Czesław Paweł Kłak
Przesłanki postępowania nakazowego – wybrana problematyka
Warunkiem sine qua non trybu nakazowego jest stwierdzenie, że na podstawie zebranych w postępowaniu przygotowawczym dowodów okoliczności czynu i wina oskarżonego nie budzą wątpliwości (art. 500 § 3 k.p.k.). Przesłanka braku wątpliwości co do okoliczności czynu oskarżonego spełniona jest zarówno w sytuacji, gdy oskarżony przyznał się w postępowaniu przygotowawczym do popełnienia zarzucanego czynu, a przyznanie to znajduje potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym, jak i wtedy, gdy kwestionuje on swoje sprawstwo, ale zebrane dowody jednoznacznie wskazują, że dopuścił się zarzucanego czynu. Podzielić należy pogląd Sądu Najwyższego, że dowodami przesądzającymi o winie oskarżonego są dowody w oczywisty sposób wskazujące na popełnienie przez niego zarzucanego mu czynu i na istotne jego okoliczności. Określenie, że okoliczności czynu nie budzą wątpliwości, nie oznacza, że ustawa wymaga, aby oskarżony przyznał się do winy. Słuszny jest też pogląd, że jeżeli ustawa uzależnia zastosowanie danej instytucji procesowej od przyznania się oskarżonego do winy, to wyraźnie taki wymóg formułuje. Wymóg przyznania się oskarżonego do winy zawarty jest, np. w art. 388 k.p.k. Natomiast art. 500 § 3 k.p.k., podobnie jak art. 335 § 1 k.p.k., 336 § 2 k.p.k. i art. 387 § 2 k.p.k. takiej konieczności nie przewiduje. 
W związku z powyższym w piśmiennictwie przyjmuje się, że okoliczność, iż oskarżony nie przyznał się do winy w toku postępowania przygotowawczego, nie wyklucza ustalenia, że spełniony jest warunek braku wątpliwości co do okoliczności popełnienia czynu, a więc nie jest wykluczone w takiej sytuacji wydanie wyroku nakazowego. Zaznaczyć jednak należy, że brak wątpliwości co do okoliczności czynu wiązać się będzie w większości przypadków z przyznaniem się oskarżonego do winy, gdyż takie oświadczenie oskarżonego ma zasadnicze znaczenie, będące punktem wyjścia do poczynienia lub weryfikacji ustaleń faktycznych w sprawie, ale samo przyznanie się do winy nie powinno być – moim zdaniem – wystarczające. Oczywistość odpowiedzialności karnej wystąpi jednak najczęściej w sytuacji, gdy z jednej strony istnieć będą przekonywujące dowody winy, a z drugiej, gdy sam oskarżony przyzna się do winy i złoży wyjaśnienia, które znajdą potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym. Dlatego też przyjmuje się, że rozpoznanie sprawy w trybie nakazowym możliwe jest przede wszystkim w wypadku, gdy oskarżony przyzna się do winy w toku postępowania przygotowawczego, a zebrane w sprawie dowody potwierdzają jego słowa. 
W sytuacji, gdy oskarżony konsekwentnie nie przyznaje się do winy i wskazuje okoliczności poddające w wątpliwość zasadność uznania go winnym, powyższa przesłanka nie jest spełniona. 
Jeżeli oskarżony przyznał się do winy, to ocena, czy jego przyznanie nie budzi wątpliwości, powinna być oparta na rozważeniu całokształtu okoliczności zawartych w jego wyjaśnieniach. Nie można więc przy jej dokonywaniu ograniczać się do oparcia się wyłącznie na jego deklaracji o przyznaniu się do winy, zwłaszcza gdy treść dalszych wyjaśnień przeczy temu oświadczeniu lub poddaje je w wątpliwość. Wyjaśnienia oskarżonego (w tym także przyznającego się do winy) nie mogą być więc przyjmowane bezkrytycznie i nawet, gdy oskarżony przyznaje się do winy, i tak powinna być ona wykazana konkretnymi i obiektywnymi dowodami. Każde przyznanie się oskarżonego do winy musi być więc skontrolowane. Podstawę wszelkich ustaleń powinny bowiem stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne (art. 2 § 2 k.p.k.). Słuszny jest zatem pogląd, że wyjaśnienia oskarżonego muszą być oceniane ze szczególną wnikliwością i starannością, w oparciu o zasadę swobodnej oceny dowodów, z uwagi na fakt, że służą także do obrony interesów oskarżonego, a tym samym nie zawsze muszą być zgodne z prawdą, gdyż prawem oskarżonego jest złożenie w sprawie takich wyjaśnień, jaki uznaje za najbardziej korzystne z punktu widzenia własnej obrony.
Wyjaśnienia oskarżonego przyznającego się do winy nie budzą wątpliwości i mogą być uznane za zgodne z rzeczywistością, gdy pozwalają sądowi na dokonanie pełnej i kompleksowej oceny, zarówno w zakresie winy oskarżonego, kwalifikacji prawnej jego czynu, jak i wszystkich tych okoliczności, które mają wpływ na wymiar kary. Podkreślić należy, że szczere przyznanie się oskarżonego do winy polega na potwierdzeniu przez niego, że popełnił zarzucany mu czyn, czyli zawiera potwierdzenie istnienia zarówno znamion przedmiotowych konkretnego przestępstwa, jak i znamion podmiotowych, pod warunkiem jednak, że takie oświadczenie zgodne jest z prawdą. Przyznanie się do winy musi być zatem pełne (conffesio plena). Sąd może, mimo przyznania się oskarżonego do winy, uznać, że istnieją wątpliwości co do okoliczności czynu i skierować sprawę na rozprawę w celu ich wyjaśnienia. Zaznaczyć należy, że nie dyskwalifikuje wyjaśnień oskarżonego ich niejednolitość czy nawet odmienność, ale zaistnienie wskazanych niespójności wymaga dokonania szczególnie wnikliwej oceny, a to będzie wiązać się najczęściej z koniecznością rozpoznania sprawy na rozprawie. 
Okoliczności czynu nie budzą wątpliwości, gdy oskarżony wprawdzie przyznaje się do popełnienia zarzucanego mu czynu, ale równocześnie kwestionuje swoją winę, jednak pod warunkiem, iż na podstawie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego możliwe jest ustalenie stopnia jego zawinienia.
Zdaniem A. Zolla, wyrażonego na gruncie art. 66 § 1 k.k., który również zawiera przesłankę braku wątpliwości co do okoliczności czynu, wymóg ten jest spełniony, gdy istnieją podstawy do przypisania oskarżonemu popełnienia przestępstwa oraz wyjaśnione są elementy podmiotowe i przedmiotowe. Innymi słowy, okoliczności czynu nie budzą wątpliwości, gdy ze zgromadzonych dowodów wynika, że czyn wypełnia wszystkie podmiotowe i przedmiotowe znamiona przestępstwa, a sprawcą jest oskarżony. Zebrany w sprawie materiał dowodowy musi niezbicie wskazywać, że sprawcą jest oskarżony. Zdaniem R.A. Stefańskiego do stwierdzenia, że okoliczności czynu nie budzą wątpliwości nie wystarcza tylko niewątpliwość popełnienia przestępstwa, ale istotne są także okoliczności dotyczące samego czynu, jak też jego kwalifikacja prawna. Podobne stanowisko prezentuje R. Ponikowski. J. Bafia zaznacza, że istotne są ponadto okoliczności dotyczące samego sprawcy. Taka interpretacja pojęcia „nie budzących wątpliwości okoliczności czynu” jest zatem, w głównym nurcie, jednakowa.
Sformułowanie, że na podstawie zebranych dowodów okoliczności czynu i wina oskarżonego nie mogą budzić wątpliwości, oznacza, iż w postępowaniu nakazowym, tak jak w postępowaniu zwyczajnym czy uproszczonym, niezbędne jest udowodnienie oskarżonemu winy, tj. obalenie domniemania niewinności. Wydanie wyroku nakazowego tylko na podstawie uprawdopodobnionych zarzutów jest niedopuszczalne. Oskarżonemu przysługuje domniemanie niewinności (art. 42 ust. 3 Konstytucji RP z dnia 2 kwietnia 1997 r., art. 14 ust 2 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych, art. 6 ust. 2 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, art. 5 § 1 k.p.k.), bez względu na to, w jakim trybie postępowania karnego dana sprawa jest rozpoznawana. Każdy wyrok skazujący (a więc także i nakazowy) może być wydany jedynie w sytuacji, gdy wina oskarżonego zostanie udowodniona ponad wszelką wątpliwość w sposób zgodny z prawem. Należy także udowodnić wszystkie okoliczności przemawiające na jego niekorzyść, a sąd w tym zakresie nie może opierać swych ustaleń na przypuszczeniach. Domniemanie niewinności jest konsekwencją ukształtowania procesu karnego na zasadzie poszanowania godności ludzkiej i systemu prawa karnego przyjmującego odpowiedzialność na zasadzie winy. Trafny jest pogląd Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, że zasada domniemania niewinności zostaje naruszona, jeśli w stosunku do oskarżonego, zanim zostanie uznany winnym zarzucanego mu czynu, postanowienie sądu przedstawia opinie, że jest on winien. Stosując regułę a minori ad maius należy przyjąć, że skoro narusza domniemanie niewinności przyjęcie w postanowieniu (np. w postanowieniu o zastosowaniu tymczasowego aresztowania lub innego środka zapobiegawczego), że oskarżony jest winien, tym bardziej jest ono naruszone, gdy sąd, kierując się jedynie prawdopodobieństwem, przyjąłby winę oskarżonego i skazał go wyrokiem nakazowym. W kwestii uznania winy niedopuszczalne jest formułowanie domniemań faktycznych. Naruszenie domniemania niewinności jest rażącym naruszeniem prawa. Udowodnienie winy w procesie karnym musi być zatem całkowite, pewne i wolne od wątpliwości, a bez udowodnienia winy nie można wydać wyroku skazującego. Wymaga ono spełnienia dwóch warunków: obiektywnego, który zrealizowany jest, gdy zebrane w sprawie dowody posiadać będą taką siłę przekonywania, że znikną wszelkie racjonalne wątpliwości; każdy przeciętnie wykształcony i racjonalnie myślący człowiek uzna fakt popełnienia przestępstwa przez oskarżonego za niewątpliwy oraz subiektywnego, tj. ukształtowania się w umyśle oceniającego całkowitej pewności, że inna możliwość, jak popełnienie przestępstwa przez oskarżonego, nie zachodzi. 
W postępowaniu nakazowym sąd kształtuje przekonanie o winie oskarżonego nie w oparciu o dowody bezpośrednio przeprowadzone (w tym postępowaniu nie prowadzi się postępowania dowodowego), lecz w oparciu o materiał zebrany w dochodzeniu (lub wyjątkowo w śledztwie), dlatego też w sytuacji wątpliwości co do wiarygodności dowodów (wątpliwości co do zasadności oskarżenia) wydanie wyroku nakazowego nie jest dopuszczalne. Sąd nie ma bowiem możliwości ustalenia ponad wszelką wątpliwość faktu popełnienia przestępstwa przez oskarżonego, np. poprzez przeprowadzenie dowodów z urzędu. Jeżeli nie istnieją dowody mogące przełamać przysługujące oskarżonemu domniemanie niewinności, to jego wina musi budzić wątpliwości. Nie jest więc możliwe wydanie wyroku nakazowego wyłącznie w celu sprawdzenia, czy dane rozstrzygnięcie zostanie przez oskarżonego zaakceptowane (poprzez niewniesienie sprzeciwu). Wprawdzie niedające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego – in dubio pro reo (art. 5 § 2 k.p.k.) – ale w postępowaniu nakazowym nie jest możliwe uniewinnienie oskarżonego, albowiem orzeczenie kończące wskazane postępowanie ma zawsze charakter wyroku skazującego, dlatego też sprawa musi być skierowana na rozprawę. Zaznaczyć ponadto należy, że niedające się usunąć wątpliwości, to wątpliwości istniejące mimo wykorzystaniu wszelkich dostępnych możliwości ich wyjaśnienia. Uprawniona jest zatem teza, że w takim wypadku sąd powinien skorzystać z prawa inicjatywy dowodowej (art. 167 in fine k.p.k.) w celu dokonania weryfikacji wersji zdarzenia, co jest niedopuszczalne w postępowaniu nakazowym. Skoro wątpliwości natury faktycznej muszą być wyjaśnione i usunięte przez wszechstronną inicjatywę dowodową organu procesowego, a następnie ocenę całego zgromadzonego w danej sprawie materiału, zrozumiałym jest, że w takim wypadku tryb nakazowy jest wykluczony.
Postępowanie nakazowe jest dopuszczalne, jeżeli z materiałów zgromadzonych w postępowaniu przygotowawczym wynika, że nie jest konieczne przeprowadzenie rozprawy. Powyższy wymóg expressis verbis wprowadzony został przez k.p.k. z 1997 r. Art. 454a k.p.k. z 1969 r., określający pozytywne przesłanki postępowania nakazowego w poprzednim stanie prawnym, nie zawierał powyższego warunku. Powyższa przesłanka nie była również znana postępowaniu nakazowemu uregulowanemu przez ustawę z 10 maja 1985 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach. Nie znaczy to jednak, że sąd mógł wydać nakaz karny w sytuacji, gdy wystąpiła konieczność przeprowadzenia rozprawy. Skoro orzekanie w postępowaniu nakazowym odbywało się (i odbywa) na posiedzeniu, to w razie stwierdzenia, że zachodzi konieczność przeprowadzenia rozprawy, sąd musiał odstąpić od wydania nakazu karnego i skierować sprawę do rozpoznania na rozprawie. Ustalenie, że w danej sprawie należy przeprowadzić rozprawę automatycznie wykluczało bowiem możliwość rozpoznania sprawy na posiedzeniu. Wprowadzenie wskazanej przesłanki do k.p.k. z 1997 r. służyć ma podkreśleniu rangi rozprawy głównej w rozpoznawaniu spraw karnych i prowadzić do wnikliwego rozważenia przez prezesa sądu i sąd wyrokujący w danej sprawie czy w konkretnej sprawie rzeczywiście nie zachodzi konieczność przeprowadzenia rozprawy, albowiem do postępowania nakazowego miały (i mają) trafiać sprawy nieskomplikowane pod względem faktycznym i prawnym, a w razie stwierdzenia konieczności przeprowadzenia rozprawy powyższe założenie nie było (i nie jest) spełnione.
Brak konieczności przeprowadzenia rozprawy związany jest przede wszystkim z brakiem wątpliwości co do okoliczności czynu i winy oskarżonego (brakiem wątpliwości natury dowodowej), ale może dojść do sytuacji, w której nie będzie wątpliwości co do okoliczności czynu i winy oskarżonego, ale za koniecznością przeprowadzenia rozprawy przemawiać będą okoliczności natury wychowawczej lub społecznej. W sytuacji, gdy bez przeprowadzenia rozprawy, w czasie której sąd zapoznałby się bezpośrednio z wyjaśnieniami oskarżonego oraz zeznaniami świadków, jak również innymi dowodami (np. ustną uzupełniającą opinią biegłych – art. 201 k.p.k. w zw. z art. 200 § 1 k.p.k.), pozwalającymi ustalić stan faktyczny w danej sprawie, nie jest możliwa ocena wiarygodności wyjaśnień oskarżonego, należy uznać, że niedopuszczalne jest rozpoznanie sprawy w postępowaniu nakazowym, gdyż istnieje potrzeba przeprowadzenia postępowania dowodowego. 
Brak przeprowadzenia rozprawy, w sytuacji, gdy oskarżony wskazywał w postępowanie przygotowawczym na okoliczności mogące świadczyć o jego niewinności (np. przedstawi logicznie umotywowaną tezę dotyczącą przebiegu zdarzenia), a ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynikać będzie, że dowody jego winy nie są jednoznaczne, stanowić będzie istotne uchybienie procesowe, mogące mieć wpływ na prawidłową ocenę materiału dowodowego, będącego podstawą wyrokowania w sprawie. W takiej sytuacji, istnieje obowiązek sprawdzenia obrony oskarżonego, który nie jest możliwy w postępowaniu nakazowym. W doktrynie podkreśla się, że obowiązek sprawdzenia obrony oskarżonego odnosi się praktycznie do wszystkich spraw. Oczywiście trafny jest również pogląd, że organ procesowy zobowiązany jest przeprowadzić z urzędu wszelkie dowody potrzebne do ustalenia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia o winie oskarżonego, kwalifikacji prawnej zarzucanego mu czynu i kwestii ewentualnego wymiaru kary.
W sytuacji, gdy zeznania jedynego świadka mają charakter ogólnikowy, niezbędne jest ich dokładne sprawdzenie, które może nastąpić tylko podczas bezpośredniego przesłuchania na rozprawie. Jeżeli zeznania dotyczą okoliczności o istotnym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy, a przy tym są sprzeczne z wyjaśnieniami oskarżonego lub innymi dowodami, to także nieodzowne jest bezpośrednie przeprowadzenie dowodu z tych zeznań na rozprawie głównej. Z powyższego wynika, że bezpośrednie przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka na rozprawie nie jest konieczne tylko wtedy, gdy zeznania nie dotyczą okoliczności o doniosłym znaczeniu dla rozstrzygnięcia sprawy i nie są sprzeczne z innymi dowodami. 
Podkreślić należy, że w orzecznictwie sformułowano tezę, iż w sytuacji, gdy zeznania świadka dotyczą ważnej okoliczności, sąd nie powinien poprzestać na ujawnieniu protokołu tych zeznań, lecz ciąży na nim obowiązek bezpośredniego przesłuchania danego świadka, gdyż wydany bez tej czynności dowodowej wyrok może być oczywiście niesprawiedliwy z powodu błędu ustaleń faktycznych przyjętych za jego podstawę. Stosując regułę wnioskowania a minori ad maius należy stwierdzić, że skoro w takiej sytuacji nie jest dopuszczalne poprzestanie na ujawnieniu zeznań, tym bardziej nie jest dopuszczalna rezygnacja z przeprowadzenia rozprawy i rozpoznanie sprawy w postępowaniu nakazowym, gdyż sąd dysponując tylko materiałami zgromadzonymi w postępowaniu przygotowawczym ma jeszcze mniejsze możliwości wykrycia prawdy materialnej niż sąd rozpoznający sprawę na rozprawie. Można zatem uznać za trafną tezę, że w sytuacji konieczności bezpośredniego przeprowadzenia dowodu istnieje wymóg rozpoznania sprawy na rozprawie. 
Za koniecznością przeprowadzenia rozprawy przemawiać mogą również cele wychowawcze, tj. np. potrzeba podkreślenia wagi i znaczenia rozpoznawanej sprawy, czy też wpłynięcia motywująco na postawę oskarżonego, u którego poprzez konieczność stawienia się przed sądem i udziału w postępowaniu prowadzonym przeciwko niemu (i wynikającą z tego faktu niedogodność), powinna pojawić się refleksja na temat czynu niezgodnego z prawem, którego się dopuścił. Za odstąpieniem od rozpoznania sprawy na posiedzeniu nakazowym może również przemawiać potrzeba dokonania samodzielnej oceny postawy oskarżonego przez sąd (np. w wypadku, gdy oskarżony jest młodociany).
Za przeprowadzeniem rozprawy mogą przemawiać względy społeczne, tj. gdy sprawa jest przedmiotem dużego zainteresowania społecznego, a jej rozpoznanie na posiedzeniu mogłoby obniżyć zaufanie wobec prawa i organów je stosujących (np. przez zarzut, że sąd dąży do uniknięcia publicznego rozpoznania sprawy). W tych sytuacjach, nawet jeżeli okoliczności czynu i wina oskarżonego nie będą budzić wątpliwości, sprawę należy rozpoznać na rozprawie, albowiem przemawia za tym interes wymiaru sprawiedliwości, któremu pierwszeństwa ustąpić musi wzgląd na szybkie rozpoznanie sprawy. Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał, że przez uczynienie wymiaru sprawiedliwości jawnym, opinia publiczna przyczynia się do osiągnięcia celu art. 6 ust. 1 Konwencji, a mianowicie sprawiedliwości procesu, która to gwarancja jest jedną z fundamentalnych zasad demokratycznego społeczeństwa w rozumieniu Konwencji. Nabiera on szczególnego znaczenia w wypadku szerokiego zainteresowania danej społeczności konkretną sprawą (np. gdy oskarżonym jest osoba znana ze względu na pełnioną funkcję lub wykonywany zawód). Rezygnacja z przeprowadzenia rozprawy i zastąpienie jej posiedzeniem, w którym publiczność nie ma możliwości wzięcia udziału, zamiast korzyści przyniosłoby szkodę wymiarowi sprawiedliwości.