, zgodził się na działanie bez umocowania lub z przekroczeniem jego zakresu, stosuje się odpowiednio przepisy o zawarciu umowy bez umocowania; zgoda może być wyrażona w dowolnej formie i w każdym czasie.

Art. 154. Jeżeli pełnomocnik po wygaśnięciu lub ograniczeniu umocowania dokona w imieniu mocodawcy czynności prawnej w granicach pierwotnego umocowania, czynność prawna jest ważna, chyba że druga strona o wygaśnięciu lub ograniczeniu umocowania wiedziała lub z łatwością mogła się dowiedzieć.

Art. 155. Pełnomocnik może ustanowić dla mocodawcy innych pełnomocników tylko wtedy, gdy umocowanie takie wynika z treści pełnomocnictwa, z ustawy lub ze stosunku prawnego będącego podstawą pełnomocnictwa (pełnomocnictwo substytucyjne).

Art. 156. § 1. Jeżeli mocodawca ustanowił kilku pełnomocników z takim samym zakresem umocowania, każdy z nich może działać samodzielnie (pełnomocnictwo jednoosobowe), chyba że co innego wynika z treści pełnomocnictwa (pełnomocnictwo łączne). Przepis ten stosuje się odpowiednio do pełnomocników, których pełnomocnik sam dla mocodawcy ustanowił. 
§ 2. Jeżeli pełnomocnicy łączni składają oświadczenia woli w imieniu mocodawcy w różnych terminach, w braku terminu umownego druga strona może wyznaczyć pełnomocnikowi łącznemu rozsądny termin na złożenie oświadczenia woli; staje się wolna po bezskutecznym upływie wyznaczonego terminu. 

Art. 157. § 1. Pełnomocnik nie może być drugą stroną czynności prawnej, której dokonuje w imieniu mocodawcy, chyba że co innego wynika z treści pełnomocnictwa, jeżeli ze względu na treść czynności prawnej wyłączona jest możliwość naruszenia interesów mocodawcy, albo gdy mocodawca potwierdzi umowę w terminie wskazanym przez pełnomocnika. 
§ 2. Przepis § 1 stosuje się, gdy pełnomocnik reprezentuje obie strony lub, gdy mocodawca jest reprezentowany przez pełnomocnika substytucyjnego.

Art. 158. Przepisy rozdziału niniejszego stosuje się odpowiednio w przypadku, gdy oświadczenie woli ma być złożone przedstawicielowi.

Uzasadnienie

1. 	Wyróżnienie Działu II p.t. „Pełnomocnictwo zwykłe” uzasadnione jest rozwinięciem przepisów poświęconych reprezentacji przedsiębiorstw, czemu poświęcone są dwa kolejne działy niniejszego tytułu.
	Nie było intencją Komisji Kodyfikacyjnej przeprowadzanie rewolucyjnych zmian w zakresie pełnomocnictwa zwykłego – nieograniczonego do pewnej tylko kategorii podmiotów. Z tego względu w przepisach tego działu wprowadzono tylko niewielkie zmiany normatywne w porównaniu z obowiązującym stanem prawnym (art. 98 – 109 k.c.).
2.	Treść art. 146 regulująca rodzaje pełnomocnictw (zwykłych) odpowiada art. 98 k.c.
	Jednakże w praktyce największe problemy powstają z wytyczeniem granicy między czynnościami zwykłego zarządu oraz przekraczającymi ten zarząd. Mimo, iż z natury podział taki wymyka się próbom abstrakcyjnego ujęcia, to jednak wydaje się, iż w porównaniu do art. 98 k.c. celowe byłoby zamieszczenie wskazówki interpretacyjnej dotyczącej negatywnego zakresu pełnomocnictwa ogólnego, a więc wskazania jakie czynności „z pewnością” nie wchodzą w zakres pojęcia „zwykłego zarządu”. 
Współcześnie orzecznictwo niekiedy uznaje za czynność zwykłego zarządu np. nabywanie nieruchomości i innych praw rzeczowych czy zawieranie umów kredytowych, które pozostają w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. Wydaje się jednak, że pełnomocnictwo ogólne nie powinno być szersze niż prokura czy pełnomocnictwo handlowe. Nic nie stoi bowiem na przeszkodzie, aby w tekście pełnomocnictwa ogólnego wymienić konkretnie czynności wymagające  pełnomocnictwa rodzajowego lub szczególnego. 
3.	Treść art. 147 dotyczący formy pełnomocnictwa powtarza treść art. 99 k.c. W literaturze zwrócono uwagę na zagadnienie, czy wymaganie formy pełnomocnictwa może wynikać z umowy, na zasadzie art. 76 k.c. Problem może się wydawać nieco sztuczny a jego praktyczne znaczenie nie powinno być przeceniane. Nie wydaje się, aby kwestia wymagała przesądzenia w ustawie.
Nie wydaje się również, aby celowa była liberalizacja wymagań formalnych dotyczących pełnomocnictwa ogólnego, jakkolwiek głosy takie występowały w doktrynie, zwłaszcza w nawiązaniu do instytucji pełnomocnictwa handlowego z art. 66-69 k.h. Daleko idące skutki pełnomocnictwa ogólnego uzasadniają zachowanie wymagania formy pisemnej ad solemnitatem (art. 99 § 2 k.c.). Analogia z pełnomocnictwem handlowym i prokurą nie wydaje się uzasadniona wobec odmiennej funkcji spełnianej w obrocie profesjonalnym przez te typy pełnomocnictw.
4.	W art. 148 powtórzono – bez zmian - treść art. 100 k.c.
5.	Również odwołanie pełnomocnictwa uregulowane zostało w art. 149 zgodnie z art. 101 k.c. Jednakże dodano wyjaśniające postanowienie, że odwołanie nie wymaga zachowania formy szczególnej – nawet wtedy, gdy forma taka jest wymagana do umocowania pełnomocnika.
	Ponadto rozstrzygnięcia ustawodawcy wymaga kwestia, komu należy złożyć oświadczenie o odwołaniu pełnomocnictwa. Dominujący wydaje się pogląd zakładający, iż odwołanie pełnomocnictwa może zostać zakomunikowane pełnomocnikowi lub osobie trzeciej, z którą ma on dokonać czynności prawnej. Wyrażono jednak również stanowisko, iż odwołanie powinno zostać zakomunikowane pełnomocnikowi. Tak też kwestię tę rozstrzyga projektowany art. 149 § 2.
6.	Z kolei problematyka nieodwołalności pełnomocnictwa i jego niewygasania mimo śmierci mocodawcy nie jest, jak się wydaje – mimo swej złożoności i kontrowersyjności – materią wymagającą zmian legislacyjnych. Judykatura trafnie na ogół identyfikuje kryteria istotne dla oceny, czy wyłączenie odwołalności pełnomocnictwa uznać należy in casu za dopuszczalne. Nie powinno także budzić kontrowersji pozostawienie możliwości wyłączenia odwołalności pełnomocnictwa. Dlatego treść art. 150 i 151 odtwarzają dotychczasową regulację prawną zawartą w art. 101 i 102 k.c.
7. 	Także treść art. 152 wzorowana jest na art. 103 k.c.
8.	Również treść projektowanego art. 153 jest wzorowana na art. 104 k.c. Jednakże w doktrynie zwrócono uwagę, iż zdaniu drugim art. 104 k.c. brak wzmianki o działaniu z przekroczeniem umocowania, co powoduje, że zakres regulacji zdania drugiego może być uważany za węższy, niż zdania pierwszego. Uzasadnia to wątpliwość, czy w razie działania z przekroczeniem zakresu umocowania przy czynności jednostronnej czynność jest zawsze nieważna na podstawie art. 104 zd. 1 k.c., czy też można zastosować a maiori ad minus mechanizm art. 104 zd. 2 k.c. Przekonujący wydaje się drugi pogląd, jednak w tym zakresie celowa byłaby zmiana redakcyjna (dodanie słów „lub z przekroczeniem jego zakresu” w art. 104 zd. 2 k.c. 
Kolejna różnica polega na wyraźnym wskazaniu, że zgoda drugiej strony może być wyrażona w dowolnej formie i w każdym czasie.
9.	Także treść art. 154 odpowiada treści art. 105 k.c. – bez zmian.
10.	Proponowany art. 155 przejął także bez zmian treść art. 106 k.c.
11.	Proponowany art. 156 odpowiada w zasadzie treści art. 107 k.c. Pojawia się jednak wątpliwość, czy w razie reprezentacji łącznej, jeden z łącznie umocowanych nie dokonuje czynności prawnej, to kontrahent może wyznaczyć termin na dokonanie czynności zgodnie z art. 103 § 2 k.c. oraz czy art. 103 k.c. stosuje się do oceny skutków naruszenia łącznego działania pełnomocników. Kwestia jest rozstrzygana w drodze wykładni. Proponuje się rozstrzygnąć kwestię stosowania zasady z art. 103 § 2 k.c. 
12.	Projektowany przepis art. 157 jest odpowiednikiem art. 108 k.c., jednakże z pewnymi zmianami.
W zakresie art. 108 k.c. zgłoszono następujące wątpliwości, które muszą zostać rozważone z punktu widzenia ewentualnych postulatów de lege ferenda:
1)	problem stosowania art. 103 k.c. do oceny skutków naruszenia art. 108 k.c. (czy istnieje możliwość potwierdzenia umowy zawartej z naruszeniem art. 108 k.c.?). Kwestia w zasadzie nie budzi wątpliwości de lege lata. Wydaje się jednak, że należałoby ją wyraźnie przesądzić;
2)	stosowanie art. 108 k.c. do sytuacji bardziej złożonych podmiotowo od przypadku określonego wprost w przepisie (np. jeśli jedną stroną umowy jest pełnomocnik pierwotnego mocodawcy, zaś drugą stroną – pełnomocnik tego pierwszego pełnomocnika albo w razie dokonania czynności przez pełnomocnika z jednej strony z drugiej zaś przez substytuta ustanowionego przez pełnomocnika). Również w tym zakresie wykładnia legis latae prowadzi do satysfakcjonujących rezultatów, co wyłącza, co do zasady, potrzebę zmian legislacyjnych. Wydaje się jedynie, że należy rozważyć uzupełnienie zdania drugiego o pełnomocnika substytucyjnego. 
Skomplikowanym zagadnieniem jest rozstrzygnięcie kwestii, czy ustawowej regulacji wymaga problem tzw. nadużycia umocowania. Chodzi o kryteria miarodajne dla oceny sytuacji, w której pełnomocnik działa na szkodę mocodawcy, przy założeniu, że jego kontrahent co najmniej powinien był wiedzieć o takim charakterze działania pełnomocnika lub nawet – pozostawał z nim w zmowie. Rozstrzygnięcia wymaga kwestia, czy problem nadużycia umocowania może być zadowalająco rozstrzygnięty przy wykorzystaniu ogólnego instrumentarium prawa cywilnego (art. 5, art. 58, art. 415 i 471 k.c.), czy należałoby wprowadzić szczególne zasady normujące skutki tego rodzaju postępowania pełnomocnika. Należy jednak mieć na uwadze, iż pełnomocnictwo – i związana z nim możność działania z bezpośrednim skutkiem  dla mocodawcy – z definicji stanowi systemowe zagrożenie sfery prawnej mocodawcy na co mocodawca się godzi kierując się zaufaniem jakim obdarza pełnomocnika. Stwierdzenie to może stanowić argument zarówno za wprowadzeniem szczególnej regulacji dotyczącej „nadużycia umocowania”, jak i argument za odesłaniem w tym zakresie do zasad ogólnych, ze wskazaniem na ryzyka, jakie immanentnie wiążą się z instytucją pełnomocnictwa. Na tym etapie analiz właściwsze wydaje się drugie z możliwych rozwiązań, zakładające odesłanie do zasad ogólnych. W większym stopniu czyni to zadość pewności obrotu i pozostawia ryzyko nielojalnych zachowań pełnomocnika po stronie mocodawcy. Kontrahent pełnomocnika powinien być wolny od obowiązku prowadzenia analiz dotyczących tego, czy pełnomocnik działa zgodnie z interesem mocodawcy i w jakim stopniu zachodzić mogą odstępstwa od tego interesu. Stąd kwestia staranności i spostrzegawczości kontrahenta nie powinna mieć znaczenia z punktu widzenia związania mocodawcy umową zawartą przez pełnomocnika. Osobną kwestią jest, że w razie udowodnionej zmowy (koluzji) pełnomocnika i osoby trzeciej mocodawcy może przysługiwać ochrona wynikająca z innych norm. 
13.	 Przepis art. 158 projektu bez zmian przejęty został z art. 109 k.c.

Dział III. Pełnomocnictwo handlowe

Art. 159. Do pełnomocnictwa handlowego stosuje się przepisy działu II, chyba że przepisy niniejszego działu stanowią inaczej. 

Art. 160. Pełnomocnictwa handlowego może udzielić każdy przedsiębiorca. 

Art. 161. § 1. Pełnomocnictwo handlowe obejmuje umocowanie do wszelkich czynności pozasądowych jakie są związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. 
§ 2. Do zbycia, nabycia i obciążenia przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części, oddania przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części do czasowego korzystania, zbycia, nabycia i obciążania nieruchomości, czynności sądowych jest wymagane pełnomocnictwo szczególne. 
§ 3. Nie można ograniczyć pełnomocnictwa handlowego ze skutkiem wobec osoby trzeciej, chyba że osoba ta o ograniczeniu wiedziała lub powinna była wiedzieć.

Art. 162. Pełnomocnictwo handlowe powinno być pod rygorem nieważności udzielone w formie pisemnej. Przepisu art. 147 § 1 nie stosuje się.

Art. 163. § 1. Pełnomocnikiem handlowym może być osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych. 
§ 2. Osoba prawna może być pełnomocnikiem handlowym, jeżeli stanowi tak ustawa. 

Art. 164. § 1. Pełnomocnik handlowy nie może udzielać dalszych pełnomocnictw handlowych. 
§ 2. Pełnomocnik handlowy może ustanowić pełnomocnika do poszczególnej czynności lub pewnego rodzaju czynności. 

Art. 165. Pełnomocnik handlowy nie może bez zgody przedsiębiorcy zajmować się interesami konkurencyjnymi. 

Art. 166. Osobę czynną w lokalu przedsiębiorstwa przeznaczonym do obsługi klientów przedsiębiorcy uważa się w razie wątpliwości za umocowaną do dokonywania czynności, które zazwyczaj bywają dokonywane z klientami przedsiębiorcy. Jednak na skuteczność dokonania czynności nie może powoływać się osoba działająca w złej wierze.

Art. 167. W braku potwierdzenia umowa zawarta przez przedsiębiorcę w cudzym imieniu bez umocowania albo z przekroczeniem jego zakresu, pociąga za sobą skutki prawne bezpośrednio dla przedsiębiorcy. Przedsiębiorca jest obowiązany, według wyboru drugiej strony, do wykonania umowy albo do zwrotu tego, co otrzymał od drugiej strony w wykonaniu umowy, oraz do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę nie wiedząc o braku umocowania lub o przekroczeniu jego zakresu.

Uzasadnienie

1. 	Proponuje się przywrócenie instytucji pełnomocnictwa handlowego wzorowanego na przepisach kodeksu handlowego. Instytucja prokury z natury bowiem funkcjonuje w „rzeczywistości” rejestrowej. Oznacza to, że ma ona charakter pełnomocnictwa handlowego rejestrowego (kwalifikowanego), z którego skorzystanie w istocie dostępne staje się dla przedsiębiorców prowadzących działalność w większym rozmiarze, którzy są poddani bardziej rygorystycznym obowiązkom wynikającym z przepisów ustawy o KRS. Wymaga podkreślenia, że wobec braku możliwości dobrowolnego wpisu do rejestru przedsiębiorców jednoosobowych (a w przyszłości być może spółek cywilnych) nawet, gdyby przyjąć, że de lege lata prokura może być udzielona przez przedsiębiorcę „nierejestrowego” (co jest dyskusyjne), to i tak brak możliwości wpisu do rejestru przedsiębiorców pozbawia prokurę jej podstawowego wyróżnika z punktu widzenia bezpieczeństwa obrotu jakim jest domniemanie prawdziwości danych ujawnionych w rejestrze przedsiębiorców (art. 17 ust. 1 ustawy o KRS). Umożliwienie dobrowolnego wpisu do rejestru przedsiębiorców, także nie musi rozwiązać problemu, ponieważ wielu przedsiębiorców nie jest zainteresowanych wpisem do KRS z powodu wynikających stąd obowiązków i kosztów. W konsekwencji wraz z przyjęciem monistycznej koncepcji regulacji kodeksowej prawa prywatnego (rezygnacją z podziału materii prywatnoprawnej na kodeks cywilny i kodeks handlowy) doszło do swoistego rodzaju obniżenia rangi prawa handlowego w ramach kodeksu cywilnego. Monistyczna koncepcja kodeksu cywilnego jako kodeksu prawa prywatnego regulującego obrót profesjonalny i z udziałem nieprofesjonalistów wymusza proces „komercjalizacji” kodeksu cywilnego, a więc doprowadzenie do stanu, w którym rzeczywiście będzie on zawierać „dwa w jednym” (a nawet „trzy w jednym” – obrót profesjonalny, obrót konsumencki oraz obrót „cywilny” (tzn. obrót bez udziału przedsiębiorcy oraz bez udziału konsumenta). 
Wydaje się, że jedną z przyczyn rezygnacji z „reaktywowania” instytucji pełnomocnictwa handlowego było założenie, że prokura będzie dostępna dla wszystkich przedsiębiorców. Potwierdzają to wypowiedzi w doktrynie relacjonujące prace Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego „W początkowej fazie prac Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego nad nowym unormowaniem prokury rozważano też, czy nie przywrócić prawu polskiemu pełnomocnictwa handlowego (…). Uznano jednak, że jest to zbędne z uwagi na (…) zamierzane znaczne poszerzenie dostępności prokury (…). Gdyby jednak rzeczywiste poszerzenie dostępności prokury nie było tak duże, jak zakładano, a zwłaszcza gdyby z prokury nie mogli korzystać z przyczyn ubocznych (np. z powodu zamknięcia im dostępu do KRS) przedsiębiorcy będący osobami fizycznymi, do powyższej dyskusji należałoby wrócić”. Założenie to było oparte na koncepcji jednego rejestru dla wszystkich przedsiębiorców. Założenie to, dyskusyjne od chwili jego przyjęcia, jak się wydaje definitywnie zostało odrzucone. Obciążanie drobnych przedsiębiorców obowiązkami rejestrowymi nie było celowe, co znalazło potwierdzenie w praktyce. Funkcja rejestru przedsiębiorców w stosunku do obrotu gospodarczego uzasadnia bowiem, że za nieracjonalne należy uznać koncepcje gromadzenia publicznie gwarantowanych danych o drobnych przedsiębiorcach, którzy występują tylko na rynku lokalnym i w kontaktach handlowych polegają na kręgu osobistych znajomości. Argumentem praktycznym jest też fakt, iż nakład pracy związany z koniecznością utworzenia i aktualizowania rejestru ponad 2 milionów przedsiębiorców przekracza możliwości sądów rejestrowych nawet przy założeniu ich znacznego wzmocnienia organizacyjnego. W praktyce KRS jako powszechny rejestr przedsiębiorców nigdy nie funkcjonował. W konsekwencji przyjęto, że przedsiębiorca indywidualny może prowadzić przedsiębiorstwo dowolnych rozmiarów, podlegając jedynie ewidencji administracyjnej i nie ma dostępu do rejestru (co odbiera jej m.in. możliwość posłużenia się prokurą).
O ile propozycje objęciem rejestrem przedsiębiorców większych przedsiębiorców indywidualnych zasługuje na aprobatę, o tyle za przesądzoną (trafnie) należy uznać koncepcję pozostawienia drobnych przedsiębiorców poza KRS, czego konsekwencją jest przywrócenie prokurze charakteru pełnomocnictwa przedsiębiorcy rejestrowego. 
Wymaga podkreślenia, że prokura z natury była przeznaczona także pod rządami kodeksu handlowego dla kupców rejestrowych, a więc prowadzących przedsiębiorstwo w większym rozmiarze. Za przywróceniem pełnomocnictwa handlowego przemawiaj także argumenty prawno-porównawcze. W prawie niemieckim, austriackim i szwajcarskim obok prokury istnieje nadal pełnomocnictwo handlowe, co wynika z faktu „przypisania” prokury do przedsiębiorców rejestrowych, a więc prowadzących działalność w większym rozmiarze.
Przywrócenie instytucji pełnomocnictwa handlowego pozwoli na usunięcie luki, która pojawiła się między pełnomocnictwem cywilnym i prokurą. Co prawda pełnomocnictwo cywilne pozwala osiągać wiele celów, którym służyło pełnomocnictwo handlowe, ale jego podstawową wadą jest niepewność co do pojęcia czynności zwykłego zarządu. Obrót gospodarczy wymaga „pewności” stosunków prawnych. Skoro prokura nie jest instytucją, z której mogą korzystać wszyscy przedsiębiorcy, to zasadne jest przywrócenie sprawdzonych rozwiązań odwołujących się do pełnomocnictw handlowego, którego cechą odróżniającą od pełnomocnictwa cywilnego, a zbliżającą do prokury jest ustawowy zakres umocowania. Za przywróceniem pełnomocnictwa handlowego przemawiaj także argumenty prawno-porównawcze.
2.	 Proponowany art. 159 jednoznacznie wskazuje, że pełnomocnictwo handlowe jest szczególnym rodzajem pełnomocnictwa, do którego uzupełniająco stosuje się przepisy o pełnomocnictwie zwykłym.
3.	 W myśl proponowanego art. 160 pełnomocnictwo handlowe zastrzeżone jest wyłącznie dla przedsiębiorców.
4.	Proponowany art. 161 wyznacza granice umocowania.
	Paragraf 1 określa ustawowy zakres umocowania. Ogranicza się go do czynności pozasądowych związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej. W ten sposób pełnomocnictwo handlowe może być wykorzystywane także przez najmniejszych przedsiębiorców, którzy prowadząc działalność gospodarczą nie prowadzą przedsiębiorstwa. 
	Paragraf 2 zawiera katalog wyłączeń spod ustawowego zakresu pełnomocnictwa handlowego.
	Paragraf 3 wprowadza jako zasadę brak możliwości ograniczania pełnomocnictwa handlowego wobec osób trzecich, chyba że osoba trzecia działała w złej wierze lub działała niestarannie.
5.	Proponowany art. 162 zastrzega formę pisemną dla pełnomocnictwa handlowego – pod sankcją nieważności. Postanowienie takie można uznać za dyskusyjne. Wymogu takiego bowiem nie zawierał ani Kodeks handlowy z 1934 r., ani przepisy prawa niemieckiego, ani austriackiego, ani szwajcarskiego. Szybkość, pewność, a także bezpieczeństwo obrotu uzasadniają „paradoksalnie” liberalne podejście. Przyjęto jednak rozwiązanie postulowane w ramach Komisji Kodyfikacyjnej analogiczne jak przy pełnomocnictwie ogólnym. W praktyce pełnomocnictwa są zazwyczaj udzielane w formie pisemnej.
Projektowany przepis wyłącza stosowania art. 147 projektu.
6.	Projektowany art. 163 określa kwalifikację podmiotów mogących pełnić funkcję pełnomocników handlowych. Przyjęto tu rozwiązanie analogiczne do prokury.
7. 	Również projektowany art. 164 zawiera analogiczne do prokury postanowienia dotyczące ustanawiania substytutów.
8. 	Także za wzorem prokury w projektowanym art. 165 przewidziano zakaz konkurencji w odniesieniu do pełnomocnika handlowego – jako będącego również zastępcą przedsiębiorcy.
9. 	Proponowany art. 166 stanowi odpowiednik w części pierwszej art. 97 k.c. Przepis ten wywołuje liczne wątpliwości. Pierwsza dotyczy jego charakteru prawnego. Rozważa się, czy wyraża on wzruszalne domniemanie pełnomocnictwa (pogląd wywodzący się jeszcze z czasów obowiązywania art. 68 k.h.), domniemanie niewzruszalne, regułę interpretacyjną, stanowi podstawę umocowania ustawowego, szczególny, ustawowy mechanizm przypisania przedsiębiorcy skutków działań pewnych osób czy wreszcie jedynie wyłącza możliwość powołania się na brak umocowania. Koncepcję domniemania wzruszalnego podzielił SN (uzasadnienie wyroku z 14 maja 2002 r., CKN 1031/00). Wydaje się, że kwestia charakteru normy art. 97 k.c. nie powinna stać się przedmiotem rozstrzygnięć ustawodawczych, które powinny ograniczać się do wskazania pozytywnych i negatywnych przesłanek wystąpienia skutków określonych w art. 97 k.c. Zadanie ustawodawcy polega więc jedynie na określeniu przesłanek zastosowania art. 97 k.c. W tym zakresie zgłoszono następujące postulaty: 
1) 	„masowość” czynności – art. 97 k.c. dotyczy czynności dokonywanych „zazwyczaj” w dokonywanych z osobami będącymi klientami tego przedsiębiorstwa. Wobec faktu, że wykładnia tego pojęcia może być przedmiotem kontrowersji, proponowano zastąpienie go kryterium „masowości” dokonywania czynności danego typu. Wskazano jednak również, że taki postulat mógłby prowadzić do nadmiernego zawężenia zakresu stosowania art. 97 k.c. zwłaszcza, że pojęcie „czynności masowo dokonywanych” również zakłada istnienie znacznego marginesu ocennego przy kwalifikacji konkretnej czynności prawnej. Ostatecznie nie wydaje się, aby kryterium masowości było właściwe dla określenia zakresu stosowania art. 97 k.c. Można bowiem wyobrazić sobie czynności, które niewątpliwie należą do głównego nurtu działalności przedsiębiorcy danego rodzaju, jednak nie są – ze względu na swoją specyfikę – zawierane „masowo”. Poza tym istotny problem mógłby dotyczyć stopnia ogólności oceny konkretnej czynności jako „masowej” (np. produkty bankowe – czy oceniać należałoby kredyt lub pożyczkę w ogólności, czy np. kredyt o konkretnym przeznaczeniu albo z konkretnym sposobem zabezpieczenia);
2)	wiedza przedsiębiorcy - trafnym rozwiązaniem różniącym art. 97 k.c. od art. 68 k.h., który stanowił pierwowzór regulacji, jest pominięcie przesłanki „wiedzy kupca” jako czynnika warunkującego działanie mechanizmu ochronnego. W istocie, mając na uwadze, że umocowanie może mieć charakter dorozumiany, zakładając wiedzę przedsiębiorcy o działalności osoby czynnej w jego lokalu, odwołanie się do art. 97 k.c. nie jest w ogóle konieczne, gdyż związanie przedsiębiorcy można uzasadnić wprost odwołując się do art. 96 k.c. przy założeniu że umocowanie będzie traktować się jako wolne od wymagań formalnych (inne niż ogólne – por. art. 99 § 2 k.c.). Brak więc podstaw, aby postulować przywrócenie przesłanki wiedzy przedsiębiorcy jako istotnej dla zastosowania art. 97 k.c. Wydaje się wręcz, iż istota art. 97 k.c. polega na ponoszeniu przez przedsiębiorcę ryzyka działań osoby czynnej w jego lokalu; 
3)	zła wiara kontrahenta - istotne znaczenie praktyczne ma określenie okoliczności wyłączające umocowanie – w szczególności złej wiary kontrahenta. W tym zakresie należałoby postulować doprecyzowanie treści art. 97 k.c. przez wskazanie, iż zła wiara osoby trzeciej wyłącza jej ochronę przewidzianą w art. 97 k.c. Chodzi tu zarówno o sytuację, gdy osoba trzecia powinna była zorientować się w ryzyku braku umocowania, albo – co oczywiste – gdy działała w zmowie z osobą czynną w lokalu. Wniosek ten nie budzi wątpliwości w doktrynie i judykaturze, jednak wydaje się, iż celowe byłoby jego uwzględnienie w treści przepisu. Warto zauważyć, iż wyłączenie możliwości powoływania się na art. 97 k.c. przez osobę będącą w złej wierze przy zawarciu umowy rzutuje w istotny sposób na teoretyczną koncepcję tłumaczącą istotę art. 97 k.c. 
Proponuje się, aby przepis ten znalazł się w części dotyczącej pełnomocnictwa handlowego wobec przywrócenia pełnomocnictwa handlowego. Zakres pełnomocnictwa domniemanego nie jest co prawda tożsamy z pełnomocnictwem handlowym, ale dotyczy przedsiębiorcy. 
10.	W art. 167 proponuje się, aby skutkiem działania przedsiębiorcy w imieniu osoby trzeciej bez jej zgody było, na żądanie drugiej strony, związanie przedsiębiorcy umową, a więc ukształtowanie sytuacji prawnej przedsiębiorcy jako strony umowy. Jednocześnie proponuje się, aby druga strona mogła w takim przypadku  odmówić uznania przedsiębiorcy za stronę umowy, a więc jej kontrahenta,  skoro zawierała umowę wybierając jako jej stronę nie fałszywego pełnomocnika, ale osobę mocodawcy, na którego powoływał się fałszywy pełnomocnik. Druga strona mogłaby zatem żądać zwrotu tego co świadczyła fałszywemu pełnomocnikowi oraz żądać naprawienia szkody. 
Projektowany przepis zaostrza w porównaniu do obecnego rozwiązania przewidzianego w art. 103 k.c. skutki działania przedsiębiorcy jako fałszywego pełnomocnika. Od profesjonalisty można i należy wymagać większej staranności przy posługiwaniu się pełnomocnictwem.

Dział  IV. Prokura

Art. 168. § 1. Prokura jest pełnomocnictwem udzielonym przez przedsiębiorcę, które obejmuje umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych, jakie są związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. 
§ 2. Prokura nie obejmuje umocowania do: 
1)	zbywania i nabywania przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części;
2)	dokonywania czynności prawnej, na podstawie której następuje oddanie przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części do czasowego korzystania;
3)	dokonywania czynności zastrzeżonych ustawą wyłącznie dla organu przedsiębiorcy lub innych osób uprawnionych ustawowo do jego reprezentacji.
§ 3. Do zbywania, nabywania i obciążania nieruchomości jest wymagane pełnomocnictwo do poszczególnej czynności, chyba że co innego wynika z treści prokury ujawnionej w rejestrze przedsiębiorców.

Art. 169. Do prokury stosuje się przepisy działów I i II, chyba że przepisy niniejszego działu stanowią inaczej. 

Art. 170. § 1. Udzielenie i wygaśnięcie prokury przedsiębiorca zgłasza do sądu rejestrowego celem wpisu do rejestru przedsiębiorców. 
§ 2. Zgłoszenie o udzieleniu prokury powinno określać jej rodzaj, a w przypadku prokury łącznej oraz łącznej mieszanej także sposób jej wykonywania.

Art. 171. Prokurę można ograniczyć do przedmiotu działalności oddziału przedsiębiorcy ujawnionego w rejestrze przedsiębiorców (prokura oddziałowa). Inne ograniczenia prokury nie wywierają skutków wobec osób trzecich.

Art. 172. Prokura powinna być pod rygorem nieważności udzielona w formie pisemnej. Przepisu art.  147 § 1 nie stosuje się.

Art. 173. § 1. Ustanowienie prokurenta przedsiębiorcy działającego przez organ wymaga zgody wszystkich członków organu. Ustanowienie prokurenta przedsiębiorcy reprezentowanego w inny sposób wymaga zgody wszystkich osób uprawnionych ustawowo do reprezentacji przedsiębiorcy.
§ 2. Prokura może być odwołana przez każdego z członków organu przedsiębiorcy, który jest właściwy do ustanowienie prokurenta; w przypadku przedsiębiorcy reprezentowanego w inny sposób przez każdą z osób uprawnioną ustawowo do reprezentacji przedsiębiorcy. 

Art. 174. § 1. Prokurentem może być osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych. 
§ 2. Osoba prawna może być prokurentem, jeżeli stanowi tak ustawa.
§ 3. Prokurentem nie może być osoba będąca członkiem organu nadzorczego przedsiębiorcy.

Art. 175. § 1. Prokura może być udzielona kilku osobom łącznie (prokura łączna) albo oddzielnie (prokura jednoosobowa).
§ 2. Można udzielić prokury upoważniającej do działania wyłącznie z członkiem organu zarządzającego (prokura łączna mieszana). Prokura łączna mieszana obejmuje umocowanie przyznane prokurentowi w granicach reprezentacji łącznej.

Art. 176. Oświadczenia kierowane do przedsiębiorcy mogą być składane wobec każdego prokurenta niezależnie od rodzaju prokury. 

Art. 177. Prokurent nie może ustanawiać dalszych prokurentów. Prokurent może ustanowić pełnomocnika do poszczególnej czynności lub pewnego rodzaju czynności.

Art. 178. Prokura może być w każdym czasie odwołana. 

Art. 179. § 1. Prokura wygasa wskutek wykreślenia przedsiębiorcy z rejestru, ogłoszenia upadłości, otwarcia likwidacji i przekształcenia przedsiębiorcy. 
§ 2. Śmierć przedsiębiorcy ani utrata przez niego zdolności do czynności prawnych nie powoduje wygaśnięcia prokury.

Art. 180. Prokurent nie może bez zgody przedsiębiorcy zajmować się interesami konkurencyjnymi. 

Uzasadnienie

1.	Projektowane przepisy art. 168 i 169 jednoznacznie wskazują na to, że prokura jest rodzajem pełnomocnictwa.
	Paragraf 1 art. 168 stanowi odpowiednik art. 1091 § 1 k.c. Nowość polega na usunięciu zastrzeżenia, że prokura jest udzielana przez przedsiębiorcę podlegającemu obowiązkowemu wpisowi do rejestru przedsiębiorców.  Obecna redakcja art. 1091 § 1 k.c. wywołuje poważne zastrzeżenia. Konstrukcji takiej nie ma ani w § 48 niemieckiego HGB, ani w art. 458 szwajcarskiego OR. Natomiast prawie bliźniacze postanowienie zawiera § 48 austriackiego UGB. Odesłanie do przepisów rejestrowych wobec treści art. 36 ustawy o KRS wskazuje, że w zasadzie do rejestru przedsiębiorców wpisuje się nie „przedsiębiorców” w rozumieniu k.c. (czy nawet ustawy o swobodzie działalności gospodarczej - u.s.d.g.), a enigmatyczne „podmioty”. Jeżeli bowiem przepisy rejestrowe nie określają, kto jest przedsiębiorcą, to art. 1091 § 1 k.c. musi się odwoływać do art. 431 k.c. Mamy zatem do czynienia z poczwórną eliminacją w zakresie zdolności do udzielenia prokury:
1) 	po pierwsze, udzielający musi być przedsiębiorcą; wobec tego musi prowadzić działalność gospodarczą. Zatem nie może być „tylko” wpisany, a tym bardziej „tylko” podlegać obowiązkowi wpisu, ale musi rozpocząć działalność, co przed wpisem jest przecież zabronione przez art. 14 u.s.d.g. (§ 1, zdanie pierwsze). Zresztą i według art. 431 k.c. ten, kto dopiero przygotowuje rozpoczęcie działalności, nie jest jeszcze przedsiębiorcą; ergo, niedopuszczalne musi być w wypadku handlowej spółki osobowej wpisanie prokury równocześnie z pierwszym wpisem przedsiębiorcy! Przy okazji dochodzi do kolejnego zgrzytu na styku z regulacją administracyjną: ponieważ w świetle art. 14 u.s.d.g. podjęcie działalności gospodarczej przed uzyskaniem wpisu do rejestru jest zabronione; w konsekwencji ten, kto zgłasza pierwszy wniosek rejestrowy w rejestrze zgodnie z przepisami ustawy o KRS i wymaganiem nałożonym przez u.s.d.g., w rozumieniu k.c. przedsiębiorcą jeszcze nie jest. Zatem w istocie nikt nie może legalnie „podlegać obowiązkowi wpisu”; kategoria ta jest pusta, ponieważ rzekomy obowiązek wpisu wynika dopiero z wstecznej projekcji późniejszej realizacji zamiaru zostania przedsiębiorcą. Sam zamiar obowiązku wpisu kreować nie może. Prawo administracyjne, a za nim rejestrowe powiada zatem zupełnie co innego, niż k.c., który zakłada w art. 1091, że kto chce zostać przedsiębiorcą, ma się uprzednio wpisać do rejestru. Taką regulację można akceptować, jeśli chodzi o dostęp do szczególnie chronionych dziedzin działalności gospodarczej (najpierw koncesja albo zezwolenie, potem działalność), ale nie jako podstawę uzyskania statusu przedsiębiorcy w obszarze prawa cywilnego w stosunku do dziedzin działalności, dostęp do których nie jest administracyjnie reglamentowany. Warto przypomnieć, że art. 11 k.h. uniezależniał kwalifikację jako kupca od tego, czy działalność nie naruszała zakazów lub warunków ustanowionych przez prawo publiczne. W prawie niemieckim analogiczny § 7 HGB nadal obowiązuje. To rozwiązanie jest logiczne: kwalifikacja podmiotu jako kupca czy przedsiębiorcy nie jest żadnym przywilejem (jak wydaje się sądzić ze swojej wąskiej perspektywy ustawodawca administracyjny), ale przede wszystkim źródłem obowiązków i ograniczeń mających na celu ochronę jego otoczenia. Łatwo to dostrzec na przykładzie prokury: udzielona przez podmiot spełniający rzeczowe kryteria przedsiębiorcy, przed jego zarejestrowaniem może w obecnym stanie prawnym być uznana za nieważną, a nawet potraktowana jako zwykłe pełnomocnictwo nie będzie zawierała w swojej treści upoważnienia do zawarcia jakiejkolwiek transakcji. To pozwoli przedsiębiorcy uchylić się od umowy zawartej przez prokurenta. Uzależnienie statusu przedsiębiorcy od uprzedniej rejestracji godzi przede wszystkim nie w interesy przedsiębiorcy, ale w bezpieczeństwo obrotu. Narzucająca się formalna wykładnia, że wobec tego ustawodawca cywilny pozwala na ustanowienie prokury tylko w spółkach kapitałowych (bo te mogą prowadzić działalność już w stadium organizacji zgodnie z art. 14 § 1, zdanie drugie u.s.d.g.), jest zbyt absurdalna, by ją forsować; zresztą bliższa analiza przepisów k.s.h. pokazuje, że i w tym przypadku żadnego adresowanego do przedsiębiorcy „obowiązku wpisu” nie ma, bo nikt prócz wspólników (w przypadku spółki akcyjnej, akcjonariuszy i założycieli) nie jest uprawniony do oceny, czy zarząd słusznie zrezygnował ze złożenia wniosku o rejestrację spółki. Być może więc prokurę może ustanowić każdy, kto zamierza podjąć działalność gospodarczą, a tylko przed jej podjęciem powinien uzyskać wpis do rejestru; ale i to jest kwestia dyskusyjnej interpretacji, a do tego powstaje nowa niepewność, od kiedy właściwie prokura może być skutecznie ustanowiona;
2)	po drugie, musi być to przedsiębiorca wpisany do rejestru przedsiębiorców;
2)	po trzecie, musi to być przedsiębiorca podlegający wpisowi do rejestru, nie do ewidencji działalności gospodarczej, a zatem w obecnym stanie prawnym wyeliminowani są wszyscy przedsiębiorcy indywidualni;
3)	po czwarte, skoro prokura odnosi się do prowadzenia przedsiębiorstwa, to zdolny do ustanowienia prokury może być tylko „przedsiębiorca prowadzący przedsiębiorstwo” (i to też jest podmiotowe ograniczenie, odkąd prowadzenie przedsiębiorstwa nie należy do elementów definicji przedsiębiorcy). K.s.h. wiąże z prowadzeniem przedsiębiorstwa tylko definicję handlowych spółek osobowych. Przenosząc na kodeks cywilny odpowiedzialność za regulację statusu przedsiębiorcy zapomniano o przepisach K.h. przewidujących instytucję „kupca (rejestrowego) ze względu na formę” (art. 5 § 1) oraz konwalidację statusu kupca w razie istnienia wpisu bezpodstawnego (art. 10). Luki tej nie wypełnił ani k.s.h., ani ustawa o KRS, ani u.s.d.g. Wobec tego prokura udzielona przez spółkę z o.o. albo akcyjną okaże się nieważna, jeżeli spółka ta zaniechała zorganizowania przedsiębiorstwa. Nieważna będzie także prokura udzielona przez osobową spółkę handlową, która wprawdzie jest nadal zarejestrowana, ale przedsiębiorstwo utraciła (np. zbyła). Ponieważ zaś skuteczność prokury nie jest uzależniona od jej ujawnienia w rejestrze, wiarygodność formalna rejestru ratuje sytuację tylko częściowo. To zaś oznacza istotne ograniczenie znaczenia prokury dla bezpieczeństwa obrotu gospodarczego.
	Zmiana paragrafu 1 może wymagać odpowiednich zmian w art. 36 ustawy o KRS (wskazanie osób fizycznych będących przedsiębiorcami, a w razie „upodmiotowienia” spółek cywilnych także tych spółek jako przedsiębiorców) oraz w art. 14 u.s.d.g. (umożliwienie dobrowolnego wpisu do rejestru przedsiębiorcom nie mającym takiego obowiązku) i definicji przedsiębiorcy.
	Proponowane zmiany nie oznaczają rezygnacji z powiązania prokury z rejestrem przedsiębiorców. Wymaga bowiem podkreślenia, że domniemanie prawdziwości wynikające z art. 17 ust. 1 ustawy o KRS dotyczy wyłącznie danych, a więc także prokury, ujawnionych w rejestrze. Prokura nadal pozostanie w tym sensie pełnomocnictwem rejestrowym, co przede wszystkim (choć nie tylko) odróżnia ją od pełnomocnictwa zwykłego i handlowego.
Paragraf 2 wyłącza wskazane w nim czynności z kompetencji prokurenta. W doktrynie niemieckiej trafnie przyjmuje się, że czynności takiego rodzaju nie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, skoro prowadzą do zaprzestania prowadzenia działalności przez przedsiębiorcę. Oczywiście w proponowanym ujęciu przedsiębiorca będzie mógł udzielić pełnomocnictwa zwykłego do dokonania tego rodzaju czynności, co jednak nie będzie już działaniem prokurenta, ale pełnomocnika zwykłego. Ponadto proponuje się wyraźnie przesądzić, że czynności zastrzeżone ustawą wyraźnie dla organu przedsiębiorcy lub innych osób uprawnionych do jego reprezentacji  (np. zwołanie walnego zgromadzenia spółki akcyjnej) nie wchodzą w treść prokury. 
W paragrafie 3 utrzymuje się zasadę, że prokura nie obejmuje prawa do zbywania i obciążania nieruchomości (wymagane jest tu pełnomocnictwo do poszczególnej czynności). Jednocześnie proponuje się, aby udzielający prokury mógł rozszerzyć jej ustawowy zakres o tego rodzaju czynności z zastrzeżeniem, że skutek następuje w chwili wpisu zakresu tych czynności do rejestru. W ten sposób realizuje się postulat elastyczności prawa zapewniając ochronę bezpieczeństwa obrotu oraz ochronę interesów mocodawcy w myśl zasady, że chcącemu nie dzieje się krzywda. Ma to szczególne znaczenie wobec szerokiego zakresu umocowania prokurenta.
2.	Projektowany art. 170 dotyczący udzielenia i wyjaśnienia prokury – w odróżnieniu do obowiązującego art. 1097 k.c. – nie wskazuje, iż śmierć prokurenta powoduje wygaśnięcie prokury, ponieważ jest to skutek oczywisty i nieuchronny zarazem.
3.	Projektowany art. 171 zd. 1, stanowi powtórzenie art. 1095 k.c. (ze zmianami redakcyjnymi) oraz zd. 2, które jest powtórzeniem art. 1092 § 2 k.c. 
4.	Projekt w art. 172 zastrzega do ustanowienia prokury formę pisemną. Wymogu takiego nie zawierał kodeks handlowy. Nie zawierają takiego wymogu także przepisy prawa niemieckiego, austriackiego ani szwajcarskiego. Szybkość, pewność, a także bezpieczeństwo obrotu uzasadniają „paradoksalnie” liberalne podejście. Przyjęto jednak rozwiązanie postulowane w ramach Komisji Kodyfikacyjnej analogiczne jak przy pełnomocnictwie ogólnym. W praktyce prokura jest udzielana w formie pisemnej.
5. 	Projektowany art. 173 wprowadza nowe zasady powoływania i odwoływania prokurenta – co obecnie nie jest uregulowane w odniesieniu do przedsiębiorców nie podlegających obowiązkowemu wpisowi do rejestru przedsiębiorców.
6.	Paragrafy 1 i 2 art. 174 są odpowiednikiem art. 1092 § 2 k.c. Natomiast nowe jest postanowienie, w myśl którego przepisy szczególne mogą dopuszczać, aby prokurentem była osoba prawna. Analogiczne zastrzeżenie zostało wprowadzone do projektu przepisów o reprezentacji osób prawnych. Brak jest uzasadnienia, aby różnicować w tym zakresie instytucję prokury i zarządu. Udzielenie prokury osobie prawnej ustawodawca wprost dopuścił w art. 22 ust. 1 ustawy o NFI. 
	Paragraf 2 wyraźnie rozstrzyga podnoszone w doktrynie wątpliwości, czy prokurentem może być np. członek rady nadzorczej. Byłoby to niewskazane, gdyż prowadziłoby do „zaburzenia” funkcji nadzorczych. Kwestią nie rozstrzygniętą pozostaje, czy prokurentem może być np. członek zarządu. Wobec dopuszczenia, aby członek zarządu był pełnomocnikiem wydaje się, że „otwiera” to drogę do dopuszczenia takiej samej możliwości w przypadku prokury. Kwestia może być dyskusyjna. Proponuje się ją pozostawić do rozstrzygnięcia doktrynie.
7.	Paragraf 1 art. 175 stanowi odpowiednik art. 1094 § 1 k.c. Nowość polega na wprowadzeniu nazwy prokury jednoosobowej zgodnie z praktyką obrotu oraz terminologią k.s.h. (np. art. 205 § 3 k.s.h.).
Paragraf 2 przesądza spór doktrynalny co do dopuszczalności udzielenia prokury łącznej nieprawidłowej zgodnie z trafnym stanowiskiem SN (orzeczenie z 27 kwietnia 2001 r. – III CZP 6/01, OSN 2001, Nr 10, poz. 148), które spotkało się zarówno z aprobatą, jak i zdecydowaną krytyką w doktrynie. Wydaje się jednak, że niezależnie od stanowiska de lege lata, instytucja ta powinna być dopuszczona wyraźnie de lege ferenda. Jest to także zgodne ze stanowiskiem doktryny niemieckiej. Proponuje się użycie pojęcia  członka organu zarządzającego wobec spodziewanego wprowadzenia do k.s.h. monistycznego modelu zarządzania (połączenia zarządu i rady nadzorczej jako jednego organu – odpowiednik rady dyrektorów). Konieczne jest także wyraźne przesądzenie, że treść umocowania w ramach prokury łącznej mieszanej określa ustawowy zakres umocowania prokurenta, a nie członka organu zarządzającego. Innymi słowy w ramach instytucji prokury łącznej mieszanej zakres umocowania wyznacza kompetencja prokurenta, a nie członka organu zarządzającego. 
8.	Projektowany przepis art. 176 stanowi odpowiednik art. 1094 § 2 k.c. Jednakże proponuje się zrezygnować z wyróżniania oświadczeń i pism, gdyż podział taki jest niejasny. Oświadczenie może być przecież wyrażone w dowolny sposób zarówno ustnej, jak i pisemnej, a więc wyróżnianie pism wydaje się zbędne.
9. 	Projektowany przepis art. 177 stanowi odpowiednik art. 1096 k.c. Zmiana polega na zrezygnowaniu z pojęcie przeniesienia prokury skoro chodzi nie o ustanowienie prokurentów substytucyjnych. W pozostałym zakresie przepis pozostaje bez zmian.
10. 	Projektowany przepis art. 178 zawiera treść obowiązującego art. 1097 § 1  k.c. 
11. 	Projektowany przepis art. 179 stanowi odpowiednik art. 1097 § 2 i 4 k.c. Zmiana polega na zrezygnowaniu ze wskazywania, iż śmierć prokurenta powoduje wygaśnięcie prokury – jako przepisu zbędnego. 
12. 	Przepis art. 180 zawiera propozycję wprowadzenia zakazu konkurencji, który obowiązywałby prokurenta w zakresie spraw objętych prokurą. Wydaje się to uzasadnione, gdyż prokurent jest sui generis zastępcą członka zarządu. Podobne rozwiązanie przewiduje prawo szwajcarskie. 

Tytuł VII. Przedawnienie i terminy zawite
Dział I. Przedawnienie

Art. 181. § 1. Roszczenie majątkowe ulega przedawnieniu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.
§ 2. Roszczenie niemajątkowe ulega przedawnieniu, jeżeli przepis szczególny tak stanowi.
§ 3. Po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od spełnienia świadczenia.
§ 4. Nie można żądać zwrotu świadczenia spełnionego po upływie terminu przedawnienia.
§ 5. Poza wyjątkami w ustawie przewidzianymi, nie można w drodze czynności prawnej zmieniać zasad biegu, długości ani skutków upływu terminu przedawnienia. 

Art. 182. § 1. Termin przedawnienia wynosi trzy lata (termin podstawowy), chyba że przepis szczególny przewiduje inny okres.
§ 2. Bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniejszym możliwym terminie.
§ 3. Jeżeli uprawniony z przyczyn od siebie niezależnych nie mógł dochodzić roszczenia w chwili, gdy roszczenie stało się wymagalne, bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia w którym uprawniony uzyskał taką możliwość. 

Art. 183. § 1. Niezależnie od zasad przewidzianych w artykule poprzedzającym, roszczenie przedawnia się najpóźniej po upływie lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie stanowiące podstawę jego dochodzenia przed sądem, sądem polubownym lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju (ostateczny termin przedawnienia).
§ 2. W przypadku roszczeń związanych z wyrządzeniem szkody wskutek popełnienia przestępstwa, ostateczny termin przedawnienia wynosi dwadzieścia lat od dnia popełnienia przestępstwa.
§ 3. Przepisy o ostatecznym terminie przedawnienia nie ograniczają dochodzenia roszczeń pieniężnych związanych z wynagrodzeniem szkody na osobie.

Art. 184. § 1. Podstawowy termin przedawnienia roszczeń wynikających z umów zawartych pomiędzy przedsiębiorcami może być skrócony jak też przedłużony. Jednakże nie może on być ani krótszy od roku, ani dłuższy niż dziesięć lat. 
§ 2. Po rozpoczęciu biegu podstawowego terminu przedawnienia nie można zmieniać jego długości.
§ 3. W umowach wzajemnych dopuszczalna jest wyłącznie symetryczna zmiana długości podstawowego terminu przedawnienia roszczeń każdej ze stron. 

Art. 185. Uznanie roszczenia w formie pisemnej przez osobę przeciwko której roszczenie przysługuje, dokonane przed upływem terminu przedawnienia, powoduje rozpoczęcie biegu podstawowego terminu przedawnienia na nowo.

Art. 186. § 1. Termin przedawnienia roszczenia nie może upłynąć w czasie negocjacji dotyczących tego roszczenia, jeżeli podjęcie negocjacji zostało udokumentowane w formie dokumentowej.
	§ 2. Przedłużenie terminu związane z prowadzeniem negocjacji nie może być dłuższe niż trzy miesiące.

Art. 187. § 1. Bieg przedawnienia ulega zawieszeniu:
1)	co do roszczenia przysługującego dziecku przeciwko rodzicom – w czasie trwania władzy rodzicielskiej;
2)	co do roszczenia, które przysługuje osobie niemającej pełnej zdolności do czynności prawnych przeciwko osobie sprawującej opiekę lub kuratelę – w czasie sprawowania opieki lub kurateli przez tę osobę;
3)	co do roszczenia jednego z małżonków przeciwko drugiemu – w czasie trwania małżeństwa;
4)	co do roszczenia, którego uprawniony z powodu siły wyższej nie mógł dochodzić lub egzekwować przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznania spraw danego rodzaju lub egzekwowania roszczeń – w czasie trwania przeszkody.
§ 2. Zawieszenie biegu przedawnienia powoduje, że termin przedawnienia nie może upłynąć wcześniej, niż rok po ustaniu przyczyny zawieszenia.

Art. 188. § 1. Roszczenie przysługujące osobie nie mającej pełnej zdolności do czynności prawnych nie może przedawnić się przed upływem dwóch lat od ustanowienia dla niej przedstawiciela ustawowego lub od ustania przyczyny jego ustanowienia, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata. W takim przypadku termin nie może rozpocząć swojego biegu przed ustanowieniem przedstawiciela ustawowego lub przed ustaniem przyczyny jego ustanowienia.
§ 2. Przepis powyższy stosuje się odpowiednio do roszczenia osoby, co do której istnieje podstawa do jej ubezwłasnowolnienia.
§ 3. Termin przedawnienia roszczenia osoby nie mającej pełnej zdolności do czynności prawnych, związanego z wyrządzeniem szkody na osobie nie może upłynąć wcześniej niż  dwa lata od uzyskania przez nią pełnej zdolności do czynności prawnych.

Art. 189. § 1. Jeżeli przed upływem terminu przedawnienia uprawniony podjął przed sądem, sądem polubownym lub przed innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju lub egzekwowania roszczeń, czynność zmierzającą do dochodzenia, zabezpieczenia, ustalenia lub egzekwowania roszczenia, przedawnienie nie może upłynąć wcześniej niż rok od prawomocnego zakończenia postępowania toczącego się po dokonaniu tej czynności. Czynnościami takimi są w szczególności:
1)	wniesienie powództwa o świadczenie dotyczące roszczenia;
2)	wniesienie powództwa o ustalenie roszczenia;
3)	złożenie wniosku o wezwanie przez sąd do udziału w sprawie osoby, która powinna być pozwaną;
4)	zgłoszenie zarzutu potrącenia;
5)	złożenie wniosku o zabezpieczenie powództwa;
6)	złożenie wniosku o zawezwanie do próby ugodowej;
7)	złożenie wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego;
8)	złożenie wniosku o rozpoznanie sprawy przez sąd polubowny;
9)	wniesienie powództwa adhezyjnego w postępowaniu karnym;
10)	złożenie wniosku o wszczęcie egzekucji;
11)	zgłoszenie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym;
12)	zmiana powództwa polegająca na zgłoszeniu nowego roszczenia zamiast lub obok dotychczasowego.
§ 2. Jeżeli pomimo prawomocnego zakończenia postępowania, uprawniony nie może ponownie dokonać czynności zmierzającej do dochodzenia, zabezpieczenia, ustalenia lub egzekwowania roszczenia, przedawnienie nie może upłynąć wcześniej niż rok od dnia, w którym dokonanie takiej czynności stało się możliwe.
§ 3. Przepisów § 1 i 2 nie stosuje się, jeżeli z zachowania uprawnionego po dokonaniu czynności nie wynika w dostateczny sposób wola realizacji prawa.

Art. 190. Roszczenie stwierdzone tytułem egzekucyjnym przedawnia się z upływem lat dziesięciu od dnia w którym możliwe stało się wykonywanie tego tytułu. Jeżeli możliwość wykonania tytułu egzekucyjnego zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym tytuł egzekucyjny stałby się możliwy do wykonania, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniejszym możliwym terminie. Jeżeli tytuł egzekucyjny obejmuje świadczenia okresowe, roszczenie o świadczenia okresowe należne w przyszłości ulega przedawnieniu trzyletniemu.

Art. 191. § 1. Po upływie terminu przedawnienia, osoba przeciwko której roszczenie przysługuje może zrzec się zarzutu przedawnienia. Zrzeczenie się zarzutu przedawnienia następuje w formie pisemnej. 
§ 2. Zrzeczenie się zarzutu przedawnienia powoduje rozpoczęcie biegu terminu na nowo. 

UZASADNIENIE

1.	Projekt przewiduje, iż przedawnieniu ulegać mają roszczenia majątkowe oraz – w ograniczonym zakresie – niemajątkowe. Roszczenia niemajątkowe podlegają przedawnieniu wyłącznie wtedy, gdy tak stanowi przepis szczególny. W przeciwieństwie do roszczeń majątkowych, milczenie ustawodawcy oznacza w przypadku danego roszczenia niemajątkowego, że jest ono nieprzedawnialne. Obecny stan prawny zawężający działanie przedawnienia wyłącznie do roszczeń majątkowych powoduje, iż tam gdzie pojawia się potrzeba ograniczenia terminem roszczenia niemajątkowego ustawodawca musi sięgać do bardziej rygorystycznych terminów zawitych. Brak jest racjonalnych przesłanek przemawiających za tym, aby roszczenia niemajątkowe albo nie podlegały ograniczeniu terminem albo podlegały wyłącznie rygorystycznym terminom zawitym. Lepszym rozwiązaniem wydaje się objęcie wszystkich roszczeń, których dochodzenie ograniczone powinno być określonym terminem jednolitą instytucją przedawnienia. Istnieją obecnie roszczenia niemajątkowe, których dochodzenie nie jest ograniczone w czasie, choć niewątpliwie powinno takim ograniczeniom podlegać. Nie ma racjonalnych przesłanek przemawiających za tym, aby po naruszeniu dobra osobistego roszczenie o zadośćuczynienie pieniężne ulegało przedawnieniu, natomiast roszczenie o usunięcie skutków naruszenia już nie. Jednym z argumentów uzasadniających istnienie instytucji przedawnienia są trudności dowodowe po stronie pozwanego narastające wraz z upływem czasu od zaistnienia zdarzeń stanowiących podstawę roszczeń. Problemy te mogą po jakimś czasie uniemożliwić pozwanemu właściwą obronę i w konsekwencji doprowadzić do wydawania orzeczeń niezgodnych z istniejącym stanem faktycznym. Argument ten zachowuje swoją aktualność zarówno w przypadku roszczeń majątkowych jak i niemajątkowych związanych z ochroną dóbr osobistych. 
2.	Przedmiotem przedawnienia pozostają w dalszym ciągu wyłącznie roszczenia. Przedawnienie nie wpływa na istnienie uprawnień kształtujących i praw podmiotowych. Właściwym instrumentem służącym regulacji oddziaływania upływu czasu na uprawnienia kształtujące lub prawa podmiotowe są terminy zawite. 
3.	Należy postulować rezygnację z terminów zawitych ograniczających dochodzenie roszczeń cywilnoprawnych. Terminy zawite powinny zostać „zarezerwowane” dla praw podmiotowych oraz uprawnień, które nie są roszczeniami. Pozwoli to na uporządkowanie panującego w tym zakresie chaosu terminologicznego i konstrukcyjnego, który w dużym stopniu utrudnia właściwe stosowanie przepisów poświęconych dawności utratczej. Jako przykład posłużyć może art. 568 k.c., regulujący termin dochodzenia roszczeń z tytułu rękojmi za wady fizyczne. Termin ten powinien mieć odmienny charakter niż ma obecnie. Jego działanie powinno ograniczać się do zakreślenia ram powstania odpowiedzialności z tytułu rękojmi. Skutkiem ujawnienia się wady w tym terminie ma być powstanie roszczenia wynikającego z rękojmi. Roszczenie to musi przedawniać się według zasad ogólnych. Z kolei wada, która ujawni się po tym terminie, nie powinna prowadzić do powstania roszczenia z rękojmi. Nie wyklucza to powstania roszczeń mających inną podstawę prawną (np. roszczeń z tytułu nienależytego wykonania umowy).
4.	Istnienie prawa po upływie przedawnienia powoduje, że świadczenie spełnione później przez dłużnika nie jest traktowane jako nienależne. W dalszym ciągu istnieje bowiem podstawa prawna świadczenia. W tym zakresie nie należy wprowadzać jakichkolwiek zmian. Wydaje się jednak, że lepszym miejscem na wyrażenie tej zasady są przepisy regulujące przedawnienie roszczeń, a nie – tak jak obecnie – przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 411 pkt 3 k.c.). Przepis art. 411 k.c. miesza bowiem sytuacje w których nie ma wprawdzie podstawy prawnej świadczenia, lecz nie można żądać jego zwrotu (pkt 1) z sytuacjami, w których podstawa prawna świadczenia istnieje (pkt. 3 i 4). O ile w pierwszym przypadku istnieje bezpodstawne wzbogacenie, lecz nie można żądać zwrotu świadczenia, o tyle w tych ostatnich przypadkach nie może być mowy o bezpodstawnym wzbogaceniu.
5.	W projekcie zrezygnowano ze zróżnicowania terminów przedawnienia w zależności od tego, o jakie roszczenie chodzi (za wyjątkiem świadczeń okresowych stwierdzonych tytułem egzekucyjnym). Podział na roszczenia o świadczenia okresowe, roszczenia związane z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz pozostałe nie jest precyzyjny i powoduje trudności w określeniu tego jaki termin przedawnienia powinien w danym przypadku dojść do głosu. Wydaje się, że podstawowy, trzyletni termin jest na tyle „pojemny”, iż może on znaleźć zastosowanie we wszystkich przypadkach. Warto zresztą zwrócić uwagę, że każde z roszczeń o świadczenie okresowe przedawniać się będzie w innym czasie, ponieważ w innej chwili pojawi się wymagalność tych roszczeń.
6.	Roszczenia podlegać mają podwójnemu terminowi przedawnienia. Krótszy termin (nazwany podstawowym) nie rozpoczyna biegu jeżeli uprawniony z przyczyn od siebie niezależnych nie może dochodzić roszczenia. Taka formuła jest wystarczająco elastyczna i pozwoli w  przyszłości indywidualnie podchodzić do konkretnych przypadków. Sąd uzyska możliwość oceny, czy uprawniony miał szansę dochodzenia roszczenia, czy też był jej pozbawiony przez jakiś czas od chwili gdy roszczenie stało się wymagalne. Przykładami sytuacji, w których uprawniony nie może dochodzić roszczenia są: usprawiedliwiona niewiedza o fakcie wyrządzenia szkody lub też niewiedza o osobie, która ponosi odpowiedzialność za wyrządzenie szkody. Jeżeli jednak upłynie dłuższy termin przedawnienia (termin ostateczny), roszczenie przedawnia się pomimo tego, że uprawniony nie mógł go wcześniej dochodzić. Bieg dłuższego terminu rozpoczyna się od zdarzenia stanowiącego podstawę dochodzenia roszczenia. Zdarzenia tego nie należy utożsamiać z wymagalnością roszczenia. Przykładowo zdarzeniem takim jest naruszenie postanowień umowy. Z tą chwilą wymagalne stanie się roszczenie wierzyciela o spełnienie świadczenia zgodnie z treścią umowy. Ewentualne roszczenie odszkodowawcze może natomiast stać się wymagalne później. Wymagalność roszczenia odszkodowawczego zależy bowiem od pojawienia się szkody. Z kolei w przypadku roszczenia o zapłatę odsetek za opóźnienie wymagalność pojawia się każdego dnia w stosunku do odsetek za dany dzień, podczas gdy zdarzeniem stanowiącym podstawę roszczenia o zapłatę odsetek jest powstanie stanu opóźnienia. W przedstawionych przykładach roszczenie staje się wymagalne później niż miało miejsce zdarzenie stanowiące podstawę dochodzenia tego roszczenia przed sądem. 
7.	Prawidłowe funkcjonowanie zaproponowanych przepisów wymaga dużej ostrożności przy dodawaniu reguł szczególnych poświęconych przedawnieniu w ramach konkretnych instytucji prawa cywilnego. Projekt jest skonstruowany w taki sposób, aby jak najrzadziej pojawiała się konieczność wprowadzania od niego wyjątków. Jeśli jednak stanie się to niezbędne, należy zwrócić uwagę, iż modyfikacje mogą dotyczyć wyłącznie podstawowego terminu przedawnienia (art. 182 § 1 projektu). W takiej sytuacji trzeba jednak wziąć pod uwagę, że niektóre dalsze postanowienia projektu skonstruowane zostały przy założeniu, iż ustawodawca nie wprowadzi krótszych niż roczne terminów przedawnienia (art. 184 § 1, art. 187 § 2). Regulacja terminu ostatecznego ma charakter definitywny. Wprowadzenie w drodze przepisu szczególnego innego niż trzyletni terminu przedawnienia nie wyklucza tego, iż dane roszczenie w dalszym ciągu podlega działaniu podwójnego terminu przedawnienia i przedawnia się najpóźniej po dziesięciu latach od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie stanowiące podstawę dochodzenia roszczenia. Nie jest natomiast wykluczone wprowadzanie regulacji szczególnej polegającej na tym, iż konkretne roszczenie majątkowe w ogóle nie podlega przedawnieniu. 
8.	W projekcie uwzględniono istniejące obecnie uregulowanie, iż roszczenia odszkodowawcze związane z popełnieniem przestępstwa przedawniają się 20 lat od momentu jego popełnienia. W przeciwieństwie jednak do obecnie istniejącego stanu prawnego, roszczenie takie podlegać będzie podstawowemu terminowi przedawnienia. O ile uzasadnione wydaje się przedłużenie obiektywnej odpowiedzialności osoby, która popełniła przestępstwo, o tyle brak jest podstaw do tego, aby w takiej sytuacji dodatkowo uprzywilejować poszkodowanego. Wydaje się, że trzyletni termin na dochodzenie takich roszczeń, liczony od chwili w której poszkodowany uzyskał możliwość ich dochodzenia, jest usprawiedliwiony.
9.	Uwzględniając stanowisko Trybunału Konstytucyjnego przedstawione w orzeczeniu z dnia 1 września 2006 r., Sygn. akt SK 14/05 (dotyczące niekonstytucyjności art. 442 k.c.), zrezygnowano z ograniczenia definitywnym terminem roszczeń pieniężnych związanych z wyrządzeniem szkody na osobie (sformułowanie „roszczenia pieniężne związane z wyrządzeniem szkody na osobie” obejmuje zarówno roszczenie odszkodowawcze jak i roszczenie z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę). Wyjątek ten wprowadza stan permanentnego braku pewności ewentualnego dłużnika, który mógł szkodę wyrządzić.
10.	Projekt deklaruje zasadę, iż przepisy regulujące przedawnienie mają charakter bezwzględnie wiążący. Od zasady tej wprowadzono jeden wyjątek polegający na możliwości zmiany długości podstawowego terminu przedawnienia w umowach zawieranych między przedsiębiorcami. Zmiana długości terminu możliwa jest wyłącznie przed rozpoczęciem jego biegu. W umowach wzajemnych dopuszczono wyłącznie jednolitą zmianę terminów przedawnienia roszczeń obu stron umowy. Ograniczenie to przeciwdziałać ma narzuceniu przez silniejszą stronę stosunku prawnego niekorzystnych rozwiązań dla strony słabszej.
11.	Zaostrzono wymogi dotyczące uznania roszczenia. Na bieg przedawnienia wpływać ma wyłącznie uznanie dokonane w formie pisemnej. Kierunek zmian w tym zakresie zgodny jest z rozwiązaniami spotykanymi w wielu systemach prawnych. Mają one na celu usunięcie wątpliwości dotyczących tego, czy doszło, czy też nie do zakłócenia biegu przedawnienia. Przedstawiona propozycja nie ingeruje w jakikolwiek sposób w dyskusję dotyczącą tego jakie zachowanie dłużnika stanowi uznanie roszczenia. Jej wyłącznym celem jest usunięcie wątpliwości co do tego jakie oświadczenia wpływają na bieg przedawnienia. Warto zwrócić uwagę, iż uznanie roszczenia wpływa jedynie na przerwanie biegu podstawowego terminu, nie oddziałuje natomiast na dziesięcioletni termin ostateczny. Jednocześnie rozdzielone zostały pola działania uznania roszczenia oraz zrzeczenia się zarzutu przedawnienia. Jeżeli uznanie ma wpłynąć na bieg terminu przedawnienia – musi nastąpić przed upływem terminu. Oświadczenie dłużnika, złożone po upływie terminu oznacza stwierdzenie, że istnieje zobowiązanie naturalne. Z kolei po powstaniu zarzutu przedawnienia dopuszczalne jest zrzeczenie się tego zarzutu. Nie ma sensu utrzymywanie dwóch instytucji zbliżonych w skutkach oddziaływania na przedawnienie po upływie terminu: uznania roszczenia i zrzeczenia się zarzutu przedawnienia. Jedyna różnica sprowadza się wówczas do tego, że zrzeczenie się przedawnienia – w przeciwieństwie do uznania – nie oznacza potwierdzenia istnienia długu. W takiej sytuacji dłużnik, mimo zrzeczenia się zarzutu przedawnienia, może podjąć obronę polegającą na zaprzeczeniu istnienia długu. Uznanie wyklucza taką obronę. 
12.	Do przedłużenia przedawnienia mogą doprowadzić negocjacje podjęte przez wierzyciela i dłużnika dotyczące roszczenia, które ma ulec przedawnieniu. Przesłanka ta istnieje już w polskim systemie prawnym w regulacji szczególnej (zob. art. 10 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej oraz o zmianie Kodeksu cywilnego, Dz. U. z 2002 r. Nr 141, poz. 1176 ze zm.), nie jest natomiast przewidziana w ogólnych przepisach o przedawnieniu. Wierzyciel może zostać zmuszony do wszczęcia postępowania, aby nie dopuścić do przedawnienia roszczenia, pomimo tego, iż obie strony wolałyby rozstrzygnąć sprawę polubownie. W związku z możliwymi trudnościami związanymi z udowodnieniem terminu rozpoczęcia negocjacji oraz długości ich trwania, wprowadzono ograniczenia mające przeciwdziałać powstaniu tych trudności. Po pierwsze, negocjacje mogą wpłynąć na bieg przedawnienia, tylko wtedy, udowodniono przy zachowaniu formy dokumentowej fakt ich prowadzenia. Po drugie, wpływ na przedawnienie mogą mieć tylko takie negocjacje, które toczyły się w chwili, gdy upłynął termin przedawnienia. Po trzecie, przedłużenie terminu nie może być dłuższe niż trzy miesiące.
13.	W projekcie nie modyfikowano nadmiernie przyczyn zawieszenia biegu przedawnienia, wychodząc z założenia, że dotychczasowa regulacja nie wykazuje w tym zakresie istotnych słabości. Zmieniono jednak mechanizm działania zawieszenia. Obecnie zawieszenie oddziałuje na przedawnienie nawet wówczas, gdy jego przesłanki istniały w początkowym okresie i ustały na długo zanim upłynął termin przedawnienia kalkulowany bez uwzględniania zawieszenia. Pojawia się wówczas pytanie o celowość dodatkowej ochrony wierzyciela, skoro po ustaniu przyczyny zawieszenia dysponował on wystarczająco długim terminem do dochodzenia swoich roszczeń. Z tego względu wprowadzono konstrukcję zgodnie z którą po ustaniu przyczyny zawieszenia uprawniony musi mieć co najmniej rok na podjęcie odpowiednich działań. Jeżeli po ustaniu przyczyny zawieszenia do upływu terminu pozostało więcej niż rok – nie ma potrzeby ingerować w bieg terminu.
14.	Do art. 188 przeniesiono rozwiązania przyjęte w art. 122 k.c. Zmodyfikowano jedynie brzmienie tego przepisu, który obecnie prowadzi do wniosków przeciwnych od zamierzonych. W art. 188 § 3 przejęto rozwiązanie z art. 4421 § 4 k.c., rozciągając jednak jego działanie nie tylko na osoby małoletnie, lecz na wszystkie osoby nie mające pełnej zdolności do czynności prawnych.  
15.	Czynności wierzyciela podjęte przed sądem lub innym organem właściwym do rozstrzygnięcia sporu, zmierzające do wyegzekwowania roszczenia wpływają na bieg przedawnienia. Dokonanie takiej czynności nie prowadzi jednak do przerwania przedawnienia. Nie jest bowiem uzasadnione, aby po podjęciu działań zmierzających do dochodzenia roszczenia wierzyciel otrzymywał po zakończeniu postępowania całą długość terminu przedawnienia. W takiej sytuacji trzeba wierzycielowi zagwarantować możliwość ponownego podjęcia działań, jeżeli jego wcześniejsza próba nie doprowadziła do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty (w tym ostatnim przypadku dojdą bowiem do głosu przepisy o przedawnieniu roszczeń stwierdzonych tytułem egzekucyjnym). Czas na podjęcie działań przez wierzyciela musi być wystarczający, ale nie nadmierny. Wydaje się, że rok od zakończenia postępowania to odpowiedni termin. Zrezygnowano z istniejącego obecnie zastrzeżenia, iż czynności mają zmierzać bezpośrednio do dochodzenia, ustalenia, zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Wciąż bowiem odżywają spory dotyczące tego sformułowania. Zaproponowane rozwiązanie oznacza istotne rozszerzenie zakresu pola działania nowej regulacji w stosunku do pola działania art. 123 § 1 pkt 1 k.c. Zawężenie tego pola jest konieczne, lecz powinno odbywać się w nieco inny sposób niż dotychczas. Po dokonaniu pierwszej czynności zmierzającej do realizacji prawa, ocenie podlega dalsze działania uprawnionego (art. 189 § 3 projektu). Wpływ na bieg przedawnienia mają tylko takie czynności w następstwie których uprawniony rzeczywiście dążył do zrealizowania swojego prawa.
16.	Przepis art. 189 § 2 projektu ma przeciwdziałać sytuacjom, w których termin mógłby upłynąć w czasie, gdy uprawniony nie miał możliwości podejmowania działań zmierzających do ponownego rozstrzygania sprawy, pomimo tego, iż pierwotne postępowanie zakończyło się prawomocnym (ostatecznym) orzeczeniem. Jako przykłady takich sytuacji mogą posłużyć: postępowanie kasacyjne dotyczące prawomocnego wyroku czy postępowanie o stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego.
17.	W art. 190 projektu uregulowano w sposób zmodyfikowany zagadnienie ujęte obecnie w art. 125 k.c. Obecny przepis jest niewystarczający z dwóch przyczyn:
a)	pominięto w nim zagadnienie przedawnienia roszczeń stwierdzonych innymi tytułami egzekucyjnymi niż orzeczenia sądowe (np. aktami notarialnymi wymienionymi w art. 777 k.p.c.),
b)	może się zdarzyć, iż uprawniony nie może wykonywać tytułu egzekucyjnego, pomimo zakończenia postępowania sądowego (np. art. 1210 k.p.c.). W takiej sytuacji należy wstrzymać bieg terminu przedawnienia.
Zaproponowane rozwiązanie ma objąć swoim działaniem powyższe sytuacje.
18.	Wprowadzony został wymóg pisemnej formy zrzeczenia się zarzutu przedawnienia oraz sprecyzowano skutki zrzeczenia się przedawnienia. Forma pisemna zastrzeżona jest pod rygorem nieważności. Ze względu na planowaną rezygnację z formy pisemnej dla celów dowodowych, do tekstu projektu nie wprowadzano zastrzeżeń dotyczących skutków niezachowania wymaganej formy. Przepis dotyczący zrzeczenia się zarzutu przedawnienia umieszczony został jako ostatni przepis działu o przedawnieniu, gdyż zrzeczenie się przedawnienia dotyczyć może wszystkich roszczeń w tym również tych wynikających z tytułów egzekucyjnych. 
19.	W polskim systemie prawnym nie wprowadzono ogólnej reguły dotyczącej losów praw związanych i akcesoryjnych po przedawnieniu roszczenia głównego. W związku z faktem, iż po upływie terminu przedawnienia nadal istnieje prawo główne, można wnioskować, iż prawa akcesoryjne nie wygasają, chyba że ustawa przewiduje odmienny skutek. Można również utrzymywać, iż z akcesoryjności prawa wynika zasada, że przedawnienie roszczenia głównego powoduje przedawnienie praw akcesoryjnych. Istniejące na tym tle wątpliwości stały się przyczyną długotrwałej dyskusji dotyczącej losów odsetek w przypadku przedawnienia roszczenia głównego. W projekcie zrezygnowano z wprowadzenia ogólnej reguły poświęconej tej kwestii, ponieważ nie jest możliwe uniwersalne uregulowanie wszystkich istniejących przypadków. Pojawiające się wątpliwości trzeba rozstrzygać na tle konkretnych praw powiązanych z sobą. Z pewnością konieczne jest wprowadzenie regulacji dotyczącej ewentualnego wpływu przedawnienie roszczenia głównego na powstałe wcześniej roszczenia o zapłatę odsetek. Zdania na temat losów odsetek po przedawnieniu roszczenia głównego są podzielone, zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie. Nie przesądzając w tym miejscu brzmienia ostatecznego uregulowania tej kwestii, należy postulować umieszczenie odpowiedniego przepisu w części kodeksu cywilnego, która poświęcona będzie odsetkom. Wydaje się, iż bez zmian należy pozostawić przepisy dotyczące tego, iż przedawnienie wierzytelności nie wpływa na ustanowione wcześniej zabezpieczenia rzeczowe (zastaw, hipoteka, ewentualnie dług gruntowy). Jednocześnie nie można dopuścić do tego, aby takie zabezpieczenie dawało możliwość nieograniczonego w czasie egzekwowania przedawnionej wierzytelności. Z tego względu za uzasadniony należy uznać postulat wprowadzenia terminów zawitych, po upływie których zabezpieczenie rzeczowe wygasa. Termin taki powinien rozpoczynać bieg z chwilą wymagalności roszczenia. Ze względu na funkcje zabezpieczeń rzeczowych, terminy te powinny być dłuższe niż terminy przedawnienia (rozsądny wydaje się termin 20 lat, z zastrzeżeniem że w przypadku zabezpieczeń rzeczowych na nieruchomościach, można rozważyć skoordynowanie długości tego terminu z długością terminu zasiedzenia).
20.	W propozycji przepisów o przedawnieniu pominięto zagadnienie możliwości potrącenia przedawnionej wierzytelności. Wynika to z faktu, iż właściwym miejscem na uregulowanie tej kwestii jest dział poświęcony potrąceniu. W tym zakresie obowiązująca obecnie regulacja powinna zostać przyjęta także w przyszłym kodeksie cywilnym.

Dział II. Terminy zawite

Art. 192. Jeżeli ustawa przewiduje, że z upływem określonego terminu wygasa lub ustaje możliwość dochodzenia, ustalenia lub ukształtowania uprawnienia, sąd bierze upływ terminu pod uwagę z urzędu.

Art. 193. Nie można w drodze czynności prawnej zmieniać zasad biegu, długości ani skutków upływu terminu zawitego. 

Art. 194. Sąd może nie uwzględnić upływu terminu zawitego liczonego od chwili, w której uprawniony dowiedział się o potrzebie dokonania czynności zmierzającej do zachowania, dochodzenia, ustalenia lub ukształtowania uprawnienia jeżeli opóźnienie w dokonaniu czynności jest usprawiedliwione wyjątkowymi okolicznościami i nie jest nadmierne.

Art. 195. § 1. Jeżeli przed upływem terminu zawitego uprawniony podjął przed sądem, sądem polubownym lub przed innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju, czynność zmierzającą do dochodzenia, zabezpieczenia, ustalenia lub ukształtowania uprawnienia, termin zawity nie może upłynąć wcześniej niż miesiąc od prawomocnego zakończenia postępowania toczącego się po dokonaniu tej czynności.
§ 2. Jeżeli pomimo prawomocnego zakończenia postępowania, uprawniony nie może ponownie dokonać czynności zmierzającą do dochodzenia, zabezpieczenia, ustalenia lub ukształtowania uprawnienia, termin zawity nie może upłynąć wcześniej niż miesiąc od dnia, w którym dokonanie takiej czynności stało się możliwe.
§ 3. Przepisów § 1 i 2 nie stosuje się, jeżeli z zachowania uprawnionego po dokonaniu czynności nie wynika w dostateczny sposób wola realizacji prawa.
§ 4. Roszczenie powstałe w wyniku zakończenia postępowania zmierzającego do dochodzenia, zabezpieczenia, ustalenia lub ukształtowania uprawnienia przed sądem, sądem polubownym lub przed innym organem powołanym do rozpoznawania spraw danego rodzaju przedawnia się według przepisów o przedawnieniu roszczeń stwierdzonych tytułem egzekucyjnym.

UZASADNIENIE

1.	W polskiej doktrynie od dawna pojawiały się głosy dotyczące konieczności wprowadzenia regulacji terminów zawitych. Ze względu na ogromne zróżnicowanie tych terminów, zagadnienie to nie doczekało się takiej regulacji. W projekcie zaproponowano brzmienie przepisów wspólnych dla wszystkich terminów zawitych. W przypadkach, w których przedstawiona regulacja nie będzie dostosowana do specyfiki konkretnego terminu, należy wprowadzać reguły uchylające stosowanie poszczególnych przepisów do danego terminu.
2.	Przedmiotem działania terminów zawitych mogą być zarówno pojedyncze uprawnienia jak i całe prawa podmiotowe. W związku z istniejącymi w doktrynie sporami co do natury prawa podmiotowego, zrezygnowano z definiowania tego pojęcia w ustawie. Jeżeli termin zawity dotyczy całego prawa podmiotowego, wygasają wszystkie wchodzące w jego skład uprawnienia. Z tego względu uznano, że wyrażenie „uprawnienie” jest na tyle uniwersalne, iż działanie terminów zawitych może zostać ograniczone właśnie do uprawnień.
3.	Terminami zawitymi są zarówno terminy prekluzji sądowej jak i pozasądowej. Naturalną konsekwencją wygaśnięcia uprawnienia jest konieczność uwzględnienia przez sąd upływu terminu zawitego z urzędu. Sąd nie może bowiem opierać swojego rozstrzygnięcia na uprawnieniu, które nie istnieje.
4.	Jak o tym wspomniano w uzasadnieniu regulacji przedawnienia, o oddziaływaniu upływu czasu na roszczenia powinny decydować wyłącznie przepisy o przedawnieniu. Przedstawiona propozycja uregulowania terminów zawitych charakteryzuje się znacznym rygoryzmem. Nie ma podstaw do tego, aby w zakresie jednolitej instytucji jaką są cywilnoprawne roszczenia pojawiało się tak znaczne zróżnicowanie dotyczące oddziaływania upływu czasu na konkretne roszczenie. Wychodząc z powyższych założeń, odstąpiono od uregulowania wpływu uznania na bieg terminu zawitego. Regulacja taka potrzebna jest wyłącznie w przypadku terminów dotyczących roszczeń.
5.	W przypadku terminów liczonych a tempore scientiae wprowadzono możliwość nieuwzględnienia przez sąd skutków upływu terminu, gdy uprawniony z przyczyn niezależnych od siebie nie może wykonywać uprawnienia. Ta dosyć pojemna reguła wydaje się wystarczającym „wentylem bezpieczeństwa” chroniącym przed wydawaniem rozstrzygnięć ewidentnie niesprawiedliwych dla uprawnionego. Zaproponowana regulacja wzorowana jest częściowo na art. 42 prawa spółdzielczego. Taki „wentyl bezpieczeństwa” nie pojawia się w przypadku terminów liczonych a tempore facti. Wiele z takich terminów pełni istotną funkcję stabilizacyjną, gwarantując poczucie pewności i stabilności obrotu gospodarczego  (np. art. 21 § 4 k.s.h., art. 95 ustawy o księgach wieczystych i hipotece, terminy „obiektywne” w art. 251 k.s.h, w art. 945 § 2 k.c. czy w art. 1024 § 2 k.c.). Upływ takich terminów musi wywoływać skutki definitywne, nawet wówczas, gdy wiąże się to z pokrzywdzeniem konkretnego uprawnionego. Jednocześnie istnieją obecnie terminy „obiektywne”, które powinny zostać objęte możliwością nieuwzględnienia ich upływu przez sąd (np. art. 59 k.c.). W przyszłym kodeksie cywilnym terminy takie muszą zostać ukształtowane w sposób dostosowany do zaproponowanej regulacji.
6.	Projekt zapobiega możliwości podniesienia zarzutu upływu jakiegokolwiek terminu zawitego, jeżeli przed jego upływem rozpoczęło się postępowanie dotyczące uprawnienia którego termin dotyczy. Regulacja ta nie dojdzie do głosu w stosunku do takich terminów zawitych, które nie zakreślają granic sądowej realizacji uprawnienia (przykładowo nie znajdzie zastosowania w przypadku terminów do złożenia odpowiedniego oświadczenia woli drugiej stronie stosunku prawnego pod rygorem wygaśnięcia prawa). Uregulowanie w zakresie terminów zawitych wzorowane jest na rozwiązaniach przyjętych dla przedawnienia, jednak termin roczny uległ skróceniu do terminu miesięcznego. Często bowiem długość terminów zawitych jest krótsza niż rok. Po zakończeniu postępowania nie można przyznawać dłuższego terminu do ponownego podjęcia działań niż pierwotny termin zawity. Jeżeli po zakończeniu postępowania powstaną możliwe do wyegzekwowania roszczenia, ulegają one przedawnieniu według zasad ogólnych, nawet jeżeli źródłem tych roszczeń jest uprawnienie ograniczone terminem zawitym.
7.	Nie wymaga odrębnej regulacji zagadnienie losów praw powiązanych z prawem głównym po upływie terminu zawitego. Terminy te prowadzą do wygaśnięcia prawa, w związku z czym oczywiste jest, że wygasają również prawa powiązane z tym, które wygasło. Z tych samych względów nie jest możliwe zrzeczenie się korzystania z terminu zawitego.