Jerzy Wojciech Wójcik
Weryfikacja podejrzenia popełnienia przestępstwa prania pieniędzy
1. Instytucje upoważnione do rozpoznawania i weryfikacji symptomów zawartych w zawiadomieniu stanowiącym uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa z art. 299 k.k.
Zadanie sformułowania i opisania konkretnych symptomów dotyczących uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa z art. 299 k.k. spoczywa na instytucjach obowiązanych wymienionych w art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 16 listopada 2000 r. o przeciwdziałaniu wprowadzaniu do obrotu finansowego wartości majątkowych pochodzących z nielegalnych lub nieujawnionych źródeł oraz o przeciwdziałaniu finansowaniu terroryzmu, czyli banku, zakładzie ubezpieczeniowym, kasynie gry i innych. Natomiast zgodnie z art. 8 ust. 1 i 3 oraz w myśl art. 12 ust. 2 cytowanej ustawy instytucje te obowiązane są do niezwłocznego przekazania informacji, gdy chodzi o transakcje podejrzane (art. 8 ust. 3) i w przeciągu 14 dni, gdy chodzi o transakcje powiązane (art. 8 ust 1). Informacje o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa mogą być kierowane tylko w formie pisemnej i wyłącznie do Generalnego Inspektora. Dalszą drogę tego typu informacji wskazuje tabela 1 uwzględniająca obowiązujący stan prawny.
W procesie zbierania dowodów w postępowaniu karnym z art. 299 k.k. uwidacznia się wyraźny, odmienny niż przewidziany w kodeksie postępowania przygotowawczego, podział zadań, które można określić w czterech następujących etapach, a mianowicie:
–	pierwszy, czyli wstępny etap czynności poprzedzających postępowanie przygotowawcze, dotyczy prowadzenia takich przedsięwzięć przez instytucję obowiązaną i jej ekspertów, które proponuję określić jako postępowanie rozpoznawcze. Czynności te polegają na zebraniu i opracowaniu wstępnych informacji poprzez rozpoznawanie i typowanie transakcji podejrzanych, czyli rozpoznanych symptomów uzasadnionego podejrzenia. Zebrane informacje zgodnie z art. 16 ust. 1 ustawy w formie pisemnej informacji o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa są niezwłocznie przesyłane do Generalnego Inspektora;
Tabela 1. Obieg informacji zawierających uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa z art. 299 k.k. oraz rodzaje czynności poszczególnych podmiotów.

L.p.	Rodzaj podmiotu	Rodzaj postępowania	Rodzaj czynności	
1.	Instytucje obowiązane 	rozpoznawcze	Typowanie i rozpoznawanie transakcji podejrzanych – opracowywanie informacji o ujawnionych symptomach uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa i kierowanie ich do Generalnego Inspektora.	
2.	Generalny Inspektor
Informacji Finansowej	analityczne	Analizowanie i przetwarzanie informacji uzyskanych z instytucji obowiązanych i jednostek współpracujących oraz na podstawie własnej bazy danych, a w miarę potrzeb w ramach współpracy z zagranicznymi jednostkami wywiadu finansowego. Kierowanie do prokuratury zawiadomień o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa.	

3.	Prokuratura	przygotowawcze	Kompletowanie dowodów w ramach czynności określonych w kodeksie postępowania karnego przy udziale: Generalnego Inspektora, i jednostek z nim współpracujących, a szczególnie: policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Wojskowych Służb Informacyjnych, oraz instytucji obowiązanych.	
4.	Sąd	przed sądem	Czynności procesowe przed sądem przy udziale właściwych uczestników postępowania.	
Źródło: opracowanie własne.

–	drugi, to prowadzenie postępowania analitycznego przez Generalnego Inspektora. Uprawnienie to wynika z art. 4 pkt 1 ustawy i polega na analizowaniu oraz przetwarzaniu informacji uzyskanych zgodnie z przepisami ustawy, tj. nadsyłanych lub uzupełnianych przez instytucje obowiązane. Postępowanie to prowadzone jest w ramach przewidzianego przez ustawę współdziałania z jednostkami współpracującymi, bądź zagranicznymi jednostkami wywiadu finansowego. Ponadto, zgodnie z art. 14 ust. 1 ustawy prokuratura, Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego, policja oraz inne jednostki podległe lub nadzorowane przez MSWiA informują o wszystkich przypadkach wszczęcia postępowania z art. 299 k.k. W przypadku potwierdzenia informacji nadesłanych przez instytucję obowiązaną materiały zostają przekazane do prokuratury w formie pisemnego zawiadomienia o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa z art. 299 k.k., z wnioskiem o wszczęcie postępowania przygotowawczego. Jest to pierwsza weryfikacja rozpoznanych symptomów uzasadnionego podejrzenia;
–	trzeci, dotyczy prokuratury, która na zasadzie art. 303 k.p.k. wszczyna i prowadzi postępowanie przygotowawcze (lub na podstawie art. 307 k.p.k. postępowanie wyjaśniające), stosuje wszystkie odpowiednie instytucje i środki przewidziane przez kodeks postępowania karnego, w tym powoływanie biegłych. Jest to druga weryfikacja rozpoznanych symptomów uzasadnionego podejrzenia;
–	czwarty, dotyczy postępowania przed sądem, w którym udział biorą właściwi uczestnicy postępowania karnego. Sąd, w toku postępowania, weryfikuje oraz ocenia, czy trud i profesjonalizm, którym cechowali się pracownicy instytucji obowiązanych, Generalny Inspektor, prokuratura i biegli, a także pracownicy określonych jednostek współpracujących, czyli praktycznie wszyscy uczestnicy postępowań, wymienionych w poprzednich punktach, zasadnie przyczynili się, każdy według swoich kompetencji, do powstania aktu oskarżenia. W ramach tego postępowania następuje ostatnia procesowa weryfikacja rozpoznanych symptomów uzasadnionego podejrzenia.
Na tle tych rozważań powstaje zagadnienie metodyki postępowania pracowników instytucji obowiązanych, którzy jedynie na podstawie procedur wewnętrznych, danych o kliencie oraz własnej wiedzy, a nie czynności operacyjno-rozpoznawczych, jak to czynią właściwe służby, obowiązani są do takiego działania, aby profesjonalnie określić symptomy uzasadnionego podejrzenia nawet wówczas, gdy nie są prawnikami, a szczególnie kryminalistykami. Zatem zagadnieniem podstawowym jest sprecyzowanie metodyki, jaką należy posługiwać się przy określaniu symptomów uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa z art. 299 k.k., czyli jak sprawnie wykonać obowiązek ustawowy polegający na typowaniu transakcji podejrzanych. Warto przy tym pamiętać, że podstawową ideą ustawy z dnia 16 listopada 2000 roku jest zasada: od nadmiernie wydawanych pieniędzy do sprawcy prania pieniędzy, a o ile to możliwe, do sprawcy przestępstwa bazowego. 

2. Opinie biegłych, ich dowodowe funkcje: od oszustw inwestycyjnych i zorganizowanego zagarnięcia mienia społecznego po kreatywną księgowość i pranie pieniędzy
2.1. Podstawy prawne i powody powoływania biegłych
Biegły jest powoływany przez uprawniony organ procesowy z racji posiadanych wiadomości specjalnych do wyjaśnienia w swej opinii istotnych okoliczności, mających znaczenie dla losu postępowania. Zatem w świetle unormowań prawnych, doktryny i judykatury biegły jest samoistnym, chociaż specyficznym i pośrednim źródłem dowodowym. 
Kodeks postępowania karnego dość szczegółowo reguluje zagadnienie wykorzystywania biegłych w procesie karnym. Art. 193 § 1 określa, że jeżeli stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych, zasięga się opinii biegłego. Podstawowe zagadnienia, które zawsze podlegają sprecyzowaniu i ocenie w określonym postępowaniu to: co decyduje o powołaniu biegłego, a także jakie są okoliczności mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy?
Jeżeli o powołaniu biegłego decyduje charakter określonej okoliczności, a nie zakres wiadomości, którymi dysponuje organ procesowy, to okoliczności mające istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy mogą mieć wpływ na treść decyzji kończącej postępowanie, na podstawie wiadomości specjalnych, które były zawarte w opinii biegłego.
Kolejne regulacje kodeksu postępowania karnego przewidują zasady powoływania i odwoływania biegłych, rolę, prawa i obowiązki w postępowaniu przygotowawczym i postępowaniu przed sądem, a przede wszystkim przedmiot i zakres ekspertyzy ze sformułowaniem, właściwych dla określonej sprawy pytań, aczkolwiek w tych kwestiach nie brakuje uwag krytycznych. Wydaje się, że wszystkie główne problemy są uregulowane, lecz z oczywistych względów kodeks nie przewiduje indeksu dziedzin i specjalizacji, z których mają wywodzić się biegli, a także specyfiki postępowań, które należy poddać badaniom. Jak zwykle bowiem problem tkwi w szczegółach. Zagadnienia te uzależnione są od potrzeb określonego postępowania oraz decyzji prowadzącego postępowanie. Niejednokrotnie występuje potrzeba specjalistycznej opinii biegłego, gdyż stwierdzenie dotyczące okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia, oznacza ujawnienie takich danych, które mają za zadanie ujawnienie prawdy, a zmierzanie do ustalenia obiektywnej prawdy wymaga dużej wiedzy i wysokiej specjalizacji.
Opinia biegłego jest samoistnym środkiem dowodowym czerpanym ze źródła, jakim jest osoba biegłego, posiadającego specjalistyczne wykształcenie lub praktykę, bądź obie te cechy łącznie. Jak wszystkie inne środki dowodowe, opinia biegłego podlega ocenie organu procesowego zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów. Brak skrępowania regułami prawnymi, swoboda oceny opinii biegłego nie oznacza dowolności ocen. Ograniczenia wynikają jedynie z istnienia obiektywnych faktów, zasad logiki, praw nauki i doświadczenia, których uwzględnienie w ocenie warunkuje zgodność toku rozumowania organu orzekającego z materiałem dowodowym. Uzasadniony jest również pogląd poparty orzecznictwem Sądu Najwyższego, że źródłem ograniczeń swobodnej oceny dowodu z opinii biegłego nie powinien być autorytet autora opinii. Bezkrytyczne zaufanie do biegłych, wiara w nieomylność autorytetów w kwestii przedmiotu opinii może stać się jedną z przesłanek niezgodności ustaleń ze stanem faktycznym.
Do obowiązków organu procesowego powołującego biegłych należy określenie przedmiotu opinii oraz współpraca z nimi w sprawie pomocy niezbędnej do wykonania ich zadań procesowych. Praca biegłych powinna czynić zadość nakazom zawartym w art. 193–206 k.p.k., jest ponadto niezmiernie istotną postacią ich fachowej, czynnej partycypacji w wytyczaniu kierunków poszukiwania tworzywa do kolejnych badań, w wyborze najbardziej sprawnych metod i środków ujawniania w miarę kompletnych skutków badanych czynów oraz wskazywania optymalnych sposobów zabezpieczania dowodów do dalszych badań. 
Udział biegłych służy nie tylko kompetentnemu zabezpieczaniu i interpretowaniu dowodów, określaniu ich przedmiotu i celu, bez wątpienia precyzyjniejszym i wartościowszym finalnie przy omawianej postaci współpracy z organem procesowym niż przy innych jej odmianach. Służy także bieżącemu wykorzystywaniu spostrzeżeń biegłych w rekonstrukcji przebiegu badanego zdarzenia, a niejednokrotnie służy również profilowaniu kierunków działań wykrywczych relacjonowanych wprost do głównego przedmiotu wykrywania zarówno co do osoby sprawcy, bądź pośrednio, przez celowe wykrywanie innych faktów. Konsultacyjne i doradcze funkcje biegłych mają niezwykle istotne znaczenie zarówno w praktyce kryminalistycznej, jak i w procesie wykrywczym.

2.2. Poznawcza i dowodowa rola opinii biegłego
Zapewne typowe, jak i nietypowe dowody rzeczowe ujawniane w trakcie oględzin miejsca przestępstwa, nie będą kamieniami węgielnymi procesu wykrywczego i dowodzenia, w sprawach o pranie pieniędzy. Nie od nich bowiem rozpoczyna się tok dowodów przeciw konkretnym osobom, nie będą one stanowiły jakiejkolwiek poszlaki, która z ich zbioru czyni uporządkowany, logicznie powiązany łańcuch na tyle trwały, że przesądzający sędziowskie przekonanie o popełnieniu przestępstwa z art. 299 k.k. W tego typu sprawach, tylko w wyjątkowych okolicznościach, może zaistnieć potrzeba dokonania oględzin miejsca przestępstwa, najczęściej bowiem występuje potrzeba zabezpieczenia dokumentów w instytucji finansowej.
„Dowód z opinii biegłego jest dowodem szczególnego rodzaju, a jego walor jest związany z tym, że dowód ten przeprowadza się tylko wówczas, gdy dla rozstrzygnięcia są konieczne wiadomości specjalne”, wykraczające poza zakres wiedzy prawniczej, o nieograniczonej sferze faktów i zjawisk mających potencjalną wartość dowodową, objaśnianych przez pryzmat wiedzy specjalistycznej lub umiejętności z zakresu różnych dziedzin nauki, techniki, sztuki lub rzemiosła.
Istota opinii biegłych w procesie karnym sprowadza się zatem do niezwykle ważnej roli poznawczej. Biegli, z racji swoich specjalizacji, zapewniają dopływ nowych informacji, nieznanych z innych źródeł dowodowych. Ponadto informacje uzyskiwane z innych źródeł podlegają w ten sposób weryfikowaniu zgodnie z zasadami nauki, za pomocą specjalistycznych badań przy wykorzystaniu specjalistycznych metod i środków badawczych. Przez udział biegłych w procesie zwiększana jest liczba nadawców dopływu informacji, w takim zakresie, w jakim bez wiadomości specjalnych nie dotarłyby do świadomości prokuratury czy sądu. 
Rola biegłego w procesie karnym daje asumpt do traktowania dowodu z opinii biegłego jako dowodu szczególnego rodzaju. Nieodosobniona jest, jeśli nie w doktrynie to w praktyce, fetyszyzacja dowodu z opinii biegłego, uznawanie, że biegły jest naukowym sędzią, a jego opinia we fragmentach stanu faktycznego, których dotyczy, jest rozstrzygnięciem włączanym przez organ orzekający do wyroku. Takie traktowanie biegłego oraz uznawanie go za uczonego świadka, pomocnika technicznego czy pomocnika procesowego od dawna jest krytycznie oceniane w doktrynie i judykaturze, zniekształca bowiem prawno-procesową rolę biegłego fetyszyzując ją, bądź pozbawiając przymiotu samoistnego źródła dowodowego.
Generalnie, na temat roli biegłych znana jest obszerna literatura, obejmująca wiele specjalistycznych zagadnień, spostrzeżeń, a nawet uwag krytycznych. Na podstawie efektów praktyki biegłych dochodzi nawet do swoistej krytyki, lecz tylko w niektórych dziedzinach. Warto przytoczyć za B. Hołystem, że dokładnej oceny wymagają także opinie biegłych. W praktyce śledczej i sądowej obserwuje się tendencje do przekazywania w ręce biegłych istotnych zagadnień związanych z prowadzonym postępowaniem karnym. Organy śledcze, a nawet sądy często szukają w opiniach biegłych gotowych rozwiązań zagadnienia sprawstwa czynu przestępnego lub też zajmują stanowisko wobec ich opinii bez przekonującego uzasadnienia. W związku z tym M. Hirschberg słusznie podkreśla, iż większość sędziów wykazuje „ślepą wiarę" (der blinde Glaube) wobec biegłych. Ta kwestia nabiera szczególnego znaczenia w przypadkach opinii sądowo-psychiatrycznych. Zatem prawidłowa ocena opinii biegłego zawsze wymaga nie tylko kryminalistycznego przygotowania, lecz również, jak to trafnie określa B. Hołyst, krytycznego stosunku ze strony prokuratora i sądu.
Przeprowadzony wywód, w tym podrozdziale, stanowi wstęp do zwrócenia uwagi na złożoność zagadnienia związanego z opiniami biegłych w omawianej tematyce, tj. rozpoznawania i weryfikowania symptomów uzasadnionego podejrzenia prania pieniędzy. W dotychczasowej literaturze przedmiotu nie prowadzono rozważań na temat roli biegłego w postępowaniu przygotowawczym z art. 299 k.k. 

2.3. Biegły a przestępstwa gospodarcze, bankowe, ubezpieczeniowe i inne finansowe
Powszechna jest popularyzacja osiągnięć biegłych w dziedzinie identyfikacji pisma ręcznego, medycyny sądowej, techniki kryminalistycznej, jak i badań daktyloskopijnych, mikrośladów, badania broni, czy badań przyczyn pożarów, fonoskopii, odorologii kryminalistycznej, a nawet zawartości grobowców egipskich. Brakuje natomiast danych na temat badań biegłych w zakresie nowych form przestępstw gospodarczych, a zupełnie nie wspomina się o roli biegłych w zakresie badania oszustw finansowych. Obszerna jest zatem biała plama dotycząca rozważań na temat roli biegłego w badaniu dokumentów finansowych w postępowaniach z art. 299 k.k., co niewątpliwie rzutuje na brak efektów w praktyce śledczej i sądowej.
Znana jest również i doceniana rola biegłych przede wszystkim w opiniowaniu dowodów w ramach przestępstw kryminalnych. Jednakże wiedza na ten temat daleko odbiega od roli, jaką spełniają biegli w sprawach afer gospodarczych i finansowych. Jeśli na temat pierwszych jest bogata literatura fachowa, to gdy sprawa dotyczy tych drugich, słychać o nich najczęściej, gdy stają się przedmiotem krytyki.
Biegli w postępowaniach przygotowawczych o przestępstwa gospodarcze i bankowe, oszustwa finansowe to zazwyczaj specjaliści z zakresu finansów i księgowości: księgowi, biegli rewidenci i audytorzy, określani jako biegli rewidenci. W prowadzonych rozważaniach należy mieć na względzie art. 10 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1994 r. o biegłych rewidentach i ich samorządzie, który stanowi, że przedmiotem działalności biegłych rewidentów jest m.in. obok badania sprawozdań finansowych również wykonywanie ekspertyz i opinii ekonomiczno-finansowych. Zatem ich opinie wymagają specyficznego badania i wnioskowania. Przykładowo, zasadniczym zadaniem audytora jest zbadanie, czy sprawozdanie finansowe rzetelnie i jasno oddaje sytuację majątkową i finansową firmy. Badając poszczególne dokumenty biegły analizuje i ocenia, czy podstawa ich wystawienia i obieg jest zgodny z obowiązującymi przepisami. Jeśli biegły rewident ma orientację, jakimi metodami dochodzi do czyszczenia pieniędzy, stanie się on również przydatny w opiniowaniu dowodów finansowych w postępowaniu przygotowawczym z art. 299 k.k. 
Dobrze się stało, że z przepisów znowelizowanej ustawy o rachunkowości można odczytać bardzo ważny zamiar ustawodawcy zdefiniowania na nowo roli biegłego rewidenta jako fachowego audytora, nie tylko kontrolującego ex post rachunkowość badanej instytucji, lecz również wskazującego na przyszłe zagrożenia dla jej działalności. Zatem im szerszy zakres wiedzy i przygotowania biegłego w określonej dziedzinie, tym większa jego przydatność do opiniowania dowodów w procesie karnym.
Biegły z zakresu przestępstw gospodarczych, przestępstw finansowych, a prania pieniędzy w szczególności, obowiązany jest opiniować nie tylko sprawozdania finansowe, lecz szereg różnorodnych dokumentów finansowych w ramach transakcji, które były podstawą do ujawnienia symptomów uzasadnionego podejrzenia przez pracowników instytucji obowiązanej.
Tymczasem jednak wciąż ujawnia się mały profesjonalizm nie tylko biegłych rewidentów, lecz również tych biegłych, którzy wydają opinie z zakresu przestępstw gospodarczych, bankowych, ubezpieczeniowych, oszustw kredytowych, leasingowych i innych o charakterze gospodarczo-finansowym. 
Bez większego ryzyka można postawić tezę, że opinie biegłych z zakresu wspomnianych wyżej przestępstw wymagają bardzo szerokiej, a także zróżnicowanej wiedzy i są niezwykle pracochłonne. Niezbędne jest niejednokrotnie: ujawnienie dokumentów, które należy poddać badaniom, zdarza się również potrzeba stwierdzenia ich autentyczności, a przede wszystkim ustalenia form działań, w których wspomniane dokumenty były podstawą do popełnienia czynów przestępnych. Wiele również zależy od doświadczenia praktycznego nabywanego przez biegłych będących pracownikami instytucji finansowo-bankowych, a także od konsultacji z innymi specjalistami w zakresie badania dokumentów finansowych i określonych już transakcji podejrzanych. Niejedna afera gospodarcza i korupcyjna dotarła z aktem oskarżenia do sądu, przede wszystkim dzięki profesjonalizmowi oraz wyjątkowej wnikliwości i cierpliwości biegłego w rozpoznanie form i metod działań przestępnych. W tej mierze brakuje jednak kazusów z art. 299 k.k. Z tego względu ilustracją tej tezy mogą być sprawy rozpoznane i opisane przez niektórych autorów. Przykładowo, J. Jagiełło jako doświadczony oficer śledczy, z naśladowania godnym profesjonalizmem, podaje sposoby przygotowania przedmiotu zagarnięcia w dostawach, robotach i usługach, mogące posłużyć jako analogiczne w prowadzonych rozważaniach. Otóż wspomniane badania biegłych wykazały sposoby przygotowywania przedmiotu zagarnięcia w takich dokumentach, jak: arkusze kalkulacyjne, rachunki i kosztorysy, w których wpisywano większe od rzeczywiście zużytych ilości materiałów do wykonania przedmiotów dostaw. W dokumentach tych zazwyczaj wpisywano większą ilość operacji niż rzeczywiście wykonywano. Ponadto, w produkcji niektórych przedmiotów i dostawach wpisywano operacje zupełnie zbędne. Przykładowo, przy produkcji wkładów do długopisów w arkuszach kalkulacyjnych wykazano, że w czasie produkcji jednego wkładu trzeba wykonać dwanaście czynności. Po przeprowadzeniu badań przez biegłych ilość czynności potrzebnych do wyprodukowania wkładu ustalono na siedem. Natomiast w fakturach wpisywano ceny wyższe od obowiązujących, bądź z nieodpowiednich i nieaktualnych pozycji cennikowych. Powoływano się przy tym na niewłaściwe pozycje decydujące o wysokości należności za dostawy, podawano numery nieaktualnych zarządzeń komisji cen albo stosowano cenniki dotyczące zupełnie innego rodzaju towarów, niż ten, który dostarczono. W zbadanych i opisanych przez autora postępowaniach bardzo ważną rolę odegrało również niezwykle wnikliwe przygotowanie oficerów śledczych. To był istotny czynnik dobrego współdziałania z biegłymi. Zdarzało się jednak, że to wyłącznie biegli ustalali skomplikowany modus operandii i wyjaśniali te zagadnienia oficerom śledczym. 
Profesjonalizm i dociekliwość biegłych niezbędna bez względu na rodzaj ustroju czy gospodarki, przynosi efekty również w nabierających wciąż większego tempa współczesnych przestępstwach finansowych. Biegli nabierają wciąż większych doświadczeń w badaniu dokumentów dotyczących ostatnich przestępczych transakcji o charakterze gospodarczo-finansowym charakterystycznych od początku lat 90. ubiegłego wieku. Zarówno w aferze alkoholowej, ziemniaczanej i innych, a także w ostatnich aferach korupcyjnych, a szczególnie lekowej, paliwowej, zbożowej, zaborze mienia czy w zbliżającej się aferze dotyczącej skupu żywca, niezbędna jest znajomość obiegu dokumentów, które umożliwiają wyprowadzenie znacznych kwot pieniędzy. Wciąż jeszcze zbyt mało uwagi przykłada się do istotnego faktu, jakim są afery gospodarczo-finansowe czy korupcyjne jako istotne przestępstwa bazowe w praniu pieniędzy.
Zarówno w praktyce śledczej, jak i w literaturze wykazuje się, że przestępstwa gospodarcze w przemyśle spożywczym wymagają wielu opinii biegłych, którzy wielokrotnie, na podstawie badanej dokumentacji, ustalali m.in. takie istotne dla postępowania dowody, jak: fałszywe umowy kontraktacyjne nieewidencjonowanych zwierząt, kupowanie takich umów kontraktacyjnych, fałszowanie dowodów kasowych dotyczących fikcyjnych dostawców i ich podpisów. 
W badaniach przestępstw gospodarczych dużą rolę pokładano w analizie ekonomicznej, zarówno do określania przyczyn i warunków powstawania zjawiska przestępczości, jego przeciwdziałania, a zwłaszcza ścigania zorganizowanych zagarnięć mienia społecznego.
Rzadko jednak spotyka się w literaturze należyte docenianie roli biegłych i wykazywane przez nich związków przyczynowo-skutkowych zjawisk gospodarczych z przestępczością. Dodajmy przy tym, że jeżeli analiza ekonomiczna może spełniać pomocnicze funkcje wykrywcze, to konieczna jest znajomość złożonych nieprawidłowości, a m.in. w ewidencji operacji gospodarczych. Podobnie jest z wieloma innymi dziedzinami. Przykładowo, w problematyce wynalazczości niezbędne było angażowanie przez organy ścigania nierzadko po kilku biegłych w jednej sprawie, nie tylko w zakresie dziedziny dotyczącej rzekomego wynalazku, lecz również w kwestiach prawnych. 

2.4. Rola biegłych w rozpoznawaniu i badaniu nowych zjawisk w przestępczości i patologii obrotu gospodarczego
Rzeczą oczywistą jest, że można sprecyzować przynajmniej kilka uwag na temat zjawiska przestępczości o charakterze ponadczasowym i ponadustrojowym. Jeżeli zaryzykować tezę, że każda formacja społeczno-ekonomiczna ma swoje charakterystyczne przestępstwa, to cechą, która je łączy są nie tylko przestępstwa kryminalne, lecz również o specyficznym charakterze finansowym i gospodarczym. Te ostatnie bardzo charakterystyczne są w gospodarce wolnorynkowej, zarówno na początku XX wieku, jak i na początku XXI wieku. Zawsze pokładano duże nadzieje w pomocy biegłych dla rozwikłania manipulacji, a szczególnie wyrafinowanego działania przestępców. 
Wybiegając poza procesową rolę biegłego, pamiętając o jego eksperckich walorach i przypisując umiejętność kryminologicznego i kryminalistycznego prognozowania, istotna staje się myśl: czy biegły może prognozować pojawienie się nowych zjawisk w przestępczości i nowych metod działania sprawców? Ta myśl w swojej istocie nawiązuje do wspomnianej wcześniej idei w znowelizowanej ustawie o rachunkowości co do roli biegłego, który prognostycznie wskazywać może ewentualne zagrożenia badanej instytucji.
Najczęściej zarówno kryminolodzy, jak i kryminalistycy nie zawsze nadążają w działaniach prognostycznych, a szczególnie profilaktycznych. Biegli również nie zawsze nadążali za potrzebą szybkiego rozpoznania nowych metod działania przestępców gospodarczych. Przykładowo, z początkiem lat 20. XX wieku nikt nie przewidział symptomów zbliżającego się krachu giełdowego i jego skutków. Nikt również nie zdołał w porę ujawnić, w tym samym okresie, oszukańczego charakteru łańcuszkowych „inwestycji” Ponziego. Prawdopodobnie tylko z tego względu, że tego rodzaju „inwestycje” nie były jeszcze znane. W związku z tym tego wyrafinowanego oszusta aresztowano dopiero wtedy, gdy poszkodowanych było już 40 000 mieszkańców Bostonu w USA na łączną kwotę 10 mln USD. Natomiast z początkiem XXI wieku, nawet wybitni eksperci nie przewidzieli, a być może nie mieli sprecyzowanych symptomów wczesnego ostrzegania nadużyć w Enronie i kilku innych wielkich firmach USA, w których doszło do miliardowych strat, zapewne dlatego, że współcześni biegli rewidenci nie znali, nawet dostatecznie, tajników kreatywnej księgowości, a niekiedy, jak to okazało się zupełnie realne, właśnie w jej ramach ukrywali straty wielkich korporacji. Zakładając, że ukrywanie faktów, a także metod prania pieniędzy nie leży w interesie biegłych, lecz jak wykazuje praktyka śledcza w krajach zachodnich, przede wszystkim w interesie prezesów banków, którzy robią wszystko, aby tego rodzaju sprawy nie doszły do wiadomości Kongresu, organów kontrolnych, organów ścigania, bądź mediów. 
Truizmem jest stwierdzenie, że rozwój nauki umożliwia wykorzystywanie jej zdobyczy przez świat przestępczy. Zatem wymagania wobec biegłych i ich rola we współczesnym procesie wymagają stałego podnoszenia wiedzy. Z tych względów istotnym niedociągnięciem jest pominięcie w najnowszej publikacji pod red. J. Turka tak ważnego zagadnienia, jakim jest rola biegłego we współczesnym procesie karnym, a w tym złożonej problematyki procesowej dotyczącej postępowań z art. 299 k.k. Jest to z pewnością poważna luka tematyczna. 
Wciąż jeszcze nie dostrzega się szeregu dziedzin mających istotny wpływ na wykrywalność przestępstw. Jedną z nich jest wiktymologia kryminalna, która może odegrać istotną rolę w profilaktyce przestępczości na szkodę instytucji finansowych.
Nie podlega kwestii, że nowym zjawiskiem wśród przestępstw bankowych, wciąż jeszcze charakteryzujących się brakiem badań naukowych, jest pranie pieniędzy. Tego rodzaju czyny są popełniane głównie poprzez wykorzystywanie obrotu gospodarczo-finansowego oraz układu biznesowego i sytuacyjnego, czyli bezpośrednio związane z działalnością instytucji finansowych, przedsiębiorstw i osób fizycznych. Do badania tego rodzaju czynów, dotychczas jeszcze, nie mają zastosowania klasyczne środki i metody kryminalistyczne lub przydatne są one tylko częściowo. 
Mając na względzie modus operandi w przestępstwach gospodarczych, bankowych, a szczególnie w obrocie gospodarczym, także z art. 299 k.k. powiemy więc, przeciwstawiając je przestępstwu kryminalnemu, że te pierwsze charakteryzują się „śladami transakcyjnymi”, które z pozoru istnieją pomiędzy instytucjami finansowymi, przedsiębiorstwami i osobami fizycznymi. Transakcje te mają najczęściej charakter legalny, za wyjątkiem korupcji. Natomiast ślady transakcji związanych z praniem pieniędzy, zarówno w instytucjach finansowych, jak i niefinansowych, mają charakter jawny i zgodny z prawem. Jednakże źródła pochodzenia pieniędzy mają charakter tajny, gdyż związane są z przestępstwami bazowymi, tj. pierwotnymi i wtórnymi, czyli poprzedzającymi i następczymi prania pieniędzy. Ich ujawnienie grozi dekonspiracją grupy przestępczej. Z tych względów niezwykle ważne znaczenie ma opinia biegłego, którą zawsze analizuje się w relacji do innych środków dowodowych i ustalonych faktów istotnych dla postępowania. 

2.5. Wiadomości specjalne biegłych i ich opiniodawcza rola w postępowaniach przygotowawczych o pranie pieniędzy
Podtrzymując tezę dotyczącą braku literatury na temat roli biegłych w postępowaniach o pranie pieniędzy warto jednak przytoczyć sprawy, które nie były poddane krytycznej ocenie przez autorów publikacji, lecz zawarte w nich opinie biegłych istotnie wpłynęły na losy postępowania przygotowawczego. Na wstępie istotna jest uwaga, że autorzy zbadali efekty pracy prokuratury w związku z nadesłanymi zawiadomieniami o popełnieniu przestępstwa prania pieniędzy. Ocena tego zagadnienia wymaga odrębnego, a właściwie szczególnie krytycznego potraktowania. Okazuje się, że w okresie od 1 stycznia 1995 roku do 31 grudnia 1997 roku banki skierowały do poszczególnych jednostek prokuratury 54 zawiadomienia o popełnieniu przestępstwa z art. 5 § 1 i 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o ochronie obrotu gospodarczego. W 17 sprawach wszczęto postępowania przygotowawcze, które zakończyły się umorzeniem. Natomiast aż w 20 sprawach odmówiono wszczęcia postępowania, a 14 pozostawało w prowadzeniu. Tylko 3 sprawy skierowano z aktem oskarżenia do sądu, a jedna sprawa zakończyła się nieprawomocnym wyrokiem skazującym. Wydaje się, że najważniejszym wynikiem badań było stwierdzenie, że systematycznie następował spadek spraw kierowanych przez banki do prokuratury. Nie podlega kwestii, że przyczyną takiego stanu rzeczy była powszechnie znana w tej mierze „efektywność” pracy prokuratury, której skutkiem było obniżenie inicjatywnej roli banków w kierowaniu zawiadomień o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy.
Według tych autorów z inicjatywy jednego z banków w 1995 roku prokuratura wszczęła śledztwo w sprawie wprowadzenia przez przedstawicieli spółki „A." w W. do legalnego obrotu wartości dewizowych pochodzących z przestępstwa poprzez dokonywanie transferów pieniędzy za granicę za pośrednictwem oddziału tego banku. Spółka „A." prowadziła działalność gospodarczą polegającą głównie na sprzedaży wysyłkowej i usługach reklamowych. Dokumenty księgowe dotyczące wpłat nabywców towarów były przesyłane do przedsiębiorstwa „B." które działało za granicą. 
W toku przeprowadzonego w tej sprawie postępowania przygotowawczego ustalono, że w 1993 r. spółka „A." zawarła kontrakty z firmami zagranicznymi, m.in. z Wysp Bahama, przedmiotem których było wykonanie kampanii reklamowej wartości 1,6 mln DM. W ramach umowy sprzedający reklamę zobowiązał się do opracowania strategii reklamowej i przygotowania projektów oraz innych materiałów niezbędnych do zamieszczenia reklam, ogłoszeń oraz informacji dla klienta, jak i w środkach masowego przekazu. Podobne umowy zawarto z innymi spółkami również z oaz podatkowych. Każda umowa dotyczyła kwoty od 700 000 do 2 mln DM. Natomiast płatność za usługę miała nastąpić na podstawie faktury wystawionej przez sprzedającego, przelewem bankowym, na konto firmy, która wykonywała usługi reklamowe.
Po powołaniu biegłego z dziedziny bankowości ustalono, że w latach 1994–1995, na poczet opisanych wyżej kontraktów za usługi reklamowe, spółka „A." wytransferowała na rzecz wymienionych firm, dewizy wartości 6 915 742,92 złotych, to jest prawie 70 miliardów starych złotych. Z całościowego zestawienia sporządzonego przez biegłego wynikało, że spółka wytransferowała również za granicę dewizy wartości: 891 759,99 zł jako zapłatę za materiały reklamowe, 7 963 241,25 zł – tytułem zapłaty za towary, 5 298 441,42 zł za inne usługi, np. obliczenia komputerowe. Łącznie spółka przekazała za granicę ponad 200 miliardów starych złotych za bliżej nieokreślone usługi reklamowe, które nie były przedmiotem szczegółowych analiz biegłego. Jednakże jego opinia wywarła decydujący wpływ na umorzenie śledztwa. Zamieszczona relacja z tej sprawy pozwala na wnioskowanie, że biegłemu nie zadano właściwych pytań, które powinny być przedmiotem opinii lub biegły nie posiadał wiadomości specjalnych, a więc wystarczającej wiedzy na temat metod, którymi posługują się sprawcy prania pieniędzy.
Pierwsze „autentyczne” śledztwo, jak określiła policja stołeczna, w sprawie prania pieniędzy rozpoczęło się w połowie 1995 r. na podstawie zawiadomienia o uzasadnionym podejrzeniu skierowanym przez bank. Faktem jest, iż Polskę obiegła wieść o prowadzonym postępowaniu na miarę pierwszego w Europie Środkowowschodniej. Sukcesem Wydziału ds. Przestępstw Gospodarczych Komendy Stołecznej Policji w Warszawie było zatrzymanie polskich biznesmenów. Siedmiu podejrzanych w wieku od 25 do 35 lat zostało aresztowanych, zatem wyjaśnienia składali z aresztu. Częściowo byli już znani policji i ścigani za oszustwa. Sprawa prania pieniędzy dotyczyła założenia hurtowni Raspol i Fornet. Zadaniem tych firm była sprzedaż elektroniki sprowadzanej z Vaduz (Lichtenstein) i Singapuru przez firmę Europlus. Wspomniany sprzęt elektroniczny był przemycany, a wszystkie związane z tym procederem dokumenty były fałszywe. Hurtownie trudniły się zatem legalizowaniem dochodów z tego typu działalności, a także z innych przestępstw. Główni organizatorzy przestępstwa prawdopodobnie pozostali w cieniu. Prawdopodobnie oni właśnie są autorami całego pomysłu, organizatorami pralni, a także cichymi wspólnikami hurtowni. Firma Raspol, według ustaleń prokuratury, nie importowała towaru i nie prowadziła księgowości. Powstała zatem jedynie w celu tworzenia fikcyjnych dokumentów, a szczególnie sfałszowanych faktur. Według zakwestionowanej dokumentacji finansowej firma Raspol sprowadzała sprzęt elektroniczny z różnych krajów. Natomiast, jeżeli sprzęt rzeczywiście był dostarczany, to tylko do drugiej hurtowni, tj. do Fornetu. Jak ustalono, przemycany sprzęt pochodził m.in. z Berlina i Liechtensteinu. Okazało się, że Fornet zaopatrywał około 100 hurtowni z całego kraju, tzn. sprzedawał sprzęt sprowadzany z zagranicy, lecz bez dowodów odpraw celnych. Inny rodzaj działalności tej firmy polegał na tym, że otrzymywała sfałszowane faktury oraz ich równowartość w gotówce. Wśród zakwestionowanych dokumentów znajduje się także faktura na rzekomo zakupione towary wartości 10 mld starych złotych. Brudną gotówkę za pozornie kupiony towar oraz pieniądze za faktycznie sprzedany sprzęt wpłacano na rachunek bankowy Fornetu. Natomiast Fornet przekazywał pieniądze na konto Raspolu założone w innym banku. Po wyprane w ten sposób pieniądze w kwocie od 2 do 12 mld starych złotych dziennie zgłaszał się jeden z właścicieli Raspolu i odbierał je w gotówce. Prokurator nie uwierzył w jego wyjaśnienia, że jakoby gotówkę nosił do innego banku, skąd dewizy transferował za granicę. Podejrzanym przedstawiono zarzuty z art. 5 § 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o ochronie obrotu gospodarczego i zmianie niektórych przepisów prawa karnego, tj. o to, że w opisany sposób wyprali przynajmniej 170 mld starych złotych. Wprawdzie sprawa z aktem oskarżenia trafiła do sądu w 1998 r., lecz do końca 2002 r. nie weszła na wokandę sądową. W świetle opinii biegłych najwięcej wątpliwości wzbudzała zasadność zastosowanej kwalifikacji prawnej. Zatem sprawa zajmuje miejsce wśród tych, które oczekują na przedawnienie. Następnie okazało się, że zapewne jednak zabrakło we właściwym momencie wiadomości specjalnych do opiniowania tak złożonej sprawy, gdyż z wielkiej afery o pranie pieniędzy ostała się tylko sprawa karno skarbowa.
Szczególnie rażące mogą stać się różnice dotyczące oceny opiniowanych dowodów rzeczowych w postępowaniach przygotowawczych i przed sądem. Jeżeli dla prokuratury były to istotne dowody, to dziwnym sposobem swoje znaczenie nagle utraciły przed sądem. Taką tezę ilustruje poniższa sprawa.
Po pięciu latach śledztwa, trwającego od września 1995 roku do czerwca 2000 roku, do sądu skierowano akt oskarżenia o pranie pieniędzy przeciwko właścicielom kantoru wymiany walut Conti w Gdańsku. Zdaniem policji, kantor był powszechnie znany, jako pralnia pieniędzy i parabank na usługach gangów. „Kasa 4” to specjalny program informatyczny, który umożliwiał podwójne księgowanie. Nadwyżka w skupie dewiz nie była niczym uzasadniona. Natomiast w trakcie przeszukania w kantorze zakwestionowano duże sumy walut, które nie były zaksięgowane, a przykładowo: 244 tys. marek niemieckich, 11 tys. funtów brytyjskich, 2 mln lirów włoskich, 4 tys. guldenów holenderskich, blisko 35 tys. dolarów USA i 613 tys. złotych. Wszystko wskazywało, że kantor wykazywał dzienny skup od kilkuset do miliona marek i dolarów USA, czyli było to od 600 do 800 transakcji głównie po 100 tys. marek lub dolarów. Okazało się również, że kantor od stycznia do września 1995 r. sprzedał bankowi 61,8 mln USD i 54 mln DEM. Natomiast Urząd Kontroli Skarbowej wykazał oszustwa podatkowe. Zadłużenie podatkowe obliczono na 5,1 mln złotych oraz 8,8 mln złotych odsetek. Sprawa stała się niezwykle głośna również z powodu zaginięcia depozytu sądowego w postaci poważnej kwoty pieniężnej. W zasadzie wyrok sądu potwierdził winę oskarżonych za wyjątkiem sprawstwa prania pieniędzy.
Udowodnienie przestępstwa prania pieniędzy jest niezwykle trudne, gdyż tego rodzaju czyny mają wyjątkowo wyrafinowany charakter. Nie udało się tego dokonać nawet na wniosek Narodowego Banku Polskiego. W ramach działań nadzorczych ustalono, że fakty prania pieniędzy nie budzą wątpliwości.
W pierwszej połowie 1997 roku media wiele miejsca poświęcały Bankowi Powierniczo-Gwarancyjnemu oraz jego wiceprezesowi i akcjonariuszowi (podobno kontrolował 80% kapitału banku) Sergiejowi G. Wprawdzie mieszkał w Polsce, ale pochodząc z Litwy miał obywatelstwo środkowoamerykańskiego państwa Belize. Narodowy Bank Polski cofnął licencję bankowi, a Prokuratura i Urząd Ochrony Państwa prowadziły postępowanie w celu ustalenia, czy bank zajmował się praniem pieniędzy. W działalności banku ujawniono wiele nieprawidłowości, jednakże nie udowodniono prania pieniędzy. Takie wyroki zapadały przed sądem wojewódzkim, sądem apelacyjnym i po kasacji wyroku. W 2001 r. wszystkie akcje BPG przejął Dresdner Bank i po dokapitalizowaniu zmienił jego nazwę.
Brak możliwości dotarcia do wspomnianych postępowań nie pozwala na głębszą analizę zakresu ekspertyzy, pytań, jakie postawiono biegłym, a przede wszystkim zakresu wiadomości specjalnych, jakie postanowiono uzyskać od biegłych. Jednakże drastyczne różnice w ocenie zebranych dowodów rzeczowych pomiędzy wyspecjalizowanymi organami nadzorczymi i organami ścigania z jednej strony a sądami, z drugiej, wymagają również głębszego zastanowienia. Podstawową kwestią jest możliwość zniwelowania tych różnic przez profesjonalne opinie biegłych. Opinie biegłych, jak się okazuje w niektórych sprawach, stały się negatywną przesłanką do skierowania aktów oskarżenia na drogę postępowania przed sądem. Nie były jednakże dla prowadzących te postępowania powodem do zebrania innych dowodów, czy uzyskania kolejnych opinii biegłych.
Nikt jeszcze nie pokusił się o wypracowanie jasnych kryteriów kwalifikacyjnych dla biegłego. Kryteria te powinien posiadać już kandydat na biegłego. Niezbędny jest również sposób ich weryfikacji. Skutkuje to tym, że mogą funkcjonować osoby niekompetentne lub nie dające gwarancji należytego wypełniania obowiązków. To właśnie jest najczęściej powodem błędnych opinii oraz wniosków bez uzasadnień, „bo uzasadnienia wymuszają opisanie kunsztu badawczego, przygotowania fachowego, jasności sądów, logiczności wniosków – czyli wykazania przygotowania zawodowego na bardzo wysokim poziomie”.
Na kanwie cytowanych spraw, a także wielu aferowych postępowań, z którymi borykała się i wciąż boryka praktyka śledcza, można zadać sobie pytanie: o jaki stopień profesjonalizmu chodzi w rozpoznaniu modus operandi sprawców przestępstw gospodarczych, bankowych, a szczególnie prania pieniędzy? Odpowiedź jest zwięzła: w postępowaniu dowodowym, a szczególnie w opiniowaniu dowodów w wyrafinowanych oszustwach finansowych chodzi wyłącznie o najwyższy stopień profesjonalizmu. Natomiast uzasadnieniem tej tezy jest twierdzenie, że jeżeli do prania pieniędzy można wykorzystać każdą legalną transakcję gospodarczą, umowę ubezpieczeniową, transakcję giełdową, grę losową, zakup i sprzedaż nieruchomości, przejęcie upadającej spółki, kredyt bankowy, transakcję leasingową czy faktoringową, każdy legalny i oficjalny transfer pieniędzy – to właśnie najwyższej klasy ekspertem musi być biegły, aby to rozpoznać, a niekiedy ujawnić oraz wydać rzetelną opinię.
Pranie pieniędzy nie jest przestępstwem pospolitym. W wyjaśnianiu działania podejrzanego o popełnienie tak wyrafinowanego oszustwa finansowego nie dochodzi do przesłuchań, w których charakterystyczne jest przyznanie się do winy. Podejrzany nie wyjaśnia sposobu działania, rodzaju zlecanych transakcji bankowi, a przede wszystkim źródła nielegalnych dochodów, czyli nie określa przestępstwa wtórnego, jakim jest pranie pieniędzy, ani też przestępstwa pierwotnego, jakim może być przykładowo handel narkotykami. W postępowaniach z art. 299 k.k. trzeba się opierać na dowodach, które są najczęściej dokumentami bankowymi, finansowymi, księgowymi, podatkowymi, ubezpieczeniowymi, giełdowymi itd., które muszą być wzbogacone o czynności procesowe, w których prokurator będzie musiał zamknąć łańcuch poszlak. Zanim do tego dojdzie musi jednak skorzystać ze specjalistycznej pomocy biegłego. Z podanych wyżej względów zdaniem prokuratora Jerzego Iwanickiego z Prokuratury Krajowej „to najtrudniejsze śledztwo kryminalno-gospodarcze, jakie może się zdarzyć. Na pierwszy rzut oka w praniu pieniędzy wszystko wygląda na legalny interes. Trzeba dopiero zebrać dowody, że zamiarem człowieka, który wpłacił pieniądze do banku, nie była chęć skorzystania z lokaty czy konta, ale chęć ukrycia prawdziwego źródła pochodzenia pieniędzy”.
Nikt nie kwestionuje roli biegłych w badaniu dokumentów finansowych mających na celu obiektywne potwierdzenie lub wyeliminowanie uzasadnionego podejrzenia popełnienia przestępstwa gospodarczego, czyli zebranie dowodów z dokumentów na potrzeby postępowania karnego. Pamiętać jednak należy, iż dyrektywa zawarta w cytowanym już art. 193 § 1 k.p.k. dotyczy faktu, że stwierdzenie okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy wymaga wiadomości specjalnych. Jednakże samo to pojęcie oraz pozycja i rola biegłego w toczącym się procesie karnym czy cywilnym uważa się jako powszechnie znane. Z takim poglądem można zgodzić się, gdy chodzi o przestępstwa kryminalne, albowiem już samo pojęcie wiadomości specjalne nie było jeszcze przedmiotem rozważań zarówno w doktrynie, jak i w praktyce organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości w niezwykle złożonej problematyce dotyczącej postępowań z art. 299 k.k. 
Wielowarstwowy charakter tych postępowań przygotowawczych oraz związany z tym zapewne brak pozytywnych efektów śledczych obrazuje chociażby prosta analiza statystyczna. W instytucjach obowiązanych, a szczególnie w bankach, pod rządami omawianej ustawy, ujawnianych jest znacznie więcej transakcji podejrzanych niż w latach poprzednich, tj. pod rządami uchwały nr 4/98 Komisji Nadzoru Bankowego. Przykładowo, w okresie od 1 stycznia do 31 grudnia 2002 roku do Generalnego Inspektora wpłynęło łącznie 614 zawiadomień o transakcjach podejrzanych, z czego: 358 przekazanych zostało przez instytucje obowiązane, 185 przesłały jednostki współpracujące (z wyłączeniem organów ścigania), 52 przekazały organy ścigania oraz 19 inne podmioty. W tym samym okresie Generalny Inspektor przekazał do prokuratury tylko 104 zawiadomienia o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa z art. 299 k.k. oraz zakończył 81 postępowań analitycznych w związku z brakiem przesłanek wskazujących na uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa lub w związku z ujawnioną okolicznością równoległego prowadzenia postępowania przez prokuraturę. Natomiast według danych ze statystyki policyjnej, prowadzonej przez Komendę Główną Policji, w analizowanym okresie zarówno policja, jak i prokuratura w 2002 roku wszczęły 71 postępowań, a zakończyły 31 (w roku 2001 wszczęto 57, a zakończono 21 postępowań). Z uwagi na skąpy materiał statystyczny trudno na poważniejsze wnioski, lecz nawet dostępne dane wskazują, że w procesie rozpoznawania, badania i analizowania informacji o symptomach uzasadnionego podejrzenia, czyli w stadium początkowym, tj. w ramach postępowania rozpoznawczego, zauważalna jest dość aktywna rola banków, które w tym względzie mają już 10 letnią praktykę. Natomiast w stadium końcowym, które występuje już na etapie postępowania przygotowawczego, a nie sądowego, obraz tych działań jest zminimalizowany lub można nawet stwierdzić, że według danych prokuratury kształtuje się negatywnie.
Podsumowując to zagadnienie, wskazać należy, iż szereg spraw kierowanych przez instytucje obowiązane do Generalnego Inspektora, a także niektóre sprawy skierowane przez Generalnego Inspektora do prokuratury z uzasadnionym podejrzeniem popełnienia przestępstwa z art. 299 k.k., po analizie prokuratorskiej okazały się jako właśnie nie posiadające uzasadnionego podejrzenia, czyli brak było podstaw do wszczęcia postępowania z art. 299 k.k. lub dotyczyły innych przestępstw, bądź, co miało miejsce w znakomitej większości, trudno dopatrywać się jakiegokolwiek przestępstwa. 
Charakter postępowań z art. 299 k.k. jest tak złożony, że każde z nich wymaga powołania przynajmniej jednego biegłego z zakresu bankowości lub ubezpieczeń, obrotu papierami wartościowymi, czy innych dziedzin. Teza, że prokurator, który w postępowaniu z art. 299 k.k. nie powołuje biegłego, nie zada mu istotnych dla losu postępowania pytań i samodzielnie podejmuje decyzję najczęściej o umorzeniu postępowania – działa zbyt ryzykownie – jest łatwa do obronienia. Właśnie ten prokurator może się spodziewać uzasadnionego odwołania przykładowo od postanowienia o umorzeniu, a w przypadku postępowania przed sądem zwrotu sprawy do prokuratury w celu uzupełnienia. Może również przewidywać inne poważne perturbacje z uwagi na zawiłość sprawy. Jest to teza autentyczna, dotycząca wielu postępowań prowadzonych przez prokuratury w latach 1995–2000. Mimo usilnych starań nie zdołałem zbadać tego zagadnienia w prokuraturze. Natomiast dostępne postanowienia o umorzeniu postępowań nie ujmowały zagadnienia powołania biegłego i jego opinii lub zagadnienie to traktowano marginalnie. Wspomniana wcześniej literatura przedmiotu nie zawiera aktualnych uwag na ten temat. Jednakże warto w tej kwestii przytoczyć wciąż aktualne stwierdzenie insp. B. Łukomskiego z 1924 roku. Otóż, zdaniem autora, zasięgając pomocy biegłego, należy trzymać się następujących wskazówek: należy wiedzieć, jakiej specjalizacji biegły jest potrzebny, jakie pytania należy mu postawić i co ma być przedmiotem opinii, czyli co biegły może w granicach swego fachu lub wiedzy wiedzieć; kiedy się pytać biegłego, czyli dopiero po zebraniu potrzebnego materiału. Tę myśl autor kończy jakże trafnym stwierdzeniem: organ śledczy powinien pamiętać, że ośmiesza się, żądając od znawcy za wiele, a odwrotnie pozbawia się środków dowodowych, jeśli żąda od znawcy za mało.
3. Przewidywane pytania dla biegłego w postępowaniu przygotowawczym z art. 299 k.k.
Prokurator zlecający opinię biegłemu ma już istotne zagadnienia wymagające wiedzy specjalistycznej, które wyrażono w zameldowaniu o przestępstwie w formie symptomów uzasadnionego podejrzenia sprecyzowanego przez instytucję obowiązaną i potwierdzone w postępowaniu analitycznym przez Generalnego Inspektora, a także w załączonych do zawiadomienia dokumentach finansowych i dokumentach z postępowania analitycznego przeprowadzonego przez Generalnego Inspektora. Zapewne dysponuje jeszcze innymi materiałami, chociażby z rozpoznania operacyjnego właściwej jednostki policji. Zatem tematyka pytań skierowanych do biegłego związana będzie z wynikami szczegółowej analizy dotychczasowych ustaleń postępowania. Co zatem będzie przedmiotem opinii? Ogólnie rzecz biorąc zadanie biegłego będzie polegało m.in. na: określeniu skutków przestępstwa, rodzaju szkody oraz wartości przedmiotu przestępstwa. Można to uznać za pytania generalne, takie zresztą, jak w każdym innym przestępstwie gospodarczym, czy bankowym. 
Biorąc pod uwagę zarówno kryminalistyczne, jak i procesowe wykorzystanie opinii biegłego w prowadzonym postępowaniu z art. 299 k.k., niezbędne staje się zbadanie następujących głównych problemów w ramach wiadomości specjalnych, a są to w szczególności: 
–	fakty (zjawiska, zdarzenia, przedsięwzięcia, transakcje finansowe i gospodarcze, ich skutki i przyczyny);
–	osoby (lub grupy osób, które miały wpływ na procesy transakcyjne, posiadające informacje o badanych faktach);
–	miejsca (obiekty i kraje, w których dokonywano transakcji finansowo-gospodarczych, firmy, korporacje i inne zgrupowania lub ich oddziały, filie, rodzaje i formy działalności gospodarczej);
–	rzeczy (dokumenty i inne nośniki informacji o faktach, osobach, rzeczach i ich związkach),
–	związki i zależności między wyżej określonymi zbiorami informacji (mechanizmy przestępstw, czynniki sprawcze, sprzężenia zwrotne w transakcjach, a szczególnie w inwestycjach).
Wśród obowiązkowych podstawowych pytań szczegółowych, które powinny być zadane biegłemu, wymienić należy: 
–	kto, kiedy i w jakiej instytucji dokonał pierwszej wpłaty, czyli kiedy nastąpiło lokowanie, tj. pierwszy etap prania pieniędzy?
–	jakie były tytuły płatności, źródła finansowania, kontrakty itp. oraz czy ustalono ich rzeczywisty charakter?
–	jak przedstawia się odtworzenie całej drogi, jaką przebył pieniądz, czy inne wartości majątkowe, a zatem: kiedy i gdzie, a także w formie jakich transakcji badane wartości pieniężne lub majątkowe zmieniały właścicieli i dysponentów? 
–	jakie transakcje zlecali właściciele, pośrednicy, pełnomocnicy rachunków?
–	kim byli beneficjenci, w jakich bankach mieli rachunki i jaką działalność prowadzili?
–	jakie waluty, papiery wartościowe, czy inne wartości były przedmiotem transakcji?
–	jakie były poszczególne kwoty transakcji?
–	czy stosowano i jakie techniki rozdrabniania wpłat?
–	czy wszystkie transakcje były rejestrowane zgodnie z obowiązującymi procedurami w instytucjach obowiązanych?
–	jakie banki czy inne instytucje finansowe brały udział w przestępczych operacjach? 
–	jakimi produktami czy usługami instytucji finansowych posługiwano się we wspomnianych transakcjach? 
–	kim byli wystawcy dokumentów, zleceń, wpłacanych i wypłacanych kwot? 
–	w co inwestowano wyprane pieniądze?
–	jak długo trwał proces prania pieniędzy w badanej instytucji?
–	czy badana instytucja finansowa wykorzystywana do prania pieniędzy posiada odpowiednie procedury przeciwdziałania i czy ujawniono dowody, że były one realizowane?
–	jak doszło do sprecyzowania symptomów uzasadnionego podejrzenia prania pieniędzy?
Zarówno opracowanie opinii biegłego, jak i dalsze czynności śledcze wymagają wielkiej aktywności intelektualnej we wszystkich stadiach postępowania. W końcu okazuje się jednak, że nie zawsze początek sprawy w instytucji obowiązanej ma przełożenie na decyzje prokuratury czy sądu. Zebrane dowody w toku postępowania powinny znacznie wyjść poza symptomy uzasadnionego podejrzenia skierowanego do Generalnego Inspektora przez instytucję obowiązaną. 
Istotny wpływ na powołanie konkretnego biegłego mogą mieć takie czynniki, jak np.:
–	podstawy prawne przeprowadzanych badań,
–	określenie szczegółowego zakresu i przedmiotu badań,
–	etapy działalności badawczej,
–	propozycje empirycznego zbadania zjawiska lub procesów dotychczas budzących istotne wątpliwości, a których dokładne wyjaśnienie może mieć istotne znaczenie dla dalszych losów postępowania,
–	postulaty co do formy opinii, czy ekspertyzy, w jakiej mają być przedstawione wyniki badań, wyszczególnienie badanych dokumentów, wyniki innych badań specjalistycznych, które powinny zostać dołączone,
–	dotychczasowe zasady współpracy prokuratury z biegłymi.
Wśród kryteriów doboru biegłego przygotowanego do badania dokumentów finansowych i określonych procedur liczyć się będzie przede wszystkim:
–	znajomość określonych procedur instytucji finansowych i badanych przedsiębiorstw,
–	znajomość metod prania pieniędzy, w tym technik rozdrabniania wpłat i innych przestępstw bankowych, a szczególnie oszustw finansowych,
–	umiejętność określenia charakteru i przedmiotu badanych transakcji, na tle statutowej działalności instytucji finansowych i przedsiębiorstw, czy osób fizycznych,
–	umiejętność określenia transakcyjnej drogi pieniądza oraz wyjaśnienia funkcjonowania mechanizmów działań przestępnych,
–	dotychczasowa praktyka w opiniowaniu spraw o pranie pieniędzy lub innych przestępstw bankowych i finansowych.
Powszechna jest opinia, że rola biegłych w procesie dowodowym nie podlega kwestii, a problemem jest jedynie aspekt ewentualnego braku możliwości ich wyboru spośród grona wielu specjalistów. Z powodu braku możliwości autora zbadania tego problemu w prokuraturze należy oprzeć się jedynie na opinii Prokuratury Krajowej, że w postępowaniach z art. 299 k.k. występują poważne trudności z powoływaniem biegłych. 
Jednym z wielu problemów są nieprawidłowości merytoryczne i prawno-administracyjne popełniane systematycznie, a o rażących donosi literatura kryminalistyczna. Przykładowo, zawiera się umowy cywilno-prawne na sporządzenie opinii, jak to miało miejsce w sprawie FOZZ-u. Wśród innych nieprawidłowości wymienia się stosowanie procedury jak w ustawie o zamówieniach publicznych, a także ogłasza przetargi na opinie do poszczególnych spraw. Wydaje się wątpliwe, aby wydawanie opinii przez biegłego możliwe było jako wyłączne przedsięwzięcie biznesowe.
Instytucje i procedury szczegółowe zawarte w kodeksie postępowania karnego, nawet najlepszej jakości pod względem procesowym i organizacyjnym, nie mogą zastąpić wyspecjalizowanych procedur instytucji obowiązanych oraz specjalistycznej wiedzy i zdolności wnioskowania, a przede wszystkim profesjonalnych ocen w zakresie: finansów, bankowości, ubezpieczeń itd. 
Wspomniana wiedza specjalistyczna musi być jednakże uzupełniona o takie elementy kryminalistyczne, które w problematyce przeciwdziałania praniu pieniędzy polegają również m.in. na: rozumieniu takich pojęć, które nie zostały zdefiniowane (transakcja podejrzana, transakcja powiązana i uzasadnione podejrzenie), a także na poznaniu, posługiwaniu się i weryfikowaniu kryteriów kryminalistycznych ułatwiających typowaniu transakcji podejrzanych.
Wspomniana wiedza ma zadanie inicjacji wprowadzenia informacji o uzasadnionym podejrzeniu popełnienia przestępstwa do kompetentnych organów, a zatem jest źródłem informacji będącej podstawą wszczęcia postępowania przygotowawczego.
4. Przygotowanie biegłego do wydawania opinii w sprawach z art. 299 k.k.
Przygotowanie specjalistycznej wiedzy biegłego, czyli wiadomości specjalnych, preferujących go do udzielenia odpowiedzi na powyższe pytania jest niezbędne do opiniowania uzyskanych dowodów w postępowaniu przygotowawczym. Wymaga to w szczególności:
–	posiadania szerokiej wiedzy z zakresu finansów,
–	długoletniej praktyki zawodowej w zakresie audytu, kontroli i rachunkowości,
–	specjalistycznej wiedzy na temat przeciwdziałania praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu, a przykładowo:
•	jakie są źródła brudnych pieniędzy?
•	jakie są rozpoznane formy finansowania terroryzmu?
•	co to jest pranie pieniędzy i jakie są etapy tego przestępstwa?
•	dlaczego pieniądze muszą być prane?
•	jakie instytucje są zagrożone praniem pieniędzy?
•	jakie są skutki prania pieniędzy dla banków, systemu finansowego i państwa?
•	jakie są podstawowe metody prania pieniędzy?
•	na czym polegają techniki rozdrabniania wpłat?
•	jakie są i czemu służą wewnętrzne procedury zmierzające do ograniczenia zjawiska?
•	jakie są zasady identyfikacji klientów i rozpoznawania ich profilu transakcyjnego, a szczególnie stosując program „Poznaj swojego klienta”?
•	jakie są zasady rejestracji transakcji określonych transakcji?
•	czym charakteryzują się transakcje podejrzane i powiązane oraz jakie są jakie są kryminalistyczne kryteria ich typowania?
•	na czym polega procedura wstrzymania transakcji i blokady rachunku?
•	jakie są zasady odpowiedzialności karnej za pranie pieniędzy z art. 299 k.k. oraz z art. 35–37a, tj. za niewłaściwe wykonywanie postanowień ustawy z dnia 16 listopada 2000 r.?
Z zaproponowanej tematyki wynika, że ważne jest rozpoznanie nie tylko zagrożeń, lecz przede wszystkim metod prania pieniędzy. To ułatwi dalsze dociekania na temat symptomatologii i fenomenologii, a także etiologii zjawiska, jednakże z punktu widzenia istotą przygotowania biegłego jest zapoznanie się i zrozumienie metod prania pieniędzy oraz konkretnych procedur służących do ich rozpoznawania, a więc zadań i sposobów dotyczących przeciwdziałania praniu pieniędzy w konkretnej instytucji. Wiadomo, że prawie każde postępowanie przygotowawcze może wyłonić różnorodne potrzeby opiniowania, a więc odmienne zadania przed biegłymi.
W środowisku kryminalistyków na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego dyskutowana jest niezwykle istotna propozycja z punktu widzenia opiniowania spraw z art. 299 k.k., która przewiduje nowe i skuteczne rozwiązania w zakresie nowej roli biegłych. Pragnąc uwzględnić zróżnicowane potrzeby badawcze w skomplikowanych postępowaniach o przestępstwa gospodarcze (co szczególnie byłoby przydatne w sprawach o pranie pieniędzy), rozważa się możliwość pozwalającą na powoływanie zespołu biegłych z różnych dziedzin, a przykładowo: prawa bankowego, finansowego, prawa karnego, karno-skarbowego, organizacji i zarządzania, ekonomii oraz rachunkowości. Skutkiem takiego prowadzenia opinii przez biegłych byłyby wspólne wnioski oraz wspólne uzasadnienie. Z pewnością okres opiniowania musiałby się wydłużyć, a biegli w końcowej fazie uczestniczyliby we wspólnych posiedzeniach, lecz ich wnioski byłyby najbardziej racjonalne.
Szybki rozwój cywilizacyjny, postęp techniczny, informatyzacja, rozwój rynków finansowych, otwarcie się Polski na świat i związane z tym transakcje biznesowe wymagają wysokiej profesjonalizacji nie tylko w ich proceduralnym realizowaniu. Świat przestępczy posiada również wysokiej klasy specjalistów. Zatem, najwyższej klasy ekspertami muszą być funkcjonariusze prowadzący działania rozpoznawcze, wykrywcze, a przede wszystkim dowodowe. Dotyczy to również pomocników procesowych. Na zagadnienie to zwracano już uwagę z początkiem lat 70 ubiegłego wieku. Jeżeli do popełniania przestępstw wykorzystuje się najnowsze osiągnięcia techniki, to w postępowaniach przygotowawczych niezbędna jest wiedza specjalistyczna, niezbędna w zbieraniu dowodów. G. Rejman, omawiając to zagadnienie, słusznie podkreśla, że klasyczne normy prawa karnego nie są wystarczające do rozstrzygania tego typu spraw. Zagadnienie staje się wciąż bardziej złożone, gdyż wiąże się z narastającym wciąż postępem wiedzy i różnorodnych specjalizacji.
Jednym z podstawowych zagadnień w tej kwestii jest brak właściwego zaplecza biegłych, którzy mogliby być ekspertami przydatnymi w postępowaniach z art. 299 k.k. Dla weryfikacji tej tezy przydatne stały się badania sondażowe dotyczące tego typu biegłych. Wspomniany sondaż przeprowadziłem w grudniu 2002 roku wśród warszawskich prokuratorów oraz w warszawskiej firmie szkolącej kandydatów na biegłych rewidentów. Okazało się, że:
–	prokuratorzy w Warszawie odczuwają istotny brak biegłych z zakresu finansów i księgowości, którzy mogliby być angażowani do opiniowania dowodów w postępowaniach z art. 299 k.k. Ponadto, nie ma listy takich biegłych. Natomiast wśród zamierzeń prokuratury jest usprawnienie postępowań przygotowawczych z art. 299 k.k., a w tym poszerzenie bazy biegłych i ich profesjonalizmu; 
–	w programach szkoleń określonych przez Krajową Izbę Biegłych Rewidentów brak jest zarówno tematyki związanej z typowaniem transakcji podejrzanych i przeciwdziałaniem praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu, jak i tematyki dotyczącej rozpoznawania innych przestępstw finansowych. Osoby zainteresowane powyższą tematyką, najczęściej z własnej inicjatywy, uczestniczą w dostępnych szkoleniach, zresztą nie zawsze profesjonalnych;
–	z fragmentarycznych danych uzyskanych w czterech firmach prowadzących szkolenia nt. przeciwdziałania praniu pieniędzy wynika, że w latach 2001–2002, tylko trzy duże banki w Warszawie przeszkoliły blisko połowę swoich pracowników z departamentów kontroli na temat przeciwdziałania praniu pieniędzy, lecz tematy szkoleń nie obejmowały jeszcze nowych zadań ustawowych dotyczących przeciwdziałania finansowaniu terroryzmu.
5. Podsumowanie 
Dotychczasowe efekty przeciwdziałania praniu pieniędzy skłaniają do podstawowego wniosku, że niezbędna jest bardziej radykalna ocena wartości zawartych w symptomach uzasadnionego podejrzenia, która powinna mieć miejsce we wszystkich rodzajach postępowań, tj. zarówno postępowania rozpoznawczego w instytucji obowiązanej, analitycznego w ramach czynności Generalnego Inspektora i postępowania przygotowawczego w ramach procedury określonej w kodeksie postępowania karnego. Profesjonalny charakter czynności rozpoznawczych, analitycznych i procesowych zapewne wpłynie na bardziej widoczne efekty. Z tego względu niezwykle istotnym zagadnieniem jest stopień przygotowania specjalistycznego zarówno właściwych pracowników instytucji obowiązanych, do których należy typowanie transakcji podejrzanych, czyli rozpoznawanie symptomów uzasadnionego podejrzenia, urzędników prowadzących postępowania przygotowawcze, jak i biegłych do wydawania profesjonalnych opinii na potrzeby procesu karnego w sprawach z art. 299 k.k. Od kompetencji tych osób uzależnione są dalsze efekty wykrywcze i dowodowe w postępowaniach organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości.
Napływające do banków postanowienia o odmowie ścigania i umarzaniu postępowań przygotowawczych, a szczególnie ich uzasadnienia, wywołują niejednokrotnie uzasadnioną krytykę takiego działania organów ścigania. Wiele wątpliwości zawierają wspomniane uzasadnienia tych postanowień. Nie zawsze są do przyjęcia wyjaśnienia różnych niepowodzeń w toku postępowania przygotowawczego. Ponadto, prokuratorzy twierdzą, że istniejące regulacje prawne zarówno z dawnego art. 5 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o ochronie obrotu gospodarczego, jak i obecnego art. 299 k.k., nadają się jedynie do umorzenia postępowania, najczęściej z powodu braku możliwości wykrycia przestępstwa bazowego. Podobnie wyjaśnia się brak pożądanych efektów po nowelizacji art. 299 k.k. w ramach ustawy z 16 listopada 2000 roku. Niektórzy prokuratorzy wyspecjalizowali się w umiejętnym wyjaśnianiu zawiłości i czasochłonności procedury związanej z uzyskaniem pomocy prawnej z innych krajów lub brakiem umowy, czyli regulacji międzynarodowej w tym zakresie. W aktualnym stanie prawnym, w którym funkcjonuje polska jednostka wywiadu finansowego, w którym również Polska jest sygnatariuszem wielu aktów prawnych i umów międzynarodowych na temat współpracy w przeciwdziałaniu praniu pieniędzy i finansowaniu terroryzmu – takie wyjaśnienia nie wytrzymują krytyki. Istnieje również prawnie uregulowany policyjny system wzajemnego załatwiania tego typu spraw. Niepokojący jest wciąż optymizm organów ścigania, a kilka zakończonych spektakularnych postępowań, które nagłośniły media nie doczekało się wyroków skazujących.
Uzasadniony jest zatem postulat dotyczący działalności szkoleniowej w zakresie usprawnienia rozpoznawania symptomów uzasadnionego podejrzenia, zbierania wszelkich dowodów, a szczególnie dowodów finansowych. Dotyczy on wszystkich wymienionych poprzednio pracowników prowadzących określone rodzaje postępowań, w tym również samych biegłych z dziedziny finansów. Wydaje się zatem, że dla poprawienia sytuacji w zakresie dotychczasowej mizernej praktyki śledczej i sądowej niezbędne jest pogłębianie wiedzy ułatwiającej przeprowadzenie merytorycznej oceny dowodu potwierdzającego lub wykluczającego symptomy uzasadnionego podejrzenia, a w tym oceny dowodu z opinii biegłego. Uzyskanie takiego stanu rzeczy można osiągnąć w szczególności poprzez:
–	przygotowanie wybranych pracowników organów ścigania, a szczególnie policji, prokuratury i sądów z zakresu kryminalistycznej metodyki zbierania dowodów (symptomów) potwierdzających lub eliminujących uzasadnione podejrzenie popełnienia przestępstwa, które w pierwszej fazie, czyli w instytucjach obowiązanych, wyłonili pracownicy tych instytucji; 
–	przygotowanie, grupy wyspecjalizowanych biegłych, którzy powinni być systematycznie szkoleni w zakresie nabywania wiadomości specjalnych w zakresie specyfiki: bankowej, ubezpieczeniowej, maklerskiej i innej, według rodzajów instytucji obowiązanych, czyli procedur badania dokumentów finansowych w aspektach dowodowych na potrzeby postępowania przygotowawczego z art. 299 k.k.;