Karolina Polit
Przepadek korzyści majątkowych pochodzących z przestępstwa – odwrócony ciężar dowodu
1. Konieczność pozbawienia sprawcy korzyści płynących z popełnienia przestępstwa stała się nowym wyzwaniem, przed którym stoi obecnie cały system wymiaru sprawiedliwości. Wydaje się, że usankcjonowanie leżącej u podstaw polityki karnej idei nieopłacalności przestępstwa lepiej spełnia rolę prewencyjną niż zagrożenie karą pozbawienia wolności, nawet w surowym wymiarze. Jest to warunek niezbędny dla podjęcia skutecznej walki z przestępczością, w szczególności z jej zorganizowanymi formami. Przestępczość zorganizowana przysparza olbrzymich zysków, które następnie wykorzystywane są jako koło zamachowe jej dalszego rozwoju. Niewątpliwie pozbawianie sprawców mienia zgromadzonego w wyniku działalności przestępczej, pozwoli zlikwidować główną pobudkę podejmowania takiej działalności, co w dalszej perspektywie spowoduje zahamowanie rozwoju zorganizowanych grup przestępczych.
Przesłanki stosowania większości środków karnych uregulowanych w kodeksie karnym z dnia 6 czerwca 1997 roku ukierunkowane są także na odebranie sprawcy korzyści uzyskanych z przestępstwa, naprawienie szkody i zapobieganie przestępstwom, a nie na zwiększenie represyjności prawa karnego. 
Koncepcja nieopłacalności przestępstwa i pozbawienia sprawcy korzyści płynących z jego popełnienia może być wprowadzona do ustawy karnej w różny sposób. Pod rządami kodeksu karnego z 1969 roku idea ta była realizowana w formie kary dodatkowej konfiskaty mienia. Karze konfiskaty podlegało nie tylko mienie pochodzące z przestępstwa, ale także legalnie zgromadzony majątek, a jej orzekanie następowało w oderwaniu od pojęcia szkody i jej wysokości. Skutki kary konfiskaty mienia dotykały także członków rodziny skazanego, przez co instytucji tej zarzucano sprzeczność z zasadami sprawiedliwości i indywidualnej odpowiedzialności karnej, a co za tym idzie także niezgodność z prawami człowieka.
Rezygnacja z kary dodatkowej konfiskaty mienia została usankcjonowana nowelą do kodeksu karnego z dnia 23 lutego 1990 roku. 
Obecnie, na gruncie obowiązującego kodeksu karnego z 1997 roku, idea pozbawienia sprawcy korzyści płynących z popełnienia przestępstwa realizowana jest przez instytucje przepadku przedmiotów oraz przepadku korzyści majątkowych uzyskanych z przestępstwa. Środki te, aczkolwiek w pewnym stopniu zbliżone do kary konfiskaty mienia, pozbawione są jej wad, nie dotyczą bowiem mienia uzyskanego w sposób zgodny z prawem.
Instytucja przepadku przedmiotów dotyczy przedmiotów w ścisłym znaczeniu, a więc przedmiotów materialnych, z pominięciem wierzytelności czy innych praw majątkowych. Przepadek unormowany w art. 44 k.k. stosuje się do przedmiotów, które w sposób bezpośredni wiążą się z popełnieniem przestępstwa, nie wyczerpując tym samym szerokiego zakresu pojęcia korzyści uzyskanej z przestępstwa.
Przepadek przedmiotów uregulowany w art. 44 k.k. obejmuje:
1)	przedmioty pochodzące bezpośrednio z przestępstwa (producta sceleris),
2)	przedmioty, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa (instrumenta sceleris),
3)	przedmioty, których wytwarzanie, posiadanie, obrót, przesyłanie, przenoszenie lub przewóz objęte jest zakazem ustawowym.
Ustawodawca dopuszcza także możliwość przepadku równowartości przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa lub przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa. W żadnym jednak wypadku orzeczenie przepadku przedmiotów nie może nastąpić, jeśli takie przedmioty podlegają zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu uprawnionemu podmiotowi. 
Odrębnie, w art. 45 k.k., ustawodawca uregulował kwestię przepadku korzyści majątkowych uzyskanych z popełnienia przestępstwa. Pojęcie korzyści majątkowej jest znacznie szersze. Według znaczenia potocznego korzyścią majątkową jest coś, co zaspokaja potrzeby ludzkie, przy czym taką cechę posiadają nie tylko dobra, lecz także zachowania ludzkie, w szczególności polegające na świadczeniu usług. Korzyścią majątkową jest zysk w zakresie dóbr materialnych, a majątkowy charakter korzyści, pozwalający na odróżnienie jej od korzyści osobistej, polega na możliwości wyrażenia jej wielkości w pieniądzu. Zgodnie z przyjętym orzecznictwem Sądu Najwyższego pojęcie korzyści majątkowej obejmuje każde przysporzenie majątku albo uniknięcie strat lub zmniejszenie obciążeń majątku.
Pod pojęciem korzyści majątkowej należy rozumieć nie tylko mienie ruchome i nieruchome, ale także środki płatnicze, dewizy, papiery wartościowe oraz wierzytelności i inne prawa majątkowe. Zgodnie z art. 115 § 4 k.k. zawierającym definicje wyrażeń ustawowych, korzyścią majątkową jest zarówno korzyść dla siebie, jak i dla kogo innego. Natomiast przez korzyść majątkową pochodzącą z popełnienia przestępstwa należy rozumieć wartość majątkową, która:
•	uzyskana została przez popełnienie czynu karalnego,
•	otrzymana została za popełnienie czynu karalnego,
•	w danej części majątkowej ucieleśnia wartość pierwotnie uzyskaną z przestępstwa lub otrzymaną za popełnienie przestępstwa.
Korzyścią uzyskaną z przestępstwa jest korzyść, której podstawę stanowi stosunek prawny powstały w wyniku działań przestępnych, np. wygranie przetargu na dostawy lub świadczenie usług w zamian za wręczenie łapówki. W takim wypadku korzyścią nie jest jednak całość uzyskanego wynagrodzenia, lecz jedynie jego nienależna część, ponieważ nie można uznać za korzyść majątkową pochodzącą z przestępstwa słusznego ekwiwalentu poniesionych kosztów lub nakładu pracy.
Nie można także uznać za korzyść majątkową zwrotu należności wynikającej ze stosunku prawnego powstałego przed popełnieniem przestępstwa, która została wyegzekwowana działaniem przestępnym (art. 191 k.k.), ponieważ takie działanie sprawcy nie jest w ogóle przysporzeniem korzyści majątkowej. Pojęcie „korzyść majątkowa” odpowiada swym zakresem przedmiotowym pojęciu „mienie” z art. 44 k.c. dlatego przyjąć należy, że w skład majątku sprawcy wchodzą także wymagalne wierzytelności, a realizacja istniejących roszczeń nie powoduje zmiany majątku, lecz jedynie zmiany w jego składnikach. 
Korzyść majątkowa może być uzyskana bezpośrednio lub pośrednio w wyniku popełnienia przestępstwa.
Korzyść majątkową pochodzącą bezpośrednio z przestępstwa mogą stanowić przedmioty pochodzące bezpośrednio z przestępstwa (producta sceleris), a także wierzytelności i inne prawa majątkowe, takie jak zwolnienie z długu czy ustanowienie spadkobiercą w testamencie. 
Zakres podmiotowy instytucji przepadku korzyści majątkowych (art. 45 k.k.) obejmuje także producta sceleris, których przepadek został uregulowany w art. 44 § 1 k.k., dlatego dochodzi tu do zbiegu przepisów. Wzajemna relacja przepisów art. 44 i 45 k.k. wskazuje na to, że art. 44 § 1 k.k. ma charakter przepisu zasadniczego (lex primaria) w stosunku do regulacji art. 45 § 1 k.k., bowiem jeśli korzyść uzyskana z przestępstwa jest przedmiotem pochodzącym bezpośrednio z przestępstwa, to podlega ona przepadkowi na podstawie art. 44 § 1 k.k.
Korzyścią majątkową uzyskaną pośrednio z popełnienia przestępstwa, jest „ta część mienia sprawcy przestępstwa, w której ucieleśnia się wartość pierwotnie uzyskana z przestępstwa lub otrzymana za popełnienie przestępstwa”, np. gdy określona wartość majątkowa uzyskana bezpośrednio z przestępstwa w drodze czynności faktycznych lub prawnych zostaje przetworzona na inny składnik majątku lub jego część, chociażby w drodze sprzedaży wyłudzonych rzeczy, następnie za uzyskane w ten sposób pieniądze oraz pieniądze zdobyte w drodze legalnej sprawca nabywa nieruchomość. Korzyścią uzyskaną pośrednio z popełnienia przestępstwa będzie ta część nieruchomości, której wartości odpowiada wartości środków pochodzenia przestępnego zainwestowanych w jej zakup.
W piśmiennictwie dominuje pogląd, że korzyść uzyskana pośrednio z przestępstwa powinna odpowiadać wartości korzyści bezpośredniej, dlatego nie można obejmować przepadkiem pożytków, które sprawca osiągnął w drodze legalnej, np. z powodzeniem inwestując na giełdzie skradzione wcześniej pieniądze.
Przepadek korzyści osiągniętych z popełnienia przestępstwa może być orzeczony jedynie wówczas, gdy korzyść ta istnieje w chwili orzekania, w wypadku zaś, gdy korzyść została przez sprawcę utracona, np. w wyniku przegranej w kasynie, przepadkowi podlega jej równowartość.
Ustawodawca przyjął zasadę, że przepadku nie orzeka się w całości lub części, jeżeli korzyść lub jej równowartość podlega zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu podmiotowi (art. 45 § 1 k.k.). Tym samym, odmiennie niż to uregulowano odnośnie przepadku przedmiotów, możliwe jest orzeczenie częściowego przepadku, w sytuacji, gdy nie cała korzyść lub jej równowartość podlega zwrotowi osobie uprawnionej. 
Warunkiem orzeczenia przepadku jest udowodnienie związku, chociażby pośredniego, między korzyścią majątkową a popełnionym przestępstwem. Jednakże w praktyce wykazanie, że konkretny przedmiot lub część mienia stanowi korzyść uzyskaną chociażby pośrednio z popełnienia przestępstwa napotyka na duże trudności dowodowe.

2. Kodeks karny z dnia 6 czerwca 1997 r. wprowadził instytucję przepadku korzyści majątkowych pochodzących z przestępstwa, przy jednoczesnym nałożeniu obowiązku udowodnienia przestępnego pochodzenia tych korzyści na oskarżyciela publicznego oraz na sąd. Rozwiązanie to okazało się w praktyce nieskuteczne, bowiem przeprowadzenie takiego dowodu jest niezwykle utrudnione, a częstokroć w ogóle niemożliwe, szczególnie, jeżeli tytuł własności do określonych składników mienia podlega wspólności majątkowej małżeńskiej albo został przeniesiony przez sprawcę na osoby trzecie. Podobnie w przypadku wielokrotnego obracania nielegalnie uzyskanymi korzyściami, któremu często towarzyszy „wymieszane” z mieniem zgromadzonym w sposób legalny, dowiedzenie faktycznego pochodzenia konkretnych składników mienia z przestępstwa lub uzyskania ich w zamian za jego popełnienie może stać się niemożliwe.
Wobec tego ustawodawca w ustawie nowelizującej kodeks karny z dnia 13 czerwca 2003 roku ustanowił ułatwienia dowodowe w zakresie przepadku korzyści majątkowych.
Impulsem podjęcia tych działań była niewątpliwie ratyfikacja przez Polskę Wiedeńskiej Konwencji Narodów Zjednoczonych o zwalczaniu nielegalnego obrotu środkami odurzającymi i substancjami psychotropowymi z dnia 20 grudnia 1988 roku, która zobowiązuje Strony do podjęcia kroków niezbędnych dla umożliwienia dokonania konfiskaty nielegalnych korzyści uzyskanych w związku z popełnieniem przestępstw, których dotyczy tekst Konwencji, bądź mienia, którego wartość odpowiada wartości takich korzyści (art. 5 ust.1a Konwencji). Wśród działań, które należy podjąć dla realizacji celów Konwencji, wymienia się także takie kroki, jakie są niezbędne, aby umożliwić właściwym władzom ustalenie, odszukanie bądź zajęcie nielegalnych korzyści w celu ich ewentualnej konfiskaty (art. 5 ust. 2 Konwencji). Aby umożliwić zastosowanie tych środków, każda Strona jest zobowiązana upoważnić swoje sądy lub inne kompetentne organy do żądania udostępnienia lub dokonania zajęcia dokumentów bankowych, finansowych lub handlowych. Przy czym rezygnacja z tych działań nie może być uzasadniana istnieniem tajemnicy bankowej (art. 5 ust. 3 Konwencji). 
Nałożenie na Strony Konwencji obowiązku stworzenia odpowiednich procedur z pewnością ułatwi przeprowadzenie dowodu co do przestępnego pochodzenia majątku, np. poprzez umożliwienie porównania ogólnego stanu majątkowego ze składanymi przez oskarżonego deklaracjami podatkowymi. W efekcie, nawet jeśli oskarżony jakimś sposobem uniknie kary, nie będzie w stanie zachować nielegalnie zgromadzonego mienia, bowiem będzie podlegał sankcjom przepisów podatkowych i karnoskarbowych.
Konwencja posługuje się pojęciem konfiskaty nielegalnych korzyści, definiując w art. 1 pkt p, że „nielegalne korzyści” oznaczają każde mienie uzyskane lub otrzymane, bezpośrednio lub pośrednio, w związku z popełnieniem przestępstwa. Tym samym pojęcie konfiskaty zastosowane w tekście Konwencji jest w swym znaczeniu dalekie od pojęcia kary dodatkowej konfiskaty mienia obejmującej cały majątek sprawcy, bez względu na jego pochodzenie. 
Ponadto, mając na względzie skuteczną realizację celów Konwencji Wiedeńskiej, dopuszcza się wprowadzenie tzw. odwróconego ciężaru dowodowego. Art. 5 ust.7 Konwencji stanowi: „Każda Strona może ustalić, że obowiązek udowodnienia legalnego pochodzenia domniemanych nielegalnych korzyści bądź innego mienia, które miałoby ulegać przepadkowi, może zostać odwrócony w takim zakresie, w jakim takie postępowanie jest zgodne z zasadami prawa krajowego Strony i z istotą postępowania sądowego bądź innego, które ma tu zastosowanie”. W ust. 8 Konwencji dodano: „Postanowienia niniejszego artykułu nie będą interpretowane jako naruszające prawa osób trzecich działających w dobrej wierze”. Podobną regulację zawiera Strasburska Konwencja Rady Europy z dnia 8 listopada 1990 roku o praniu, ujawnianiu, zajmowaniu i konfiskacie dochodów pochodzących z przestępstwa.
Posiłkując się rozwiązaniami proponowanymi w tekście Konwencji, ustawodawca, nowelizując art. 45 k.k. ustawą z dnia 13 czerwca 2003 roku, w wypadku skazania za przestępstwo, z którego popełnienia sprawca osiągnął, chociażby pośrednio, korzyść majątkową znacznej wartości, wprowadza domniemanie, że mienie objęte we władanie w czasie popełnienia przestępstwa lub po jego popełnieniu, do chwili wydania chociażby nieprawomocnego wyroku stanowi korzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa (§ 2). Domniemanie przestępnego pochodzenia dotyczy także mienia znajdującego się we władaniu innej osoby fizycznej, prawnej lub jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, jeżeli okoliczności sprawy wykazują na duże prawdopodobieństwo, że sprawca przeniósł fizycznie lub pod jakimkolwiek tytułem prawnym mienie stanowiące korzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa na tą osobę lub jednostkę (§ 3). 

3. Zarówno oskarżony jak i osoba fizyczna, prawna lub jednostka organizacyjna, o których mowa w art. 45 § 3 k.k., mogą obalić to domniemanie, przedstawiając, na każdym etapie postępowania, wiarygodny dowód uzyskania zgodnie z prawem mienia zagrożonego przepadkiem. Dowód taki może przedstawić także inna osoba zainteresowana, która ma tytuł prawny do zagrożonych przepadkiem przedmiotów i praw majątkowych. Jednakże, jeśli osoba lub jednostka organizacyjna, o której mowa w art. 45 § 3 k.k., powołuje się na odpłatne nabycie, powinna wskazać źródła nabycia i udowodnić pochodzenie potrzebnych do nabycia środków.
Nadto osoba lub jednostka, której dotyczy domniemanie ustanowione w art. 45 § 3 k.k., może wystąpić z powództwem przeciwko Skarbowi Państwa o obalenie tego domniemania. Wniesienie tego pozwu jest tymczasowo zwolnione od opłat sądowych, a jego wniesienie powoduje zawieszenie postępowania egzekucyjnego (art. 45 § 4 k.k.).
Objęta przepadkiem korzyść majątkowa przechodzi na własność Skarbu Państwa z chwilą uprawomocnienia się wyroku, a w wypadku wytoczenia powództwa przeciwko Skarbowi Państwa – z chwilą uprawomocnienia się wyroku oddalającego to powództwo (art. 45 § 6 k.k.).
Przepisy art. 45 § 2 i 3 k.k. stosuje się także przy dokonywaniu zajęcia mienia stosownie do art. 292 § 2 k.p.k., przy zabezpieczeniu grożącego przepadku korzyści oraz przy egzekucji tego środka (art. 45 § 4 k.k.).
Trzeba zauważyć, że ustanowione w art. 45 k.k. domniemania podlegają także pewnym, dość daleko idącym ograniczeniom. Przede wszystkim są ograniczone w czasie, bowiem nie rozciągają się na mienie posiadane przez sprawcę przed popełnieniem przestępstwa, a także uzyskane po wydaniu, chociażby nieprawomocnego wyroku. Co ważne, domniemania te dotyczą jedynie sytuacji, gdy sprawca przestępstwa uzyskał w wyniku jego popełnienia korzyść majątkową znacznej wartości. Tym samym w wypadku spraw, w których uzyskana przez sprawcę korzyść nie ma znacznej wartości, dla orzeczenia jej przepadku konieczne jest udowodnienie przestępnego uzyskania bez żadnych ułatwień dowodowych. 
W tym miejscu należy wspomnieć, że ustawa co prawda nie definiuje pojęcia „znaczna korzyść majątkowa”, lecz posiłkowo należy posługiwać się ustawową definicją „mienia znacznej wartości” zawartą w art. 115 § 5 k.k., wobec czego przez korzyść majątkową znacznej wartości należy rozumieć korzyść przekraczającą dwustukrotną wysokość najniższego miesięcznego wynagrodzenia.
Nadto rozszerzenie domniemań na mienie znajdujące się we władaniu innych niż sprawca osób lub jednostek organizacyjnych, uregulowane w art. 45 § 3 k.k., jest obwarowane wymogiem istnienia dużego prawdopodobieństwa, że mienie stanowiące korzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa zostało przeniesione przez sprawcę na te podmioty. Co za tym idzie, zastosowanie tego domniemania jest uzależnione od poczynienia ustaleń dowodowych uzasadniających to wysokie prawdopodobieństwo.
Nie można także zapominać, że ustanowienie ułatwień dowodowych nie zwalnia organu procesowego z obowiązku respektowania naczelnej zasady procesu karnego, jaką jest zasada prawdy materialnej. Art. 2 § 2 k.p.k. stanowi: „Podstawę wszelkich rozstrzygnięć powinny stanowić prawdziwe ustalenia faktyczne”. Tym samym w toku postępowania należy wykorzystać wszystkie dostępne środki dowodowe, a w wypadku chociażby uprawdopodobnienia przez oskarżonego pochodzenia mienia z legalnych źródeł, konieczne będzie obalenie tego dowodu przez organ procesowy. 
Ponadto „od ciężaru dowodu odróżnić należy obowiązek dowodzenia, który jest prawną powinnością udowadniania w cudzym (innym niż własny) interesie. Obowiązek ten nałożony jest, ze względu na interes państwa, oraz – jak się wydaje – ze względu na ogólny interes społeczny na każdego oskarżyciela publicznego oraz na organy postępowania przygotowawczego i sąd w postępowaniu jurysdykcyjnym; pamiętać przy tym trzeba, że zgodnie z zasadą obiektywizmu (art. 4) organy prowadzące postępowanie karne są obowiązane badać oraz uwzględniać okoliczności przemawiające zarówno na korzyść, jak i na niekorzyść oskarżonego”.
Tym samym, kierowanie się naczelnymi zasadami postępowania karnego stanowi gwarancję, że wymiar sprawiedliwości uchroni się przed ewentualnymi nadużyciami, które mogą się pojawić w związku z wprowadzonymi ułatwieniami dowodowymi.
Konwencja Wiedeńska jako jedyna formułuje expressis verbis problem domniemania, nie przewiduje jednak obligatoryjnego wprowadzenia odwróconego ciężaru dowodu w kwestii wykazania legalnego pochodzenia domniemanych nielegalnych korzyści i uzależnia wprowadzenie takiej konstrukcji prawnej od niesprzeczności z zasadami krajowego porządku prawnego. W toku prac nad nowelizacją art. 45 k.k. wielokrotnie zgłaszano wątpliwości co do zgodności takiego rozwiązania z zasadami konstytucyjnymi oraz zasadami postępowania karnego.
Głównym zarzutem pod adresem wprowadzonego przepisu jest jego niezgodność z konstytucyjną zasadą domniemania niewinności i związaną z nią regułą ciężaru dowodu. Konstytucja RP w art. 42 ust. 3 stanowi, że każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu. Podobnie art. 5 § 1 kodeksu postępowania karnego powtarzając zasadę konstytucyjną stanowi, że oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki wina jego nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem. Kodeks postępowania karnego w art. 74 § 1 stwierdza ponadto, że oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności, a art. 5 § 2 dodatkowo karze rozstrzygać na korzyść oskarżonego wszystkie nie dające się usunąć wątpliwości. 
W opinii dotyczącej zmian w kodyfikacjach karnych sporządzonej przez M. Siwka, autor ten wyraża pogląd, że z brzmienia art. 42 ust. 3 Konstytucji wynika fakt, że „wyrok sądu jest granicą ustalenia winy w sensie czasowym, w związku z czym przed wydaniem takiego wyroku wykluczone jest przypisywanie oskarżonemu zarówno wypełnienia znamion typu czynu zabronionego, jak i istnienia okoliczności związanych z popełnieniem określonych czynów zabronionych, do jakich niewątpliwie należy osiągnięcie korzyści majątkowej”. Autor opinii podkreśla, że Konstytucja nie przewiduje wyjątków od zasady, że oskarżony nie ma obowiązku dostarczać dowodów swej niewinności, tym samym zgodność konstrukcji odwróconego ciężaru dowodu z zasadą wyrażoną w art. 42 ust. 3 Konstytucji nasuwa poważne wątpliwości. 
Prawdą jest, że konsekwencją wprowadzenia zasady domniemania niewinności jest obarczenie oskarżyciela publicznego ciężarem udowodnienia winy oskarżonemu. Nie zmienia to jednak faktu, że np. w anglosaskim systemie prawnym, czy w niektórych państwach Europy kontynentalnej, np. we Francji, pomimo obowiązywania zasady domniemania niewinności ciężar dowodu został rozłożony w sposób odmienny. W zakresie okoliczności korzystnych dla oskarżonego, związanych z istnieniem przesłanek wyłączających odpowiedzialność karną, spoczywa on na oskarżonym. Także w Polsce obciążenie oskarżonego obowiązkiem dowodzenia jest w wąskim zakresie przewidziane w obowiązujących przepisach prawa, np. co do przestępstwa pomówienia z art. 212 § 1 k.k. Również doktryna dopuszcza wyjątkowo nałożenie na oskarżonego obowiązku dowodzenia, np. w sytuacji, gdy przedstawia on twierdzenie niezgodne z wykazaną tezą oskarżenia, powołując się na alibi. Odwrócony ciężar dowodu funkcjonuje z powodzeniem także w innych gałęziach prawa. 
Zdaniem G. Arzta ułatwienie dowodowe należy uważać za „niezgodne z regułą in dubio pro reo wówczas, kiedy ma ono na celu ułatwienie orzeczenia przepadku w stosunku do osoby, którą dopiero podejrzewamy o popełnienie czynów karalnych. Jeżeli jednak jesteśmy w stanie owych czynów karalnych bezspornie dowieść, widzę miejsce dla ułatwień dowodowych, co dotyczy zakresu osiągniętych korzyści oraz związku pomiędzy czynem karalnym i zakresem płynących z niego korzyści”. Autor ten wyraża pogląd, że dopuszczalnym jest wprowadzenie ułatwień dowodowych, które pozwoliłyby sędziemu na przyjęcie, iż majątek pochodzi z przestępstwa, jeśli brak jakichkolwiek przesłanek pozwalających na wykazanie jego pochodzenia z legalnego źródła.
W doktrynie ostatecznie przeważył pogląd, że domniemanie przestępnego pochodzenia korzyści majątkowej nie czyni wyjątku od zasady domniemania niewinności i obowiązku udowodnienia oskarżonemu winy w popełnieniu przestępstwa, gdyż nie odnosi się ono do kwestii winy, lecz do konsekwencji popełnionego przestępstwa. Zdaniem L. Tyszkiewicza „konsekwencje te nie podpadają pod reżim prawa karnego sensu stricto, tylko pod regulacje cywilistyczne (zwrot zabranej rzeczy i odszkodowanie) lub administracyjne (konfiskata korzyści uzyskanej z nielegalnej transakcji–obrotu narkotykami lub darowizny o charakterze korupcyjnym)”.
Wydaje się, że w celu efektywnego przeciwdziałania przestępczości, zwłaszcza jej najcięższym przejawom, w tym przestępczości zorganizowanej i korupcyjnej, należy zaakceptować wprowadzenie pewnych szczególnych regulacji. Właśnie takie są tendencje występujące we współczesnych ustawodawstwach. Polski ustawodawca zastosował domniemanie przestępnego pochodzenia korzyści majątkowych jedynie do wypadków, gdy korzyść majątkowa jest znacznej wartości, tym samym jest ono ograniczone do wypadków najpoważniejszych, mogących uzasadniać odstępstwo od ogólnych zasad dowodzenia. Można zastanawiać się, czy ustawodawca postąpił słusznie. Wydaje się, że wyłączenie wypadków mniejszej wagi spod działania domniemania było wymuszone kompromisem z przeciwnikami wprowadzenia odwróconego ciężaru dowodu do instytucji przepadku korzyści. Tymczasem ewentualne rozszerzenie domniemania przestępnego pochodzenia mienia podlegającego przepadkowi na sprawców przestępstw, w wyniku których uzyskano korzyści o wartości mniejszej niż „znaczna”, ograniczyłoby się jedynie do wypadków najbardziej rażących. 
Czas pokaże, w jakim stopniu sądy i prokuratorzy zaakceptują zmiany i skorzystają z wprowadzonych ułatwień dowodowych. Dopiero wówczas będzie można pokusić się o ocenę skuteczność nowych rozwiązań.