Józef Gurgul
Prokurator – jakim jest i jakim być powinien
I. Wstęp
Na prokuratorów spada lawina gromów. O nich mówi się i pisze wyłącznie źle. Krytyka, niestety, często jest zasadna. Wskazują na to także własne badania empiryczne. Niniejszy artykuł nie ma na celu rozmywania racji, dla których zmianie na lepsze powinno ulec wszystko to, co rzeczywiście szwankuje. Za pozbawione sensu trzeba uznać pocieszanie się, że mizerny obraz rzeczy jest konsekwencją li tylko zapanowania zasady bad news – good news (zła wiadomość – dobra wiadomość), czyli specyficznego wyboru tematów i ukazywania zagadnień w proporcjach dalekich od rzeczywistych. Niepokoju nie może łagodzić także okoliczność, że wytyki są kierowane do wszystkich zawodów prawniczych. Tak czy inaczej nakazem chwili jest namysł nad tym, co doraźnie i w dłuższej perspektywie należy robić w mikro- i makroskali, aby recenzenci zostali pozbawieni pożywki.
Wnikliwej analizy wymagają przypadki spartaczonych śledztw nawet tych o najwyższym rezonansie społecznym, jak np. kazus FOZZ. Miedzy innymi po to, żeby wyciągnąć wnioski, co sprawiło, że wniesiono akt oskarżenia bazujący na karykaturalnej opinii biegłego (biegłych?). Pozytywny wpływ ujawnienia potknięć zostanie zredukowany występowaniem niechęci i (lub) nieumiejętności patrzenia na nie z otrzeźwiającego dystansu. Ogląd niepomyślnego stan rzeczy uzdrawia go w razie poświecenia mu czasu niezbędnego dla kontemplowania słabych stron praktyki. Medytowanie pozwala dosłyszeć szczególnie głuche i ukryte strefy zagrożeń, z którymi trzeba się rozprawić.
Jednocześnie NIKOMU nie zawadzi korzystanie na co dzień ze świadomości, że jedna, a zwłaszcza własna prawda NIGDY nie wystarcza. Wszak już w XVII wieku Pascal ostrzegał, że każda prawda oderwana od prawdy ją uzupełniającej jest ułomna. 
Stąd bierze się wielka waga przysłuchiwania się temu, co inni sądzą. Przedstawia ono wartość o znaczeniu uniwersalnym. Procesowym, naukowym, dziennikarskim itp. Wynika to z lapidarnej metafory B. Skargi – „nie można pić wody tylko z jednego źródła”. Czerpiąc dane tylko z jednego źródła, łatwo o popełnienie pomyłki, o skrzywdzenie kogoś. Szkopuł w tym, że niezbyt wielu łaknie stosować się do mądrości słów prof. Skargi. Nazbyt dużo natomiast jest reagujących na wytykane im brakoróbstwo filozofią wiersza „Moja wierna mowo (...) ty jesteś mową (...) chorych na własną niewinność”. Noblista niczego nie zmyśla, On daje świadectwo panoszeniu się w rzeczywistości epidemii „choroby na (wyłącznie!) własną niewinność”.
Nieuśpione sumienie powinno zareagować na rzeczową krytykę zakłopotaniem, jak również rozważeniem środków i metod wyrugowania z warsztatu pracy przyczyn powstawania miazmatów oraz półprawd. Nierzadko jednak reaguje się w stylu, który trąci czymś z dawniej rozśmieszającego nas żartu „A u was...” itd. Po trosze przypominają o nim reprymendy udzielone sędziemu Strączyńskiemu po opublikowaniu felietonów opisujących potknięcia prokuratorów i adwokatów (patrz przypisy 1, 4). Pierwszym przyganiał m.in. kiepski poziom pism i słownych wystąpień procesowych, drugim natomiast – zachowania naruszające powagę sądu oraz „wdeptywanie w ziemię” świadków oskarżenia, szkodzące wizerunkowi całego wymiaru sprawiedliwości. Zgoda, niektóre spostrzeżenia M. Strączyńskiego są może przesadzone, a licentia poetica nie na wszystko pozwala. Należało zatem spokojnie rzecz uściślić. Szczególnie, gdy chodzi o pierwszorzędne kwestie. Autor, na przykład, podziwia mądrość zdania (przypisywanego zmarłej prokurator), że „prokurator nie robi sprawy dla siebie, tylko dla sądu”. 
Otóż i tak, i nie, o czym gdzie indziej pomówimy. Tutaj wystarczy wspomnieć tylko o konfuzji wywołanej niedostrzeganiem przez polemizujących: adwokata, prokuratora, biegłego przysłowiowej belki we własnym oku. Odpowiedzi zostały zdominowane rejestrami uchybień sądów. Szkoda, gdyż została zaprzepaszczona okazja do przyjrzenia się, co „u siebie” można by poprawić w dziedzinach, poruszanych w felietonach sędziowskich. 
Konstruowanie dyskusji toczonej sine ira et studio może napotykać na rafy przez to, że większość ludzi uważa siebie za lepszych niż przeciętna osoba, że są moralniejsi i mądrzejsi niż ich oponenci. Stąd blisko już do przekonania o własnej nieomylności. W tej sytuacji wzrasta niepewność ziszczenia się oczekiwań na nastanie powszechnego nawyku samodoskonalenia. Horyzont założeń poprawy musiałby ulec ograniczeniu, gdyby ulepszanie nie ogarniało wszystkich zawodów prawniczych. Wyjaśnienie zawsze wieloznacznej rzeczywistości i ustalenie prawdy jest do pomyślenia szczególnie wówczas, gdy prokurator nie oskarża na oślep, adwokat nie broni per fas et nefas, a sąd waży wszystkie racje. Temu trio przypada obowiązek i zarazem przywilej niezmordowanego preferowania prawdy, dobra i piękna. I przeciwnie – zwalczania złudzeń podmywających fundamenty wymiaru sprawiedliwości.
Człowiek mądry, empatyczny stosuje taktykę UMIARU. Efektywną poznawczo i wychowawczo. Przesada w karceniu i krytyce wywołują negatywne skutki, rodzą uczucie goryczy i pokrzywdzenia. Trafnie strofując skrajne niedbalstwo w prowadzeniu konkretnej sprawy, należy jednocześnie patrzeć na nie przez pryzmat 1 668 000 przestępstw wpisanych do prokuratorskich repertoriów w roku 2003. W tymże roku wniesiono do sądów 402 000 aktów oskarżenia oraz 8 000 wniosków o warunkowe umorzenie postępowania (art. 336 § 1 k.p.k.). Statystyką nie wolno usprawiedliwiać gorszących opinię publiczną incydentów niewszczynania czy tendencyjnego przewlekania śledztwa, niemniej jakieś wnioski trzeba z niej wyprowadzać. Nawet taki, że prawdopodobnym źródłem zła jest także upór niektórych w stosowaniu osobliwej siatki rozpoznawczej i interpretacyjnej faktów, wskutek czego nie mogą się wydobyć z ciasnej skorupy własnego „ja”. 
Celem poszerzenia pola dyskusji i zwiększenia jej iskrzenia na koniec wstępnej części rozważań należy uszanować prawo do obrony tych, którym stawiamy zarzuty. Oni mogliby się odwoływać do przemyśleń Człowieka – Instytucji. Prof. Tischner, bo o Nim tu mowa, sądził zaś, że „zazwyczaj ci, którzy mają czyste ręce, to są tacy ludzie, którzy w ogóle nic nie robią. Ich wina polega na tym, że wtedy, kiedy jest dużo do roboty, oni nic nie robią i potem chwalą się, że mają czyste ręce. (...) nie może być nic gorszego, jak chodzące, wcielone przykłady cnót. Nigdy nie popełnił błędu, nigdy nie skłamał, nigdy nic złego nie zrobił. To może być nie do zniesienia”. 
Stojąc u podnóża góry, nie widzi się jej szczytu. Nie wysłuchując cudzego poglądu, traci się korzyść wynikającą w widzenia rzeczy z perspektywy innego człowieka.
II. Zawód twardy, niewdzięczny, ale ciekawy
Problem drążę od dawien dawna, przy czym od 13 lat czynię to jako obserwator „z boku” przyglądający się zdarzeniom zawodowym. W latach dziewięćdziesiątych zajęte stanowisko generalnie podtrzymuję. Doszły nowe doświadczenia i przemyślenia. Nie zmienił się jednak pogląd na ważność postępowania prokuratora (jak zresztą przedstawicieli wielu innych profesji) podług maksymy Katona St. – suum cuique (każdemu, co mu się należy). Kto się jej sprzeniewierza, czyni błąd, może kogoś krzywdzić. Portret prokuratorów malowany z użyciem tylko czarnej farby – jest nieprawdziwy. Nie uwzględnia ich kolosalnego zróżnicowania, ze obok oportunistów są bezkompromisowi fachowcy, obok tych, którzy edukację zakończyli definitywnie w dniu zdania magisterium, niemało jest takich, którzy wzorowo pracują i uczestniczą w życiu naukowym. Tytuł tego fragmentu artykułu wszakże zobowiązuje do dokładniejszego opisu zawodu. Do przytoczenia argumentów obiektywizujących analizowany obraz.
Na początek stawiam tezę, że dyskutowany zawód jest wyjątkowo trudny, a może nawet najtrudniejszy w rodzinie prawniczych profesji. Skorym do odrzucenia a limine tego poglądu sugerowałbym niezamykanie oczu na złotą myśl Kępińskiego, że nie można zrozumieć tego, czego się samemu nie przeżyło choćby w minimalnym śladzie. Oczywiście, oponent natychmiast postawi uprawnione pytanie o swoistość przeżyć prokuratora, które nie trapią lub czynią to w mniejszym natężeniu w przypadku sędziego, adwokata, radcy. 
Otóż w prokuraturze pracuje się bez przerwy, po pierwsze, pod niesłychana presją czasu, oczekiwań (z reguły sprzecznych!), ostrej krytyki etc. Atmosfera iście frontowa. Tymczasem mnóstwo spraw rozpoczyna się od zera albo prawie od zera danych z pierwszej informacji. Decyzje: czy w ogóle, a jeśli tak, to co w szczególności i w jakiej kolejności realizować, obciążają system nerwowy często do granic wytrzymałości. Temu wszystkiemu towarzyszy świadomość, że cokolwiek się zrobi, skądś nadejdzie bolesne ukłucie. Miedzy tym, co in concreto w śledztwie TRZEBA wiedzieć, a tym, co MOŻNA wiedzieć, występuje głęboka przepaść. Drastyczność niedoboru informacji powoduje, że niekiedy definiowanie zadań śledczych wymyka się ściśle racjonalnemu myśleniu. 
Formowanie, opartych na dowodach w rozumieniu k.p.k., odpowiedzi na tzw. siedem złotych pytań musi być poprzedzone procesem wykrywczym. W pojęciu nauki zaś wykrywanie nie obejdzie się bez znacznego udziału intuicji, wyobraźni, talentu. Im skala niepewności większa, tym bardziej doskwiera świadomość prawdopodobieństwa popełniania błędów, nieraz nieodwracalnych. Chociażby z tej racji, że w śledztwie nierzadko dane czynności „miewają swoją godzinę”, której nadejście czasem niepodobna przewidzieć. Postronni wszelako żadnego błędu nie wybaczają. 
Kamieniem węgielnym tej dysputy jest założenie, że w walce ze złem prokurator musi być bezkompromisowy i dzielny. Jednocześnie rodzi się pytanie o skutki totalnego strofowania. Ono może osłabiać kreatywność, jeśli tego potoku przygan, a często osądzania od czci i wiary nie przerywa bodaj krzta wychowawczo istotnego uznania, jako pragnienia przyrodzonego każdemu człowiekowi. Czyżby rzeczywiście nie było w Polsce żadnych pozytywnych przykładów niezłej roboty prokuratorskiej? Ani jednego prokuratora, ani jednej jednostki organizacyjnej zasługującej na szacunek? W postępowaniu karnym organ procesowy ma chronić interes społeczny i ważny interes indywidualny (art. 2 § 1, art. 90 § 1 k.p.k.).
Wobec tego należy pomedytować o problemie w świetle przestrogi Horacego Est modus in rebus, sunt certi denique fines (jest miara we wszystkim, są wreszcie pewne granice). Przyjmując tę przestrogę za punkt wyjścia, Adam Krzyżanowski rozwinął pojęcie prawa żywego. Jego zdaniem normy prawne, same przez się sztywne i martwe, są stosowane w konkretnych przypadkach przez prawnika mniej lub bardziej elastycznie pod naporem zmiany stosunków i opinii publicznej. Uczony wskazywał na zakola praktyki rzeźbione zewnętrznym oddziaływaniem także na prokuratora, skądinąd zobowiązanego do niezłomności w szanowaniu zasad procesowych. Na przykład, dyrektywy domniemania niewinności (praesumptio boni viri) czy in dubio pro reo (art. 5 § 1–2 k.p.k.).
Z drugiej strony, rozsądny prokurator pamięta, że jego spojrzenie nie obejmuje wszystkiego, wiec chętnie korzysta ze współpatrzenia innych par oczu, posłusznych innej wizji badanej rzeczywistości. Dodatkową parę oczu tworzą m.in. media, które niewątpliwie w dobrej wierze, niemniej nie zawsze konsekwentnie, informują o stanie i aspiracjach społecznych oraz o standardach, jakie prokurator in concreto powinien realizować.
Po drugie, o ponadprzeciętnych komplikacjach wykonywania zawodu prokuratora decydują prawne regulacje funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Prokurator sam musi się borykać z ontyczną wieloznacznością badanych zdarzeń, nie mogąc – z uwagi na fazę procesu – posłuchać poglądów sędziego i adwokata obrazujących osobnicze doświadczenia. W tych warunkach, jako zdany tylko na własne siły, pracuje z dokuczającą wiedzą o naukowym poglądzie, że nie istnieje żaden ostateczny fundament, na którym oparłszy się, mógłby unikać zagrożenia błędem. 
Te wnioski nie kolidują z regulacjami w art. 116, 117, 299 § 1, art. 301, 315–318 i in. k.p.k., wprowadzającymi elementy kontradyktoryjności do postępowania przygotowawczego, lecz tylko elementy. Szybkość i ograniczenia jawności jako konieczne cechy powodzenia czynności przygotowawczych z natury rzeczy utrudniają prowadzenie sporu. To czysto obiektywny powód, do którego niekiedy przyłącza się niedobry nawyk niektórych prokuratorów niedoceniania wagi zasady adiatur et altera pars.
Z należną atencją odnosząc się do roli sędziego, ryzykuję zdanie, że z dwóch przyczyn jest ona lżejsza niezależnie od obciążeń sumienia związanych z orzekaniem o winie i karze. Poza przypadkami tzw. drobnicy rozprawę prowadzi skład zawodowy bądź ławnicy. Potocznie można rzec, że co trzy lub nawet pięć głów sędziowsko ławniczych, to nie jedna, osamotniona głowa prokuratora. Na rozprawie sąd dysponuje także tym, co strony, w tym obrońca i oskarżyciel wnoszą do sprawy w postaci swoich przemyśleń, konfrontowanych w toku postępowania. Wartość cudzego punktu widzenia znaczy szczególnie dużo, gdy dzieli się nim profesjonalista i gdy dzieją się rzeczy stanowiące o ustaleniu (nieustaleniu) prawdy. Wreszcie, zarówno sąd, jak też obrońca (pełnomocnik) mogą rozpoczynać pracę w oparciu o już zgromadzony materiał dowodowy. Raz lepiej, kiedy indziej – gorzej, jednak zawsze opisujący horyzonty rozważań. Weryfikowanie (krytykowanie, falsyfikowanie) dowodu jest – moim zdaniem – łatwiejsze od poszukiwania go w przysłowiowym stogu siana. A przy tym w dyskomforcie estetycznym, np. (dosłownie) w smrodzie gnijących zwłok.
Z tym, po trzecie, należy wiązać odpowiednie reperkusje, wynikające z odmienności ról zawodów prawniczych w sądowej fazie postępowania, dla psychicznej kondycji prokuratora. Wyłącznie na nim spoczywa obowiązek dowodzenia winy (onus probandi). To taki zawód, w którym można mieć spokojne sumienie, jedynie wtedy, gdy z ręką na sercu – po wyczerpaniu możliwości dowodzenia – można powiedzieć, że zebrane materiały wytrzymają sądową kontrolę aktu oskarżenia (art. 337 i nast. k.p.k.) względnie umorzenia śledztwa na podstawie art. 17 § 1 k.p.k. Jeśli się tego nie osiągnie, w psychice zadra na długo się zakorzenia.
Inna jest sytuacja adwokata. Jego powołaniem jest działanie wyłącznie na korzyść oskarżonego (art. 86 § 1 k.p.k.). Wyszukiwanie luk jest (co wiadomo m.in. z racji pełnienia powinności nadzorującego śledztwa) łatwiejsze od wymyślania – w gąszczu samych niewiadomych – co robić, gdzie może być ukryty szczególik, będący kluczem do prawdy. Powtórzmy, dla obrońcy czołowym zagadnieniem jest uzyskanie korzystnego wyroku, który może nie być wykładnikiem rzeczywistości. To nie przygana, lecz efekt litery prawa. 
Myślę, że sędziemu należy się szczególny szacunek, jeśli wydany wyrok jest obiektywny, to znaczy uwzględnia wszystkie „za” i „przeciw” oskarżonemu. Taki wyrok poświadcza rzetelność i profesjonalizm składu orzekającego. Z wydania TAKIEGO wyroku może czerpać również osobistą satysfakcję i oczekiwać zewnętrznego uznania. Nawet wtedy, gdy sentencja orzeczenia nie odpowiada temu, jak faktycznie było. Z tego oczywiście nie wolno wyciągać wniosku, że sędzia wykonuje swój zawód na drodze usłanej zawsze różami bez kolców, że nie nękają go stresy. 
Po trzecie. Wcale nierzadko prokurator musi (a przynajmniej – powinien) wcielać się w dwie role: oskarżyciela i obrońcy oskarżonego. Przybiera to zróżnicowane postacie. W pamięci jedne obrazy gasną, a ich miejsce zajmują nowe, niemniej przypomina się sprawa (wcale nieodosobniona!), w której skądinąd znakomity adwokat nie zapowiedział i nie wniósł rewizji od wyroku SW skazującego jego klienta, Stanisława R., za rabunki i włamania na karę 8 lat pozbawienia wolności. Wyręczył go w tym prokurator zarzucając wyrokowi obrazę prawa materialnego, tj. art. 76 § 1 k.k. z 1932 r., polegającą na nieuwzględnieniu okoliczności, że tylko ostatni czyn został popełniony po ukończeniu 17-go roku życia przez oskarżonego R. Pozostałe przestępstwa zrealizował jako nieletni. Sąd Najwyższy obniżył karę do lat czterech. Przyznając rzeczy należne jej miejscu, godzi się nadmienić, że wzmiankowana dwutorowość postępowania prokuratora, oprócz dodatkowego wysiłku, przynosi też satysfakcję.
Wyposażonego w umiejętność przyjmowania problemów innych ludzi prokuratora, po czwarte, trapią dylematy moralne swoiste dla postępowania przygotowawczego. Dylematy pochodne od uznania prymatu etyki myślenia, zaostrzającego wewnętrzny konflikt ról.
Istotę problemu przybliży taki oto przypadek z praktyki. Szajka oszustów wplatała w przestępczy proceder kierownika małej spółdzielni. Jego uchybianie prawu polegało na tym, że „na słowo honoru” podpisywał przedkładane mu dokumenty, służące do okradania spółdzielni, czego absolutnie nie przewidywał. Po wysłuchaniu zarzutów przyznał się do winy, po czym wyjaśnił, że w głowie mu się nie mieściło przypuszczenie nielojalności znanych mu osób. Wspomniał też, że w życiu „mało władał piórem, gdyż począwszy od wojny w 1920 r. do wrześniowych walk w 1939 r. w ręce trzymał przede wszystkim karabin”. Po sprawdzeniu tej obrony wyszło na jaw, że podejrzany o przestępstwo urzędnicze jest faktycznie kawalerem Krzyży: Walecznych i Virtuti Militari. Mało, po wyzwoleniu z oflagu kontynuował walkę zbrojną, którą rozpoczął świtem 1939 r. Prokurator stanął wobec trudnej alternatywy – sadzać na ławie oskarżonych Człowieka, który sprawdził się „w potrzebie” i to pośród pospolitych oszustów, czy szukać innego „słusznego” rozwiązania. Śledztwo w tym zakresie umorzono wobec znikomej szkodliwości społecznej. Według orzecznictwa i doktryny może dyskusyjnie, ale przecież wszystkich rzeczy jest miara, której przekraczać nie wolno.
Po czwarte, prokurator wcale nie sporadycznie jest narażony na słowną agresję pełną nawet wulgaryzmów, na groźby zemsty, jak również na fizyczne ataki. Koleżanka z Opola, oblana kwasem solnym, nie była pierwszą ofiarą. Z doświadczenia można by tu cos więcej dodać. Nie sposób przemilczeć też całkiem aktualnej, powszechnie znanej, sieci intryg wokół prokuratora z Krakowa zajmującego się mafią paliwową. Gorycz przeżyć z tym związanych odczuwa się jeszcze mocniej, gdy kalkulując metody obrony, oskarżony przed sądem nagle wprost zadziwia kulturą oświadczeń (częste, np. bardzo przepraszam, ale...) i ukłonów, przyjętą w ustnym uzasadnieniu wyroku za dobrą monetę. Ten przykład też jest wzięty z życia. To musi boleć, gdyż prokurator nie ma ucieczki przed, np. obelgami, gdyż podejrzanemu nierzadko chodzi o sprowokowanie do sytuacji, aby pozbyć się prowadzącego sprawę jako „niebezpiecznego” fachowca. A ponadto, żeby odwlec zakończenie śledztwa.
Po piąte, prof. A. Zoll twierdzi, że „dzisiaj najsłabszym elementem wymiaru sprawiedliwości jest prokuratura” en gros. Skoro chodzi o „dzisiaj” prokuratury, to liczący prawie 80 lat dyskutant znalazł się w sytuacji wprost komfortowej psychicznie. Może sobie popatrzeć na omawiany stan rzeczy z dużej perspektywy czasowej. Nie po to, żeby niekiedy smutną rzeczywistość wybielać, lecz żeby w jej opisie nie pominąć niczego istotnego dla zachowania umiaru. Słowo umiar nie może sugerować nieistnienia potrzeby naprawienia wielu stron działalności prokuratorów. Jednocześnie dla końcowych wniosków z przebiegu niniejszego dyskursu pewne znaczenie może mieć uwaga, że wypowiedź prof. Zolla w Forum Penitencjarnym jest przykładem interpretacji.
Maria Ossowska, Leszek Kołakowski i Tadeusz Kotarbiński definiują wyraz „interpretacja” jako takie zabiegi, które pewnemu zespołowi wiadomości faktycznych nadają sensowność, organizując je w całości mniej lub bardziej spójne. W odróżnieniu od wiadomości, interpretacje nie są rozstrzygane w sposób ostateczny. Te drugie wszelako przyczyniają się do wzmocnienia bądź osłabienia argumentów informacyjnych. 
Wielość tychże argumentów może sprzyjać naprawie stwierdzanych wad, więc stawiamy tezę, że sąd, prokuratura i adwokatura tworzą swoisty system naczyń połączonych. Kwalifikacje ściśle zawodowe i etyczne prokuratora są współwyznaczane (inna sprawa, w jakim stopniu?) cechami profesjonalności sędziego i adwokata, prezentowanymi w szczególności w toku rozpoznawania konkretnych spraw. Wiele zależy od tego, czym promieniują reprezentanci poszczególnych profesji w kontaktach ze sobą, zwłaszcza podczas rozprawy w sądzie pierwszoinstancyjnym, ale także w odwoławczym.
Przewodnią myśl zagadnienia przybliżą znowu przykłady. Prokurator Rejonowy w G. oskarżył Marka A. o to, że 8 grudnia 1997 r. spowodował złamanie bez przemieszczeń kości nosa Jana M., kwalifikując ów czyn z art. 157 § 1 k.k. Przedmiotowej kwalifikacji nie zakwestionował ani sąd, ani obrońca oskarżonego, chociaż według medyków sądowych złamanie kości nosa bez przemieszczenia odłamów narusza funkcję tego narządu na okres poniżej 7 dni. Cóż więc ci prawnicy mogą wzajemnie nauczyć się?
Podobnie zasmucających przykładów można przytoczyć więcej w różnych grupach spraw. 
Zrozumiałe, że faktycznie nie brak też przykładów nader pozytywnych. Z autopsji nasuwa się spostrzeżenie o pewnym sposobie zwalczania intelektualnej ospałości stron. Polega on na formułowaniu przez sąd odwoławczy wnikliwych, konkretnych pytań (kwestii, problemów), do których prokurator i adwokat muszą się ustosunkować ex promptu. Ten sui generis test profesjonalizmu stron uzmysławia im, że nie wystarczy przeczytanie i znajomość zawartości akt sprawy. Trzeba jeszcze ich treść zrozumieć, do czego niezbędne jest zajrzenie do literatury i orzecznictwa. Kto tego nie czyni, pro foro uchybia godności zawodu.
Reasumując, osobowość prokuratora konstytuuje się bez przerwy w tyglu procesów zachodzących w układzie: sędzia – prokurator – adwokat. Postawy, aspiracje, obyczaje ucierają się powoli nie tylko dzięki indywidualnym (czasem ułomnym) skłonnościom, chociaż te zasadniczo decydują o osiąganiu odpowiedniego statusu mądrości. 
Wreszcie, po szóste, jednostki bardziej refleksyjne, wrażliwe, czułe na drobiny różnych świateł przeżywają syndrom jakby niespełnienia. Niczym cierń w sercu doskwiera świadomość błędu, w następstwie których sprawcy nie wykryto lub nie udowodniono mu winy. Doświadczenie poucza, że w tym zakresie nie ma wątpliwości, osobiste przyczynienie się do porażki widać „jak na dłoni” i długo zalega w pamięci.
Na domiar, sukcesem wieńczone postępowanie niekoniecznie musi polepszać samopoczucie zawodowe prokuratora. Trochę pro domo sua można bowiem powiedzieć, że nigdy nie jest się pewnym, co przede wszystkim lub nawet wyłącznie wpłynęło na ustalenie prawdy. Własna pracowitość, wiedza i doświadczenie czy łut szczęścia albo korzystny zbieg okoliczności? Z ręką na sercu mówiąc, każdy wynik powinno się odbierać z nutą pokory, w sposób wolny od bodaj cienia triumfalizmu.
Charakterystykę psychicznej strony tych sytuacji dopełniają jątrzenia i insynuacje wokół niektórych spraw zakończonych prawomocnym wyrokiem nawet wówczas, gdy Rzecznik Praw Obywatelskich swoim autorytetem poświadcza przeprowadzenie postępowania lege artis jako powód odmowy wniesienia kasacji. Wobec niechęci do studiowania akt procesowych i wrodzonym inklinacjom do żywienia się plotkami i pogłoskami zawsze znajdzie się ktoś „lepiej wiedzący”, że było inaczej, niż napisano w akcie oskarżenia i w wyroku. Te przypadki stanowią dowód, że niewiedza jest stanem aktywności w tym znaczeniu, że dany dyskutant nie chce wiedzieć!
Ze zrozumiałych przyczyn nie zostały tutaj poddane analizie tak rażąco patologiczne uchybienia prokuratorów, jak w warszawskim przypadku sporządzenia postanowienia o przedstawieniu zarzutów i pozostawieniu sprawy bez biegu przez sześć lat. Wnioski narzucają się same przez się.
III. Formowanie podstaw fachowości prokuratora
W inauguracyjnym wykładzie w Akademii Muzycznej prof. Ewa Łętowska wypowiedziała zdanie o kapitalnym znaczeniu. Jej naprawdę złota myśl polega na stwierdzeniu, że „odczuwać, chcieć i móc, to trzy główne cechy, które musi mieć tak prawnik, jak i muzyk”. W trzech słowach została wyłożona esencja problemu. Bezokoliczniki „odczuwać, chcieć i móc” precyzują przymioty prokuratora marzeń, niczyich racji niebroniącego, tylko prawdzie niestrudzenie służącego.
Mając zdefiniowany ideał trzeba pomyśleć nad drogami zbliżania się doń. Spróbujmy drążyć temat za pomocą poszukiwania odpowiedzi na pytania:
1)	jak, przy użyciu jakich kryteriów i kto dokładnie powinien dokonywać naboru przyszłych kadr prokuratorskich?,
2)	w jaki sposób i na co należy kłaść szczególny nacisk, aby ukształtować taką fachową, etyczną i psychiczną sylwetkę prokuratora, która by się kojarzyła z dobrem i była odporna na pokusy zła?,
3)	kto i jak miałby strzec, aby w porę skutecznie udało się zapobiegać słabościom podważającym etos zawodu?
Trzymają się ściśle konwencji zasugerowanej przez prof. Łętowską można też zapytać o czynniki kreujące prokuratora, który w praktyce będzie: 
–	z muzyka wrażliwością wyczuwał delikatne zakamarki toczącej się sprawy i obiektywnie odnosił się do na ogół sprzecznych ze sobą oczekiwań podejrzanego i pokrzywdzonego, o czym się dowie dzięki poszanowaniu zasady audiatur et altera pars,
–	chciał się stawać jakby poli-zawodowcem, nieugięcie i w odpowiednim wymiarze spełniającym role oskarżyciela, obrońcy i pełnomocnika, poprzez słuchanie i słyszenie odnoszącym się do rzeczywistości,
–	mógł godnie, po mistrzowsku, bez fałszowania „tonów” odczytywać quasi- partytury minionych zdarzeń.
Znowu z ostrożności trzeba zastrzec, że poniższe propozycje realizacyjne rzeczy nie pretendują do odkrywczości ani nieomylności. 
Ad 1. Wyjściowym zagadnieniem jest rozpanoszony syndrom negatywnej selekcji kandydatów do zawodów prawniczych. Wskazuje na to oklepany incydent przyjęć na I rok studiów Uniwersytetu Gdańskiego. Gorzej, zarzuty hermetyczności i nepotyzmu wysuwa się wobec praktyki rekrutowania do zawodów sędziego, adwokata, radcy prawnego, notariusza, komornika. Aplikacja prokuratorska, jako zaliczana do mniej atrakcyjnych, rzadko lub wcale nie wzbudzała zainteresowania mediów czy opinii społecznej. 
W rzeczywistości jednak problem istniał i istnieje. Niedawno zagadnięty prokurator okręgowy mówił o tym z dużym zakłopotaniem. Stwierdził mianowicie, że byłby zadowolony, gdyby przynajmniej połowę aplikantów mógł pobrać w oparciu o kryteria przydatności do zawodu. Myślący już wie, o co chodzi.
Z drugiej strony należy wyzbyć się złudzeń, że całkiem suwerenne decydowanie prokuratora okręgowego, kierującego się intencjami czystymi, nie będzie obarczone pewnymi pomyłkami. Że przyjęci nie zawiodą potem w pracy śledczej i oskarżycielskiej. Główna trudność wynika z odrębności każdego człowieka. Możliwości wypracowania niechybnych sposobów sprawdzenia predyspozycji kandydata do zawodu nie są duże. Poznanie człowieka jest przecież nieskończone w czasie i nieograniczone pod względem metod wnikania w jego naturę. 
Wiedza o tym powinna mobilizować do nieulegania pozorom i wykorzystywania wszystkich dostępnych szans optymalizacji przedmiotowych decyzji. Nie wolno odrzucać metod – w potocznym rozumieniu – prymitywnych. Wszak w audycji TVP pt. „Góral w sutannie” (emitowanej w dniu 1 lipca 2001 r.) J. Tischner zauważył, że „cłeka nojlepiej poznajes po łocach”. Zbliżoną myśl wypowiada Aleksander Wat. Symptomatycznie wspomina bowiem, że „usta są od mówienia prawdy albo nieprawdy, ale oczy są właściwie estetyczne” (w książce „Mój wiek. Pamiętnik mówiony”). Tak, zgoda, ta myśl przewija się w pracach naukowych i jest poznawczo ciekawa.
Z tych zwłaszcza powodów nie należałoby promować adepta z usposobieniem Andrzeja Gajewskiego (skądinąd świetne aktorstwo Radziwiłowicza) z serialu „Glina”. Zawsze z twarzą groźną jak gradowa chmura, bez szczypty uśmiechu czy pogody. Posępny prokurator wzbudza u rozmówców (przesłuchiwanych) tylko niechęć i potrzebę zachowania dystansu. Wywołuje z reguły lęk utrudniający nawiązywanie kontaktów z kimkolwiek, w tym także z biegłymi. Człowiek z poczuciem humoru gwarantuje otwartość pól dyskursu i rozwagi, nie uprzedza się i stara się obiektywnie postępować.
Inna wskazówka dla pozytywnej oceny aplikanta, a potem prokuratora, można czerpać z uznania, że śledztwo jest, po pierwsze, sztuką cierpliwości i umiejętności gromadzenia wiedzy. Po drugie, jest też sztuką przeznaczenia wszystkiemu właściwego miejsca. Dobremu i złemu, pięknemu i brzydkiemu, które przenikają proces karny. Prawnik z wypalonym sercem nie potrafi tego robić. On musi być ciekawy świata. W przeciwnym razie własny świat uzna w każdej sytuacji za cały świat. Cudze oglądy i punkty widzenia tracą w jego oczach walor poznawczy. Bez stałej gotowości do uczenia się iluzją jest myśl o użyteczności w tym zawodzie. W nim nie powinno być miejsca, dlatego, kto nie zdoła pracować z optymizmem w ilości niezbędnej do zachowania nadziei, że ze skomplikowanego położenia można w sprawie znaleźć wyjście racjonalne, poznawczo wartościowe. Sprzeczności w obrazie chętnego do służby jednakże nie mogą go automatycznie przekreślać. Jednoznaczność może sugerować fałszywość wynikającą z niedostrzegania przeciwnej strony medalu. 
Truizmem byłoby rozwodzenie się nad warunkiem sine qua non przyjęcia i funkcjonowania w prokuraturze w postaci rzetelnego i uczciwego nastawienia do życia, niemniej dla porządku trudno o tym nie wspomnieć. 
Nieodzowne jest także stwierdzenie niebywałej złożoności tegoż procesu decyzyjnego. Diagnozowanie zalet i przywar człowieka zawsze łączy się z ryzykiem popełnienia pomyłki w wyborze. Rzecz w tym, żeby je marginalizować w optymalnym zakresie. Tu zachodzą pewne analogie ze swobodną oceną dowodów (art. 7 k.p.k.). O niej zaś Guenther Arzt pesymistycznie powiedział, że na niczym spełzły marzenia jako o przedmiocie nauki. W jego mniemaniu swobodna ocena jest w rzeczywistości w najlepszym razie sztuką, a w najgorszym – rzeczą gustu.
W zakończeniu tej egzemplifikacji wymogów stawianych pracownikom prokuratorskim trzeba stanowczo postulować pełną w tym względzie odpowiedzialność i suwerenność decydowania przez prokuratora okręgowego. Ingerencje z zewnątrz, z wyższych szczebli prokuratorskich czy ze strony osób spoza prokuratury, powinny być traktowane jako zachowanie naganne. Przestrzeganie tych mechanizmów uzasadni ponoszenie odpowiedzialności za spotykanych w prokuraturze tu i ówdzie nieudaczników, konformistów, ludzi o giętkim kręgosłupie moralnym, stroniących od książki, nastawionych na przetrwanie... I którzy będą psuć reputacje absolutnej większości pracujących z poświęceniem. Tak, jak to się dzieje aktualnie w Prokuraturze Okręgowej w Opolu, gdzie skromnymi siłami rozbito szajkę przestępczą. 
Ad 2. O kształtowaniu osobowości prokuratora zostało już – mutatis mutandis – niemało powiedziane. Niektórych przymiotów, jak np. talentu czy empatii, nie zaszczepi się mu szkoleniem, instruktażem lub nawet samodoskonaleniem zawodowym. Z takimi cechami człowiek się rodzi, albo nie. Osobistym wysiłkiem lub korzystając z cudzej mocy można się natomiast stawać pełnokrwistym prokuratorem. Wyraz „stawać” sygnalizuje, że proces dorastania do zawodu nie ma kresu. 
Nie ulega również wątpliwości, że żaden akt ustawodawczy nie zagwarantuje prokuratorom raz na zawsze upragnionej niezależności. Dotyczy to regulacji zawartej w art. 8 ust. 1 ustawy o prokuraturze, choć nie wolno jej bagatelizować. Doświadczenie poucza, ze niezależność mają ludzie niezłomnego charakteru, zachowujący się godnie, dysponujący rzetelną wiedzą, którzy nikomu nie dają powodów do np. szantażowania. W razie konfliktu sumienia oni nie stają się dobrowolnymi niewolnikami danej sytuacji.
Zabrzmi to nieco dziwacznie, niemniej uprawnione jest twierdzenie, że w kreowaniu oczekiwanej mentalności śledczej i oskarżycielskiej kluczowa rola przypada wpajaniu znaczenia pytań! Wszak nie gotowe odpowiedzi, lecz znaki zapytania rodzą twórczy ferment w umyśle prowadzącego sprawę, najpewniej pozwalający rozpraszać niejasności. Stawianie kwestii stanowi trudną sztukę, stąd częste ucieczki w sferę gotowych odpowiedzi, których udzielanie nie wymaga wysiłku. Wystarczy trochę tupetu i wzmożonego przeświadczenia, że wszystko już „wiem”, a nawet „lepiej wiem” niż inni. Z takiego nastawienia powstają najtragiczniejsze pomyłki śledczo-sądowe. Trud włożony w wyławianie ze stanu faktycznego wątpliwości ujmowanych w pytaniach ma również tę wartość, że przyczynia się do wykrzesania koniecznej wiary w sukces nawet w sprawie, w której nic się nie układa. Poziom oraz efekty przesłuchań i procesów opiniodawczych są najściślej zależne od umiejętności precyzyjnego określenia, o co i dlaczego będziemy pytać świadka, podejrzanego, eksperta. 
Wkuwanie „na blachę” dogmatyki prawa jest pozbawione głębszego sensu. Dawał temu wyraz prof. W. Wolter podczas wykładów na Uniwersytecie Jagiellońskim, niecytujący przepisów k.k. z pamięci, lecz wprost z ustawy, z którą się nie rozstawał. Ważniejsze jest uczenie pewnych nawyków myślenia w tym przedmiocie. Szczególnie o problemach pojawiających się nierzadko na styku prawa i etyki. Jak już wcześniej podkreślono, każde z nich wyjście jest obarczone bodaj nieznacznego stopnia wadą. Kwestia, któremu dobru przyznać prymat. Ma chyba racje prof. J. Tischner oświadczając, że „u mnie pierwsza jest etyka myślenia”.
Zawsze, ale zwłaszcza u progu XXI wieku celowe jest wdrażanie prokuratora do współpracy z biegłymi. Oni wszak mogą większości śledztw służyć opiniami, bez których prawdy niepodobna poznać. To oczywistości. Żeby jednak sprzężenie organ procesowy – ekspert funkcjonowało owocnie, prawnik (w tym wypadku prokurator) musi opanować przynajmniej podstawową wiedzę z dziedziny nauk sądowych, zwanych także pomostowymi. W przeciwnym razie kontakty zleceniodawcy ze zleceniobiorcą będą się coraz częściej przeradzać w rozmowę ślepych o kolorach. Gdy prokurator nie potrafi być partnerem biegłego i merytorycznie wpływać na przebieg opiniowania, autorem najpierw aktu oskarżenia, a potem i wyroku – de facto staje się tenże biegły. Przeczącego powinien przekonać do tej tezy głośny przykład sprawy FOZZ czy PZU, nie wspominając o mniej prestiżowych kazusach. 
Soren Kierkegaard powiada, że życie można zrozumieć patrząc nań tylko wstecz. Żyć jednak trzeba naprzód. Przenosząc te sentencje do naszej dyskusji należy w nich upatrywać wskazówki do niemarnowania szans poprawy stylu pracy tkwiących w wymianie doświadczeń, szczególnie między pokoleniowych. Każde doświadczenie jest w pewnym znaczeniu niepowtarzalne. Każde odkłada się w człowieku i wzbogaca go przez poszerzanie szczególnie dla prokuratora ważnej znajomości życia (praktyki). Opisanie sposobów owej wymiany wykraczałoby poza ramy tego artykułu. 
Sporo zamętu w głowie oskarżyciela publicznego wnosi spotykany w praktyce i doktrynie dwoisty pogląd, który sprowadza się faktycznie do ograniczenia jego kompetencji w stosowaniu art. 5 § 2 i 7 k.p.k. Otóż jedni twierdzą, że w przypadku wątpliwości: umorzyć postępowanie czy wnieść akt oskarżenia, prokurator powinien przyjąć drugie rozwiązanie, gdyż właściwszą rzeczą będzie wypowiedzenie ostatniego słowa przez niezawisły sąd. Inni natomiast sądzą, że (upraszczając) prokurator nie odpowiada za udowodnienie winy, nie musi się przejmować dyrektywami art. 7 k.p.k., ale może pro foro twierdzić „winien” itd. Tym sugestiom prokurator nie może w żadnym razie się podporządkować. Niezależnie, od kogo one pochodzą, gdyż są niezgodne z ideą państwa prawa i szczególnie z dyspozycją art. 17 § 1 st. 1 k.p.k.. To również kwestia zdrowia psychicznego i moralnego prokuratora. Kierując do sądu – mimo przeżywanych wątpliwości dowodowych – akt oskarżenia twierdziłby w nim, a następnie także na sali rozpraw, że oskarżony X „popełnił” np. zabójstwo Y (jest winien zbrodni z art. 148 § 1 k.k.), gdy w rzeczywistości tego mówić nie powinien. Chodzi o zgodność słów i myśli. Nie wolno się załamywać.
W tym rozumowaniu przewija się „samo życie”. Przykładem jest polecenie prokuratorowi na piśmie, aby sporządził akt oskarżenia przeciwko Ignacemu E. o udzielenie pomocy do zabójstwa 16-letniego Bohdana P. Podwładny prokurator stanowczo – również na piśmie – odmówił wykonania polecenia jako prawnie bezpodstawnego, a moralnie nie do przyjęcia. Zgromadzone dowody, w śledztwie wszechstronnie ocenione, w przekonaniu prowadzącego to postępowanie, prowadziły do niechybnego wniosku, że uniewinnienie Ignacego E. byłoby w pełni zasadne.
Prokuratora konstytuują: żmudna praca nad sobą, dobre i złe doświadczenia, sukcesy i porażki, przeżywanie radości z wykrycia prawdy jako wartości najwyższej w procesie karnym. Prawdy bywają często trudne i dla kogoś (niekiedy ważnej osobistości!) niewygodne. W pokonywaniu przeszkód prokurator musi być w jednej chwili osobą wrażliwą, a w następnej nieugiętą. W każdym położeniu – osobą fachową. Zdobywanie nowej wiedzy wymaga na ogół samozaparcia. Po ciężkim dniu pracy można przeżyć opory przed studiowaniem książki czy czasopisma stricte naukowego.
Swoista odtrutką na ten stan rzeczy może być tymczasowe odłożenie na bok dzieła opracowanego według współczesnego paradygmatu naukowego (np. podręcznika kryminalistyki lub psychologii sądowej) i zagłębienie się w tak samo przyjemną i relaksującą, jak też uczącą lekturę literatury pięknej. Z książek wielkich pisarzy (Dostojewski, Gide, Miłosz, Tołstoj, Zola i in.), reporterów (np. Kapuściński), filozofów (Kotarbiński, Kołakowski, Ossowska, Tischner), lekarzy humanistów (np. A. Szczeklik) można poznawać psychikę i motywy działania przestępcy, istotę i znaczenie przeżywania winy, prawdę o wielowymiarowości badanego stanu faktycznego, wybiórczości zapamiętywania spostrzeżeń przez świadka, wartość etyki w pracy prawniczej, gromadzenia i sprawdzania zebranych materiałów etc. W tych spostrzeżeniach nie ma niczego oryginalnego. Impuls do bliższego przyjrzenia się temu sposobowi douczania się, mimo zmęczenia pracą, pochodzi od samego Hermanna Mannheima, nawiązującego do myśli pisarzy. Wiedzę można zdobywać na wiele sposobów. Wieloma sposobami również trzeba ujawniać niewiedzę. Ona bowiem, szczególnie nieujawniona, skutkuje błędami, których z powodu braku stosownych predyspozycji słaby prokurator nie dostrzega lub nie ma dość siły, by je naprawić.
Warto stymulować i pochwalać efektywność w pracy oraz pasje poszerzania własnych horyzontów poznawczych, które powinny iść w parze z cnotami umiaru i rozwagi. Nadgorliwość, zacietrzewienie prowadzą nieuchronnie do pomyłek, a więc należy jest ostro zwalczać. 
Szef jednostki organizacyjnej, który dobro wspólne przedkłada nad zabiegami o utrzymanie się na zajmowanym stanowisku, zrobi dużo dla rozwoju kreatywności prokuratora. Wstępnym warunkiem tego procesu jest umacnianie wewnętrznego porozumienia i współuczestnictwa w staraniach o dobre wyniki pracy. Jest to istotne zwłaszcza z tego względu, że prokuratorzy zajmują się problemami niestabilnymi, płynnymi. Każda nowa sprawa jest czymś w rodzaju pierwszego fragmentu nieistniejącej jeszcze większej całości o bardzo zmiennym kolorycie. Relacje tępej zależności i podległości zabijają wyobraźnię prokuratora, który ma poszukiwać, a nie trwać w niezłomnej pewności, że już wie. W sumie chodzi o tworzenie aury, w której nie będzie miejsca na przysłowiowe podcinanie skrzydeł. Każdy, kto pragnie je szerzej rozpościerać, powinien się spotykać z przychylnością szefostwa. Tłamszenie pomysłowości jednostkowej pogarsza rezultaty pracy zespołu. 
Kierujący grupą prokuratorów postępuje niemądrze, gdy na wybijającego się zawodowo podwładnego spogląda przede wszystkim przez pryzmat obaw, że wschodząca gwiazda przyćmi, a następnie nawet zajmie jego (tzn. szefa) fotel. Zjawisko niechęci wobec lepszego jest, niestety, wszechobecne. Przełożeni i nadrzędni prokurator powinni rugować przejawy zawiści, dającej o sobie znać, gdy ktoś wyrasta ponad przeciętność, odnosząc sukcesy zawodowe czy biorąc aktywny udział w życiu naukowym. Nikt nie może zapominać, że szczere, przyjazne, spontaniczne mówienie o czyimś dorobku jest korzystne dla wszystkich, którzy nie chcą grzęznąć w kulcie mierności i nicnierobienia. To także kwestia uświadomienia sobie i innym, że efektywnie może pracować szczególnie ten, kto ze swego trudu czerpie przyjemności. 
Dobry wynik śledztwa buduje prokuratora. Rozsądek podpowiada więc, że należy mu efektywnie pomagać, aby jak najczęściej kończył sprawę ustaleniem prawdy. Katalog metod tego wsparcia nigdy nie zostanie zamknięty. Można o nich rozprawiać w świetle indywidualnych własności postępowania i podejmowanych przedsięwzięć. 
Przykładu zagadnienia przysporzyły badania empiryczne, w wyniku których stwierdzono, że aż w 80% przypadków konfrontacji (art. 172 k.p.k.) przeprowadzała ją jedna osoba. Bez protokolanta, bez czyjejkolwiek współpracy. Nie byłoby w tym niczego niezwykłego, gdyby nie jedna okoliczność. Jej istotę można zrozumieć, obserwując fenomen Luisa de Funes’a. Geniusz komedii zdecydowaną większość komunikatów w zakresie stanu uczuć i wiadomości przekazywał ruchem ciała, postawą, gestykulacją, mimika etc. Nie tak po mistrzowsku, niemniej wyraziście mamy z tym do czynienia w przebiegu wszelkich przesłuchań, a szczególnie w toku konfrontacji. W jej przypadku bystre obserwowanie „mowy ciała” i bieżące dokumentowanie nie tylko protokołem jest jedynym sposobem niezaprzepaszczania poznawczych wartości informacji przekazywanych pozawerbalnymi sposobami. 
W pojedynkę konfrontujący nie podoła tym potrzebom. Wobec tego zmniejszają się widoki na wykrycie prawdy i uzyskanie zawodowej satysfakcji. Szef jednostki nie może się z obojętnością przyglądać temu, jak braki organizacyjne szkodzą doskonaleniu prokuratora oraz ideałom wymiaru sprawiedliwości.
Ad 3. Ostatni, prawdziwie wielki poeta rzymski, Publius Ovidius Naso, był autorem także dzieł poważnych, a wśród nich „Metamorfoz”. Z tej właśnie książki pochodzą wciąż aktualne słowa video meliora proboque, deteriora sequor (widzę i pochwalam rzecz lepszą, lecz idę za gorszą). Od prokuratora domagamy się postępowania prawego, uczciwego i bezstronnego, systematycznego dokształcania i strzeżenia niemal omnium honorum. Przy tak napiętych powinnościach łatwo zejść na niewłaściwą drogę. Dlatego trzeba przychylić się do tego, co na temat kontroli pracy mają do powiedzenia filozof – prakseolog, socjolog i psycholog.
W wymienionych pozycjach można wnosić o konieczności sprawowania przez szefa lub przezeń upoważnioną osobę stałej kontroli nad poczynaniami podległych prokuratorów, z reguły trudnymi. Wychowawczo prewencyjna rola postulowanego nadzoru jest pożyteczna, gdy stosownie do wyniku kontrolowanemu udziela się uznanie lub przyganę. Rzetelność postępowania powinna być jasno wyróżniana przynajmniej dobrym słowem. Partactwo natomiast trzeba jednoznacznie piętnować, aby nikt nie miał wątpliwości, kto kim jest. Nie czyniąc tego na bieżąco, dobrych się nie motywuje do jeszcze lepszej pracy, słabeuszy natomiast utwierdza się w przeświadczeniu o bezsensie wysiłku, by unikać błędów.
Istota zagadnienia tkwi także w fakcie, że podejrzany, pokrzywdzony czy świadek nie wybiera sobie prokuratora. Uczestnicy procesu są niejako przypisani do tego, komu szef zleci prowadzenie konkretnej sprawy. W tym względzie zresztą sporo wynika ze zrozumienia ideałów państwa prawa. 
Celem odgórnej kontroli powinno być nadto odkrywanie cech charakteru, zainteresowań, swoistych uzdolnień, żeby móc prawidłowo pokierować rozwojem danego prokuratora. Szczególne zagrożenie dla prawości i praworządności zachowań prokuratora płynie z jego dyspozycyjności, z ulegania byle (często rzekomym) naciskom. To całkiem absurdalna sytuacja, że tacy prokuratorzy stale się jeszcze zdarzają. Gorzej, gdy zajmują stanowiska kierownicze, oczywiście przerastające posiadane kompetencje. 
Listy przedsięwzięć kontrolnych zapobiegających rozlewaniu się zła, albo ujawniających dobre strony pracy, nie można opracować. Z natury rzeczy jest ona otwarta na nowe pomysły. Ile głów, tyle może być inicjatyw, dopasowywanych do indywidualnych potrzeb. Dla przybliżenia sedna wywodu w sukurs przychodzi wiedza z autopsji. Młodemu prokuratorowi wyszły na dobre hospitowanie jego udziału w rozprawach pierwszoinstancyjnych w Sadzie Powiatowym. Wizytował Prokurator Powiatowy, znakomity fachowiec, bystry obserwator. Wychwycił najdrobniejsze potknięcia podopiecznego, z którym następnie je przeanalizował, wskazując jednocześnie, co i jak trzeba zmienić w sposobie zachowania na sali rozpraw. Mało, ten sam początkujący oskarżyciel, gdy zadebiutował w postępowaniu przed Sądem Wojewódzkim, znowu był hospitowany i jeszcze raz otrzymał szczegółowe wskazówki, co powinien ulepszać. 
Tenże szef kilkakrotnie przyglądał się przebiegowi przesłuchań, konfrontacji, a nawet rozmowy z biegłym, po czym – zależnie od faktów – wnosił uwagi zawsze nacechowane życzliwością i taktem. 
Ze skróconego przeglądu zagadnień tej części artykułu konkludujemy, że przed użyciem skalpela nie należy się cofać w przypadkach drastycznej tępoty intelektualnej i (lub) etycznej, kultywowania niewiedzy, braku pozytywnej reakcji na perswazje. Z wyrozumiałością natomiast trzeba się odnosić do incydentalnie popełniających błędy, szczególnie wtedy, gdy sami je kwestionują i usuwają. Wreszcie, w razie stwierdzenia, że dany prokurator pracuje i wzorowo się rozwija, szef jednostki powinien wyraźnie o tym mówić. Nie trzymać w tajemnicy z przyczyn nieraz trudnych do odgadnięcia. 
IV. Zakończenie