Józef Gurgul
Glosa do wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 9 stycznia 2003 r., sygn. II Aka 317/02
Jeżeli chodzi o okazanie wizerunków osób oskarżonych osobom pokrzywdzonym, to zastrzeżenie budzić musi ten dowód nie tylko z punktu widzenia warunków formalnych, co podnosi skarżący obrońca, ale przede wszystkim z punktu widzenia celowości przeprowadzenia tej czynności dowodowej. Okazanie osobie pokrzywdzonej wizerunku, a więc okazanie pośrednie może być konieczne, gdy nie może być dokonane okazanie bezpośrednie, albo wtedy, gdy wobec upływu czasu i zmiany wyglądu osoby rozpoznawanej osoba rozpoznająca nie jest pewna co do identyfikacji sprawcy. Z obu wyżej wymienionych względów środek dowodowy nie powinien być uwzględniony jako miarodajny materiał dowodowy sprawy. Jeśli jednak sąd pierwszej instancji nie odrzucił tego środka dowodowego, to nie jest to uchybienie, które dyskwalifikuje ocenę pozostałych dowodów, a tym samym ustalenia faktyczne będące podstawą rozstrzygnięcia.

Z uznaniem należy zauważyć w orzecznictwie Sądu Apelacyjnego w Lublinie pojawianie się raz po raz zwiastunów zasad taktyki kryminalistycznej bądź parakryminalistycznej. Ten sam wątek stanowi sedno tezy wyroku z dnia 3 stycznia 2003 r. Wyrażony w niej pogląd budzi zastrzeżenia. Uzmysławiają je dla prawniczych zawodów pytania egzystencjalne prof. Tischnera: „Czy człowiek jest w stanie nie szukać? Czy jest możliwe myślenie, które by nie pragnęło posłużyć się jeszcze jednym światłem więcej?”. Czyż zatem na okazanie w tej sprawie wizerunków Bohdana L. i Vołodymyra K., podejrzanych o czyny z art. 280 § 2 k.k., nie należałoby spojrzeć przez pryzmat właśnie chęci pozyskania jeszcze jednego więcej, chociażby mało jaskrawego, światełka? W kontekście tychże pytań do ważkich refleksji pobudza stanowisko E. Krzymuskiego, że najwyższą zasadą procesu karnego jest dążenie do wykrycia prawdy. Jego zadanie polega na urzeczywistnianiu przepisów prawa karnego materialnego w oparciu o „wyśledzenie podstaw rzeczywistych winy oskarżonego”. W konsekwencji za dowód trzeba uznawać wszystko, co jest zdolne wyrobić przekonanie sędziowskie o winie lub niewinności oskarżonego. Komentowana teza SA zdaje się nie przystawać do sygnalizowanych sentencji.
Nie znajduje ona podstaw także w treści art. 171 k.p.k. Wszak jedynie takie wyjaśnienia, zeznania oraz oświadczenia nie mogą stanowić dowodu, które zostały złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi lub wbrew zakazom wymienionym w art. 171 § 5 k.p.k. Ustawa karnoprocesowa wyczerpująco wylicza przypadki wykluczenia dowodu ex lege. Poszerzania ich kręgu nie wolno dokonywać w oparciu o same poglądy teoretyczne, gdyż na przeszkodzie temu stoi fundamentalność zasady prawdy.
Za tym, że Sąd Okręgowy w niniejszej sprawie nie uchybił regułom (k.p.k.) procedowania, świadczy również wykładnia art. 170 § 1 k.p.k. W przedmiotowym przepisie taksatywnie wskazano przesłanki oddalenia wniosku dowodowego. Poza normatywnie określonymi wyjątkami organ procesowy powinien wyczerpać wszelkie możliwości uzyskiwania ustaleń faktycznych odpowiadających rzeczywistości. W kwestii, co w danym przypadku może być przydatne do stwierdzenia, kto dokonał rabunku, można orzec dopiero po skompletowaniu materiałów dowodowych, z którymi organ procesowy (sąd, prokurator, policjant) osobiście się zetknął i następnie swobodnie je ocenił.
Z artykułów 170 i 171 k.p.k. niepodobna byłoby wyinterpretować wniosku o niedopuszczalności i (lub) nieprzydatności wyniku okazania wizerunku napastnika, którego osobę już wcześniej demonstrowano pokrzywdzonym. Całkiem inną rzeczą natomiast jest ocena racjonalności i ekonomiki zachowania policjanta, decydującego w postępowaniu przygotowawczym o przedstawieniu świadkom fotografii podejrzanych do rozpoznania. Nie sposób w oderwaniu od szczegółów tamtej sytuacji procesowej zarzucać mu niewłaściwe zachowanie. Istotne jest przeżywanie przezeń nadal jakichś wątpliwości po zastosowaniu reguł art. 7 k.p.k., w świetle których w pośrednim okazaniu upatrywał szansy utwierdzenia się w przekonaniu o niechybności dotychczasowej identyfikacji przez pokrzywdzonych M. i K. jako sprawców rabunków. Odnośne przekonania nie nadają się do formalnego reglamentowania jako będące wyrazem indywidualnej wrażliwości, nabytych doświadczeń i swobodnej oceny.
Sąd Apelacyjny nadto przychylił się – można wątpić, czy słusznie – do postulatu obrońcy oskarżonego M. odrzucenia efektu okazania wizerunków jako zrealizowanego z naruszeniem „formalnych warunków”. Te zostały zdefiniowane w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 sierpnia 1998 r. w sprawie warunków technicznych przeprowadzenia okazania (Dz. U. Nr 113, poz. 725), a przede wszystkim w § 13 ust. 1–4. 0tóż problem w tym, że w myśl tych norm organ procesowy powinien zapewnić, aby okazywany wizerunek znajdował się wśród wizerunków innych osób o zbliżonym wyglądzie.
Wobec tego rodzą się dwa znaki zapytania, na które należy odpowiedzieć, zanim poweźmie się decyzję o wyłączeniu danego dowodu. W pierwszej kolejności zważmy, że rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości nie przewiduje żadnych sankcji za naruszenie ustanowionych zasad czynności. Tenże akt prawny milczy w przedmiocie następstw uchybienia poszczególnym regułom procedowania. W tym względzie zaś nie do pomyślenia byłyby jakiekolwiek domniemania. Powtórzmy z naciskiem, że zakazy i ograniczenia dowodowe są wyjątkowymi odstępstwami od dążenia do prawdziwych ustaleń faktycznych. Rozporządzenie nie może zmienić tego, co Kodeks postępowania przygotowawczego rozstrzyga w wyżej omawianych normach art. 170 i 171. Stąd trzeba dyskutować z nieuprawnioną tezą o bezsensie czy niedopuszczalności dokonanego przez policjanta okazania wizerunków, w przebiegu którego wprawdzie nie dochowano wszystkich technicznych warunków, ale jednocześnie przestrzegano rygory art. art. 143 § 1 pkt 2, 144 § 2, 148 § 1–4, 150 § 1–2, 151 § 1, 152, 171 § 1, 173 § 1 oraz 190 § 1–2 k.p.k.
Zgoła inne zagadnienie to ewentualne rezultaty swobodnej oceny takiego dowodu, po trosze skażonego niezupełnym honorowaniem niektórych dyspozycji cyt. rozporządzenia. Owszem, stwierdzone potknięcia proceduralne należało wytknąć, lecz ex definitione nie dyskwalifikować dowodu.
W tym przypadku bowiem punkt ciężkości problemu tkwi w przeprowadzeniu prawidłowej analizy i oceny wartości dowodowej oraz wartości diagnostycznej okazania pośredniego Zastanawiając się nad jego formalnoprawnymi aspektami, należy wyciągać pewne wnioski z art. 316 § 1 k.p.k. dotyczącego przedsięwzięć śledczych, których nie uda się powtórzyć na rozprawie. Nie bez znaczenia jest, że w § 3 art. 316 wyraźnie zaliczono do nich tylko zeznania świadka, gdy nie będzie możliwe przesłuchanie go w postępowaniu sądowym. W praktyce zdarza się to w razie choroby zagrażającej śmiertelnym zejściem lub w razie długotrwałego wyjazdu świadka poza granice kraju. Wykładnia przedmiotowej normy prowadzi do konkluzji, że organ procesowy swobodnie decyduje o zakwalifikowaniu konkretnej czynności do rzędu niemożliwych do powtórzenia na rozprawie pro foro.
Kryminalistycy jednak są jednomyślni, twierdząc, że oprócz okazania cechę niepowtarzalności mają również eksperyment procesowy, oględziny miejsca przestępstwa, zewnętrzne i wewnętrzne oględziny zwłok ludzkich, przeszukanie. W doktrynie utrzymuje się pogląd, że krytykowane przez Sąd Apelacyjny rozpoznawanie wizerunku oskarżonych jest rzeczywiście niecelowe, bezwartościowe, a może nawet szkodzić poznawaniu prawdy.
Wszelako w zwartym szyku zapatrywań uniwersyteckiej kryminalistyki – przypuszczalnie pod naporem realiów praktyki zwłaszcza śledczej – pojawiły się pewne rysy i ustępstwa na rzecz opcji powtarzalności okazania. To wielce symptomatyczne zjawisko. Co prawda owo rozluźnienie stanowiska uzależnia się od zaistnienia okoliczności wyjątkowych, niemniej do praktyków poszedł sygnał skłaniający do refleksji, że dochodzenia do prawdy w postępowaniu przygotowawczym niepodobna zamykać nadużywaniem słów „tak” lub „nie”. Tego dążenia nie wolno krępować stricte teoretycznymi formułami, gdyż w grę wchodzi nienarażanie na szwank bezdyskusyjnych ideałów wymiaru sprawiedliwości.
W tym nurcie myślenia mieści się uzasadnienie zaskarżonego apelacją wyroku z dnia 28 czerwca 2002 r., sygn. IV K 48/01. W niewątpliwym staraniu o poszerzenie szczegółowych podstaw orzekania SO na rozprawie głównej okazał oskarżonego pokrzywdzonemu. Intencje Sądu można wyczytać z brzmienia takiego oto zdania: „ponad wszelką wątpliwość świadek Aleksandr V. rozpoznał Vołodymyra K. na rozprawie po twarzy, podnosząc, że (rozpoznał go – dop. autora) w 99% w czasie śledztwa ze względu na długość włosów w chwili okazania” (patrz s. 9 uzasadnienia wyroku). Należy wyjaśnić, że oskarżeni M. i K. zmieniali swój wygląd przez ścięcie włosów głowy. Tym zabiegiem sprawcy rabunku komplikowali w śledztwie rozpoznawanie ich przez osoby pokrzywdzone.
Punkt widzenia Sądu Apelacyjnego zawiera więc niejako sprzeczność. Wszak z jednej strony preferuje twierdzenie o niepowtarzalności okazania w ogóle oraz o niecelowości okazania bezpośredniego, w tym wypadku dowodowo bezwartościowego, a z drugiej – faktycznie trzecie z kolei okazanie (w toku przewodu sądowego) Vołodymyra K. nie spotkało się z przyganą. I to w sumie staje się symptomatyczne.
Do dyskusji z upraszczaniem problemu w glosowanej tezie pociąga też uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20 marca 1981 r., sygn. IV KR 34/84 (niepubl.?). Niedwuznacznie bowiem napisano w tych motywach, że „św. D. okazano szereg fotografii z kartoteki (w tym także – dop. autora) fotografię oskarżonego B., co do którego oświadczyła, że jest on podobny do napastnika, ale pewność będzie miała ewentualnie, gdy go zobaczy, w związku z czym nastąpiło wspomniane okazanie, w toku którego świadek rozpoznała oskarżonego B. i to kategorycznie jako napastnika”.
Różnicowane odcieniami ich szczegółów tego rodzaju sytuacje na co dzień spotyka się szczególnie w działalności śledczej. Prowadzący sprawę organ procesowy musi – w najlepiej pojmowanym interesie poznawania prawdy – wyciągać elastyczne, pomysłowe wnioski w przedmiocie, co dalej powinien robić w świetle takich a nie innych efektów pierwszego okazania, bezpośredniego bądź pośredniego. Przed podobnym dylematem stanął prokurator w śledztwie II Ds 10/64 Prokuratury Wojewódzkiej w R. przeciwko podpalaczce zabudowań wiejskich (art. 215 § 1 k.k. z 1932 r.). W biurowym pomieszczeniu okazano ją w przybraniu innych kobiet świadkowi, który po przyjrzeniu się paradzie wprawdzie wskazał podejrzaną jako najbardziej podobną, ale zastrzegł, że ostatecznie wypowie się, jeśli ją zobaczy w ruchu na zoranym polu. Domniemaną sprawczynię pożaru obserwował, gdy śpiesznym krokiem zmierzała ku pobliskiej stacji PKP po grząskim podłożu. Temu zdaniu trudno odmówić racjonalności, jeśli się zważy potencjalne różnice wyglądu rozpoznawanej osoby, zależne od tego, czy ona stoi, czy szybko przemierza specyficzną przestrzeń.
Roztrząsane zagadnienie charakteryzują meandry niekiedy zaskakujące prowadzącego postępowanie. Dlatego celową rzeczą będzie dopowiedzenie pewnego szczegółu. Otóż zarówno w cytowanym w glosie piśmiennictwie naukowym, jak również w § 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 20 sierpnia 1998 r. identycznie zaleca się realizowanie okazania w siedzibie organu procesowego w pokoju posiadającym właściwe, dobre oświetlenie. Doświadczenie zawodowe (w tym także powyższy kazus) natomiast poucza, że oprawę omawianej czynności należy indywidualizować znacznie częściej, niż by to wynikało na pierwszy rzut oka.
Eksperyment procesowy, konfrontacja, okazanie osoby nierzadko mogą i muszą przybierać postać hybryd. Na przykład, okazanie podejrzanego niejednokrotnie w pełni spontanicznie zaczyna się przeplatać z elementami stawienia do oczu. Na rozpoznanie często ripostuje on gwałtownie, co nie pozostaje bez analogicznie samorzutnej odpowiedzi świadka. Kiedy indziej znowu przewidzianą w art. 173 § 1 k.p.k. czynność przenika coś z eksperymentu procesowego (art. 211 k.p.k.). Czasem krzyżowanie owych czynności bywa nieuniknione, potrzebne i uprawnione (argument z art. 212 k.p.k.). Dlatego okazanie poza urzędowym pomieszczeniem powinno być przedsiębrane nie tylko w „szczególnie uzasadnionych przypadkach” (słowa § 2 rozporządzenia MS), lecz w znacznie szerszym zakresie. Generalnie bowiem rozpoznanie dokonane w warunkach (naturalnych) zbliżonych do istniejących w chwili i miejscu zauważenia podejrzanej osoby może być poznawczo wartościowsze. Dzięki temu organ procesowy może zyskać dodatkowy instrument sprawdzania trafności wyniku zarządzonej identyfikacji obiektu czynności.
Wobec udzielanej w nauce oraz w tezie Sądu Apelacyjnego preferencji okazania bezpośredniego należy jeszcze zauważyć, że faktycznie jego wyższość dowodowa i diagnostyczna w porównaniu z rozpoznaniem osoby na fotografii wcale nie jest pewna. Przybywa głosów wskazujących na mankamenty bezpośrednich okazań, wskutek czego niezawodność ich efektu może być mniejsza od zakładanej. Obserwowanie parady osób wyzwala szkodliwe emocje, stres, faktyczne naciski na wskazanie „sprawcy”. Dają znać o sobie niewidoczne agresje i wrogość, interakcje cech sytuacji zewnętrznej z cechami samego człowieka itp. procesy psychiczne. Mogą one prowadzić do zafałszowania rzeczywistości.
Wybitny znawca problemu, J. Wójcikiewicz, sygnalizuje niebezpieczeństwo wynikające z domyślania się rozpoznającego, kto „jest” poszukiwanym delikwentem na podstawie niewerbalnych znaków osoby podejrzanej. Brian Innes natomiast konstatuje, że realizacyjne warunki czynności z art. 173 § 1 k.p.k. sprawiają, iż każda osoba dobrana do okazania wygląda na winną popełnienia przestępstwa. Sytuację pogarsza okoliczność, że świadek znajduje się z reguły pod dużą presją, żeby kogoś wskazać.