Prof. UJ dr hab. Piotr Kardas 
Katedra Prawa Karnego 
Uniwersytetu Jagiellońskiego 
PL 31-007 Kraków 
Ul. K. Olszewskiego 2 
e-mail:  pkardas@kardas.com.pl 

Środki zapobiegawcze w polskim procesie karnym – analiza aktualnego stanu prawnego w kontekście praktyki stosowania prawa oraz propozycje nowych rozwiązań ustawowych. Artykuł dyskusyjny. 

I.	Zagadnienia wstępne.  
Przystępując do analizy regulacji ustawowej w zakresie środków zapobiegawczych ukierunkowanej - zgodnie z sugestiami Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego przy Ministrze Sprawiedliwości RP - na ocenę podstaw i zakresu ewentualnych modyfikacji aktualnej regulacji odnoszącej się do procesowych środków przymusu, istotnym wydaje się przedstawienie ogólnych założeń, w tym także dotyczących systemowego usytuowania omawianych regulacji, jako najgłębszego przedpola prowadzonych w dalszej części rozważań szczegółowych. Zdaje się bowiem nie budzić większych wątpliwości, że kształt określonych instytucji prawa karnego, sposób ich interpretacji i praktycznej aplikacji w znacznej części determinowany jest właśnie poprzez  przyjmowane z jednej strony przez prawodawcę, z drugiej zaś przez interpretatora, założenia, sposób systemowego usytuowania określonych instytucji oraz dekodowania celów, których realizacji mają one służyć. Istotne znaczenie mają także wynikające z wzorca konstytucyjnego oraz konwencyjnego ograniczenia i przesłanki szczególne, których przestrzeganie przez prawodawcę jest podstawowym warunkiem zgodności regulacji ustawowej ze standardem konstytucyjnym i konwencyjnym, a które jednocześnie stanowią istotny element wzorca wykładniczego, kształtującego sposób wykładni i aplikacji określonych rozwiązań ustawowych w praktyce stosowania prawa. Niejednokrotnie z uwagi na niedostateczną precyzyjność wypowiedzi prawodawcy, owe założenia stanowią rezultat w części co najmniej subiektywnych przekonań interpretatora, rzutując w sposób całościowy na proces dekodowania norm, a w konsekwencji także na dostrzegane niedoskonałości lub niepełność regulacji ustawowej, ostatecznie zaś na formułowane propozycje de lege ferenda. Stąd też wszelkie próby przedstawienia oceny obowiązującej regulacji oraz propozycji zmian ustawowych, jeżeli mają stać się przedmiotem szerszej analizy, winny zostać poprzedzone klarownym stanowiskiem co do podstawowych założeń i kontekstu, w tym w szczególności konstytucyjnego i konwencyjnego , w którym są postrzegane. Bez przedstawienia chociażby w najogólniejszym zarysie owego tła istnieje poważne ryzyko niejasności lub nieporozumień dotyczących szczegółowych wypowiedzi i propozycji. 
Truizmem będzie stwierdzenie, że zarówno ustawowa regulacja dotycząca środków zapobiegawczych, czy szerzej procesowych środków przymusu, jak i sposoby praktycznej aplikacji tych instytucji, stanowią przedmiot szczególnego zainteresowania nie tylko środowiska prawniczego, lecz szerokich kręgów społecznych. Wykorzystywanie tych instrumentów przez organy procesowe, zwłaszcza zaś aplikacja środków umożliwiających ingerencję w sferę konstytucyjnie chronionej wolności osobistej, stanowi pierwszy widoczny zewnętrznie przejaw sygnalizujący wagę czynu, którego dotyczy prowadzone postępowanie karne, jak i ocenę potencjalnego sprawcy w sferze związanego z nim niebezpieczeństwa, rozumianego jako zagrożenie dla toczącego się postępowania karnego oraz szerzej postrzeganego ryzyka dla wartości wykraczających poza ramy procesu. Informacja o zastosowaniu w odniesieniu do  konkretnej osoby środka zapobiegawczego, w tym zwłaszcza izolacyjnego środka przymusu procesowego, w razie jej upublicznienia wywołuje efekt stygmatyzacyjny, stanowiąc  także w pewnym sensie presumpcję ostatecznej prawnej oceny zarzucanego czynu leżącego u podstaw jego zastosowania. Wynikająca w szczególności z izolacji konsekwencja sprawia, iż stosowanie tego środka w najszerszym zakresie - innych zaś nieizolacyjnych w odpowiednio mniejszym stopniu –  ułatwia wykonywanie czynności procesowych, nie tylko poprzez eliminację lub co najmniej daleko idące ograniczenie możliwości podejmowania bezprawnych czynności godzących w prawidłowy tok procesu, lecz także ze względu na szczególną sytuację, w jakiej znajduje się zwłaszcza osoba pozbawiona wolności, istotnie ułatwiającą uzyskanie informacji dotyczących zarzucanego czynu oraz innych zdarzeń, zarzutem co prawda nie objętych, lecz mogących pozostawać w orbicie zainteresowania organów procesowych. 
Te ogólne spostrzeżenia, odnoszące się tyleż do ustawowej regulacji środków przymusu procesowego, co obserwacji praktyki ich stosowania oraz medialnych relacji o wykorzystaniu w szczególności tymczasowego aresztowania w konkretnej sprawie lub wobec konkretnej osoby, obrazują istotę sytuacji procesowej związanej ze stosowaniem tych środków, w którą immanentnie wpisany jest konflikt (kolizja) między chronionymi na wszystkich poziomach porządku prawnego interesami podejrzanego, wobec którego stosowane są środki zapobiegawcze, w szczególności zaś jego wolności osobistej, swobody poruszania się, komunikowania, mienia, prawa do obrony, przywileju braku obowiązku samooskarżania oraz prawa do kształtowania wedle własnych, niebezprawnych wyobrażeń linii obrony, a istotną ze społecznego punktu widzenia wartością jaką jest realizacja podstawowego celu procesu karnego, określającego instytucjonalne ramy czynności zmierzających do ustalenia faktu popełnienia przestępstwa, wykrycia i doprowadzenia do ukarania jego sprawcy wedle sformalizowanych reguł dowodowych, oraz uwolnienia od zarzutów w sensie jurydycznym i społecznym osoby niewinnej. Sytuacja kolizji interesów klarowanie pozwala umiejscowić skonfliktowane, przeciwstawne strony specyficznej sytuacji procesowej, w której stosowane są procesowe środki przymusu, w tym środki zapobiegawcze: organu procesowego, z zupełnie oczywistych względów zainteresowanego możliwe najszerszym wykorzystywaniem środków zapobiegawczych z jednej strony oraz podejrzanego z drugiej, z równie oczywistych powodów dążącego do uniknięcia lub minimalizacji konsekwencji związanych z ewentualną aplikacją tych środków wobec jego osoby. Tak zdefiniowana sytuacja procesowa w zasadniczy sposób determinuje cele i zadania ustawowej regulacji określającej podstawy, sposoby oraz konsekwencje stosowania środków zapobiegawczych a także innych środków przymusu procesowego, która służyć musi jednoczesnej realizacji dwóch przeciwstawnych celów: stworzeniu prawnych podstaw do eliminacji rzeczywistych i istotnych zagrożeń dla prawidłowego toku procesu karnego, wynikających z ujawnionych i dowodowo potwierdzonych okoliczności, poprzez ograniczenie lub czasowe zawieszenie prawa do korzystania z konstytucyjnie chronionych praw i wolności obywatelskich podejrzanego (oskarżonego), z drugiej zaś należytemu zabezpieczeniu  właśnie interesów podejrzanego (oskarżonego), zwłaszcza poprzez zapobieżenie nieuzasadnionej, nadmiernej lub nieproporcjonalnej ingerencji w jego prawa, w sytuacji braku konieczności stosowania środków przymusu w konkretnych realiach procesowych lub braku konieczności stosowania środków przymusu o określonym charakterze i konsekwencjach. Taki charakter regulacji dotyczącej środków przymusu procesowego znajduje potwierdzenie w postanowieniach Konstytucji RP, której art. 31 ust. 3 przesądza, że ustawowe uregulowanie określające podstawy ingerencji w sferę konstytucyjnie chronionych praw i wolności jednostki skonstruowane być powinno z uwzględnieniem sformułowanego w orzecznictwie i piśmiennictwie testu proporcjonalności, który wymaga, by spełnione zostały trzy warunki: 1) stosowne rozwiązanie ustawowe było wprowadzane w konstytucyjnie dopuszczalnym celu, 2) stwarzało możliwość doprowadzenia przez jego zastosowanie do pożądanych skutków oraz 3) gwarantowało zachowanie proporcji efektów do ciężarów nakładanych na obywatela. Warto podkreślić, że opisana wyżej sytuacja kolizyjna, charakteryzująca rzeczywisty układ procesowy w związku ze stosowaniem środków zapobiegawczych, stanowi podstawowy punkt odniesienia, wyznaczając zasadnicze ramy spojrzenia na te instytucje. Analizując ustawowe ujęcie środków zapobiegawczych nie można jednak w żadnym przypadku tracić z pola widzenia, że na płaszczyźnie stanowienia prawa oraz jego doktrynalnej wykładni skrajne ujęcia właściwe dla podmiotów uwikłanych w proces wykorzystywania tej instytucji procesowej w praktyce, zawsze związany z kolizją interesów, których rozstrzygnięcie następować musi poprzez poświęcenie jednej z kolidujących wartości na rzecz ochrony drugiej, zastępowane być muszą zobiektywizowanym, uwzględniającym wszystkie aspekty i wartości podejściem, nakierowanym na poszukiwanie takiej formuły kształtowania regulacji ustawowej oraz jej wykładni, która najskuteczniej służyć będzie realizacji celów procesowych związanych ze stosowaniem środków zapobiegawczych, zachowując jednocześnie na właściwym poziomie zestaw elementów gwarancyjnych, służących nie tylko ochronie konstytucyjnie chronionych praw i wolności człowieka przed nadmierną i nieuzasadnioną ingerencją ze strony organów państwa, lecz także gwarantujących zakreślenie racjonalnych ram wykorzystywania tych instrumentów prawnych. Nie ma wątpliwości, że na płaszczyźnie stanowienia prawa ukształtowanie regulacji odnoszącej się środków zapobiegawczych wymaga szczególnego rozważenia pozostających w kolizji wartości: praw i wolności jednostki z jednej oraz dobra wymiaru sprawiedliwości z drugiej strony. W demokratycznym państwie prawa przesłanki stosowania tej instytucji muszą być kształtowane w taki sposób, aby stwarzać podstawy do racjonalnego rozwiązywania konfliktu między prawami i wolnościami jednostki a dobrem postępowania karnego w każdym jednostkowym wypadku. W tym też sensie przesłanki stosowania środków zapobiegawczych tworzą ustawowy model-wzór rozwiązywania kolizji dóbr, wyznaczający zarówno sekwencję czynności podejmowanych przez organ uprawniony do rozstrzygania w tych sprawach, jak i preferowaną przez ustawodawcę aksjologię. Nie ma najmniejszych wątpliwości, że kształt tego modelu jest silnie uwarunkowany założeniami aksjologicznymi systemu prawa oraz kontekstem konstytucyjnym i kryminalno-politycznym.
	Przyjęte powyżej założenia pozwalają postrzegać ustawową regulację środków zapobiegawczych, czy szerzej procesowych środków przymusu jako instytucjonalną formułę rozwiązywania wpisanego w procesu karny konfliktu, poprzez maksymalnie precyzyjne określenie przesłanek służących do przeprowadzenia procedury wyważania (Abwaegung) skonfliktowanych wartości i wskazania na tę, która w konkretnych realiach procesowych zyskuje prymat uzasadniający wkroczenie poprzez czasami daleko posuniętą ingerencję w drugą z nich. Jasno zakreślają także istotne elementy tej regulacji, która określać musi zarówno przesłanki uzasadniające ingerencję, a więc podstawę działania organu procesowego, jak i elementy ograniczające. Zupełnie oczywisty jest także typowy układ procesowy (związany z zasadniczym etapem, na którym statystycznie dominująco stosowane są środki zapobiegawcze, tj. postępowaniem przygotowawczym), do którego odnoszą się te ustawowe  przesłanki: obejmujący wyraźnie przeciwstawnie usytuowane podmioty: organ procesowy prowadzący postępowanie oraz podejrzanego, z których każdy dąży do realizacji „własnych” interesów oraz nadrzędną, bezstronną, bo bezpośrednio niezaangażowaną po żadnej z wymienionych stron, pozycję sądu. Łatwo dostrzec, że wraz ze wzrostem kompetencji sądu, czy to w sferze stosowania czy kontroli instancyjnej decyzji wydawanych przez inny organ procesowy, zwiększa się zakres proceduralnych gwarancji obiektywnego, opartego na ustawowych przesłankach procesu wyważania wartości pozostających w konflikcie i dokonania wyboru ochrony tej z nich, która w danych okolicznościach tego wymaga poprzez ingerencję w drugą z nich. Jasno rysuje także rolę sądu w ramach tej procedury, który w szczególności na etapie postępowania przygotowawczego, realizując tzw. czynności sądu w postępowaniu przygotowawczym, nie jest i z istoty rzeczy nie może być traktowany jako sui generis organ postępowania przygotowawczego, lecz jako bezstronny i niezawisły organ rozstrzygający wedle ustawowych przesłanek kolizję dóbr. 
	Obowiązująca od 1 września 1998 r. regulacja środków przymusu procesowego oraz środków zapobiegawczych zawarta w k.p.k. z 1997 r., jakkolwiek na przestrzeni nieco ponad 11 lat obowiązywania była aż sześciokrotnie nowelizowania, odpowiada w najogólniejszym zarysie przedstawionym wyżej założeniom. Wydaje się, że ustawodawca kształtując rozdział 28 kodeksu postępowania karnego kierował się scharakteryzowaną powyżej filozofią, w tym zwłaszcza założeniem, że stosowanie środków zapobiegawczych oraz innych środków przymusu procesowego zawsze ma u podstawy kolizję wartości, wymaga szczególnej ostrożności i roztropności, klarownie określonych ustawowych przesłanek, wreszcie w przypadkach odnoszących się do wartości najcenniejszych, nie tyko kontroli lecz wręcz pierwotnej kompetencji sądu, zachowującego z uwagi na bezstronność i niezawisłość, role zdystansowanego arbitra, widzącego więcej, jaśniej i czyściej, niż prowadzący postępowanie przygotowawcze prokurator. 
	Z perspektywy regulacji ustawowej istotnym wydaje się także podkreślenie, że prawodawca w kodeksie postępowania karnego z 1997 r. nie wprowadził w żadnej formie wskazania na preferowaną  wartość, np. poprzez uznanie, że co do zasady w oparciu o konstrukcję ustawowego domniemania lub wyraźnie wysłowione przez prawodawcę założenia interes wymiaru sprawiedliwości, dobro postępowania mają prymat nad interesami podejrzanego lub też odwrotnie, że np. wolność osobista ma co do zasady prymat nad dobrem postępowania. Można wręcz twierdzić, uwzględniając całość ustawowej regulacji obejmującej pozytywne i negatywne przesłanki stosowania środków zapobiegawczych, że ich aplikacja ma wyjątkowy charakter. Regułą jest prowadzenie postępowania bez wykorzystywania środków ingerujących w prawa i wolności obywatelskie, wyjątkiem zaś – uzasadnianym konkretnymi okolicznościami procesowymi – ich wykorzystywanie. 
	Tak zrekonstruowany model stosowania środków zapobiegawczych należy skonfrontować z dominującym sposobem wykładni i stosowania przepisów zgrupowanych w rozdziale 28 k.p.k. w praktyce stosowania prawa. Wydaje się bowiem, że wszelkie decyzje o zmianie obowiązujących rozwiązań prawnych powinny opierać się na jednej z dwóch przesłanek: 
a) stwierdzonej wadliwości regulacji ustawowej, przekładającej się na wadliwy sposób wykorzystywania danych instytucji w praktyce stosowania prawa; 
b) stwierdzonej wadliwości praktyki stosowania prawidłowo co do zasady skonstruowanych przepisów prawa, której nie sposób zniwelować poprzez czynności wykładnicze podejmowane w doktrynie prawa, w tym zwłaszcza wykładnię doktrynalną o ewidentnie krytycznym nastawieniu, ani przez czynności wykładnicze podejmowane w instytucjonalnej formie przez Sąd Najwyższy. 
Tak zakreślone ramy analizy sprawiają, że jej przedmiotem będą w istocie dwie, w części pokrywające się, w części zaś niezależne, sfery. Pierwsza dotyczy oceny szczegółowych rozwiązań zawartych w kodeksie postępowania karnego w kontekście realizacji opisanych wyżej założeń o ogólnym, w zasadniczej części konstytucyjnym i konwencyjnym charakterze. Stwierdzenie, że przyjęte przez polskiego prawodawcę w 1997 r. rozwiązania w zakresie środków przymusu spełniają co do zasady wymagania wynikające z opisanego wyżej modelu, bynajmniej nie oznacza, że wszystkie regulacje szczegółowe zostały ukształtowane w sposób zupełny, dostatecznie precyzyjny i spójny, ani też tego, że system pozbawiony jest luk lub innych mankamentów, sprawiających, iż na poziomie konkretnych instytucji ujawniają się wątpliwości lub zastrzeżenia. Podobnie prawidłowe, zupełne i precyzyjne ukształtowanie przez prawodawcę określonych instytucji bynajmniej nie oznacza, iż w związku z ich praktycznym zastosowaniem nie mogą ujawniać się różnorodne wadliwości, których konsekwencją jest funkcjonowanie określonych rozwiązań w sposób nie w pełni oddający to, co zostało w nich rzeczywiście uregulowane lub wręcz pozostający w sprzeczności z przyjmowanymi założeniami systemowymi. W tym zakresie szczególne znaczenie ma przyjmowany powszechnie w praktyce stosowania prawa paradygmat interpretacyjny, który w pewnych sytuacjach stanowić może podstawę takiej wykładni i praktycznego zastosowania określonych instytucji, która pozostaje w sprzeczności z przyjmowanymi przez prawodawcę celami i założeniami. 
	Z uwagi na zakres stosowania środków zapobiegawczych, które można wykorzystywać aż do etapu wykonania kary, wydaje się, iż zróżnicowanie poszczególnych etapów postępowania karnego uzasadnia prowadzenie odrębnej analizy dla każdego z etapów procesu, na którym stosowane są środki zapobiegawcze. Na każdym z nich wyodrębnić można elementy dotyczące: podstaw stosowania, trybu procedowania, organów właściwych do podejmowania decyzji procesowych, gwarancji procesowych, przesłanek negatywnych oraz czasu trwania i zakresu oraz natężenia konsekwencji zastosowania środka. 
II.	Środki zapobiegawcze stosowane na etapie postępowania przygotowawczego. 
Spoglądając na ustawowe regulacje oraz praktykę stosowania środków zapobiegawczych w postępowaniu przygotowawczym w perspektywie ujawniających się przede wszystkim w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz Sądów Apelacyjnych zagadnień spornych oraz prowadzonego  w doktrynie prawa procesowego dyskursu, można wskazać na cztery grupy zagadnień: 
a)	Katalog środków zapobiegawczych;
b)	Ustawowe przesłanki stosowania środków zapobiegawczych oraz podejmowania decyzji o ich zmianie lub uchyleniu;
c)	Elementy regulacji gwarancyjnej związane z procesowymi środkami przymus, w tym w szczególności środkami zapobiegawczymi, łączące się z koncepcją rzetelnego procesu; 
d)	Kwestię organu właściwego do rozstrzygania w przedmiocie zastosowania lub odmowy zastosowania tymczasowego aresztowania;
e)	Problematykę organu właściwego do stosowania nieizolacyjnych środków zapobiegawczych; 
f)	Zagadnienie organu właściwego do rozpoznania środków zaskarżenia dotyczących nieizolacyjnych środków zapobiegawczych, 
g)	Problematykę czasu trwania środków zapobiegawczych; 

Ad a) Katalog środków zapobiegawczych. 
Prima facie katalog środków zapobiegawczych przewidzianych w aktualnie obowiązującym kodeksie postępowania karnego wydaje się wystarczający. Stosunkowo szeroki wachlarz instrumentów prawnych został przez ustawodawcę ukształtowany w sposób, który umożliwia indywidualizację i „dopasowanie” konkretnego instrumentu prawnego do sytuacji procesowej, przy uwzględnieniu okoliczności determinujących rodzaj zagrożenia dla toczącego się postępowania oraz zachowaniu zasady minimalizacji i proporcjonalności. Spoglądając na wymienione w rozdziale 28 k.p.k. środki można  zauważyć, że część z nich służy realizacji podstawowej funkcji związanej z zabezpieczeniem prawidłowego toku toczącego się postępowania przed groźbą bezprawnego oddziaływania w szczególności na przebieg postępowania dowodowego, część z nich służy przede wszystkim zapewnieniu stałej dostępności podejrzanego dla organów procesowych i przeciwdziałaniu obawie ucieczki lub ukrywania się, część ma bez wątpienia charakter wykraczający poza funkcje procesowe związane z toczącym się postępowaniem, i służyć może zapobieżeniu popełnienia nowego przestępstwa lub zabezpieczeniu innych interesów, związanych z pełnionymi przez sprawcę funkcjami zawodowymi, służbowymi, gospodarczymi lub społecznymi. Pierwszy z wymienionych celów skutecznie realizować można wykorzystując najpoważniejszy i zarazem najbardziej dolegliwy środek izolacyjny w postaci tymczasowego aresztowania, ale także poręczenie majątkowe oraz poręczenie społeczne; drugi poprzez tymczasowe aresztowanie lub zastosowanie zakazu opuszczania kraju połączonego z zatrzymaniem paszportu, a także w pewnym zakresie przez dozór policji; trzeci wreszcie głównie poprzez tymczasowe aresztowanie oraz zawieszenie w czynnościach służbowych, wykonywaniu zawodu a także nakazie powstrzymania się od prowadzenia określonej działalności lub prowadzenia pojazdów.  
W powyższym kontekście łatwo dostrzec, że aktualny katalog środków zapobiegawczych nie przewiduje instrumentu chroniącego należyty tok postępowania przed bezprawnymi działaniami uniemożliwiającymi lub znacznie utrudniającymi realizację celów procesu w sferze restytucyjnej oraz sankcyjnej o majątkowym charakterze. Chodzi tutaj o przeciwdziałanie potencjalnym, lecz znajdującym oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym, zagrożeniom podejmowania takich działań wobec ustalonych składników majątkowych podejrzanego, które uniemożliwiać będą lub znaczenie utrudniać wypełnienie przez niego obowiązku naprawienia szkody, orzeczenie przepadku lub uiszczenie orzeczonej grzywny. W tym też sensie można twierdzić, że prawidłowy toku procesu nie jest chroniony przed wskazanymi zagrożeniami przez żaden środek zapobiegawczy. Oczywiście funkcjonuje w systemie obowiązującego prawa regulacja odnosząca się do zabezpieczenia majątkowego, umieszczona jednak poza strukturą „właściwych” środków zapobiegawczych. Takie usytuowanie regulacji dotyczącej zabezpieczenia majątkowego sprawia, iż z jednej strony jest to instytucja o nieklarownym statusie jurydycznym, z drugiej w żaden sposób nie związana z określonymi w ustawie procesowej pozytywnymi i negatywnymi przesłankami stosowania środków zapobiegawczych. W konsekwencji istnienie tej regulacji stwarza podstawy do zabezpieczenia należytego toku postępowania z nastawieniem na zagwarantowanie niezakłóconego przebiegu postępowania wykonawczego, stosunkowo zresztą często aktualnie wykorzystywanego, jednak jest to instytucja pozbawiona klarownych podstaw oraz niezwiązana z żadnym elementem ograniczającym. Co więcej pozostająca także poza zakresem przewidzianych dla środków zapobiegawczych regulacji ogólnych, zakreślających ramy stosowania, a także podstawy uchylenia lub zmiany zastosowanego uprzednio środka. Uzasadniając taki sposób postrzegania zabezpieczenia majątkowego trzeba zaznaczyć, że wedle dominującego w doktrynie ujęcia zabezpieczenie majątkowe, wraz z pozostałymi środkami przymusu uregulowanymi w Dziale VI k.p.k., stanowi instrument realizacji określonych w art. 2 § 1 k.p.k. celów postępowania karnego. Przy czym, o ile w zasadniczej większości środki przymusu  służą zabezpieczeniu prawidłowego toku postępowania, przez zabezpieczenie osoby oskarżonego dla procesu (w szczególności najliczniejsza ich grupa w postaci środków zapobiegawczych) i wymuszaniu od uczestników postępowania ich obowiązków (kary porządkowe), o tyle za funkcję omawianego środka przymusu uznaje się w piśmiennictwie zabezpieczenie realności wykonania grożących kar lub roszczeń cywilnych dochodzonych w procesie karnym. Można przeto zasadnie twierdzić, że zabezpieczenie majątkowe również chroni prawidłowy tok procesu karnego – tyle, że na etapie postępowania wykonawczego – co zbliża je do środków przymusu zabezpieczających prawidłowy tok postępowania karnego, w tym zwłaszcza środków zapobiegawczych.
Wskazany wyżej, stricte procesowy charakter środków zapobiegawczych – wykluczający możliwość antycypowania przy ich wykorzystaniu kary – oraz status tychże środków jako legalnych sposobów wkraczania w sferę konstytucyjnych praw jednostki, każdorazowo obliguje do restryktywnej interpretacji przesłanek ich stosowania. W tym kontekście warto raz jeszcze zwrócić uwagę na sygnalizowane już wyżej zróżnicowanie w zakresie ustawowego unormowania przesłanek zabezpieczenia majątkowego i środków zapobiegawczych. O ile przepisy dotyczące środków zapobiegawczych uzależniają możliwość ich zastosowania od aktualizacji szeregu, relatywnie precyzyjnie unormowanych, przesłanek „pozytywnych” (tzw. ogólnych i szczególnych) oraz jednoczesnego braku spełnienia przesłanek „negatywnych”, o tyle uregulowania dotyczące zabezpieczenia majątkowego expressis verbis w zasadzie nie przewidują – wyjąwszy popełnienie przez oskarżonego, na mieniu którego stosuje się zabezpieczenie, przestępstwa określonej w art. 291 § 1 i 2 k.p.k. kategorii – żadnych dodatkowych warunków jego stosowania. Nie sposób nie dostrzec, iż wspomniane zróżnicowanie szczególnie dobitnie zaznacza się przy porównaniu zabezpieczenia majątkowego z wykazującym szereg podobieństw do tego środka przymusu poręczeniem majątkowym.
	W konsekwencji ustawowe uregulowanie zabezpieczenia majątkowego w odrębnym rozdziale (rozdział 32 k.p.k.) Działu VI k.p.k. przy jednoczesnej lakoniczności postanowień prawodawcy dotyczących podstaw stosowania zabezpieczenia majątkowego stwarza stan daleko idącej nieklarowności w zakresie przesłanek i zasad stosowania tego środka. W szczególności ustawodawca wyraźnie nie wskazuje, że środek ten może być stosowany wyłącznie w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania na etapie wykonawczym. Brak jest zarazem w regulacji ustawowej jakichkolwiek podstaw ogólnych stosowania tego instrumentu, w szczególności zaś wyraźnego powiązania zabezpieczenia majątkowego z zabezpieczeniem prawidłowego toku procesu, przesądzającego o jego stricte procesowym i zarazem celowym charakterze, czego konsekwencją jest całkowite pomijanie tego elementu w praktyce stosowania prawa. Taki sposób ujęcia instytucji zabezpieczenia majątkowego umożliwia wykładnię, wedle której jedyną przesłanką uzasadniającą stosowanie zabezpieczenia majątkowego jest popełnienie przestępstwa za które można orzec grzywnę, przepadek, nawiązkę, lub świadczenie pieniężne albo obowiązek naprawienia szkody. Tym samym możliwa jest taka formuła wykładnicza, stosowana jak się wydaje w przeważającej części w praktyce, wedle której instytucja ta nie powiązana celowościowo z zabezpieczeniem procesu może być stosowana w każdym przypadku przedstawienia zarzutu popełnienia przestępstwa spełniającego przesłanki wymienione w art. 292 k.p.k. niezależnie od tego, czy w realiach konkretnego stanu faktycznego ujawniły się okoliczności wskazujące na realne zagrożenie dla wypełnienia na etapie postępowania wykonawczego obowiązku uiszczenia orzeczonej grzywny, przepadku, nawiązki lub świadczenia pieniężnego albo obowiązku naprawienia szkody. Możliwe jest przeto zastosowanie tego środka w sytuacji, gdy nie zachodzą żadne przesłanki wskazujące na potrzebę lub konieczność zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania wykonawczego. Takie ukształtowanie przepisów sprawia także, iż nie jest wymagane zachowanie żadnej relacji między potencjalną wysokością konsekwencji finansowych wynikających z jednego z rodzajów orzeczeń wymienionych w art. 292 k.p.k. a wielkością zabezpieczenia. Ponadto do zabezpieczenia majątkowego nie odnoszą się regulacje wyrażające zasadę minimalizacji, nakazujące zmianę lub uchylenie środka w sytuacji, gdy ustaną przyczyny jego stosowania. Brak powiązania zabezpieczenia majątkowego z zasadami przewidzianymi dla środków zapobiegawczych w powiązaniu z treścią art. 294 k.p.k. powoduje, że w systemie prawa nie tylko nie określono zasady minimalizacji w stosowaniu tej instytucji oraz ewentualnych przesłanek zmiany lub uchylenia zabezpieczenia majątkowego, lecz rozstrzygnięto, że stosowanie tego środka trwa nieprzerwanie do czasu wydania prawomocnego orzeczenia w sprawie. Prowadzi to do możliwości powstania sytuacji, w której zabezpieczenie majątkowe stosowane jest bez istnienia ku temu rzeczywistej potrzeby, tj. w sytuacji gdy nie zachodzi żadne ryzyko niewypełnienia przez sprawcę obowiązków wynikających z orzeczeń wymienionych w art. 292 k.p.k., zatem nie ma potrzeby zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania. Zarazem stosowanie zabezpieczenia majątkowego pociąga za sobą określone konsekwencje, nie pozostające w jakiejkolwiek proporcji do celu, jaki ustawodawca zamierza realizować za pośrednictwem tej instytucji. Z konstytucyjnego punktu widzenia nie ma bowiem powodu by ograniczać prawa majątkowe podejrzanego lub oskarżonego, jeżeli nie służy to realizacji żadnego społecznie uzasadnionego interesu. Co więcej aktualna regulacja nie zapobiega także sytuacji, gdy co do zasady istnieje potrzeba zabezpieczenia prawidłowego toku procesu poprzez zabezpieczenie majątkowe lecz nie w  tak szerokim zakresie, w jakim je ustanowiono, a więc sytuacji stosowania tej instytucji w sposób nieproporcjonalny. Także w takim wypadku swoistego „przezabezpieczenia” brak jest ustawowej podstawy do dokonywania korekty orzeczenia o zabezpieczeniu majątkowym. 
Taki stan rzeczy, niepokojący z punktu widzenia konstytucyjnego wzorca określającego przesłanki dopuszczalnego wkraczania w sferę praw i wolności jednostki zwłaszcza w kontekście niedostatecznie precyzyjnego określenia w ustawie przesłanek tej ingerencji, zmusza interpretatora do rozważenia dwóch potencjalnych ujęć wykładniczych. Wedle pierwszego z nich – sprowadzającego się do literalnej wykładni przepisów normujących zabezpieczenie majątkowe, w tym w szczególności art. 291 § 1 i 2 k.p.k. – swoboda stosowania tego środka przymusu ograniczona jest jedynie wyrażoną expressis verbis w treści tego przepisu przesłanką w postaci popełnienia przestępstw określonej kategorii (w istocie zaś wydania postanowienia o przedstawieniu zarzutów, względnie przesłuchania osoby podejrzanej w trybie art. 308 § 2 k.p.k. lub art. 325g § 2 k.p.k.). Ujęcie alternatywne – zakładające odwołanie się do konstytucyjnego standardu określającego przesłanki ingerencji w sferę gwarantowanych ustawą zasadniczą wolności i praw – zasadza się natomiast na uwzględnianiu przy wykładni omawianych regulacji wyrażonej w art. 31 ust. 3 Konstytucji zasady proporcjonalności w ustanawianiu ograniczeń w korzystaniu z konstytucyjnych wolności i praw, a w konsekwencji odpowiednim stosowaniu przepisów określających przesłanki stosowania środków zapobiegawczych. W tym modelu wykładniczym wykorzystanie w tym procesie uregulowań konstytucyjnych – przy konsekwentnym rozróżnieniu przepisów i norm – polega na zrekonstruowaniu z przepisów określonej ustawy oraz przepisów konstytucyjnych, traktowanych jako zwroty języka prawnego służące rekonstrukcji (kompletowaniu) określonych zespołów wypowiedzi oraz ustalaniu ich znaczenia (zgodnie z zasadą treściowego prymatu Konstytucji), normy prawnej będącej bezpośrednią podstawą rozstrzygnięcia. Norma taka nie jest już samoistną normą konstytucyjną ani ustawową, lecz po prostu normą prawną, na podstawie której orzeka sąd. Organy stosujące prawo obowiązane są zatem do dokonywania wyboru takich środków – dopuszczalnych przez ustawodawcę – które będą najmniej uciążliwe dla podmiotów, wobec których mają być zastosowane lub dolegliwe w stopniu nie większym, niż jest to niezbędne do osiągnięcia założonego celu . Pozwala to poprzez wprowadzenie w procesie wykładni norm określających podstawy i zasady stosowania zabezpieczenia majątkowego elementów związanych z zasadą proporcjonalności na dekodowanie, wyraźnie w ustawie nie określonych, przesłanek określających cel stosowania tej instytucji, konieczność zachowania właściwej proporcji między rezultatami, jakie organ procesowy zamierza osiągnąć poprzez stosowanie tego środka a skutkami w sferze praw i wolności jednostki, wreszcie elementów ograniczających lub w niektórych sytuacjach wykluczających możliwość wykorzystywania tej instytucji. Stwarza też możliwość odwoływania się do zasady minimalizacji. 
Jakkolwiek drugi z przedstawionych powyżej modeli wykładniczych w zakresie odwołania się do konstytucyjnej zasady proporcjonalności ma wsparcie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym powołując się wprost na uregulowania konstytucyjne, wskazuje się, że ustawowa konstrukcja systemu stosowania środków zapobiegawczych „(…) pozwala na dostosowanie zakresu zastosowania odpowiedniego środka do konkretnej sprawy w taki sposób, żeby ograniczał on konstytucyjne wolności i prawa jednostki w sposób nie większy, niż jest to niezbędne do osiągnięcia założonego celu, a więc w sposób „minimalnie konieczny”, to trudno twierdzić, że de lege lata wykluczona jest wykładnia odwołująca się do pierwszego z ujęć. Co prawda przyjęcie zarysowanych wyżej założeń dotyczących podobieństwa środków zapobiegawczych i zabezpieczenia majątkowego pozwala twierdzić, że wskazane w powołanym judykacie SN elementy proporcjonalności odnoszą się także do tego zabezpieczenia majątkowego, co uzasadnia postulat, że zastosowanie tego instrumentu – niezależnie od weryfikacji przesłanki wskazanej w art. 292 k.p.k. – winno odbywać się z uwzględnieniem opisanego w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego testu proporcjonalności, to jednak trudno nie dostrzec, że w ustawie procesowej brak jest de lege lata jakiegokolwiek normatywnego punktu oparcia dla takiego sposobu wykładni przepisów zawartych w rozdziale 32 k.p.k. Zarazem trzeba jednak pamiętać, że przedstawiona wyżej koncepcja wykładni przepisów rozdziału 32 k.p.k. z uwzględnieniem treści regulacji konstytucyjnych, w tym w szczególności zasady proporcjonalności, jest tylko jedną z możliwych formuł wykładniczych, uwikłaną bardzo głęboko w regulację konstytucyjną i wymagającą przyjęcia szeregu założeń, nie wysłowionych wprost w ustawie procesowej a także swoiście kreatywnego podejścia organu procesowego, co sprawia, iż jej wprowadzenie do praktyki stosowania prawa wymaga wyjątkowych wysiłków i związane jest z dużym ryzykiem niepowodzenia. Ryzyko to zwiększa się proporcjonalnie do skali konserwatyzmu charakteryzującego orzecznictwo sądowe. Podobne trudności można wskazywać w odniesieniu do praktyki prokuratorskiej, która także z zupełnie zrozumiałych względów  niezbyt chętnie wykorzystuje w procesie wykładni norm ustawowych wzorzec konstytucyjny, jako jedną z podstaw procesu wykładni. 
W powyższym kontekście mając na uwadze dzisiaj już niekwestionowany pogląd, że określone w Konstytucji RP standardy ingerencji w sferę wolności i praw obywatelskich stanowią w każdym wypadku normatywny wzorzec który powinien być uwzględniany w procesie wykładni oraz akcentując – również niebudzącą wątpliwości – możliwość ingerencji w tę sferę wyłącznie w oparciu o ustawowe upoważnienie, można konstatować, że aktualny kształt ustawowej regulacji dotyczącej zabezpieczenia majątkowego wywoływać może  poważne wątpliwości co do zgodności ze standardem konstytucyjnym. Analiza zawartych w rozdziale 32 k.p.k. przepisów pozwala bowiem przyjąć, że z punktu widzenia przesłanek ustawowych organ dokonujący zabezpieczenia na mieniu oskarżonego grożących mu kar lub środków karnych bądź przysługujących przeciwko niemu roszczeń o naprawienie szkody – równoznacznych z relatywnie daleką ingerencją w sferę konstytucyjnie gwarantowanych wolności i praw (zbliżających się wręcz do naruszenia ich istoty) – kierować się może wyłącznie swoim uznaniem, bez konieczności uwzględnienia jakichkolwiek ograniczeń (poza sformułowaną w art. 291 § 1 i 2 k.p.k. przesłanką w postaci popełnienia przestępstwa określonej kategorii), co można oceniać jako naruszenie zasady działania organów władzy publicznej w granicach i na podstawie prawa (art. 7 Konstytucji RP) oraz naruszenie zasady proporcjonalności, chociażby poprzez brak określenia w ustawie celu, dla realizacji którego stosowane jest zabezpieczenie majątkowe oraz brak precyzyjnego określenia przesłanek wykorzystywania tej instytucji. Obowiązujące przepisy nie określają także jakichkolwiek podstaw umożliwiających ingerencję organu procesowego, w tym także sądu, w zakres stosowania zabezpieczenia majątkowego, w szczególności nie przewidują żadnych formalnych podstaw do uchylenia tego środka w sytuacji istotnej, a nawet radykalnej zmiany sytuacji procesowej, powodującej, iż zabezpieczenie nie jest już konieczne w zmodyfikowanych realiach procesowych. Raz ustanowione zabezpieczenie majątkowe trwa – wedle aktualnej regulacji – nieprzerwanie aż do czasu wydania orzeczenia uniewinniającego lub umarzającego postępowanie. Tylko bowiem w razie wydania takiego orzeczenia ustaje wymieniona wprost w art. 291 k.p.k. przesłanka stosowania zabezpieczenia majątkowego. To zaś oznacza możliwość utrzymywania w pewnych sytuacjach procesowych bez realnej ku temu potrzeby oraz z naruszeniem zasady proporcjonalności nadmiernie dolegliwego środka, skutkującego pozbawionym uzasadnienia ograniczeniem praw i wolności konstytucyjnych. Już ta konsekwencja prowadzić musi do wniosku, iż zasadnym wydaje się postulat rozważenia możliwości modyfikacji ustawowych rozwiązań w tym zakresie. 
Podążając tym tropem  myślenia jako możliwe jawią się cztery rozwiązania. 
Pierwsze, sygnalizowane w Priorytetach Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, polegające na zmianie ustawowego statusu zabezpieczenia majątkowego i przeniesienie tej instytucji do katalogu środków zapobiegawczych, połączone z wyraźnym podkreśleniem, że służy ona zabezpieczeniu prawidłowego toku postępowania wykonawczego. Taka zmiana przynosiłaby z sobą jednoznaczną ustawową kwalifikację omawianej instytucji oraz powiązanie jej z przewidzianymi w rozdziale 28 k.p.k. regulacjami ogólnymi, określającymi ogólne i szczególne, pozytywne i negatywne przesłanki stosowania środków zapobiegawczych. Rozwiązanie powyższe z pewnością zwiększałoby poziom elementów gwarancyjnych, zbliżało regulację kodeksową do wynikającego z Konstytucji RP standardu, poszerzałoby także zakres możliwych do wykorzystywania środków zapobiegawczych, wprowadzając regulację umożliwiającą zapewnienie prawidłowego toku postępowania karnego na wszystkich jego etapach. Bez wątpienia zwiększałoby także elastyczność w praktycznym wykorzystywaniu zabezpieczenia majątkowego, stwarzając podstawy do jego zmiany lub uchylenia w zmienionych warunkach procesowych. 
Drugie z możliwych rozwiązań sprowadza się do postulatu poszerzenia zakresu regulacji zawartej w rozdziale 32 k.p.k. poprzez wprowadzenie rozwiązań określających cel tego środka, ogólne i szczególne przesłanki jego stosowania, a także rozwiązania określającego podstawy dokonania jego zmiany lub uchylenia w razie istotnej modyfikacji sytuacji procesowej. Kształt uzupełniających regulację zawartą w rozdziale 32 przepisów nawiązywałby, lub wręcz stanowił powtórzenie, stosownych rozstrzygnięć prawodawcy w zakresie ogólnych i szczególnych przesłanek stosowania środków zapobiegawczych, uzupełnionych o regułę minimalizacji oraz elementy zasady proporcjonalności.  
Trzecia z możliwości sprowadza się do przeformułowania całości regulacji zawartej w Dziale VI kodeksu postępowania karnego polegającego na wprowadzeniu swoiście rozumianej części ogólnej, zawierającej regulacje dotyczące ogólnych i szczególnych przesłanek stosowania środków przymusu procesowego, pozytywnych i negatywnych kryteriów ich wykorzystywania, z założeniem, iż odnosić się one będą do wszystkich przewidzianych w ustawie procesowej sposobów przymusowej ingerencji w sferę praw i wolności i obywatelskich. 
Czwarta wreszcie sprowadza się do utrzymania status quo ante. 
	Każda ze wskazanych metod ma oczywiście swoje wady i zalety. Wydaje się jednak, że najkorzystniejsze z różnorodnych punktów widzenia byłoby przeniesienia zabezpieczenia majątkowego do rozdziału 28 k.p.k. Uzupełnienie katalogu środków zapobiegawczych prowadziłoby bowiem do następujących konsekwencji: powiązania stosowania, zmiany lub uchylenia zabezpieczenia majątkowego z uregulowanymi w przepisach rozdziału 28 przesłankami ogólnymi i szczególnymi stosowania środków zapobiegawczych, powiązania tej instytucji z zasadą minimalizacji oraz elastyczności, przydanie jednoznacznego charakteru prawnego zabezpieczeniu majątkowemu, poszerzenie spektrum możliwości oddziaływania ingerującego w sferę praw i wolności jednostki w sposób adekwatny do aktualnej sytuacji procesowej i poziomu zagrożeń dla prowadzonego postępowania, a tym samym zwiększenie elastyczności stosowania środków zapobiegawczych. Bez wątpienia omawiana  modyfikacja zwiększałaby także zakres elementów gwarancyjnych, precyzowała procedurę stosowania zabezpieczenia majątkowego, m. in. poprzez określenie kryteriów, stwarzałaby także podstawy do zmiany lub uchylenia w razie modyfikacji sytuacji procesowej. Służyłoby to także unikaniu sytuacji nieproporcjonalnego wkraczania w sferę praw i wolności jednostki. W pewnym zakresie analogiczne skutki, z pominięciem jednak elementu związanego z poszerzeniem katalogu środków zapobiegawczych oraz jednoznacznym przesądzeniem przez ustawodawcę statusu prawnego zabezpieczenia majątkowego uzyskać można korzystając z drugiej i trzeciej ze wskazanych wyżej koncepcji modyfikacji ustawowej. Jednak właśnie z uwagi na immanentnie związany z nimi brak możliwości poszerzenia katalogu środków zapobiegawczych oraz utrzymywanie stanu niejednoznaczności co do charakteru zabezpieczenia majątkowego, rozwiązania te wydają się mniej korzystne, niż model wskazany w niniejszym opracowaniu jako pierwszy. Niewątpliwie najgorszym z możliwych jest wybór rozwiązania czwartego, tj. pozostawienie aktualnej regulacji zabezpieczenia majątkowego bez jakichkolwiek zmian. Rozwiązanie takie, poza oczywistym pozostawieniem bez jakiegokolwiek rozstrzygnięcia przedstawionych wyżej wątpliwości związanych z aktualnym stanem prawodawstwa w tym zakresie, stwarzałoby zarazem – zupełnie niepotrzebny – stan wątpliwości co do zgodności z wzorcem konstytucyjnym, a w konsekwencji przenosiło decyzję o dokonaniu koniecznych zmian prawodawczych na Trybunał Konstytucyjny. 
	W zakresie katalogu środków zapobiegawczych, niezależnie od przedstawionego wyżej zagadnienia warto rozważyć uzupełnienie regulacji zawartej w rozdziale 28 k.p.k. o dwa instrumenty: możliwość orzeczenia częściowego przepadku poręczenia majątkowego oraz poszerzenia zakresu ustanawiania zakazu zbywania lub obciążania składników majątkowych podejrzanego. 
	Powyżej wskazywano już, że z uwagi na immanentną kolizję wartości w sytuacji stosowania środków zapobiegawczych oraz wpisaną w regulację kodeksowa zasadę minimalizacji, a także konstytucyjną regułę proporcjonalności, niezwykle istotne jest to, by ustawowe rozwiązania stwarzając podstawę do ochrony prawidłowego toku postępowania zarazem zawierały dyrektywy nakazujące dokonywać wyboru środka w najmniejszym, można wręcz twierdzić minimalnie koniecznym stopniu ingerującego w prawa i wolności jednostki zarazem adekwatnie do ujawnionego zagrożenia chroniącego interes postępowania. Zasada ta ma szczególne znaczenie w odniesieniu do wolności osobistej jednostki, gdzie wszelka ingerencja winna być w sposób szczególny uzasadniona i bez wątpienia wyjątkowa. Poszukując wzmocnienia tej formuły trudno nie dostrzec, że nieizolacyjne środki zapobiegawcze mogą być postrzegane jako realna i skuteczna alternatywna dla tymczasowego aresztowania wówczas, gdy organ procesowy dysponował będzie możliwością skutecznego egzekwowania konsekwencji wynikających z ich zastosowania w razie sprzeniewierzenia się przez podejrzanego ustalonym zasadom postępowania. Oddziaływanie za pomocą środków zapobiegawczych ma bowiem – jak się wydaje – dwutorowy charakter. Z jednej strony pewna ich cześć – poprzez immanentnie związane z ich wykorzystaniem ograniczenie praw i wolności obywatelskich – zapewnia należyty tok postępowania poprzez ingerencję w prawa i wolności jednostki. Stosując najsurowszy i najbardziej dolegliwy środek w postaci tymczasowego aresztowania w zasadzie pomija się aspekt „prewencyjny”, w szczególności zaś ewentualne oddziaływanie motywacyjne skłaniające do przestrzegania obowiązujących reguł postępowania pod rygorem wyciągnięcia potencjalnych konsekwencji w razie ich naruszenia przez podejrzanego. Z kolei środki nieizolacyjne, mają co do zasady wkomponowany w strukturę element „prewencyjny”, ich ustanowienie stwarza bowiem obok wynikającej z nich rzeczywistej dolegliwości związanej z przymusowym wkroczeniem w sferę praw i wolności jednostki, o ograniczonym z założenia zakresie, także swoiste, potencjalne ryzyko, dalszych negatywnych konsekwencji w razie sprzeniewierzenia się przez podejrzanego obowiązującym zasadom postępowania. Bez wątpienia elementy „prewencyjne” są wyraźnie wkomponowane w instytucji poręczenia majątkowego.  Zarazem jednak w odniesieniu do poręczenia majątkowego dostrzec można brak dostatecznie elastycznych możliwość oddziaływania na podejrzanego właśnie w obszarze egzekwowania owych zakorzenionych w tym środku negatywnych konsekwencji. W razie naruszenia obowiązujących reguł po zastosowaniu poręczenia jedyną konsekwencją wynikająca z regulacji ustawowej jest przepadek całości kwoty i ewentualne zastosowanie surowszego środka w postaci tymczasowego aresztowania. Z uwagi na różnorodność występujących w praktyce sytuacji oraz potrzebę zróżnicowania sposobów reakcji, wydaje się, że wprowadzenie możliwości orzeczenia częściowego przepadku kwoty poręczenia może przyczynić się do zmiany postrzegania tego środka w praktyce, w szczególności zaś zwiększenia jego atrakcyjności z punktu widzenia organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze. Taka możliwość w istotny sposób zwiększać będzie skalę dolegliwości związanych z zastosowaniem tego środka, powiązaną z urealnieniem instytucji poręczenia majątkowego, która z czysto formalnego instrumentu, jakim jest w świetle aktualnej praktyki stosowania prawa, stać się może instrumentem rzeczywistego oddziaływania na podejrzanego, adekwatnego dla rodzaju ustalonego ryzyka dla prawidłowego toku postępowania lub rodzaju sprzeniewierzania się zasadom jakiego się dopuścił, oddziałującego prewencyjnie na przyszłość właśnie ze względu na spełnienie częściowej dolegliwości majątkowej zakodowanej potencjalnie w jego charakterze. Taka modyfikacja prowadzić powinna do zasadniczej zmiany sposobu wykorzystywania poręczenia majątkowego, nie tylko poprzez uczynienie go realną alternatywą dla tymczasowego aresztowania z uwagi na zwiększenie skali dolegliwości powiązane z możliwością stopniowania skutków, lecz także ze względu na modyfikację sposobu realizacji orzeczonego poręczenia. Wprowadzenie możliwości orzeczenia częściowego przepadku kwot uiszczonych tytułem poręczenia majątkowego stworzyć powinno także podstawę do częściowej chociażby zmiany praktyki w sytuacjach, gdy dochodzi do naruszenia przez podejrzanego ustalonych zasad o takim charakterze, który nie uzasadnia z punktu widzenia ochrony prawidłowego toku postępowania odwołania się do środka izolacyjnego, zarazem jednak wymaga bez wątpienia określonej reakcji organów procesowych, przy zachowaniu zasady proporcjonalności. Brak możliwości orzeczenia częściowego przepadku stanowi najprawdopodobniej jeden z powodów wykorzystywania we wskazanych sytuacjach możliwości orzeczenia tymczasowego aresztowania, wynikającej także z przeświadczenia, że wszelkie inne sposoby reakcji są niewystarczające. W konsekwencji także w tym aspekcie wprowadzenie analizowanej modyfikacji może przyczynić się do zwiększenia efektywności nieizolacyjnego środka zapobiegawczego, a tym samym prowadzić do ograniczenia ilości orzekanych następczo, tj. w wyniku naruszenia reguł ustalonych w chwili orzekania poręczenia majątkowego, tymczasowych aresztów. Służyć także może zwiększeniu adekwatności stosownych środków zapobiegawczych w kontekście konstytucyjnej zasady proporcjonalności
W nawiązaniu do koncepcji przeniesienia zabezpieczenia majątkowego do katalogu środków zapobiegawczych interesującym wydaje się rozważenie możliwości poszerzenia zakresu orzekania przewidzianego dzisiaj w art. 292 k.p.k. zakazu zbywania rzeczy oraz obciążania składników majątkowych. Wedle aktualnego stanu prawnego zakaz taki może być związany jedynie z sytuacją ustanowienia zabezpieczenia majątkowego w związku z orzeczeniem przepadku, nie odnosi się natomiast do pozostałych przypadków, w których możliwe jest zastosowanie tej instytucji.  Nie wydaje się, iż aktualnie obowiązujące ograniczenie miało dostateczne uzasadnienie, zaś z punktu widzenia efektywności zabezpieczenia postępowania na etapie wykonawczym, właśnie poszerzenie sfery orzekania zakazu zbywania rzeczy oraz obciążania składników majątkowych może okazać się interesujące i efektywne. 

Ad. B) Ustawowe przesłanki stosowania środków zapobiegawczych. 
Przyjęta w k.p.k. z 1997 r. konstrukcja przesłanek stosowania środków zapobiegawczych zasadniczo różni się od rozwiązania funkcjonującego w okresie obowiązywania k.p.k. z 1969 r. Jakkolwiek w obu regulacjach  ustawodawca wprowadził dwie grupy przepisów określających tzw. ogólne oraz szczególne przesłanki stosowania środków zapobiegawczych, uzupełniając je  regulacjami wyrażającymi tzw. negatywne przesłanki stosowania tych instrumentów, określane w doktrynie prawa procesowego mianem zasady minimalizacji, to jednak kształt poszczególnych rozwiązań na gruncie obu ustaw procesowych istotnie się różni.  Z punktu widzenia przesłanki ogólnej przepis art. 249 § 1 k.p.k. przewiduje tzw. przesłankę dowodową – określaną jako duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa - skorelowaną z elementem celowościowym wskazującym, iż środki zapobiegawcze stosować można jedynie w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania karnego, a wyjątkowo także w celu zapobiegnięcia popełnieniu przez oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa. Wydaje się, że sama konstrukcja tzw. przesłanki dowodowej nie wymaga korekty, w szczególności zaś za trafne i spełniające warunki związane z konstytucyjną zasadą proporcjonalności uznać należy wskazanie, że podstawowym warunkiem stosowania środków zapobiegawczych jest dowodowe wykazanie, iż zachodzi duże prawdopodobieństwo popełnienia przez sprawcę zarzucanego mu przestępstwa. Pewne wątpliwości wywołuje natomiast sposób ujęcia tej przesłanki. Wykorzystane przez prawodawcę w art. 249 § 1 in fine sformułowanie, stanowi podstawę do prezentowania w praktyce stosunkowo rozpowszechnionego poglądu, iż w ramach prowadzonego przed sądem postępowania typu habes corpus, sąd nie jest zobowiązany ani uprawniony do badania poprawności przyjętej przez prokuratora kwalifikacji prawnej zarzucanego podejrzanemu czynu. Ten sposób wykładni przesłanki dowodowej oparty jest z jednej strony – jak można przypuszczać - na niejednoznacznym brzmieniu analizowanego przepisu, z drugiej na wynikającej z wyraźnie dostrzegalnego  w praktyce sądowej i prokuratorskiej przywiązania do zakorzenionej w regulacjach z okresu lat sześćdziesiątych ubiegłego stulecia wykładni, wedle której sąd nie jest uprawniony do dokonywanie korekty ani też oceny kwalifikacji prawnej czynu przyjętej przez prokuratora. Taki sposób interpretacji przepisu art. 249 § 1 in fine k.p.k. sprawia, iż w zasadzie w ramach postępowania w przedmiocie zastosowania tymczasowego aresztowania – bowiem w związku z tym szczególnym trybem aktualizuje się możliwość dokonania przez sąd oceny poprawności przyjętej przez prokuratora kwalifikacji prawnej już na etapie stosowania środka zapobiegawczego – oraz w ramach postępowania odwoławczego sądy nie przeprowadzają analizy dotyczącej kwalifikacji prawnej zarzucanego czynu. Na poziomie orzecznictwa sądów apelacyjnych już po zmianach systemowych dotyczących stosowania tymczasowego aresztowania wprowadzonych w 1996 r. koncepcja wypracowana w orzecznictwie SN w latach siedemdziesiątych przejawia się stanowiskiem, zgodnie z którym „orzekając co do tymczasowego aresztowania podejrzanego sąd nie bada trafności kwalifikacji prawnej zarzuconego czynu”, bowiem „nie jest rzeczą sądu orzekającego w przedmiocie tymczasowego aresztowania (w tym i o przedłużeniu go) badanie trafności kwalifikacji prawnej zarzuconego czynu, choćby ta budziła wątpliwości. Rzeczą sądu jest orzec co do czynu w granicach jego tożsamości, choć także przewidując ewentualnie grożącą karę, ta zaś wynika nie tyle z sankcji przepisu szczególnego, co z treści materialnej przestępstwa”. W konsekwencji w zakresie przesłanki dowodowej w orzecznictwie sądów powszechnych dominuje stanowisko wedle którego, sąd zobowiązany jest do zbadania, czy zarzucany czyn jest przestępstwem, jednak bez potrzeby badania trafności jego kwalifikacji prawnej. 
Przedstawione wyżej stanowisko jest powszechnie wykorzystywane w orzecznictwie sądów wszystkich szczebli, w którym rozstrzygnięcie w zakresie zarzutów dotyczących podstawy prawnokarnej kwalifikacji kwitowane jest ogólną i nieprecyzowaną bliżej formułą, iż nie jest zasadnym wdawać się w polemikę co do stawianych zarzutów, albowiem to stanowić będzie przedmiot postępowania głównego po wniesieniu aktu oskarżenia i w ramach postępowania incydentalnego ocena w tym zakresie jest zarówno przedwczesna, jak i formalnie niemożliwa. Brak kompetencji sądu do badania trafności i poprawności kwalifikacji prawnej czynu przyjętej przez oskarżyciela publicznego wywodzony jest przede wszystkim z tego, iż zarówno opis czynu, jak i jego kwalifikacja prawna zostały określone w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów, które pozostaje w wyłącznej kompetencji organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze. Ponieważ kwalifikacja prawna czynu stanowiącego podstawę wniosku o zastosowanie lub przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania zawarta jest w tym dokumencie, stąd też sąd nie jest uprawniony do dokonywania jakichkolwiek korekt w tym zakresie, nie może również badać trafności przyjętej przez oskarżyciela publicznego kwalifikacji. Ponadto wskazuje się, że brak możliwości badania zasadności kwalifikacji prawnej wynika także ze sposobu i zakresu ustalenia tzw. przesłanki dowodowej, która nie sprowadza się do przeprowadzenia pełnego postępowania dowodowego na kształt postępowania w ramach przewodu sądowego, lecz do uproszczonej procedury weryfikacyjnej. Wreszcie akcentuje się, że przedmiotem postępowania incydentalnego są wyłącznie kwestie procesowe związane z przesłankami stosowania środka zapobiegawczego, nie zaś ocena materialnoprawna, dodając, że ocena w zakresie dużego prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa ma charakter tymczasowy i oparta jest analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, pozbawionej waloru bezpośredniości i ograniczona jest dla potrzeb tymczasowego aresztowania, bez rozstrzygania o winie, która to ocena jest zarezerwowana dla treści orzeczenia kończącego postępowanie. 
W konsekwencji przywołanego stanowiska prezentowanego w orzecznictwie sądowym okazuje się, że w praktyce stosowania prawa, odwołując się do koncepcji wykładniczej wypracowanej w orzecznictwie SN w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, dokonano zasadniczej redukcji elementów podlegających ocenie sądu w zakresie tzw. ogólnej przesłanki tymczasowego aresztowania wskazując, iż przedmiotem oceny w zakresie „dużego prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa są jedynie przedstawione w opisie czynu okoliczności faktyczne, nie podlega natomiast ocenie kwalifikacja prawna, chociażby nawet budziła wątpliwości. Badaniu podlega to, czy zarzucony czyn ma cechy przestępstwa, nie bada się już jednak trafności kwalifikacji tego czynu jako konkretnego przestępstwa. Trudno oprzeć się wrażeniu, że dążąc do wyłączenia aspektów jurydycznych z zakresu kompetencji sądu rozpoznającego sprawę w przedmiocie tymczasowego aresztowania, tym samym wyeliminowano jeden z zasadniczych elementów wymaganej przez przepis art. 249 § 1 k.p.k. oceny. Jeżeli bowiem sąd nie jest uprawniony do badania zasadności czy też poprawności przyjętej kwalifikacji prawnej to tym samym trudno dociec, czego dotyczyć ma „duże prawdopodobieństwo”, skoro punktem odniesienia się nie są wskazane przez prokuratora znamiona przestępstwa. Nie sposób bowiem przyjąć, iżby ocena stopnia prawdopodobieństwa dotyczyć miała – jak wskazuje SA w Krakowie - „materialnej treści przestępstwa” nie powiązanej w jakikolwiek sposób z jego kwalifikacją prawną lub też odnosiła się do popełnienia przestępstwa w ogóle, jak zdawał się to sugerować Sąd Najwyższy w judykatach z lat siedemdziesiątych. Bez potrzeby przedstawiania szerszej analizy wydaje się nie budzić wątpliwości, że warunek dużego prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa przewidziany w art. 249 § 1 k.p.k. odnosi się do oceny zgodności zachowania zarzuconego z jurydyczną charakterystyką zawartą w konkretnym typie czynu zabronionego. Stwierdzenie, iż zarzucony czyn z dużym stopniem prawdopodobieństwa stanowi przestępstwo opierać się musi na ustaleniu, że z prawdopodobieństwem graniczącym z pewnością realizuje on znamiona czynu zabronionego wskazanego w podstawie kwalifikacji prawnej. Wskazany jako podstawa kwalifikacji typ czynu zabronionego stanowi w ramach postępowania w przedmiocie tymczasowego aresztowania ustawowy wzorzec oceny przesłanki dowodowej. Stwierdzenie prawdopodobieństwa nie odnosi się do popełnienia jakiegokolwiek przestępstwa, lecz popełnienia przez podejrzanego „zarzucanego mu przestępstwa”. Przeprowadzenie tej oceny jest zatem w sposób konieczny związane z analizą znamion wskazanego jako podstawa kwalifikacji prawnej typu czynu zabronionego oraz wstępnym stwierdzeniem, iż zostały one wypełnione przez zarzucony podejrzanemu czyn. Ocena prawdopodobieństwa dokonywana jest zatem w granicach tożsamości czynu i w granicach wskazanej kwalifikacji prawnej. Jeżeli trafne jest powszechnie prezentowane w piśmiennictwie i orzecznictwie stanowisko, wedle którego różnica między oceną dowodów przeprowadzaną w postępowaniu w przedmiocie tymczasowego aresztowania a oceną dowodów przeprowadzaną w ramach postępowania głównego sprowadza się do stopnia szczegółowości i kompleksowości analizy dowodów, a w konsekwencji do odmiennego stopnia pewności wynikających z niej ustaleń (rezultatu tej oceny), przyjmującego w przypadku postępowania incydentalnego postać uprawdopodobnienia, zaś w postępowaniu głównym pewności organu procesowego co do popełnienia przestępstwa, to w obu sytuacjach procesowych przedmiotem oceny muszą być te same elementy, a więc zarówno kwestia realizacji znamion typu przez czyn zarzucony podejrzanemu, jak i zagadnienie poprawności kwalifikacji prawnej. Ustalenie bowiem pierwszego ze wskazanych warunków, tj. wykazanie dużego prawdopodobieństwa, iż zarzucone zachowanie stanowi przestępstwo, nie jest możliwe bez oceny trafności zaproponowanej przez oskarżyciela publicznego kwalifikacji prawnej, tylko bowiem w ten sposób można stwierdzić, czy zachodzi prawdopodobieństwo popełnienia „zarzuconego przestępstwa”. Wszak stwierdzenie prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa to nic innego jak – uproszczony z uwagi na sposób prowadzenia w tym postępowaniu wartościowania dowodów – proces subsumcji. 
Jeżeli przedstawiony wyżej sposób interpretacji przesłanki dowodowej w zakresie uprawnienia i obowiązku sądu badania poprawności przyjętej kwalifikacji prawnej jest trafny, to jego konfrontacja z dominującym w orzecznictwie, dodajmy Sądów Apelacyjnych, sposobem jej rozumienia ujawnia daleko idącą rozbieżność. Już ta konstatacja wystarcza do twierdzenia, że w tym zakresie aktualizuje się jedna z wymienionych powyżej okoliczności uzasadniających analizę ewentualnej korekty ustawowego ujęcia, bowiem co do zasady poprawnie skonstruowany przepis, wyrażający wszystkie istotne z punktu widzenia podstaw stosowania środków zapobiegawczych elementy, interpretowany jest niewłaściwe, skutkując istotną redukcją okoliczności ustalanych i ocenianych w postępowaniu w przedmiocie zastosowania środka zapobiegawczego. Uprawnionym wydaje się twierdzenie, że w analizowanym przypadku mamy do czynienia z wadliwością praktyki stosowania prawa wynikającą z błędnej wykładni i niewłaściwego stosowania prawidłowo co do zasady skonstruowanego przepisu. Pozostaje przeto ustalić, czy dostrzeżone nieprawidłowości mogą zostać usunięte poprzez krytyczną analizę doktryny lub ingerencję wykładniczą Sądu Najwyższego. Sceptycznie postrzegać trzeba możliwości zmiany sposobu wykładni przez doktrynę prawa procesowego. Kwestia sygnalizowanej wadliwości stosowania art. 249 § 1 k.k. była już przedmiotem wypowiedzi, które nie spowodowały – co zresztą nie powinno dziwić – w zasadzie żadnej reakcji orzecznictwa. Konserwatyzm judykatury w tym zakresie jest zresztą z pewnego punktu widzenia w pełni zrozumiały. Przyjmowana powszechnie formuła wykładnicza oparta jest na wypowiedziach Sądu Najwyższego, co prawda wydanych na gruncie innej ustawy procesowej, odrębnie od obecnie obowiązującej regulującej zagadnienia związane ze stosowaniem środków zapobiegawczych, jednak do dzisiaj wyraźnie przez Sąd Najwyższy nieuznanych ze niewiążące lub nieaktualne na gruncie zmienionej regulacji procesowej. Brak modyfikacji stanowiska Sądu Najwyższego w tej kwestii wynika prawdopodobnie z faktu wyłączenia kognicji najwyższej instancji sądowej w sprawach incydentalnych, jednak niezależnie od tego praktyka przyjmowana przez sądy powszechne ma oparcie w judykatach SN. To zaś pozwala przy jednoznacznych ułatwienia w zakresie prowadzania postępowań incydentalnych przez sądy - wszak przyjmowany sposób rozumienia przesłanki dowodowej zwalnia organ sądowy od kłopotliwej i częstokroć pracochłonnej analizy poprawności kalifikacji prawnej - kontynuować przyjęty w chwili wejścia w życie kodyfikacji procesowej z 1997 r. sposób wykładni. Negatywny warunek postulatu modyfikacji ustawowego ujęcia omawianej przesłanki oparty na możliwości korekty błędnej praktyki wynikającej z niewłaściwej wykładni poprawnie skonstruowanego przepisu w wyniku krytycznej analizy doktrynalnej nie jest zatem w omawianym zakresie spełniony. Podobnie za mało prawdopodobne uznać należy dokonanie w tej materii istotnego, wręcz zasadniczego zwrotu przez orzecznictwo SN. Raz z tego względu, że sprawy dotyczące środków zapobiegawczych co do zasady nie trafiają na wokandę najwyższej instancji sądowej, dwa z tego powodu, że nawet pojawienie się wypowiedzi SN wskazującej na istnienie prawa i obowiązku dokonywania przez sądy oceny poprawności przyjętej przez prokuratora kwalifikacji przy powszechności uznawanej w tym opracowaniu za wadliwą praktyki nie jest w stanie doprowadzić do jej modyfikacji w istotnej skali w krótkim okresie czasu. Niezależnie od stanowiska SN wskazującego na ten obowiązek, istniałaby możliwość powoływania się na poglądy wcześniejsze, co – jak wynika z analizy praktyki orzeczniczej – stanowiłoby podstawę do kontynuacji starego modelu wykładniczego co najmniej przez część sądów. Tym samym także drugi z negatywnych warunków rozważania zmiany ustawowej nie występuje w omawianej kwestii. Pozwala to  przedstawić pod rozwagę propozycję zmodyfikowania ujęcia przesłanki dowodowej w art. 249 § 1 k.p.k. w sposób przesądzający jednoznacznie, że w ramach postępowania w przedmiocie zastosowania środka zapobiegawczego lub w trakcie procedury odwoławczej sąd lub inny organ jest zobowiązany do dokonania oceny poprawności przyjętej z podstawę prawnej oceny kwalifikacji oraz dokonania jej ewentualnej korekty, wyłącznie na potrzeby i w ramach postępowania incydentalnego, jeżeli ujawnią się okoliczności uzasadniające dokonanie takiego zabiegu. Z taką powinnością w sposób naturalny koresponduje ocena ewentualnej aktualizacji w konkretnych realiach procesowych jednej z negatywnych przesłanek stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego, określonych w art. 259 k.p.k.  Nie ma bowiem wątpliwości, że część wskazanych w art. 259 k.p.k. tzw. względnych negatywnych przesłanek stosowania tymczasowego aresztowania związana jest integralnie z przyjętą za podstawę zarzutu, a w konsekwencji podstawę oceny stopnia prawdopodobieństwa, kwalifikacją prawną. Wadliwie wykorzystany przez prokuratora jako podstawa kwalifikacji przepis dezaktualizować może automatycznie część z przesłanek negatywnych oraz rzutować na wykluczenie innych, podczas gdy prawidłowa kwalifikacja prowadzić będzie do dokładnie przeciwnych wniosków. Tym samym znaczenie właściwego sposobu interpretacji przesłanki dowodowej w zakresie powinności sądu rozważającego w szczególności kwestię zastosowania lub przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania trudno przecenić. Aktualna praktyka zdaje się przesłankę tę interpretować w sposób oczywiście nietrafny. Zarazem można zasadnie przypuszczać, że ta błędna formuła wykładnicza stanowi jedną z podstaw nadmiernie szerokiego i nieproporcjonalnego stosowania w polskiej praktyce izolacyjnego środka zapobiegawczego. Doprecyzowanie stosownych regulacji ustawowych i nałożenie na sąd oraz inne organy procesowe jednoznacznego obowiązku badania poprawności przyjętej przez prokuratora kwalifikacji prawnej praktykę tę może w pewnym co najmniej sensie zmienić. To zaś wydaje się, obok oczywistego elementu związanego z dążeniem do uzyskania stanu praktyki zgodnego z założeniami ustawowymi, najistotniejszym i zarazem najbardziej istotny powodem rozważenia możliwości proponowanej modyfikacji regulacji ustawowej. 
Z przedstawionym wyżej postulatem doprecyzowania regulacji odnoszącej się do podstawy kwalifikacji prawnej czynu w kontekście przesłanki dowodowej wiąże się druga kwestia dotycząca przesłanki ogólnej  stosowania środków zapobiegawczych. Mimo akcentowania przez prawodawcę, że stosowanie środków zapobiegawczych możliwe jest wyłącznie w celu zapewnienia prawidłowego toku postępowania a wyjątkowo w celu zapobiegnięcia popełnieniu nowego ciężkiego przestępstwa, w żadnym zakresie ustawodawca wyraźnie nie wskazuje na warunek proporcjonalności ewentualnego środka zapobiegawczego, a konkretnie wynikających z niego konsekwencji w sferze praw i wolności jednostki do zakładanych celów, jakie mają być zrealizowane poprzez jego stosowanie. Jakkolwiek w piśmiennictwie prezentowano próbę powiązania przepisów kodeksu postępowania karnego określających przesłanki ogólne stosowania środków zapobiegawczych oraz zabezpieczenia majątkowego w sposób uwzględniający w procesie wykładni regulację zawartą w art. 31 ust. 3 Konstytucji RP oraz konstruowania w ten sposób złożonej i niejednorodnej z punktu widzenia podstawy wykładni normy określającej zasady stosowania tych środków, to jednak – co starano się sygnalizować już powyżej w uwagach poświęconych problematyce katalogu środków zapobiegawczych oraz modyfikacji ustawowego statusu i charakteru zabezpieczenia majątkowego – taka koncepcja wykładnicza jest mocno uwikłana w przepisy ustawy zasadniczej, wymaga wyraźnego odwołania się do zasady bezpośredniości stosowania Konstytucji oraz przyjęcia założenia, że konstytucyjna zasada proporcjonalności jest elementem określającym nie tylko standard stanowienia prawa, lecz także jego wykładni i stosowania. Wszystko to sprawia, że ta koncepcja wykładnicza – jakkolwiek teoretycznie niezwykle interesującą – nie może zostać uznana za zdatny i zarazem skuteczny instrument zmiany dotychczasowego podejścia do wykładni przesłanek ogólnych stosowania środków zapobiegawczych przyjmowanej powszechnie w praktyce stosowania prawa. Przyjmując, że jedną z przyczyn nadmiernego – co najmniej w perspektywie orzecznictwa ETPC – zakresu stosowania środków zapobiegawczych, w tym w szczególności tymczasowego aresztowania – jest m. in. nieuwzględniane w procesie oceny podstaw jego wykorzystania w konkretnym przypadków elementów składających się na zasadę proporcjonalności, zwłaszcza zaś brak dostatecznie szczegółowego rozważania relacji wynikających z aplikacji środka zapobiegawczego konsekwencji do zamierzonego celu procesowego, jaki stosujący ten środek organ zamierza osiągnąć, dostrzec można zasadność a może wręcz konieczność uzupełnienia  regulacji ustawowej w sposób prowadzący do wprowadzenia do przepisu art. 249 k.p.k. – jako regulacji zawartej w odrębnym dodanym paragrafie lub w formie uzupełnienia treści § 1 tego przepisu – rozwiązania wyrażającego zasadę proporcjonalności. Chodzi tutaj o postulat jednoznacznego stwierdzenia prawodawcy, że środki zapobiegawcze stosować można jedynie wówczas, gdy ich konsekwencje pozostają we właściwej proporcji do zamierzonego celu, innymi słowy, że wykorzystanie instytucji uzasadniającej legalne wkroczenie w sferę praw i wolności jednostki, w sytuacji braku przełamania zasady domniemania niewinności, nie jest dopuszczalne wówczas, gdy zakładane cele jawią się jako zdecydowanie mniej istotne niż wynikające z ich aplikacji ograniczenia praw i wolności jednostki. Tego typu regulacja może mieć szczególne znaczenie w odniesieniu do izolacyjnego środka zapobiegawczego, w którym rozważenie wynikających z jego zastosowania konsekwencji w relacji do wartości i prawdopodobieństwa osiągnięcia założonego celu dla którego jest on aplikowany w praktyce stanowić może istotny czynnik ograniczający nadmierną w aktualnym stanie praktyki formułę stosowania tymczasowego aresztowania. Z oczywistych względów istnienie takiej regulacji służyłoby także ocenie zakresu i skali ingerencji w prawa i wolności jednostki w sytuacji stosowania środka zapobiegawczego, stanowiąc interesującą podstawę do ustalenia niezbędnego z punktu widzenia ochrony interesów procesowych zakresu i czas trwania ograniczenia konstytucyjnie chronionych prawa i wolności jednostki. Rozważając analizowaną kwestię można także poszukiwać rozwiązania swoiście kompromisowego, polegającego na wykorzystywaniu zasady proporcjonalności jedynie w zakresie oceny skali i rodzaju konsekwencji wynikających z zastosowania środka zapobiegawczego bez uzależnienia od odwołania się do tej zasady decyzji w przedmiocie wyboru środka. Rozwiązanie takie jawi się jako teoretycznie możliwe, trzeba jednak podkreślić, że związane jest ono z uprzednią pozytywną decyzją co do uzupełnienia ustawowej regulacji przesłanek stosowania środków zapobiegawczych o elementy charakterystyczne dla zasady proporcjonalności.  Przyjęcie takiego założenia sprawia z kolei, że  – w mojej subiektywnej ocenie – zdecydowanie bardziej interesujące byłoby wprowadzenie zasady proporcjonalności jako ogólnej przesłanki, uwzględnianej na każdym z  etapów wartościowania zagadnienia stosowania środka zapobiegawczego,  a więc odnoszącej się zarówno do kwestii wyboru rodzaju środka z uwagi na wynikające z niego konsekwencje, które musiałyby pozostawać w odpowiedniej proporcji do zakładanych celów, których realizacji  służyć ma w założeniu organów procesowych wykorzystanie danego instrumentu prawnego, jak i w zakresie ustalenia zarówno czasu trwania, oraz natężenia wynikających z aplikacji danego środka konsekwencji w sferze praw i wolności jednostki. 
Z proponowanym wyżej postulatem wprowadzenia do kodeksu postępowania karnego regulacji wyrażającej zasadę proporcjonalności łączy w sposób integralny kwestia konieczności ustalenia, że stosowanie danego środka w realiach konkretnej sprawy jest konieczne z punktu widzenia eliminacji lub ograniczenia zdiagnozowanych zagrożeń dla prawidłowego toku postępowania, zaś osiągnięcie celu w postaci zapewnienia prawidłowego toku postępowania niemożliwe bez wykorzystania jednego z przewidzianych w ustawie środków zapobiegawczych. W takim ujęciu wprowadzenie zasady proporcjonalności stanowiłoby jedną jeszcze wskazówkę ustawodawcy dotyczącą roli i znaczenia zasady minimalizacji, racjonalizującą proces stosowania po raz pierwszy środków zapobiegawczych, a także wpływającą na decyzje w przedmiocie przedłużenia stosowania danego środka na kolejny okres. Wzmacniałoby także gwarancje wynikające  zarówno z zasady minimalizacji, jak i regulacji ustawowych określających tzw. negatywne przesłanki stosowania środków zapobiegawczych. Wydaje się, że bez większych trudności zasadę proporcjonalności  postrzegać można jako instytucjonalne wzmocnienie elementów racjonalizujących i ograniczających do sytuacji niezbędnej konieczności procesowej stosowanie środków zapobiegawczych, zwiększającej także – wkomponowaną już dzisiaj, lecz jak się wydaje w niedostatecznym stopniu wykorzystywaną w praktyce stosowania prawa - zasadę minimalizacji a także zwiększenia elastyczności stosowania procesowych środków przymusu. Przejawem prognozowanego zwiększenia elastyczności stosowania środków zapobiegawczych powinno być także zwiększenie zakresu modyfikacji sposobu stosowania konkretnego środka zapobiegawczego do realiów danej sprawy, poprzez wyraźnie akcentowanie konieczności zmiany lub uchylenia środka także w wypadku, gdy jego dalsze stosowanie prowadziłoby do stanu nieproporcjonalności wynikających z jego użycia konsekwencji w relacji do możliwych  do osiągnięcia celów procesowych. Zdaje się także nie budzić wątpliwości, że taka regulacja – odnosząca się w przyjmowanym w tym miejscu założeniu – do wszystkich środków zapobiegawczych, służyłaby nie tylko racjonalizacji i ograniczeniu pozbawionych dostatecznych przesłanek wypadków stosowania na wyrost lub bez dostatecznego uwzględniania wszystkich niezbędnych okoliczności tymczasowego aresztowania, lecz także wszelkich pozostałych środków zapobiegawczych, pozostających dzisiaj w zakresie kompetencji prokuratora. Także bowiem w odniesieniu do tych środków ustawodawca przewiduje możliwość przeprowadzenia kontroli prawidłowości stosowania tych środków przez niezawisły i bezstronny sąd, zaś wymóg przedstawienia uzasadnienia, że zastosowanie konkretnego środka w konkretnej postaci i zakresie spełnia wymogi wynikające z zasady proporcjonalności stwarzałby dodatkowe przesłanki do oceny poprawności takiej decyzji. Wreszcie – co wydaje się równie istotne jak sygnalizowane wyżej elementy związane z zasadą minimalizacji i elastyczności – odwołanie się przez prawodawcę do zasady proporcjonalności wprost w regulacjach k.p.k. nie prowadziłoby do stworzenia sytuacji zagrożenia w zakresie ustawowo uregulowanych możliwości zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania poprzez legalną ingerencję w sferę praw i wolności jednostki. Dodając do regulacji zawartej w art. 249 k.p.k. przesłankę proporcjonalności w żadnym zakresie nie stwarza się podstawy do uznania, iż ustawodawca wskazuje na priorytet praw i wolności jednostki nad dobrem postępowania, pozostając w tym zakresie, podobnie jak dzieje się to w aktualnie obowiązującym stanie prawnym – neutralnym. Uzupełnienie regulacji ustawowej prowadziłoby jednak do istotnego z punktu widzenia zasady racjonalności doprecyzowania przesłanek stosowania środków zapobiegawczych w zakresie bezpośrednio powiązanym z celami procesowymi, których realizacji służyć ma ich aplikacja w konkretnym czasie i skali. Bez wątpienia takie rozwiązanie wiązałoby środki z celami przede wszystkim procesowymi, stwarzając możliwość wykorzystania także najbardziej dolegliwego z nich pod warunkiem jednak, iż jego zastosowanie służyłoby realizacji konkretnie wskazanego celu procesowego i pozostawało w odpowiedniej relacji do jego statusu i wartości. Bez wątpienia we wszystkich przypadkach, gdy z uwagi na ustalone zagrożenia dla prawidłowego toku postępowania istnieje w świetle aktualnej regulacji prawnej podstawa do stosowania środka zapobiegawczego, w tym także środka izolacyjnego, ocena sytuacji procesowej nie ulegałaby zmianie po wprowadzeniu sygnalizowanej w tym miejscu modyfikacji ustawowej. W tym zakresie nie ma przeto podstaw do obaw związanych z ewentualnym osłabieniem ochrony dobra jakim jest prawidłowy tok postępowania karnego poprzez wprowadzenie tej zmiany. Z drugiej jednak strony istnienie zasady proporcjonalności w kodeksie postępowania karnego powiązane z wymogiem bezwzględnego stosowania jej w każdym przypadku wykorzystywania procesowych środków przymusu mogłoby służyć eliminacji tych przypadków wykorzystywania tych instytucji prawnych, gdy realia procesowe nie uzasadniają albo w ogóle ingerencji w sferę praw i wolności jednostki, albo – i to wydaje się istotniejsze – nie uzasadniają ingerencji o takim charakterze i skali konsekwencji, np. wynikających z tymczasowego aresztowania. To zaś podobnie jak sygnalizowane wyżej zmiany związane z modyfikacją sposobu ujęcia przesłanki dowodowej w zakresie oceny poprawności przyjmowanej przez prokuratora kwalifikacji prawnej, stanowić mogłoby ważny instrument racjonalizacji stosowania środków zapobiegawczych, w tym przede wszystkim tymczasowego aresztowania.  
Poważnej analizy wymaga kształt tzw. przesłanek szczególnych, w tym zwłaszcza przewidzianej w art. 258 § 2 k.p.k. konstrukcji domniemania związanego z zagrożeniem surową karą. Treść tego przepisu daleka jest od jednoznaczności, zaś przyjmowane w praktyce sposoby jego wykładni w pewnym co najmniej zakresie  wywołują poważne wątpliwości. Mimo, iż normatywny status art. 258 § 2 k.p.k., charakter wyrażonych w nim przesłanek tymczasowego aresztowania, wreszcie sposób ich wykładni oraz określenia wynikających z decyzji prawodawcy warunków, jakie muszą zostać spełnione, by tymczasowe aresztowanie mogło opierać się w zakresie przesłanek szczególnych na konstrukcji wyrażonej w omawianym przepisie, stanowił przedmiot rozlicznych wypowiedzi przedstawicieli doktryny prawa procesowego, a także ognisko istotnych sporów dogmatycznych, zaś sam przepis art. 258 § 2 k.p.k. był podstawą dwóch, zasadniczo różniących się linii orzeczniczych Sądu Najwyższego, zmieniających się wraz  z upływem lat, to do dzisiaj konstrukcja ta nie jest bynajmniej rozumiana jednolicie, zaś w orzecznictwie sądów powszechnych niższego szczebla oraz sądów apelacyjnych cały czas funkcjonują obok siebie dwie, wzajemnie przeciwstawne metody jego wykładni. Konstrukcja ta bywa bowiem interpretowana  w ten sposób, że po pierwsze uznawana jest za tzw. samoistną szczególną przesłankę stosowania środków zapobiegawczych, alternatywną wobec przesłanek określonych w art. 258 § 1 k.p.k., po wtóre rozumiana nie tyle jako specyficzna wskazówka dowodowa, wrażająca domniemanie obawy bezprawnego oddziaływania na tok czynności dowodowych (matactwa) lub obawy ukrywania się albo ucieczki, wynikające z faktu istnienia realnego prawdopodobieństwa orzeczenia wobec podejrzanego surowej kary, co jako  przesłanka związana z abstrakcyjnie ujętą górną granicą ustawowego zagrożenia przewidzianego w typie przestępstwa, stanowiącym podstawę przyjętej przez prokuratora kwalifikacji prawnej. Obok tego ujęcia w orzecznictwie i piśmiennictwie odnaleźć można bez trudu stanowisko, wskazujące, że warunkiem odwołania się do art. 258 § 2 k.p.k. jako samoistnej przesłanki szczególnej tymczasowego aresztowania jest wykazanie w realiach konkretnej sprawy, że w świetle zabranego materiału dowodowego można zasadnie przyjąć, w charakterze prognozy, że podejrzanemu z wysokim stopniem prawdopodobieństwa wymierzona zostanie surowa kara. W konsekwencji, niezależnie od podejmowanych wielokrotnie w doktrynie i orzecznictwie Sądu Najwyższego prób ujednolicenia  sposobu wykładni art. 258 § 2 k.p.k. w praktyce stosowania prawa, cały czas funkcjonują w obrocie prawnym konkurencyjne i wykluczające się sposoby jego praktycznej aplikacji. Z niepokojem należy konstatować, że całkiem współczesne orzeczenia oparte są na takiej wykładni art. 258 § 2 k.p.k., wedle której wskazanie w podstawie kwalifikacji prawnej przepisu przewidującego ustawowe zagrożenie na poziomie co najmniej 8 lat pozbawienia wolności, oznacza automatyczną aktualizację szczególnej przesłanki tymczasowego aresztowania przy jednoczesnym zdezaktualizowaniu tzw. przesłanek negatywnych wymienionych w art. 259 k.p.k. Pomijając przedstawianie w tym miejscu argumentów uzasadniających krytyczną cenę takiego sposobu wykładni przepisu art. 258 § 2 k.p.k. trzeba konstatować, że zmiana podejścia do tej regulacji wymaga ingerencji ustawodawcy.  Konieczność ingerencji prawodawcy uzasadnia przede wszystkim niejednolitość orzecznictwa w zakresie rozumienia treści przesłanek wyrażonych w art. 258 § 2 k.p.k., oraz częściowa co najmniej bezskuteczność zmiany linii orzeczniczej Sądu Najwyższego. Nota bene sygnalizowana wyżej radykalna zmiana sposobu wykładni art. 258 § 2 k.p.k. w orzecznictwie najwyższej instancji sądowej stanowi sama w sobie wystarczający dowód wadliwości ujęcia tego przepisu, której konsekwencją jest daleko idąca niejednoznaczność treściowa umożliwiająca różnorodne, wykluczające się sposoby jego wykładni. Z uwagi na charakter instytucji tymczasowego aresztowania oraz konsekwencje wynikające z rozbieżnych modeli wykładniczych, rzutujących wprost na zakres podstaw tymczasowego aresztowania (zdecydowanie szerszych przy ujęciu wskazującym, iż wystarczającą przesłanką jest przedstawienie zarzutu popełnienia zbrodni lub występku zagrożonego karą co najmniej 8 lat pozbawienia wolności, wyraźnie węższych w razie przyjęcia, iż dla aktualizacji przesłanki z art. 258 § 2 k.p.k. konieczne jest dokonanie prognozy wymiaru kary w ocenianym, jednostkowym przypadku) kwestia uporządkowania statusu przesłanek wymienionych w art. 258 § 2 k.p.k., czy szerzej statusu i funkcji tego przepisu w kontekście regulacji zawartej w art. 258 § 1 k.p.k. jawi się jako niezwykle istotna. Nie dostrzegając skutecznej możliwości wyjaśnienia rozbieżności związanych z konstrukcją przewidzianą w art. 258 § 2 k.p.k. oraz uporządkowania sposobu stosowania tego przepisu w praktyce poprzez kształtujące praktykę sądów niższych instancji orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz krytyczne wypowiedzi doktryny prawa procesowego, uzasadnionym wydaje się rozważenie postulatu jego modyfikacji. 
W odniesieniu do analizowanego przypadku aktualizują się obie, wskazane powyżej przesłanki zmiany ustawodawcze: wadliwość konstrukcyjna oraz wadliwość wykładni w praktyce stosowania prawa. W odniesieniu do tego elementu ustawowej regulacji podstaw stosowania środków zapobiegawczych możliwe jest rozważenie dwóch koncepcji. 
Pierwsza ma charakter radykalny i sprowadza się do eliminacji tego rozwiązania z systemu prawa. Skoro bowiem prawodawca określił w art. 258 § 1 k.p.k. dwie szczególne przesłanki stosowania środków zapobiegawczych, których aktualizacja uzasadnia ich zastosowanie, zaś z uwagi na konsekwencje wynikające z aplikacji środków zapobiegawczych konieczne jest w każdym przypadku wykazanie, iż są one konieczne i niezbędne dla zapewnienia prawidłowego toku postępowania przy jednoczesnym wykluczeniu możliwości zagwarantowania należytego toku w inny sposób, to można twierdzić, iż nie jest ani niezbędnym, ani przydatnym pozostawianie w ustawie procesowej konstrukcji wyrażającej domniemanie prowadzące do stosowania tymczasowego aresztowania bez wykazania we właściwy sposób spełnienia jednej z przesłanek wskazanych w art. 258 § 1 k.p.k. Twierdzenie to zyskuje dodatkowo na wadze i znaczeniu w razie przyjęcia, że praktyka stosowania środków zapobiegawczych, w tym w szczególności tymczasowego aresztowania, w pewnym co najmniej zakresie jest wadliwa, co objawia się nadmierną ilością przypadków  wykorzystywania izolacyjnego środka zapobiegawczego, w sytuacjach, gdy odwołanie się do tak radykalnego wkroczenia w sferę praw i wolności jednostki nie jest uzasadnione sytuacją procesową. Wydaje się, że wywołujący zastrzeżenia, nadmierny, nieproporcjonalny i nieuzasadniony sposób stosowania tymczasowego aresztowania, związany jest właśnie z niewłaściwym wykorzystywaniem w praktyce konstrukcji przewidzianej w art. 258 § 2 k.p.k. Przepis ten stanowi bowiem niezwykle uproszczoną, niewymagająca w zasadzie poważniejszej analizy, opartą na konstrukcji abstrakcyjnie ujętego ustawowego zagrożenia, formułę ustalenia aktualizacji szczególnej przesłanki tymczasowego aresztowania. Tym bardziej niebezpieczną w analizowanym ujęciu wykładniczym, że co do zasady łączącą się z odrzuceniem przez sądy nie tylko obowiązku, lecz także możliwości kontrolowania poprawności przyjętej przez prokuratora kwalifikacji prawnej. Przy takim modelu wykładniczym, podkreślmy raz jeszcze, wcale nie historycznym, lecz znajdującym odzwierciedlenie w całkiem współczesnej praktyce orzeczniczej, niezwykle łatwo o pomyłki lub instrumentalne, a zarazem „bezrefleksyjne” stosowanie tymczasowego aresztowania, oparte na powieleniu stanowiska przedstawionego przez prokuratora, które poprzez konstrukcję zarzutu przesądza o tymczasowym aresztowaniu.  Dodać w tym miejscu trzeba, że ustawowa regulacji przesłanki szczególnej przewidzianej w aktualnym stanie prawnym w art. 258 § 2 k.p.k. nie była przewidziana w k.p.k. z 1928 roku, zaś wprowadzono ją po raz pierwszy do polskiego porządku prawnego aktem nowelizującym ustawę procesową z 1949 roku. Postrzeganie charakteru zarzucanego domniemanemu sprawcy przestępstwa, wysokości górnej granicy ustawowego zagrożenia, czy prognozy dotyczącej rozmiaru kary, jaka może zostać orzeczona w wyroku kończącym postępowanie, jako samoistnej przesłanki szczególnej uzasadniającej stosowanie tymczasowego aresztowania genetycznie tkwi w ustawodawstwie końca lat czterdziestych oraz lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia. To wprowadzone wówczas rozwiązania stanowiły podstawę modyfikacji ustawowych przesłanek stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego, kształtując określony sposób postrzegania warunków procesowej izolacji, a także tworząc zręby paradygmatu wykładniczego, którego reperkusje oraz konsekwencje odnaleźć można w całkiem współczesnych judykatach. To genetyczne uwarunkowanie rzutuje na sposób wykładni omawianego przepisu sprawia, iż z natury konserwatywne orzecznictwo sądowe, niezwykle powoli zmienia wypracowane niegdyś formuły wykładni tej szczególnej przesłanki. Zmiana podejścia, jeżeli tylko ktoś uzna ją za zasadną lub wręcz pożądaną,  wymaga modyfikacji ujęcia ustawowego, jeżeli zaś wykluczy się zasadność i konieczność istnienia dodatkowej samoistnej przesłanki tymczasowego aresztowania, uzupełniającej regulację zawartą w art. 258 § 1 k.p.k., to twierdzenie takie prowadzi w prostej już linii do postulatu wyrugowania z systemu omawianego przepisu. Trzeba jednak pamiętać, że  rozwiązanie to ma radykalny charakter, w pewnym też sensie podważa jedno z założeń kodyfikacji procesowej z 1997 r., która już we wczesnych wersjach projektu nowego kodeksu postępowania karnego zawierała odpowiednik dzisiejszego art. 258 § 2 k.p.k. Wszak dokonana w 1995 roku nowelizacja k.p.k. z 1969 r. wprowadzająca odpowiednik art. 258 § 2 k.p.k. oparta była na przepisie zamieszczonym w jednej z wersji projektu kodeksu postępowania karnego przygotowanej przez Komisję ds. Reformy Prawa Karnego działającą przy Ministrze Sprawiedliwości RP. Wszystko to sprawia, iż do propozycji usunięcia przepisu art. 258 § 2 k.p.k. z systemu obowiązującego prawa podchodzić należy z dużą ostrożnością, rozważając szczegółowo argumenty przemawiające zarówno za takim rozwiązaniem, jak i te, które podnoszone są przez zwolenników tej regulacji. Zatem nie tracąc z pola widzenia wskazanych wyżej wadliwości konstrukcyjnych oraz tego, że przepis art. 258 § 2 k.p.k. postrzegany jest jako systemowo niespójny, oparty na presumpcji winy i orzeczenia o karze, w pewnym sensie kolidującym z zasadami współczesnego procesu karnego, trzeba również pamiętać, że rozwiązanie to, odpowiednio oczywiście ukształtowane i interpretowane oraz stosowane w praktyce nie jest postrzegane jako naruszającej standard wynikający z EKPC oraz przez praktyków, w tym zarówno sędziów jak i prokuratorów, oraz wielu przedstawicieli doktryny prawa procesowego uznawane za pożyteczne. 
Drugie z możliwych rozwiązań sprowadza się do modyfikacji treści art. 258 § 2 k.p.k. w sposób prowadzący do jednoznacznego określenia charakteru wyrażonej w nim normy. Przyjmując, że zasadniczym elementem regulacji wyrażonej w omawianym przepisie jest konstrukcja domniemania zagrożenia bezprawnym oddziaływaniem na tok prowadzonego postępowania ze względu na zagrożenie surową karą, można rozważać przekształcenie omawianego przepisu w ten sposób, iż wyrażona w nim konstrukcja domniemania odnosiłaby się do jednej z przewidzianych w art. 258 § 1 k.p.k. szczególnych przesłanek tymczasowego aresztowania, stwarzając określone ułatwienia dowodowe w zakresie ustalenia aktualizacji jednej lub łącznie obu tych przesłanek w realiach konkretnej sprawy. Na taki sposób ujęcia konstrukcji domniemania związanego z zagrożeniem surową karą zwracano uwagę już wcześniej w piśmiennictwie procesowym, sygnalizując, że w każdym przypadku wykorzystywania konstrukcji przewidzianej w art. 258 § 2 k.p.k. należy rozważyć, czy mimo grożącej podejrzanemu surowej kary w konkretnym jednostkowym przypadku, w oparciu o poczynione w sprawie ustalenia dowodowe oraz ustalenia dotyczące wszelkich innych okoliczności mających znaczenie dla oceny ewentualnych zagrożeń dla prawidłowego toku postępowania, występuje po stronie podejrzanego obawa bezprawnego wpływania na tok procesu lub uchylenia Sikę od wymiaru sprawiedliwości. W tym ujęciu istotne jest to, że realna obawa orzeczenia surowej kary lub jej orzeczenie na poziomie przekraczającym określony próg przez sąd I instancji stanowiłyby jedną z podstaw stwierdzenia, iż w konkretnych realiach procesowych zachodzi uzasadniona obawa matactwa lub innego bezprawnego oddziaływania na tok procesu albo obawa ucieczki lub ukrywania się podejrzanego. Oznaczałoby to jednak, że opierając się na wyrażonej w art. 258 § 2 k.p.k. konstrukcji procesowego domniemania sąd w każdym przypadku byłby jednak zobowiązany wykazać związki wyrażonych w nim przesłanek z realnym zagrożeniem dla prawidłowego toku procesu. Przy takiej konstrukcji możliwe byłoby przeprowadzenie przeciwdowodu wskazującego, iż w konkretnym przypadku nie istnieją podstawy by przyjąć istnienie realnej obawy bezprawnego wpływu na tok procesu, mimo spełnienia przesłanek wskazanych w art. 258 § 2 k.p.k. Brak takiego realnego zagrożenia może wynikać np. ze świadomości podejrzanego podstaw do nadzwyczajnego złagodzenia kary lub występowania innych okoliczności pozwalających prognozować, iż w prawomocnym orzeczeniu nie zostanie wymierzona kara bezwzględnego pozbawienia wolności, lub z innych okoliczności wskazujących, że mimo realnej prognozy orzeczenia surowej kary nie ma podstaw by przyjmować istnienie prawdopodobieństwa bezprawnego oddziaływania na tok prowadzonego postępowania, np. z uwagi na zgromadzenie w całości materiału dowodowego, co w zasadzie wyklucza tzw. obawę matactwa oraz brak podstaw do przyjęcia, że zachodzi obawa ukrywania się lub ucieczki podejrzanego. Powiązanie domniemania wyrażanego przez art. 258 § 2 k.p.k. z istnieniem obawy bezprawnego wpływu na tok postępowania, poprzez jedną z form zachowania określonych w art. 258 § 1 k.p.k., oznaczałoby, iż wykorzystanie tego przepisu zawsze łączy  się z ustaleniem jednej z przesłanek wymienionych w art. 258 § 1 k.p.k., o tyle odmiennie postrzeganych, że opartych na konstrukcji ustawowego domniemania. Wymagającej jednak wskazania w każdym przypadku, jakiego typu zagrożenie dla prawidłowego toku procesu wiąże się, a raczej wynika, z zagrożenia surową karą. Prowadziłoby to do zmiany sposobu podejścia do omawianego przepisu w praktyce stosowania prawa i ograniczenia stosowania tymczasowego aresztowania w sytuacjach, gdy co prawda podejrzanemu zarzucono popełnienie przestępstwa zagrożonego w górnej granicy karą pozbawienia wolności co najmniej 8 lat, jednak mimo tak skonstruowanego zarzutu nie zachodzi żadna realna obawa bezprawnego utrudniania postępowania. Przypadki takie bynajmniej nie całkowicie wyjątkowe, na gruncie obecnej redakcji art. 258 § 2 k.p.k. traktowane są jako sytuacje uzasadniające stosowanie izolacyjnego środka zapobiegawczego, z uwagi na brak podstaw do poczynienia przeciwnych do wynikających z formalnie ujętej konstrukcji domniemania ustaleń. 
Trzeba zaznaczyć, że kwestia modyfikacji art. 258 § 2 k.p.k. stanowiła już przedmiot inicjatywy ustawodawczej, w której zamieszczono propozycję zmiany treści tego przepisu w ten sposób, że ograniczano zakres jego zastosowania do sytuacji przedstawienia zarzutu popełnienia zbrodni. Tym samym podejmowano próbę ograniczenia zakresu zastosowania przepisu art. 258 § 2 k.p.k. wyłącznie do kategorii najcięższych przestępstw. Pomijając przedstawianie w tym miejscu szerszej analizy tak zaprojektowanych zmian ustawodawczych, wskazać jednak trzeba, że jeżeli w ogóle ustawodawca posługuje się tego typu konstrukcją, to trudno zasadnie twierdzić, iż może ona mieć realne znaczenie jedynie w przypadku zbrodni. W istocie, jeżeli rozważa się uproszczenia dowodowe w zakresie ustalania szczególnych przesłanek tymczasowego aresztowania i wiąże się je z przewidywanymi konsekwencjami wynikającymi z ostatecznego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie, to należy je łączyć z konkretnymi prognozami np. wymiaru kary, nie zaś z charakterem zarzucanego podejrzanemu przestępstwa. Takie konsekwencje wynikać mogą przecież nie tylko z przypisania zbrodni, lecz także występku. Zarazem nie wydaje się zasadnym opieranie na generalno-abstrakcyjnym założeniu, iż każda prognoza wymiaru kary surowej przesądza o realnym zagrożeniu dla prawidłowego toku postępowania. Raczej istnienie takiej prognozy może sygnalizować tendencje do podejmowania prób bezprawnego wpływu na tok postępowania, które trzeba jednak po pierwsze skonkretyzować, a więc wskazać, jakiego typu zagrożenia jawią się jako istotne lub też prawdopodobne w realiach konkretnej sprawy, po wtóre zaś stworzyć możliwość przeprowadzenia sygnalizowanego już powyżej przeciwdowodu, pozwalającego ustalić, że mimo realnego prawdopodobieństwa wymierzenia surowej kary akurat w tym przypadku obawy co do bezprawnego oddziaływania na tok procesu w żadnej z wymienionych w art. 258 § 1 k.p.k. form nie są zasadne. W takim zaś przypadku jest zupełnie oczywiste, że zapewnienie prawidłowego toku postępowania nie wymaga stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego. Zasadnym wydaje się przeto przeprowadzenie takiej rekonstrukcji przepisu art. 258 § 2 k.p.k., by po pierwsze sąd zobowiązany był do poczynienia stosownych ustaleń co do potencjalnego zagrożenia dla prawidłowego toku procesu, zaś w sytuacji, gdy np. z inicjatywy dowodowej podejrzanego zostanie wykazane, iż mimo odpowiednio wysokiego ustawowego zagrożenia zarzucanego podejrzanemu przestępstwa oraz prognozy co do wymiaru kary w przyszłości nie istnieją żadne zagrożenia dla prawidłowego toku postępowania, wskazanie wyraźnej ustawowej podstawy do odmowy zastosowania środka zapobiegawczego. 
Z punktu widzenia tzw. szczególnych przesłanek tymczasowego aresztowania warto odnieść się także do konstrukcji wyrażonej w art. 258 § 3 k.p.k. W odniesieniu do tej konstrukcji trafne wydają się te postulaty przedstawicieli doktryny prawa procesowego, które wskazują na zasadność eliminacji omawianej konstrukcji z systemu prawa. Jakkolwiek praktycznie znacznie przepisu art. 258 § 3 k.p.k. nie wydaje się nadmierne, to jednak względy czystości konstrukcyjnej oraz charakter środków zapobiegawczych, w tym przede wszystkim cele, jakich realizacji ma służyć ich aplikacja w konkretnym przypadku, wskazują, że pominięcie tej przesłanki nie spowoduje negatywnych konsekwencji w zakresie ograniczenia lub osłabienia procesowej funkcji środków zapobiegawczych. 
Ad. C) Elementy regulacji gwarancyjnej związane z procesowymi środkami przymus, w tym w szczególności środkami zapobiegawczymi. 
Kwestia adekwatności regulacji ustawowej w zakresie elementów gwarancyjnych od kilku lat stanowi przedmiot stale prowadzonej, z różnym oczywiście natężeniem, debaty w doktrynie prawa procesowego. W ostatnim okresie stała się także przedmiotem wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego, wreszcie przedstawianych propozycji zmian legislacyjnych oraz wprowadzonych już do kodeksu postępowania karnego zmian. Z gwarancyjnego punktu widzenia obszarem szczególnego zainteresowania są trzy kwestie: po pierwsze problematyka ustawowych gwarancji w zakresie dostępu do akt sprawy, w szczególności w postępowaniach typu habeas corpus; po wtóre zagadnienie organów właściwych do stosowania nieizolacyjnych środków  zapobiegawczych, po trzecie kwestia właściwości sądu w postępowaniu w przedmiocie tymczasowego aresztowania. Niejako na marginesie wskazanych problemów w piśmiennictwie sygnalizuje się także zagadnienie ograniczenia czasowego możliwości stosowania środków zapobiegawczych na etapie postępowania przygotowawczego, w szczególności zaś tymczasowego aresztowania, poprzez wprowadzenie wzorem ustawodawstw niektórych państw obcych, sztywnych ograniczeń czasowych, po przekroczeniu których dalsze stosowania danego rodzaju środka zapobiegawczego na określonym etapie postępowania nie byłoby co do zasady lub w ogóle możliwe. 
Zagadnienie dostępu do akt sprawy w postępowaniu w przedmiocie tymczasowego aresztowania ma w polskim piśmiennictwie stosunkowo długą historię, bowiem pierwsze sugestie dotyczące konieczności zapewnienia podejrzanemu i jego obrońcy dostępu do tej części akt postępowania, która zawiera dowody wskazywane we wniosku o zastosowanie lub przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania w celu zapewnienia zgodności polskiego ustawodawstwa ze standardem minimalnym wynikającym z orzecznictwa ETPC przedstawione zostały w polskim piśmiennictwie ponad 7 lat temu. Od tego czasu nieprzerwanie, z mniejszą lub większą intensywnością, zagadnienie odpowiedniej zmiany powszechnie przyjmowanej w orzecznictwie sądowym praktyki interpretacji art. 156 § 5 k.p.k. lub tez postulaty modyfikacji ustawowej regulacji dotyczącej zasad dostępu do akt sprawy w postępowania typu habeas corpus stale przewijały się przez polskie piśmiennictwo karnistyczne. Trzeba ze smutkiem zaznaczyć, że poza sferą czysto teoretyczną, publikowane opracowania nie spotkały się w zasadzie z żadną reakcją ze strony orzecznictwa. Przyjmowana powszechnie formuła uzależniająca dostęp do akt sprawy od zgody prowadzącego postępowanie przygotowawcze i występującego z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania prokuratora, uznająca za dopuszczalną całkowitą odmowę dostępu do akt, z jednym wyjątkiem, dominowała w praktyce stosowania prawa do czasu wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku z dnia 3 czerwca 2008 r., w którym stwierdzono, że niezgodna z wzorcem konstytucyjnym jest taka wykładnia art. 156 § 5 k.p.k., która umożliwia odmowę dostępu do tej części akt sprawy, która zawiera materiały wskazane we wniosku prokuratora jako uzasadnienie spełnienia przesłanek przesądzających o konieczności tymczasowego aresztowania. Wbrew oczekiwaniom, wyrażanym przynajmniej przez część przedstawicieli doktryny i praktyki stosowania prawa, także po wyroku Trybunału Konstytucyjnego nie doszło bynajmniej nie tylko do istotnej, zmiany podejścia do art. 156 § 5 k.p.k., lecz w zasadzie jakiejkolwiek modyfikacji przyjmowanych w praktyce w okresie poprzedzającym wydanie wyroku zakresowego sposobów wykładni i zastosowania tego przepisu. Przez kilka miesięcy organy odpowiedzialne za opracowanie propozycji modyfikacji stanowiącego przedmiot wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego przepisu w kierunku zapewnienia zgodności kodeksu postępowania karnego z wzorcem konstytucyjnym nie podejmowały dostatecznie intensywnych prac zmierzających do sfinalizowania sygnalizowanej w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego modyfikacji. Dopiero inicjatywa Senatu RP doprowadziła do uruchomienia procesu zakończonego przyjęciem rozwiązania zawartego w aktualnie obowiązującym k.p.k. w art. 156 § 5a.  Pierwotnie pomyślana jako ustawowa  realizacja wskazanego w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, wzorowanego na standardzie dekodowanym z orzecznictwa ETPC, modelu dostępu do akt sprawy w postępowaniach typu habeas corpus, została w istotnym zakresie zmodyfikowana w trakcie prac parlamentarnych, tak, iż ostateczny rezultat procesu legislacyjnego trudno uznać za dzieło spełniające wynikające z powoływanego powyżej judykatu TK wymagania. Przepis art. 156 § 5a k.p.k., co prawda wprowadza zasadę jawności dla podejrzanego i jego obrońcy tej części akt, w której zawarte są dowody wskazane we wniosku prokuratora oraz materiałów nie wskazanych we wniosku, lecz wykorzystanych przez sąd  jako podstawa rozstrzygnięcia w przedmiocie tymczasowego aresztowania, zawiera jednak szeroko zakreślone wyjątki, umożliwiające prokuratorowi odmowę wyrażenia zgody na udostępnienie akt w całości, czyniąc właśnie prokuratora podmiotem podejmującym w tym zakresie wiążącą, także sąd rozpoznający wniosek w przedmiocie tymczasowego aresztowania, decyzję. Zawarte w art. 156 § 5a k.p.k. przesłanki określone zostały w taki sposób, iż z jednej strony powielają te, które w innym przepisie zostały przez ustawodawcę wskazane jako podstawa tymczasowego aresztowania, z drugiej zaś poprzez opartą o konstrukcję klauzuli generalnej przesłankę dopełniająca, w istocie umożliwiają arbitralne rozstrzygnięcie organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze o odmowie dostępu do akt sprawy. Trudno nie zauważyć, że regulacja, której podstawowym celem miało być wypełnienie obowiązku zagwarantowania dostępu do akt, ostatecznie skonstruowana została w sposób, który przy pewnej wykładni prowadzi do zgoła przeciwnego wniosku, stanowiąc podstawę konserwowania – tym razem już w oparciu o wyraźną regulację ustawową – praktyki nieudostępniania akt sprawy. 
Spoglądając na stanowiącą przedmiot prowadzonej w tym miejscu analizy regulację zawartą w art. 156 § 5a k.p.k. stwierdzić należy, że nie spełnia ona przyjętego za orzecznictwem ETPC przez Trybunał Konstytucyjny standardu rzetelnego postępowania w przedmiocie zastosowania lub przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania. 
Z punktu widzenia przyjętej w art. 156 § 5a k.p.k. możliwości wyłączenia w całości prawa do zapoznania się z istotną z punktu widzenia decyzji o tymczasowym aresztowaniu częścią akt sprawy wskazać należy, że rozwiązanie to pozostaje w sprzeczności z wypracowanymi w orzecznictwie ETPC oraz recypowanymi przez Trybunał Konstytucyjny regułami rzetelnego procesu. Trzeba przypomnieć, że ETPC przyjmuje w swoim orzecznictwie konsekwentnie zasadę, wedle której ochrona dobra postępowania oraz innych wartości, które mogą być zagrożone w związku z ujawnieniem materiałów dowodowych zgromadzonych w trakcie trwającego postępowania przygotowawczego, nie może uzasadniać całkowitego wyłączenia prawa podejrzanego do zaznajomienia się w ramach postępowania typu habeas corpus z tą częścią akt sprawy, która zawiera dowody istotne z punktu widzenia decyzji co do tymczasowego aresztowania.  Żadne z publikowanych orzeczeń, uwzględniając także wyrok w sprawie Jasper przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, nie zawiera stwierdzenia, iż zgodne z EKPC jest takie postępowanie, w którym tajne pozostają wszystkie materiały wskazane we wniosku prokuratora. Ponieważ stanowisko ETPC zostało w wyroku TK z dnia 3 czerwca 2008 r. w całości recypowane do standardu konstytucyjnego stwierdzić należy, iż takie rozwiązanie nie jest również zgodne z polskim wzorcem konstytucyjnym. Pozwala to konstatować, że dekodowany z orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego oraz ETPC standard rzetelnego procesu wyklucza możliwość takiego ukształtowania rozwiązań ustawowych, które stwarzają podstawę utajnienia całości akt sprawy w ramach postępowania w przedmiocie tymczasowego aresztowania. W tym też sensie jednym z elementów standardu rzetelnego procesu jest takie ukształtowanie regulacji ustawowej, by gwarantowała podejrzanemu dostęp co najmniej do części akt sprawy zawierających dowody istotne z punktu widzenia tymczasowego aresztowania. Twierdzenie to nie oznacza oczywiście, iż koniecznie rozumieć należy przez to dostęp do wszystkich materiałów zgromadzonych w tej części akt, która zawiera dowody wskazane we wniosku prokuratora. Jakkolwiek stanowisko takie przedstawione zostało w wyroku TK z dnia 3 czerwca 2008 r., to jednak nie sposób nie dostrzec, iż w tym judykacie nie podjęto analizy wyjątkowo skomplikowanego problemu dowodów uzyskanych w związku z przesłuchaniem świadka koronnego, świadka incognito oraz tych, które objęte zostały klauzulą tajności jako tajemnica państwowa. Wskazane wyliczenie dowodów o szczególnym statusie nie jest z pewnością kompletne, obrazuje jednak swoiste trudności, jakie mogą się ujawnić przy realizacji tak zakreślonego prawa. Bez wątpienia tego typu materiały wymagają szczególnej regulacji, w tym także takiej, która może prowadzić do ograniczenia prawa dostępu do tej części akt z uwagi na ochronę dobra wymiaru sprawiedliwości lub innych wartości. Nie zmienia to jednak niczego co do zasadniczego twierdzenia, iż nie odpowiada standardowi rzetelnego procesu rozwiązanie, które umożliwia pozostawienie niejawnymi na etapie postępowania w przedmiocie tymczasowego aresztowania całości przesłanych wraz z wnioskiem akt sprawy. W tym też sensie trudno uznać regulację zawartą w art. 156 § 5a k.p.k. za odpowiadającą koncepcji rzetelnego procesu karnego. 
Wątpliwości co do zgodności z standardem konstytucyjnym wywołuje także przyznanie na mocy art. 156 § 5a k.p.k. prokuratorowi prawa do podejmowania wiążącej decyzji w przedmiocie dostępu do akt sprawy. Zagadnienie organu właściwego, jakkolwiek nie sygnalizowane w wyroku TK z dnia 3 czerwca 2008 r., było jednak przedmiotem szerokich rozważań tego organu w związku z procedurą uchylenia immunitetu sędziowskiego. Pomijając przedstawianie w tym miejscu szerszego uzasadnienia otwierającego drogę do wykorzystania zarysowanego w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 listopada 2007 r. standardu konstytucyjnego w zakresie organu kompetentnego do podejmowania decyzji w przedmiocie odmowy dostępu do akt sprawy, podnieść wystarczy, że - z uwagi na status postępowania incydentalnego w przedmiocie tymczasowego aresztowania oraz rolę sądu w tym postępowaniu - w ramach postępowania incydentalnego sąd działa - jako ujął to Trybunał Konstytucyjny - „jako sąd”, korzystając ze wszystkich atrybutów tego organu, tj. niezawisłości, niezależności i bezstronności. Taka jest zresztą istota tego postępowania. Postępowanie prowadzone przed sądem nie ma z oczywistych powodów inkwizycyjnego charakteru, zaś zarówno prokurator, jak i podejrzany, działają w nim na prawach stron. Z mocy Konstytucji sąd jest niezwiązany w swej działalności orzeczniczej przez inne władze. Nie jest przeto dopuszczalne takie ukształtowanie postępowania przed sądem w przedmiocie tymczasowego aresztowania, by jakikolwiek podmiot, w tym w szczególności działający na prawach strony postępowania, ogrywał wiodącą rolę, sprowadzającą się do podejmowania decyzji wiążących sąd oraz czyniący sąd ich egzekutorem. Nie znajdując argumentów pozwalających zakwestionować przedstawione wyżej twierdzenia, przyjąć należy, iż standard konstytucyjny określony przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 27 listopada 2007 r. odnosi się do postępowania w przedmiocie tymczasowego aresztowania. To zaś, przy uwzględnieniu elementów związanych z pozycją i rolą sądu jako wyznaczników standardu rzetelnego procesu pozwala konstatować, iż nie mieści się w tym standardzie rozwiązanie ustawowe przyznające prokuratorowi uprawnienie do podejmowania wiążącej sąd decyzji o odmowie zgody na udostępnienie tej części akt, które zawierają dowody wskazane we wniosku prokuratora o zastosowanie lub przedłużenie tymczasowego aresztowania. Ukształtowanie w art. 156 § 5a k.p.k. zasad dostępu do akt sprawy w części zawierającej dowody wskazane we winsoku prokuratora o zastosowanie lub przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania narusza standard rzetelnego procesu. 
Wadliwe wskazanie w przepisie art. 156 § 5a k.p.k. organu uprawnionego do decydowania o odmowie wyrażenia zgody na udostępnienie akt zawierających dowody wskazane we wniosku prokuratora skutkuje wadliwością organu uprawnionego do kontroli instancyjnej decyzji podejmowanej w tej kwestii. Jakkolwiek przyjęte w art. 156 § 5a k.p.k. rozwiązanie dalekie jest od precyzji - w przepisie tym nie określa się bowiem ani formy „odmowy zgody na udostępnienie tej części akt”, ani też zagadnień związanych z procedurą odwoławczą – to uwzględnienie kontekstu regulacji zawartej w omawianym przepisie zdaje się przemawiać za stosowaniem w tym przypadku konstrukcji określonej w art. 159 k.p.k. Poza tym przepisem brak bowiem jakiegokolwiek innego rozwiązania umożliwiającego kwestionowanie zasadności decyzji o odmowie. Także w tym zakresie dopatrywać się można sprzeczności ze standardem rzetelnego procesu, z uwagi na fakt, iż rozstrzygnięcie o odmowie dostępu do akt  dotyczące postępowania sądowego jest rozpoznawane w wyniku wniesienia zażalenia przez organ prokuratorski, godząc tym samym w rolę i pozycję sądu wykonującego funkcje orzecznicze oraz ze względu na całkowitą dysfunkcjonalność tego rozwiązania.  
Zasadnicze wątpliwości co do zgodności ze standardem konstytucyjnym oraz standardem rzetelnego procesu wywołuje również katalog oraz kształt przesłanek, uzasadniających odmowę dostępu do akt sprawy. O ile nie wywołuje wątpliwości i zastrzeżeń samo wprowadzenie do ustawy procesowej przesłanek uzasadniającym wyłącznie dostępu do części akt sprawy, w których znajdują się dowody wskazane we wniosku o zastosowanie lub przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania, bowiem sama możliwość wprowadzenia takiego ograniczenia, lecz nie całkowitego wyłączenia dostępu do akt, co  należy z naciskiem podkreślić, także nie wywołuje wątpliwości i jest dopuszczalna, o tyle zasadnicze zastrzeżenia wywołuje sposób ujęcia tych przesłanek. Nie ma potrzeby przedstawiania szerszego uzasadnienia tezy, iż przesłanka ujęta in fine w art. 156 § 5a k.p.k. przez sformułowanie „lub zagrażałoby utrudnieniem postępowania przygotowawczego w inny bezprawny sposób”, jako nadmiernie ogólna i nieokreślona, umożliwiająca arbitralne w istocie rozstrzygnięcie z uwagi na status klauzuli generalnej nie odpowiada standardowi rzetelnego procesu. Ma jednak i drugą wadę związaną z jej normatywną istotą. Problem przesłanek określających okoliczności uzasadniające ograniczenie dostępu do całości tej części akt sprawy, która zawiera dowody wskazane we wniosku prokuratora to zagadnienie metody postępowania w ramach trybu mającego na celu ochronę prawidłowego toku postępowania przygotowawczego. W postępowaniu tym chodzi zatem o rozstrzygnięcie, czy zachodzi dostatecznie uprawdopodobnione zagrożenie ze strony podejrzanego dla prawidłowego toku postępowania, związane z istnieniem groźby nakłaniania do fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo innego bezprawnego utrudniania postępowania karnego. Rozstrzygnięcie przez sąd, czy spełnione są te szczególne przesłanki tymczasowego aresztowania, następować ma w ramach incydentalnego postępowania, określającego proceduralne gwarancje dla podejrzanego. Istota tych gwarancji sprowadza się do zapewnienia takiego przebiegu tego postępowania, który umożliwi realizację jego ustawowego celu i zarazem nie naruszy praw jego stron. Trudno w powyższym kontekście przyjąć, że  dostatecznym uzasadnieniem ograniczenia lub wyłączenia gwarancji jest odwołanie się do tych samych elementów, które stanowią warunek stosowania tymczasowego aresztowania. W takim bowiem ujęciu, sam fakt wskazania na istnienie przesłanek ogólnej i szczególnej tymczasowego aresztowania uzasadniałby ograniczenie prawa dostępu do tej części akt sprawy, która zawiera dowody wskazane we wniosku prokuratora o zastosowanie tego środka. Dochodziłoby zatem w takim ujęciu do sytuacji, w której tymczasowe aresztowanie stosowane byłoby w celu zapewnienia należytego toku postępowania karnego z wyłączeniem uprawnień procesowych podejrzanego w celu ochrony postępowania przygotowawczego. W konsekwencji przesłanki ograniczenia prawa dostępu odnosić się muszą do innych, niż dobro postępowania, wartości. Można przyjąć, że za ograniczeniem dostępu lub raczej sposobu i formy dostępu przemawiać może realne zagrożenie dla życia lub zdrowia pokrzywdzonego lub innych osób, konieczność ochrony danych świadka koronnego lub świadka incognito, tajemnicy państwowej, itp. Z tym tylko uzupełnieniem, że przesłanki ten powinny być precyzyjnie określone, wskazywać klarownie, czy konsekwencją ich aktualizacji jest ograniczenie prawa dostępu do pewnego fragmentu tej części akt, która zawiera dowody wskazane we wniosku, czy też zmiana sposobu i formy zapoznania się z tymi materiałami. Wreszcie bez wątpienia nie mogą zostać opisane w taki sposób, który umożliwia naruszenie istoty prawa podejrzanego do zaznajomienia się z materiałami istotnymi z punktu widzenia decyzji o tymczasowym aresztowaniu. 
Konkludując przedstawione wyżej uwagi dotyczące regulacji zawartej w art. 156 § 5a k.p.k. stwierdzić należy, iż pozostaje ona w istotnej części w sprzeczności ze standardem konstytucyjnym oraz standardem dekodowanym z orzecznictwa ETPC. Nie spełnia już z tego chociażby powodu w dostateczny sposób przypisywanej jej funkcji gwarancyjnej. Jest nadto przepisem dysfunkcjonalnym, zarówno z uwagi na sposób określenia organu właściwego do podejmowania decyzji w przedmiocie odmowy dostępu do akt sprawy, procedurę odwoławczą oraz organ uprawniony do dokonywania instancyjnej kontroli rozstrzygnięcia w omawianym zakresie, wreszcie możliwość całkowitego wyłączenia dostępu do akt sprawy w postępowaniu typu habeas corpus. Wszystko to sprawia, iż także po wprowadzeniu w życie omawianej regulacji nie doszło do modyfikacji praktyki, co sprawia iż zasadniczo utrzymuje się stan niezgodności ze standardem konwencyjnym., co innymi słowy oznacza permanentny stan naruszeń EKPC. Modyfikacja art. 156 § 5a k.p.k. wydaje się przeto we wskazanych wyżej obszarach niezbędna. Zasadnym jest przeto wyłączenie możliwości całkowitej odmowy dostępu do akt sprawy, skreślenie przesłanek ograniczenia ujętych w postaci klauzuli generalnej, modyfikacja tej części przesłanek, która stanowi powtórzenie ogólnych lub szczególnych przesłanek tymczasowego aresztowania, wreszcie zasadnicza zmiana organu uprawnionego do podejmowania decyzji w tym zakresie poprzez wskazanie na sąd  jako jedyny podmiot uprawniony do podejmowania decyzji o ograniczeniu dostępu oraz sąd odwoławczy jako organ dokonujący kontroli merytorycznej zasadności oraz formalnej nienaganności takiej decyzji. Bez wątpienia konieczne jest również doprecyzowanie regulacji dotyczącej dostępu do akt sprawy o elementy związane z sygnalizowanymi już wcześniej w piśmiennictwie szczególnymi sytuacjami i instytucjami procesowymi, które stwarzają podstawę do szczególnej ochrony tajności części materiału dowodowego, wskazywanego we wniosku o zastosowanie lub przedłużenie stosowania tymczasowego aresztowania. W szczególności niezbędne jest wprowadzenie odpowiedniego oprzyrządowania procesowego, określającego tryb i sposób dokonywania oceny okoliczności istotnych z punktu widzenia ograniczenia dostępu do akt sprawy, oraz procedury kontrolnej, z zastrzeżeniem, iż nie jest możliwe z uwagi na sygnalizowany wielokrotnie standard konwencyjny i konstytucyjny wprowadzenie regulacji wyłączające w całości dostęp do akt zawierających dowody wskazane we wniosku lub wykorzystane przez sąd w procesie podejmowania decyzji w przedmiocie tymczasowego aresztowania. Analizując wszelkie aspekty zagadnienia dostępu do akt sprawy w postępowaniach typu habeas corpus trudno doszukać się powodów uzasadniających twierdzenie, że zasadnym byłoby zachowanie bez wskazanych wyżej zmian aktualnej regulacji. Trzeba wreszcie stanowczo podkreślić, iż wynikający z orzecznictwa ETPC oraz Trybunału Konstytucyjnego minimalny standard gwarancyjny w zakresie dostępu do akt sprawy, wykluczając możliwość  całkowitej odmowy dostępu do materiału stanowiącego podstawę wniosku oraz rozstrzygnięcia sądowego w przedmiocie tymczasowego aresztowania, bynajmniej nie stanowi zagrożenia dla dotychczasowych zasad ochrony prawidłowego toku postępowania. Zarazem konsekwentne stosowanie regulacji umożliwiającej dostęp do akt w wielu przypadkach – co znajduje potwierdzenie w dających się zaobserwować w praktyce zdarzeniach procesowych  – skutkować może zmianą nastawienia procesowego podejrzanego i w konsekwencji realizacją w zaskakującym stopniu zasady szybkości. W miejsce bowiem długotrwałego postępowania przygotowawczego, opartego na przeczeniu ustaleniom poczynionym przez organ prowadzący to postępowanie w wyniku braku świadomości rzeczywistego stanu dowodów, po ujawnienia istotnej części akt, dochodzić może, i częstokroć dochodzi, do zmiany postawy, przyznania się sprawcy oraz uzgodnienia sposobu konsensualnego zakończenia postępowania karnego. Nawet jeżeli tego typu sytuacje póki co nie zdarzają się  nazbyt często, to warto odnotować, że doprowadzenie do stanu zgodności regulacji ustawowej z konstytucyjnym i konwencyjnym wzorcem, obok wypełnienia jak się wydaje oczywistej z punktu widzenie elementów gwarancyjnych powinności prawodawcy, prowadzić może także do korzystnych, opisanych wyżej efektów „ubocznych”, bez naruszenia istoty zasad ochrony postępowania poprzez stosowanie środków izolacyjnych, w tym w szczególności tymczasowego aresztowania. 

Ad. D) Kwestia organów właściwych do rozstrzygania w przedmiocie stosowania tymczasowego aresztowania. 
Kolejnym zagadnieniem łączącym się w pewnym co najmniej sensie z aspektami gwarancyjnymi regulacji środków zapobiegawczych, wykazującym jednak także cechy swoiste wykraczającej poza problem gwarancji procesowych,  jest kwestia właściwości sądu do rozstrzygania w przedmiocie zastosowania tymczasowego aresztowania. Aktualnie obowiązujące rozwiązanie ustawowe wskazuje tutaj bezwyjątkowo sąd rejonowy jako właściwy do rozstrzygania tej kwestii. W piśmiennictwie sygnalizowano już wcześniej zasadność rozważenia możliwości ujednolicenia regulacji ustawowej w zakresie właściwości sądu poprzez wskazanie, że dla rozstrzygania w przedmiocie tymczasowego aresztowania właściwy powinien być sąd kompetentny rzeczowo do rozpoznania sprawy jako sąd I instancji. Koncepcja ta znalazła także odzwierciedlenie w przedstawionym w parlamencie projekcie ustawy o zmianie ustawy kodeks postępowania karnego, w którym proponowano nadanie art. 250 § 2 k.p.k. następującego brzmienia: „Tymczasowe aresztowanie stosuje w postępowaniu przygotowawczym na wniosek prokuratora sąd okręgowy, w którego okręgu prowadzi się postępowanie, a w wypadkach nie cierpiących zwłoki także inny sąd okręgowy. Po wniesieniu aktu oskarżenia tymczasowe aresztowanie stosuje sąd, przed którym sprawa się toczy”.  Zarówno wskazywane w uzasadnieniu tego projektu okoliczności przemawiające za zasadnością proponowanej zmiany, jak i argumenty związane z charakterem spraw, które przynależą do właściwości sądu okręgowego jako sądu I instancji, wymagających szczególnych kompetencji  jurydycznych i doświadczenia, także wskazują na zasadność wprowadzenia modyfikacji aktualnie obowiązującego rozwiązania. Postulat ten zyskuje dodatkowe wsparcie w sytuacji uwzględnienia przedstawionych wyżej postulatów zwiększenia znaczenia badania poprawności przyjmowanej przez prowadzącego postępowanie przygotowawcze prokuratora kwalifikacji prawnej zarzucanego czynu oraz wprowadzenia zasady proporcjonalności. W obu obszarach trudno doszukać się uzasadnienia dla pozostawienie na poziomie sądów rejonowych kompetencji do decydowania w przedmiocie zastosowania tymczasowego aresztowania przy jednoczesnym wskazaniu, że nie są one właściwe, m. in. z uwagi na wagę czynu, skalę trudności łączących się z jego oceną, a także niezbędne kwantum doświadczenia zawodowego i życiowego sędziów, do rozpoznania takiej sprawy w I instancji. Nie wydaje się, aby między prawidłowo prowadzonym postępowaniem w przedmiocie tymczasowego aresztowania a rozpoznaniem merytorycznym sprawy w I instancji zachodziła aż tak daleko idąca różnica, która uzasadniałaby rozwarstwienie kompetencji sądu. Brak jest również dostatecznego uzasadnienia do rozróżnienia sądu właściwego do stosowania tymczasowego aresztowania, którym w aktualnym stanie prawnym jest w każdym przypadku sąd rejonowy, oraz sądu właściwego rzeczowo do rozpoznania wniosku o przedłużenie tymczasowego aresztowania, którym jest sąd właściwy do rozpoznania sprawy w I instancji. Dodać należy, że przekazanie do właściwości sądów okręgowych spraw w przedmiocie zastosowania tymczasowego aresztowania w sytuacjach, gdy przyjmowana przez prokuratora kwalifikacja prawna zarzucanego czynu wskazuje na właściwość tego sądu jako sądu I instancji, bez wątpienia zwiększy drobiazgowość oraz rzetelność oceny ustawowych przesłanek czasowego pozbawienia wolności, spowodować powinna także „odciążenie” sądów rejonowych poprzez zmniejszenie ilości spraw w zakresie postępowań incydentalnych. Nie bez znaczenia jest także to, że środki zaskarżenia od orzeczeń o zastosowaniu lub odmowie zastosowania tymczasowego aresztowania rozpoznawane byłyby w postulowanym modelu przez sądy apelacyjne. Kontrola instancyjna na tym poziomie, niewątpliwie w pełni uzasadniona wagą zarzucanego czynu, o czym przesądza przyjęta na etapie postępowania przygotowawczego kwalifikacja prawna oraz charakter rozstrzygnięcia, prowadzącego do uzasadnianej procesowo ingerencji w konstytucyjnie chronioną wolność jednostki, bez wątpienia służyłaby zwiększeniu profesjonalizacji oceny przesłanek stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego, przyczyniając się do zmniejszenia skali przypadków błędnego, bo niezasadnego z uwagi na przesłanki lub konsekwencje stosowania tymczasowego aresztowania.  
Z omawianym w tym miejscu zagadnieniem właściwości sądu w przedmiocie zastosowania tymczasowego aresztowania kwestia czasu, w jakim powinien zostać rozpoznany środek zaskarżenia składany od decyzji o tymczasowym aresztowaniu. W powoływanym już powyżej projekcie nowelizacji kodeksu postępowania karnego wskazywano na niepokojące dane statystyczne zaczerpnięte z praktyki stosowania prawa, w której procedura odwoławcza liczona od momentu złożenia zażalenia na postanowienie o tymczasowym aresztowaniu do chwili wyznaczenia terminu posiedzenia zajmuje 3-4 tygodni. Okres ten trudno uznać za satysfakcjonujący z punktu widzenia elementów gwarancyjnych, zwłaszcza w kontekście tych, nielicznych co prawda przypadków, gdy w wyniku rozpoznania środka zaskarżenia sąd dokonuje zmiany decyzji procesowej poprzez uchylenie rozstrzygnięcia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania lub zmiany polegającej na zastąpieniu środka izolacyjnego środkiem wolnościowym. W razie oparcia takiego rozstrzygnięcia na niezmienionych od chwili orzekania o tymczasowym aresztowaniu w I instancji realiach procesowych, a więc przyjęciu, iż orzeczenie o zastosowaniu tymczasowego aresztowania było błędne, pojawić się musi kłopotliwe pytanie o konsekwencje pozostawania w warunkach pozbawienia wolności osoby przez stosunkowo długi okres, ubiegający między wydaniem orzeczenia w I instancji, złożeniem zażalenia oraz rozpoznaniem sprawy przez sąd odwoławczy. Nie kwestionując możliwości oraz konieczności korekty orzeczenia przez sąd odwoławczy, jako naturalnej konsekwencji zdarzających się błędów orzeczniczych, trudno jednak aprobować sytuację, w której czas rzeczywistego pozbawienia wolności ulega istotnemu przedłużeniu w wyniku „niezbyt spiesznego” trybu procedowania. Pozwala to z aprobatą odnieść się do przedstawionej już niegdyś w parlamencie propozycji ustawowego uregulowania czasu na rozpatrzenie zażalenie – zasadnie określonego wówczas jako niezwłoczny, nieprzekraczający jednak w żadnym wypadku terminu 7-dni liczonych do złożenia środka zaskarżenia. Stanowisko postulujące wprowadzenie terminu wyznaczającego nieprzekraczalny czas na rozpoznanie przez sąd odwoławczy środka zaskarżenia na postanowienie w przedmiocie tymczasowego aresztowania prezentowane jest także w piśmiennictwie, przy czym prezentowane jest w nim szerokie spektrum koncepcji, poczynając  od nawiązania do obowiązującej niegdyś regulacji wskazującej 7-dniowy termin instrukcyjny aż po postulat określenia przez prawodawcę terminu 24-godzinnego, identycznego jak zakreślony dla wydania rozstrzygnięcia w przedmiocie tymczasowego aresztowania przez sąd a quo.  Można oczywiście rozważać, która z propozycji ma więcej zalet, trzeba jednak dostrzec, że argument odwołujący się do okresu przewidzianego przez prawodawcę dla sądu pierwszej instancji jest nad wyraz sugestywny, trudno też wskazać okoliczności jednoznacznie przesądzające o jego nietrafności lub zagrożeniu ewentualną dysfunkcjonalnością w praktyce stosowania prawa. Sprawy dotyczące pozbawienia wolności, w tym w szczególności w sytuacji akcentowanego już kilkakrotnie w tym opracowaniu braku formalnego przełamania zasady domniemania niewinności, muszą być przez prawodawcę traktowane z najwyższą powagą i zaliczane do kategorii absolutnie priorytetowych. Ponieważ analiza praktyki stosowania prawa wskazuje na pewną dozę nonszalancji w sposobie wyznaczania terminów rozpoznania środków odwoławczych, przeto jednoznaczna regulacja ustawowa, sztywno określająca nieprzekraczalny w żadnym wypadku termin rozpoznania sprawy, jawi się nie tylko jako uzasadniona, lecz wręcz konieczna. Jest zupełnie oczywistym, że z propozycją zmian regulacji dotyczącej terminu maksymalnego do rozpoznania środka zaskarżenia na decyzje w przedmiocie tymczasowego aresztowania skorelować należy działania zmierzające do zwiększenia operatywności i sprawności służb techniczno-administracyjnych wspomagających pracę sądu. W powyższym kontekście dodać trzeba jedną jeszcze uwagę, wykraczającą poza zakres regulacji ustawowej, tyczącą jednak zagadnienia o „technicznym” charakterze, mającego zasadnicze zupełnie znaczenie z punktu widzenia sprawności oraz rzetelności postępowania w przedmiocie tymczasowego aresztowania, oraz procedury odwoławczej dotyczącej pozostałych środków zapobiegawczych. Obserwacja przyjmowanego w praktyce sposobu organizacji pracy sądów odwoławczych rozpoznających środki zaskarżenia od orzeczeń dotyczących środków zapobiegawczych pozwala wyodrębnić dwa modele funkcjonowania: pierwszy przyjmowany w szczególności w sądach okręgowych, polegający na wyznaczaniu posiedzeń w przedmiocie środków zaskarżenia na zastosowanie lub odmowę zastosowania środków zapobiegawczych łącznie z rozprawami odwoławczymi; drugi sprowadzający się do wyznaczenia w danym dniu wyłącznie posiedzeń w przedmiocie środków. Pierwszy model, z oczywistych względów dysfunkcjonalny, powoduje, że na rozpoznanie kilku lub kilkunastu środków zaskarżenia złożonych w wielu sprawach, przeznaczonych jest de nomine 45 minut, wskazanych w godzinach wczesno porannych, przed rozpoczęciem spraw apelacyjnych. Konsekwencją takiego sposobu organizacji jest nadmierny pośpiech, a częstokroć także niepokojące dla zewnętrznego obserwatora wrażenie nonszalancji, niedokładności w podejściu, wreszcie pośpiechu i w pewnym zakresie traktowania jako zagadnień drugiej kategorii spraw dotyczących przecież w zasadniczej większości przypadków wolności człowieka. Ten sposób organizacji istotnie wydłuża także okres poprzedzający wyznaczenie posiedzenia w sprawie. W powyższym kontekście można bez ryzyka popełnienia większego błędu przyjąć, że zdecydowane przewagi ma model oparty na rozpoznawaniu środków zaskarżenia w przedmiocie środków zapobiegawczych w specjalnie wyznaczonym tylko dla tych przypadków terminie sesji sądowej. Honorując autonomię poszczególnych sądów w zakresie organizacji pracy sędziów wydaje się zasadnym postulat propozycji ujednolicenia praktyki w tym zakresie poprzez przyjęcie modelu specjalnych terminów sesyjnych. 
Ad. E) Problematyka organu właściwego do stosowania nieizolacyjnych środków zapobiegawczych 
W zakresie elementów gwarancyjnych w piśmiennictwie wskazuje się czasami także postulat przekazania do właściwości sądu kompetencji do stosowania na wniosek prokuratora nieizolacyjnych środków zapobiegawczych. Koncepcja ta, nawiązująca do wynikającego z EKPC oraz orzecznictwa ETPC standardu orzekania przez niezawisły i bezstronny sąd o czasowym pozbawieniu wolności, bez wątpienia zwiększyłaby zakres instytucjonalnych gwarancji w zakresie stosowania środków zapobiegawczych. Zarazem jednak jej ewentualne wprowadzenie w życie wymaga pogłębionej analizy konsekwencji wynikających z takiej zmiany kompetencyjnej oraz przesłanek uzasadniających poszerzenie zakresu zaangażowania sądu w czynności realizowane na etapie postępowania przygotowawczego. Spoglądając z perspektywy drugiego ze wskazanych zagadnień można stwierdzić, że przekazanie do sądu kompetencji decyzyjnych w określonej kategorii spraw na etapie postępowania przygotowawczego uwarunkowane jest albo wagą i znaczeniem czynności albo charakterem wynikających z niej konsekwencji. Nie ma potrzeby po raz kolejny przypominać, że przeniesienie decyzji w przedmiocie tymczasowego aresztowania do sądu podyktowane było zarówno wagą i znaczeniem tej czynności procesowej, jak i wynikającymi z niej konsekwencjami. Takie też uzasadnienie ma regulacja zawarta w tym obszarze w EKPC. Nie deprecjonując ani znaczenia ani konsekwencji decyzji w przedmiocie zastosowania nieizolacyjnych środków zapobiegawczych nie sposób zarazem nie dostrzec istotnej odmienności między tymi środkami a tymczasowym aresztowaniem. O ile decyzja w przedmiocie pozbawienia wolności ze swej istoty wymaga rozstrzygnięcia przez niezawisły i bezstronny sąd, o tyle ingerencja w pozostałe prawa i wolności jednostki, wiążąca się z pozostałymi środkami zapobiegawczymi, aż tak daleko idących gwarancji procesowych nie wymaga. W tym zakresie przy zachowaniu obowiązującego modelu postępowania przygotowawczego wystarczające wydaje się zagwarantowanie kontroli sądowej decyzji podejmowanych przez prokuratora. Poza wskazanymi wyżej okolicznościami rozważając zagadnienia poszerzenia zakresu kompetencji sądu w ramach czynności realizowanych w toku postępowania przygotowawczego nie należy tracić z pola widzenia zarówno konsekwencji w zakresie obciążenia sądów dodatkowymi zadaniami, skutków prowadzących m. in. do wydłużenia postępowania w tym zakresie, wreszcie prawdopodobnej tendencji do bagatelizowania przez sądy decyzji w tych sprawach i przyjmowania w pewnym zakresie postawy czysto formalistycznej, sprowadzającej się do akceptacji przedstawianych przez prokuratora wniosków. Przy zachowaniu aktualnego modelu postępowania przygotowawczego oraz stale zwiększającej się ilości elementów przekazywanych do kompetencji sądu lub poddawanych kontroli sądowej w ramach postępowania przygotowawczego, dalsze poszerzenia zakresu kognicji sądu skutkować może daleko idącą dysfunkcjonalnością postępowania oraz przedłużeniem czasu jego trwania. Wszystko to sprawia, iż mimo atrakcyjności postulatu przekazania do  właściwości sądów decyzji w przedmiocie zastosowania nieizolacyjnych środków zapobiegawczych, przy całościowej analizie więcej argumentów zdaje się wskazywać na zasadność utrzymania w tym zakresie status quo ante, niż podejmowania decyzji zmieniającej właściwość organów procesowych. Trzeba jednak podkreślić, że sceptycyzm co do przeniesienia do kompetencji sądów decyzji w przedmiocie stosowania nieizolacyjnych środków zapobiegawczych wynika przede wszystkim z uwzględnienia aktualnego modelu postępowania przygotowawczego. Nie ma wątpliwości, że jest to model anachroniczny. Stwarzający już dzisiaj poważne trudności, nie tylko ze względu na sposób prowadzenia postępowania przygotowawczego, lecz także z uwagi na stale wzrastającą ilość regulacji gwarancyjnych, zwiększających rolę sądu na etapie postępowania przygotowawczego oraz wynikające z niego odstępstwa w zakresie zasady bezpośredniości, brak elementów stymulujących aktywność oskarżyciela publicznego na etapie postępowania przed sądem I instancji i szereg innych negatywnych cech. Można twierdzić, jakkolwiek wymagałoby to weryfikacji także opartej na badaniach empirycznych, że bez zmiany modelu postępowania przygotowawczego nie sposób poczynić jakichkolwiek skutecznych przedsięwzięć w zakresie zwiększenia szybkości procesu karnego ani też poszerzać gwarancji związanych z sądową kontrolą lub uprawnieniami decyzyjnymi na etapie postępowania przygotowawczego. Model postępowania przygotowawczego to oczywiście zagadnienie odrębne, w pewnym tylko zakresie związane z modelem i konstrukcją stosowania środków zapobiegawczych. Trzeba jednak wyraźnie podkreślić, że o ile w aktualnym stanie prawnym przeniesienie dodatkowej kategorii spraw do kompetencji sądu – tj. spraw dotyczących stosowania nieizolacyjnych środków zapobiegawczych – nie wydaje się możliwe ani zasadne, o tyle kwestię tę oceniać należałoby inaczej w przypadku poważnej propozycji zmiany modelu postępowania przygotowawczego. Wówczas, zwiększając elementy kontradyktoryjne w zakresie decyzji odnoszących się do sfery prawa i wolności jednostki, w powiązaniu z uczynieniem z postępowania przygotowawczego etapu stanowiącego podstawę zebrania, wyselekcjonowania i opracowania materiałów potwierdzających oskarżenie, które byłyby co do zasady w formie dowodowej przeprowadzonej przed sądem I instancji, można a nawet należałoby zmienić kompetencje do stosowania nieizolacyjnych środków zapobiegawczych, przenosząc ją na poziom sądów. 
Ad. F). Zagadnienie organu właściwego dla rozpoznania środków zaskarżenia w przedmiocie zastosowania nieizolacyjnych środków zapobiegawczych. 
Nie dostrzegając w aktualnym modelu racjonalnej możliwości przeniesienia decyzji w przedmiocie stosowania nieizolacyjnych środków zapobiegawczych do sądów, warto wskazać, że rozważyć należy modyfikację regulacji dotyczącej właściwości sądów działających jako organ odwoławczy w tym zakresie. Obecne rozwiązanie wskazuje na sądy rejonowe. Wydaje się, że względy gwarancyjne oraz okoliczności wskazywane w odniesieniu do właściwości rzeczowej sądu w zakresie  decyzji w przedmiocie zastosowania środka zapobiegawczego uzasadniają postulat powiązania właściwości sądu w sprawach środków zaskarżenia na decyzji w przedmiocie nieizolacyjnych środków zapobiegawczych z właściwością rzeczową do rozpoznania sprawy w I instancji. Nie ma wątpliwości, że zagadnienie organu właściwego do stosowania tych środków to kwestia nad wyraz delikatna i złożona. Powyżej wskazano już, że z gwarancyjnego punktu widzenia w zasadzie kwestia jawi się jako klarowana, kompetencja sądu ma zdecydowane przewagi nad modelem wskazującym na właściwość prokuratora. Zarazem z uwagi na skutki wprowadzenia takiego rozwiązania – przede wszystkim niezwykle istotne obciążenie sądów nową kategorią spraw, konieczność przesyłania kat postępowania w każdym przypadku decyzji w przedmiocie środka, przedłużenie i to istotne czasu trwania postępowania przygotowawczego, i tak już nadmiernie rozciągniętego, wreszcie groźba formalistycznego podejścia do tego zagadnienia przez sądy – powodują, iż postulat przekazania kompetencji w tym zakresie do sądu oceniam sceptycznie. Nie ma jednak żadnych wątpliwości co do tego, że każdy środek zapobiegawczy, izolacyjny i nieizolacyjny, stanowi ingerencję w sferę praw i wolności jednostki, i z tego już powodu, powinien być stosowany z umiarem i wielką ostrożnością, przez odpowiedni organ, jakkolwiek niekoniecznie w każdym przypadku niezawisły i bezstronny sąd, i podlegać w każdym przypadku kompetentnej i profesjonalnej kontroli sądu, tym razem bez wątpienia w każdym przypadku. Zarazem z uwagi na okoliczności uzasadniające ewentualne stosowanie środka zapobiegawczego o nieizolacyjnym charakterze, związane głęboko z charakterem postępowania, rodzajem zarzutów, do sensownego rozpatrzenia środka zaskarżenia konieczne są odpowiednie kompetencje sądu. Stąd też wydaje się, że sprawy w zakresie rozpoznania środków odwoławczych dotyczących zastosowania nieizolacyjnych środków zapobiegawczych powinny być rozpoznawane przez sądy właściwe do rozpoznania sprawy jako sądy I instancji. 
Ad. G) Problematyka czasu trwania środków zapobiegawczych. 
Ostatnim zagadnieniem związanym z gwarancyjną sferą regulacji dotyczącej środków zapobiegawczych jest kwestia ustawowego określenia czasu stosowania środków zapobiegawczych, w tym, w szczególności tymczasowego aresztowania. W tym zakresie niezwykle pouczająca jest historia polskiego prawodawstwa, w którym na gruncie kodeksu postępowania karnego z 1928 r. przewidziano niezwykle restryktywnie ujęte terminy, w zakresie kompetencji sędziego śledczego 2 miesiące przy zastosowaniu tymczasowego aresztowania, zaś maksymalnie nie więcej niż 6 miesięcy dla śledztwa. Dalsze przedłużenie wymagało już decyzji sądu okręgowego popartej stwierdzenie jednej z dwóch alternatywnie określonych przesłanek: konieczności wykonania czynności śledczych poza granicami kraju albo szczególnych okoliczności sprawy, powodujących, iż nie można było ukończyć śledztwa w pierwotnie zakreślonym dla tymczasowego aresztowania terminie. Pomijając przywoływanie szeregu regulacji wprowadzonych w tym zakresie do polskiego porządku prawnego po wejściu w życie k.p.k. z 1928 r., warto jednak przypomnieć, że nowelizacja kodeksu postępowania karnego dokonana w 1995 r. określała te terminy także dość restryktywnie: 2 miesiące dla pierwszego tymczasowego aresztowania; przedłużenie do 6 miesięcy przez sąd właściwy do rozpoznania sprawy, kolejne zaś przez sąd wojewódzki lub sąd apelacyjny, nie dłużej jednak niż na łączny okres roku. Powyżej tego terminu decyzje w przedmiocie przedłużenia stosowania środka zapobiegawczego podejmował – Sąd Najwyższy. Ograniczony był  także łączny okres tymczasowego aresztowania na etapie jurysdykcyjnym, i do chwili wydania wyroku w I instancji nie mógł przekroczyć jednego roku i sześciu miesięcy w sprawach o występki, zaś w sprawach o zbrodnie 2 lat. Dalsze przedłużenie wymagało ingerencji Sądu Najwyższego. Podobne rozwiązania przyjęte zostały w pierwszej wersji kodeksu postępowania karnego z 1997 r. Kolejne nowelizacje tej ustawy skutkowały jednak dwoma zmianami: przedłużeniem terminów maksymalnych oraz wyłączeniem właściwości Sądu Najwyższego w tych sprawach. 
	Sprawa maksymalnych terminów, na jakie możliwe jest stosowanie środków zapobiegawczych, w tym w szczególności tymczasowego aresztowania, ma bez wątpienia nad wyraz złożony charakter. Z jednej bowiem strony jako oczywiste jawi się to, że ograniczenie przez prawodawcę maksymalnego czasu procesowo uzasadnianego pozbawienia wolności w sytuacji braku przełamania zasady domniemania niewinności ma bez wątpienia gwarancyjny charakter, służyć może przeto realizacji dwóch, istotnych jak się wydaje z punktu widzenia wskazywanych wadliwości w praktycznej aplikacji tego środka celów; po pierwsze zwiększeniu gwarancji procesowych i eliminacji stanowiących podstawę niekorzystnego dla Rzeczypospolitej Polskiej stanu krytycznej oceny długotrwałych aresztów przez ETPC, z drugiej zwiększeniu efektywności czynności wykonywanych na etapie postępowania przygotowawczego oraz zwiększeniu efektywności procedowania sądu w I instancji, a więc realizacji ustawowej zasady szybkości postępowania karnego.  Zarazem jednak  wszelka „sztywna” ustawowa regulacja maksymalnych terminów stosowania środka izolacyjnego w sposób zupełnie naturalny niesie z sobą ryzyko powstawania zagrożeń w tych przypadkach, gdy pozbawienie wolności  jest niezbędne i konieczne dla zapewnienia należytego i prawidłowego toku postępowania, zaś z powodów obiektywnych nie można było ukończyć czynności procesowych na danym etapie, czy to w postępowaniu przygotowawczym czy jurysdykcyjnym, w zakreślonym przez prawodawcę terminie maksymalnym.  Ustawowe określenie terminów wiąże się również bezpośrednio z przesłankami stosowania środków zapobiegawczych, w tym w szczególności z przesłankami tymczasowego aresztowania, „filozofią” stosowania tego środka, wreszcie przesłankami uzasadniającymi lub wymuszającymi jego uchylenie lub zmianę w sytuacji, gdy ustaną procesowe przesłanki przesądzające na określonym etapie postępowania o jego zastosowaniu. W powyższym kontekście próba przedstawienia jakiejkolwiek propozycji, czy to utrzymania aktualnego stanu prawnego bez zmian, czy też jego modyfikacji poprzez wprowadzenie ograniczeń czasowych – poważne rozważanie kwestii ewentualnego przedłużenia okresów stosowania tymczasowego aresztowania nie wydaje się bowiem ze wszelkich powodów możliwe - narażona jest na poważne ryzyko błędu. 
	Mając jednak na uwadze znaczenie tej kwestii dla racjonalizacji praktyki stosowania prawa, bowiem dotychczasowe zmiany ustawowe nie przyniosły z sobą oczekiwanych rezultatów w zakresie skrócenia rzeczywistego stanu pozbawienia wolności na etapie postępowania przygotowawczego i jurysdykcyjnego, wskazać można na kilka elementów mających znaczenie z punktu widzenia czasu trwania dolegliwości wynikającej z tymczasowego aresztowania. 
	Pierwszy związany jest z „filozofią” stosowania  tymczasowego aresztowania. W systemach prawnych w których prawodawca określił stosunkowo krótkie i w zasadzie nie podlegające przedłużeniu terminy czasowego procesowego pozbawienia wolności, regulacja taka jest ściśle skorelowana z ustawowym określeniem charakteru tymczasowego aresztowania, celu dla realizacji którego może być ono stosowane oraz wskazówkami  prawodawcy dotyczącymi  momentu, w którym organ prowadzący postępowanie przygotowawcze może i powinien wystąpić do sądu z wnioskiem o jego zastosowanie. Akcentując przede wszystkim procesowy charakter tego środka i wyłącznie procesowe cele jego aplikacji wskazuje się zarazem, że służyć ma zabezpieczeniu należytego toku postępowania przeprowadzonego już wcześniej w zasadniczej części, w taki sposób, iż zdecydowana większość materiału dowodowego została już przez śledczych zgromadzona, zabezpieczona i oceniona. To pozwala przyjmować, że tymczasowe aresztowanie służy zagwarantowaniu należytego toku postępowania w jego końcowej fazie, przygotowaniu sprawy do przekazania wraz z aktem oskarżenia do sądu, nie zaś stworzeniu „komfortowych” warunków wykonywania podstawowych czynności śledczych, znajdujących się w początkowym etapie. Zestawiając tak zakreślone założenia i filozofię tymczasowego aresztowania z polskim modelem wykorzystywania tego środka przymusu procesowego łatwo dostrzec, że zasadniczo przeciągające się okresy pozbawienia wolności ujawniają  się w sprawach, w których prowadzący postępowanie przygotowawcze na bardzo wczesnym etapie występuje z wnioskiem, tak by w warunkach pozbawienia wolności podejrzanego wykonywać zasadniczą cześć czynności procesowych, w momencie stosowania tego środka przez sąd dopiero planowanych. To z oczywistych powodów  sprawia, iż zakończenie postępowania nie jest możliwe w pierwotnym terminie 3 miesięcy, zaś w wielu przypadkach także w okresie kilku lat od zastosowania tymczasowego aresztowania. Oczywiście w różny sposób porządkuje się kwestię takiego długotrwałego tymczasowego aresztowania: w części przypadków po kilku przedłużeniach, bez istotnej zmiany sytuacji procesowej, dochodzi do jego uchylenia albo decyzją sądu albo poprzez autonomiczne rozstrzygnięcie prokuratora. W innych, z założenia istotniejszych, tymczasowe aresztowanie trwa do końca postępowania przygotowawczego, i w tych właśnie sprawach co do zasady dotykają Polskę niekorzystne i nieprzynoszące chluby orzeczenia ETPC.  Pierwszym przeto elementem, który należy poważnie rozważyć w związku z okresem maksymalnym stosowania tymczasowego aresztowania jest właśnie określenie przez prawodawcę celów i filozofii stosowania tego środka. Należy zdecydowanie przeciwdziałać, także poprzez określone rozwiązania ustawowe -  czemu służyć może przede wszystkim uporządkowanie, doprecyzowanie i konsekwentne, a zarazem restryktywne stosowanie przede wszystkim przez sądy, przesłanek stosowania i przedłużania tymczasowego aresztowania – ujawniającej się w praktyce tendencji do nadmiernie liberalnego interpretowania pozytywnych i negatywnych przesłanek tymczasowego aresztowania, czego konsekwencją jest stosunkowo częste wykorzystywanie tego środka zapobiegawczego wyłącznie lub przede wszystkim w celu zwiększenia komfortu wykonywania czynności procesowych, ułatwienia prowadzenia niektórych czynności dowodowych, antycypacji represji czy wreszcie doprowadzenia do zmiany postawy podejrzanego i uzyskania do niego informacji istotnych z punktu widzenia prowadzonego postępowania. Taka postawa, ze smutkiem trzeba podkreślić, obciążająca przede wszystkim sądy wydające postanowienia o zastosowaniu tymczasowego aresztowania oraz rozstrzygające w przedmiocie środków odwoławczych, sprawia, iż areszty w wielu przypadkach stosowane są z naruszeniem zasady konieczności, proporcjonalności oraz minimalizacji (ultima ratio tej instytucji). Jakkolwiek trudno o chociażby przybliżone szacunki dotyczące statystycznych danych związanych z rzeczywistymi powodami występowania przez prowadzących postępowania przygotowawcze prokuratorów z wnioskami o zastosowanie tymczasowego aresztowania na bardzo wczesnym etapie postępowania przygotowawczego, to odwołując się do notoryjnych, znanych wszystkim z obserwacji uczestniczącej danych, można bez ryzyka popełnienia większego błędu konstatować, że istotna część przedłużających się aresztów tymczasowych na etapie postępowania przygotowawczego, wynika z niewłaściwego wyboru momentu, w którym należy stosować ten środek. Notoryjnym i wręcz anegdotycznym powodem stosowania lub przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania jest podnoszony „rozwojowy charakter postępowania” oraz założenie poszerzenia zarzutów, które do chwili złożenia wniosku o zastosowanie lub przedłużenie nie zostały jednak procesowo sformalizowane. Jest zupełnie oczywistym, że tego typu praktyka nie ma zakorzeniania w aktualnym stanie prawnym, jednak zupełnie oczywiste i notoryjne jest także i to, że w wielu przypadkach w oparciu o tak właśnie skonstruowane przesłanki areszty są stosowane i przedłużane. Równie dobrze znana z obserwacji praktyki jest sytuacja uzasadniania stosowania aresztu, a w szczególności przedłużenia jego stosowania, procedurą uzyskiwania opinii biegłego. Do kuriozalnych zaliczyć należy – zdarzające się stosunkowo często w praktyce sytuacje – w których w sprawach, gdzie o kwalifikacji prawnej decyduje opinia biegłego, areszty stosowane są przed wydaniem przez prowadzącego postępowanie prokuratora postanowienia o zasięgnięciu opinii, lub już po wydaniu takiego postanowienia lecz bez opinii. Podobnie kuriozalna jest praktyka przedłużania okresu stosowania środka zapobiegawczego ze względu na „przedłużający się okres opracowywania opinii”. Wskazane wyżej sytuacje to oczywiście wadliwość praktyki, sprawiająca jednak, iż cały czas aktualny jest problem poszukiwania instrumentów ograniczających czas tymczasowego aresztowania, zwłaszcza na etapie postępowania przygotowawczego. Zmiana tej praktyki jest niezwykle trudna  w oparciu o obowiązujące przepisy, nie jest jednak niemożliwa, zwłaszcza jeśli poważnie potraktuje się postulaty dotyczące konkretyzacji przesłanek stosowania tego środka oraz właściwie określi rolę sądu, stwarzając jednocześnie ustawowe podstawy do odmowy stosowania tymczasowego aresztowania w sytuacji, gdy nie jest to konieczne, proporcjonalne, przedwczesne lub oparte na przesłankach pozaustawowych. m. in. wskazanym wyżej rozwojowym charakterze sprawy. Bez wątpienia niezwykle istotną rolą pełni w tym zakresie kwestia ustawowego uregulowania niezbędnych elementów treściowych uzasadnienia, zarówno wniosku prokuratora, jak i decyzji sądu w przedmiocie tymczasowego aresztowania. W tym obszarze praktyka zdecydowanie – w statystycznie istotnej liczbie przypadków – nie spełnia zupełnie podstawowych wymagań wynikających z aktualnie obowiązujących przepisów. Zasadnym wydaje się przeto wprowadzenie jasnej, wręcz taksatywnie określonej regulacji, wskazującej na niezbędne elementy treściowe wniosku prokuratora, uzasadnienie faktyczne – przesądzające o istnieniu konieczności ochrony postępowania przed zagrożeniami, charakterystykę i indywidualizację tych zagrożeń, wskazanie powodów, dla których zastosowanie tymczasowego aresztowania prowadzić będzie do osiągnięcia celów przeważających nad konsekwencjami w zakresie wolności osobistej podejrzanego, wreszcie w przypadku przedłużenia wskazanie czynności procesowych stanowiących podstawę zastosowania tymczasowego aresztowania, wskazanie powodów dla których w okresie dotychczasowego tymczasowego aresztowania nie uwzględniono pewnych czynności, których konieczność przeprowadzenia pojawiła się dopiero po zastosowaniu środka, uzasadnienie nieprzeprowadzenia tych czynności w pierwotnym okresie tymczasowego aresztowania, ich związek z treścią przedstawionych zarzutów, konieczność ich wykonania przy utrzymaniu stanu pozbawienia wolności, uzasadnienie proporcjonalności, uzasadnienie braku możliwości zastosowania innego, nieizolacyjnego środka. Wszystkie te elementy, z oczywistych powodów winny być wyraźnie zindywidualizowane, odnoszone się do realiów konkretnej sprawy, nie zaś – jak dzieje się to w wielu przypadkach – sprowadzać się do sygnalizowania kwestii ogólnych, w zasadzie powtórzenia treści stosownych przepisów ustawy, bez jakiegokolwiek odniesienia do realiów procesowych, w sposób umożliwiający wykorzystywanie funkcji kopiuj-wklej, charakterystycznej dla współczesnych środków elektronicznego zapisu i przekazywania  informacji. Prawdą jest, że prawodawca w 1997 r. przywiązywał szczególną rolę do uzasadnienie wniosków i decyzji w przedmiocie tymczasowego aresztowania, wprowadzając do k.p.k. z 1997 r. przepis szczególny odnoszący się do tego zagadnienia. Nie ma jednak wątpliwości co do tego, że zamierzenia prawodawcy nigdy nie zostały zrealizowane w praktyce, zaś lektura orzeczeń wydawanych przeciwko Polsce przez ETPC pozwala jasno zobrazować skalę niedociągnięć w tym zakresie oraz wynikające z nich konsekwencje. Praktyki ignorowania uzasadnień nie udało się przez kilkanaście lat zmienić ani przy pomocy krytycznej analizy dogmatycznej ani przy wykorzystaniu autorytetu najwyższej instancji sądowej. To zaś pozwala konstatować, że jakkolwiek brzmienie art. 251 § 3 k.p.k. wydaje się spełniać z modelowego punktu widzenia standardy regulacji odpowiadającej wzorcowi opisanej we wstępnej części niniejszego opracowania, to wadliwość praktyki uzasadnia rozważenie szczególnego doprecyzowania tej konstrukcji ustawowej. 
	Istotne znaczenie z punktu widzenia czasu trwania tymczasowego aresztowania ma także sposób wykładni i stosowania ustawowych podstaw do przedłużenia stosowania środka izolacyjnego. Aktualnie obowiązujące przepisy wskazują na jednoznacznie wyjątkowy charakter przedłużenia, co jak można przypuszczać skorelowane jest z założeniem, że z wnioskiem o tymczasowe aresztowanie prokurator winien występować na określonym etapie postępowania z klarowanie wyznaczonym celem, tj. zabezpieczeniem należytego toku postępowania w zakresie czynności procesowych, których wykonanie wymaga ujawnienia okoliczności podejrzanemu i tym samym aktualizuje niebezpieczeństwo bezprawnego wpływu na tok postępowania. Takie podejście, nawet w skomplikowanych sprawach, umożliwia przyjęcie założenia, że typowo realizacja zamierzeń procesowych możliwa jest w pierwotnie określonym terminie tymczasowego aresztowania. Inne podejście, w tym w szczególności „przedwczesne” występowanie z wnioskiem powoduje, iż czynności tych – m. In. z uwagi na ilość i zakres – niepodobna wykonać w tak zakreślonym terminie. To uruchamia presję na przedłużanie stosowania tymczasowego aresztowania i skorelowaną z tym tendencję do liberalnego interpretowania ścisłych i wąsko ujętych, traktowanych przez prawodawcę jako wyjątkowe, przesłanek przedłużenia. Zmiana podejścia, być może wymagająca ustawowego akcentowania wąsko zakreślonych przesłanek przedłużenia oraz ścieśniającej wykładni tych przesłanek połączona ze zmianą filozofii podejścia do tymczasowego aresztowania na etapie postępowania przygotowawczego może przynieść interesujące efekty w sferze skrócenia okresu stosowania tego środka. W pierwszej kolejności jest to zadanie sądów, jeżeli jednak zarysowana wyżej perspektywa okaże się interesująca, wymaga wsparcia poprzez korektę aktualnego rozwiązania ustawowego. 
	Po trzecie niezwykle istotne jest poważne potraktowanie przesłanek negatywnych w tych sytuacjach, gdy dochodzi do zmiany sytuacji procesowej. Obserwacja praktyki pozwala na wstępne przyjęcie założenia, że negatywne przesłanki procesowe, w tym w szczególności brak lub istotne zmniejszenie się zakresu i skali zagrożenia dla prawidłowego troku postępowania, rzadko prowadzi do uchylenia tymczasowego aresztowania. Wyraźnie  dostrzegalna jest w praktyce, prokuratorskiej i sądowej, tendencja do automatycznej konserwacji stanu pozbawienia wolności. Tymczasem urealnienie przesłanek negatywnych spowodować może istotne ograniczenia czasu trwania tymczasowego aresztowania na etapie postępowania przygotowawczego. Podobne rezultaty może przynieść wprowadzenie do regulacji ustawowej przesłanki proporcjonalności i wymogu jej ustalenia w każdym przypadku podejmowania decyzji w przedmiocie tymczasowego aresztowania. 
	Zupełnie zasadniczym problemem jest wykładnia i sposób praktycznej aplikacji instytucji określonej w art. 344 k.p.k. Przepis ten wyraża specyficzną i szczególną zasadę minimalizacji tymczasowego aresztowania na etapie postępowania jurysdykcyjnego. Obserwacja praktyki uzasadnia zaś przypuszczenie, że w wielu wypadkach, przy braku uzasadnionego twierdzenia o aktualizacji jednej z przesłanek wymienionych w art. 258 § 1 k.p.k., przekazanie sprawy wraz z aktem oskarżenia do sądu powoduje automatyczne przedłużenie tymczasowego aresztowania, jedno lub wielokrotne, trwające do czasu złożenia przez oskarżonego wyjaśnień na rozprawie, po czym następuje niezwłoczne uchylenie tego środka. Praktyka taka, wadliwa z punktu widzenia konstrukcji ustawowych, powoduje istotne przedłużenie  stosowania tymczasowego aresztowania, bez wyraźnej ku temu potrzeby i uzasadnienia, ułatwiające jednak procedowanie sądu I instancji. Zmiana tej praktyki wymaga modyfikacji treści art. 344 k.p.k.  z jednej strony, z drugiej zaś zwiększenia skuteczności i procesowej atrakcyjności środków nieizolacyjnych, w tym w szczególności poręczenia majątkowego. W wielu wpadkach, po przekazaniu sprawy do sądu I instancji, przy całościowej ocenie wszystkich okoliczności, funkcję skutecznego sposobu zapewnienia należytego toku postępowania, w tym zwłaszcza zagwarantowania stawiennictwa oskarżonego i udziału w tej części procesu, w którym jego obecność jest  niezbędna, spełniać może odpowiednio wyznaczone poręczenie, lub też instytucja kaucji, a więc osobistego uiszczenia przez oskarżonego określonej sumy pieniężnej z własnego majątku, adekwatnej do możliwości finansowych i stanu majątkowego, połączona z możliwością orzeczenia częściowego lub całościowego przepadku. W szczególności w stanowiących istotną część spraw w których stosowane są tymczasowe areszty postępowaniach gospodarczych, taki środek może okazać się niezwykle Interesującą i realną alternatywą dla izolacyjnego środka zapobiegawczego na etapie postępowania sądowego. Oczywiście stosowanie tego środka związane jest z oceną skali zagrożeń dla toku postępowania oraz diagnozą najważniejszego ryzyka, jednak patrząc z punktu widzenia praktyki, w stosunkowo dużej ilości spraw ryzyko to związane jest przede wszystkim, jeśli nie wyłącznie, z ewentualnym niestawiennictwem na rozprawie głównej. To zaś można eliminować lub istotnie ograniczać właśnie poprzez środki o majątkowym charakterze. W wypadkach, gdy owo ryzyko wiąże się z obawą ucieczki lub ukrywania się, także istnieje możliwość minimalizacji poprzez wykorzystywane przecież stosunkowo często środki w postaci zakazu opuszczania kraju połączonego z zatrzymaniem paszportu. Kumulatywne stosowanie poręczenia majątkowego (kaucji) oraz zakazu w wielu sytuacjach stanowić może skuteczną i rzeczywistą alternatywę dla tymczasowego aresztowania. 
	Istotna jest wreszcie należyta organizacja pracy sądów w zakresie zdecydowanego priorytetu w rozpoznawaniu spraw, w których stosowany jest areszt tymczasowy. 
	Wszystkie wskazane wyżej aspekty związane są z przesłankami – ogólnymi i szczególnymi, pozytywnymi i negatywnymi – tymczasowego aresztowania, ustawowym określeniem celu tego środka oraz sygnalizowaną wyżej „filozofią” tymczasowego aresztowania. W żadnym zakresie nie mają charakteru polegającego na generalnym i odnoszącym się do wszystkich przypadków ustawowym ograniczeniu maksymalnego czasu trwania tymczasowego aresztowania. Polegają na modyfikacji regulacji określających całość tej szczególnej instytucji prawnej i stworzeniu podstaw do racjonalizacji jej stosowania przy zachowaniu szerokiego spektrum indywidualizacji. Tym samym pozwalają na dostosowywanie czasu stosowania tego środka do konkretnych realiów procesowych, realizację sygnalizowanej przecież w uzasadnieniu  przez Sąd Najwyższy zasady elastyczności środków zapobiegawczych, umożliwiającej, a chciałoby się powiedzieć wymuszającej na organach stosujących prawo w określonych realiach procesowych, zamianę środka surowszego i wkraczającego głębiej oraz w sposób trudno odwracalny w sferę praw i wolności jednostki na środek łagodniejszy, zarazem zaś wystarczający przy ustalonych okolicznościach faktycznych dla zapewnienia należytego toku prowadzonego postępowania. Kłopot z praktyką stosowania tymczasowego aresztowania sprowadza się jednak do tego, że powołane wyżej stanowisko Sądu Najwyższego nie jest wykorzystywane w praktyce sądów powszechnych, nie wyłączając sądów apelacyjnych. To zaś sprawia, że konieczna jest modyfikacja regulacji ustawowej, przesadzająca w sposób jednoznaczny o konieczności rozważenia w każdym jednostkowym przypadku wszystkich wskazanych wyżej okoliczności oraz przedstawienia pełnego zawierającego zarówno faktyczne i jurydyczne elementy uzasadnienia. 
	Można oczywiście niezależnie od przedstawionych wyżej uwag rozważać wprowadzenie ustawowego ograniczenia czasu trwania tymczasowego aresztowania. Taka regulacja ma jednak charakter wyjątkowy i ewidentnie korygujący. Bez zmiany wskazanych wyżej elementów związanych ze sposobem rozumienia, interpretacji i stosowania przesłanek tymczasowego aresztowania oraz zmiany podejścia do tego środka, w szczególności zaś doprowadzenia, by był on postrzegany jako naprawdę wyjątkowy, ostateczny, konieczny i proporcjonalny, jakiekolwiek ustawowe rozwiązania w zakresie terminów samodzielnie nie mogą przynieść oczekiwanych rezultatów, zaś ich wprowadzenie w sposób sztywny może spowodować negatywne konsekwencje, jeżeli owo ustawowe ograniczenie nie będzie powiązane z sygnalizowanymi wyżej zmianami. Stąd tez osobiście remedium na aktualny stan przedłużających się okresów tymczasowego aresztowania widzę przede wszystkim w wieloaspektowej i wielopłaszczyznowej konstytucjonalizacji aktualnej regulacji ustawowej, z którą jeżeli zostanie to uznane za konieczne mogą być powiązane zmiany w zakresie skrócenia maksymalnych terminów tymczasowego aresztowania. 
	Podejmując w powyższym kontekście próbę jednoznacznego odniesienia się do przedstawionego jako problem przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego przy Ministrze sprawiedliwości RP zagadnienia czasowego ograniczenia przez prawodawcę stosowania na wszystkich etapach procesu karnego środków zapobiegawczych, w tym w szczególności tymczasowego aresztowania, dostrzegając nieskuteczność dotychczasowych wysiłków prawodawcy oraz wyraźną, i w pewnym co najmniej zakresie niezrozumiałą tendencję do stałego wydłużania terminów maksymalnych oraz liberalizacji procedury, oraz nie tracąc z pola widzenia znaczenia tej regulacji w zakresie eliminacji niepożądanego z różnych powodów stanu przedłużającego się ponad racjonalne miary czasu stosowania środków zapobiegawczych, w tym zwłaszcza tymczasowego aresztowania, przy założeniu wprowadzenia wskazanych powyżej doprecyzowań regulacji dotyczącej przesłanek stosowania środków zapobiegawczych, można pokusić się o formułę, zgodnie z którą: na etapie postępowania przygotowawczego poza regulacją zawartą w art. 263 § 2 k.p.k., można rozważyć wprowadzenie szczególnego, uzupełniającego rozwiązania zastępującego aktualną regulację zawartą w art. 263 § 4 k.p.k., zgodnie z którym tymczasowe aresztowanie stosowane na etapie postępowania przygotowawczego w razie zarzutu popełnienia występku nie może przekroczyć – przy założeniu całkowitej bezwyjątkowości tego ograniczenia – 12 miesięcy. Przy czym dalszego przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania na etapie postępowania przygotowawczego na okres przekraczający 6 miesięcy, dokonać może jedynie sąd apelacyjny, przy wskazaniu, że podstawą przedłużenia może być wyłączenie konieczność przeprowadzenia wskazanych już w okresie poprzedzającym czynności dowodowych, których przeprowadzenie nie było możliwe ze względu na okoliczności leżące wyłącznie po stronie podejrzanego. Poza tym przypadkiem, ustawa nie powinna przewidywać żadnych dodatkowych przesłanek, uzasadniających pozbawienie wolności na etapie postępowania przygotowawczego. Oznacza to, że należałoby wyeliminować możliwość przedłużenia tymczasowego aresztowania przewidzianą aktualnie w art. 263 § 4 k.p.k. Ponadto należy uzupełnić tak skonstruowaną regulację wyraźnym wskazaniem, że tymczasowe aresztowanie stosowane na etapie postępowania jurysdykcyjnego, w razie zarzutu popełnienia występku nie może przekroczyć 6 miesięcy, przy zachowaniu ograniczeń przewidzianych dzisiaj w art. 263 § 3 k.p.k. z taką modyfikacją, iż łączny okres pozbawienia wolności do chwili wydania wyroku przez sąd I instancji nie może przekroczyć 18 miesięcy. Przekroczenie tego terminu nie byłoby możliwe niezależnie od tego, na jakim stadium znajduje się postępowanie po upływie wskazanego wyżej terminu. Oczywiście utrzymanie tymczasowego aresztowania na etapie jurysdykcyjnym wymagałoby – co było już sygnalizowane powyżej - szczególnego uzasadnienia, sprowadzającego się do wskazania konkretnych zagrożeń dla prawidłowego toku postępowania przed sądem, a więc o innym co do zasady charakterze niż te stanowiące podstawę stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego na etapie postępowania przygotowawczego, powiązanych z wykazaniem nie tylko realności zagrożenia, lecz także uzasadnieniem konieczność jego eliminacji poprzez ingerencję w wolność jednostki oraz pełną analizę konsekwencji wynikających z pozbawienia wolności w zestawieniu z celami, jakie sąd zamierza osiągnąć wydając decyzję o kontynuowania pozbawienia wolności. 
	Odmiennie należałoby uregulować kwestię maksymalnego czasu tymczasowego aresztowania w przypadku zarzutu popełnienia zbrodni. Tutaj rozważać można wprowadzenie dodatkowych rozwiązań, umożliwiających – jednak na zasadzie klarownego wyjątku, którego rozszerzająca wykładnia nie byłaby możliwa – przedłużenie czasu stosowania tymczasowego aresztowania na etapie postępowania przygotowawczego do 24 miesięcy, z zastrzeżeniem jednak, że decyzje w tym zakresie podejmować może tylko sąd apelacyjny, zaś środki zaskarżenia rozpoznawane będą przez Sąd Najwyższy. Podobnie można wprowadzić regulację stwarzająca podstawy do przedłużenia tymczasowego aresztowania na etapie postępowania jurysdykcyjnego, jednak na okres nie przekraczający roku, przy identycznie zakreślonej kompetencji sądu apelacyjnego do podejmowania rozstrzygnięcia w pierwszej instancji, oraz wskazaniu Sądu Najwyższego jako organu rozpoznającego środki zaskarżenia. 
	Mam pełną świadomość, że przedstawiona wyżej propozycja modyfikacji ustawowej regulacji czasu maksymalnego stosowania tymczasowego aresztowania jest radykalna, i z uwagi na różnorodne elementy może, a wręcz musi wywoływać zastrzeżenia i kontrowersje, związane zarówno ze wskazanymi okresami maksymalnymi, jak i wskazaniem sądów właściwych do rozpoznawania spraw w pierwszej instancji oraz jako sądów odwoławczych. Przedstawiając to rozwiązanie mam pełną świadomość komplikacji i kontrowersji szeroko dyskutowanych w okresie obowiązywania regulacji przyznającej kompetencje Sądowi Najwyższemu w sprawach aresztowanych. Jestem też w pełni świadomy, że nie jest rolą najwyższej instancji sądowej pełnienie funkcji „pogotowia aresztowego”. Zarazem dostrzegając znaczenie działań zmierzających do racjonalizacji i skrócenia czasu trwania tymczasowego aresztowania z jednej strony, oraz dostrzegając zagrożenie związane ze „sztywnym” i stosunkowo krótkim okresem maksymalnym tymczasowego aresztowania przewidzianym jednorodnie dla wszystkich kategorii przestępstw, jestem zarazem przekonany, że wprowadzenie regulacji stwarzającej podstawy do wyjątkowego przedłużenia tych terminów, chociażby w zakresie sygnalizowanych wyżej przypadków zarzutu zbrodni, musi mieć wkomponowany mechanizm redukcyjny, bowiem  pozostawienie takiej regulacji do stosowania sądom powszechnym grozi niestety tym, że wyjątek stanie się w krótkim okresie czasu zasadą w praktyce orzeczniczej. Doświadczenia ostatnich dwudziestu lat dostatecznie jasno potwierdzają takie obawy. Aby przeto dokonać zmiany podejścia – jeżeli w ogóle rozważać poważnie modyfikację regulacji dotyczącej czasu stosowania tymczasowego aresztowania – konieczne jest rozwiązanie radykalne i oparte na konstrukcji pozwalającej Sądowi Najwyższemu, być może tylko przez pewien okres, kształtować praktykę orzeczniczą, także poprzez ocenę sposobu prowadzenia postępowań: przygotowawczego i jurysdykcyjnego. To oczywiście pociąga za sobą koszty, stwarza w pewnym zakresie stan dysfunkcjonalności. Zarazem jednak – jeżeli trafne są oceny dotyczące nieprawidłowości w zakresie stosowania tymczasowego aresztowania i zarazem właściwie kalkulowane są koszty tych chybień – to jednym z podstawowych zadań państwa jest stworzenie mechanizmu modyfikującego tę praktykę. To zaś – oczywiście przy przyjęciu wszystkich przedstawionych założeń – co samo w sobie jest z oczywistych powodów dyskusyjne – może uzasadniać rozwiązania nadzwyczajne. Warto jeszcze dodać, że stworzenie możliwości wypowiadania się Sąd Najwyższy w kwestiach środków zapobiegawczych miałoby i tę zaletę, że doprowadziłoby do uporządkowania kilku innych, sygnalizowanych wyżej kwestii, które nie zostały do dzisiaj jednoznacznie i właściwie rozstrzygnięte na poziome sądów powszechnych. 
	Konkludując ten bez wątpienia nad wyraz złożony i kontrowersyjny wątek należy stwierdzić, że jeżeli w ogóle prawodawca miałby reagować poprzez modyfikację regulacji ustawowej dotyczącej maksymalnych terminów tymczasowego aresztowania, konieczne jest wprowadzenie sygnalizowanych wyżej zmian regulacji w zakresie przesłanek stosowania tymczasowego aresztowania, zmiany filozofii stosowania tego środka w szczególności na etapie postępowania przygotowawczego oraz zwiększenia znaczenia przesłanego negatywnych. Te elementy postrzegam jako bazowe dla jakichkolwiek rozważań o modyfikacji terminów maksymalnych. Jeżeli zaś decydować o wprowadzeniu terminów maksymalnych, to ze świadomością, że modyfikacja regulacji ustawowej musi mieć niejako z założenia charakter radykalny, tylko bowiem w ten sposób  możliwe jest sygnalizowanie przez zmianę ustawodawczą zasadniczej modyfikacji podejścia prawodawcy do zagadnienia czasu trwania pozbawienia wolności na etapie postępowania przygotowawczego oraz sądowego. 
	Poza zakresem niniejszych uwag pozostawiam kwestię tzw. aresztu międzyinstancyjnego – mająca nieco odmienny charakter i wymagającą odrębnego uregulowania. Nie jest to bowiem – wedle posiadanej przez mnie wiedzy – zasadniczy element stanowiący podstawę przedłużających się tymczasowych aresztowań. 
III.	Środki zapobiegawcze stosowane na etapie postępowania przed sądem pierwszej instancji.  
Problematyka stosowania środków zapobiegawczych na etapie postępowania jurysdykcyjnego obejmuje dwie grupy zagadnień: pierwsza odnosi się do stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego; druga związana jest ze stosowaniem środków nieizolacyjnych, w tym także zabezpieczenia majątkowego. 
Rozważając zagadnienia związane z podstawami ewentualnej modyfikacji ustawowego ujęcia maksymalnych terminów stosowania tymczasowego aresztowania sygnalizowano już, że jednym z powodów przedłużającego się ponad procesową konieczność czasu trwania tymczasowego aresztowania jest niewłaściwy sposób podejścia, wykładni i zastosowania w praktyce konstrukcji wyrażonej w art. 344 k.p.k. 
Poszukując odpowiedzi na pytanie o ewentualną możliwość i zasadność modyfikacji przepisów ustawowych regulujących stosowanie środków zapobiegawczych na etapie postępowania jurysdykcyjnego warto przypomnieć, że polski prawodawca w kodyfikacji procesowej z 1997 r. obok przewidzianego w art. 253 § 1 k.p.k. obowiązku stałego monitorowania zasadności dalszego stosowania tymczasowego aresztowania powiązanego z obowiązkiem uchylenia tego środka w sytuacji, gdy na jakimkolwiek etapie postępowania ustaną przyczyny, wskutek których został on zastosowany lub powstaną przyczyny uzasadniające jego uchylenie lub zmianę, zobligował sąd właściwy do rozpoznania sprawy  do dokonania oceny zasadności utrzymywania stosowania tego środka na etapie postępowania jurysdykcyjnego po wniesieniu aktu oskarżenia. Wyrażeniu obowiązek dokonania takiej oceny przepis art. 344 k.p.k. ma szczególny charakter i status. Zawarta w nim dyrektywa jest nie tylko regułą instrumentalną, określającą obowiązek dokonania po wniesieniu aktu oskarżenia czynności konwencjonalnej, lecz przede wszystkim normą merytoryczną, akcentującą wyjątkowy i wymagający odrębnego uzasadnienia oraz istnienia szczególnych przesłanek przesądzających o konieczności dalszego czasowego pozbawienia wolności na etapie poprzedzającym wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie odpowiedzialności karnej. Dyrektywa wyrażona w art. 344 k.p.k. ma – co można już w tym miejscu wyraźnie podkreślić, charakter specjalny, służący podkreśleniu zasady minimalizacji i konieczności stosowania tymczasowego aresztowania oraz akcentowaniu zasady wyjątkowej możliwości stosowania tego środka na etapie postępowania sądowego.  
Zestawienie ze sobą przepisów art. 253 § 1 k.p.k. oraz art. 344 k.p.k. jednoznacznie wskazuje, że ustawodawca przywiązuje szczególną wagę do oceny zasadności dalszego stosowania tymczasowego aresztowania w sytuacji modyfikacji stadium postępowania karnego. Obligując sąd do rozstrzygnięcia o utrzymaniu, zmianie lub uchyleniu tego środka tym sam akcentuje, że obok ogólnego, i z oczywistych powodów wiążącego także sąd obowiązku stałego monitoringu zasadności stosowania tymczasowego aresztowania przewidzianego w art. 253 § 1 k.p.k., który z oczywistych powodów odnosi się także do etapu postępowania jurysdykcyjnego, sam fakt przekształcenia postępowania przygotowawczego w jurysdykcyjne powoduje tak dalece idącą transformację podstawowych elementów związanych ze stosowaniem izolacyjnego środka zapobiegawczego, iż koniecznym jest zobligowanie sądu poprzez regulację szczególną do szczegółowej analizy podstaw ewentualnej zmiany lub uchylenia tego środka. Pobieżna już analiza praktyki wykorzystywania przepisu art. 344 k.p.k. przez sądy powszechne wskazuje, iż wbrew założeniom prawodawcy przyjmowanym w chwili wprowadzania omawianej konstrukcji do polskiego systemu prawa, zdecydowanie dominuje formalne podejście do przewidzianego w tym przepisie obowiązku. Zasadą jest bowiem wydawanie przez sądy postanowienia o przedłużeniu stosowania tymczasowego aresztowania, wyjątkiem zaś jego zmiana lub uchylenie. W powyższym kontekście dostrzec można pewną rozbieżność między założeniami przyjmowanymi przez ustawodawcę a praktyka stosowania prawa. Z jednej bowiem strony ustawodawca wprowadzając obowiązek wydania postanowienia w trybie art. 344 k.p.k. zakłada, że przekazanie sprawy do sądu co do zasady powoduje tak daleko idące przekształcenia procesowe, iż rzutują one na zasadność dalszego stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego. Tym samym wyraźnie akcentuje w przyjętym rozwiązaniu zasadę wyjątkowości, minimalizacji i elastyczności modelu-wzoru stosowania tymczasowego aresztowania. W praktyce stosowania prawa natomiast model ten realizowany jest poprzez wydanie kolejnego postanowienia w przedmiocie tymczasowego aresztowania pozbawionego poważniejszej analizy przesłanek leżących u podstaw jego stosowania, w szczególności zaś daleko idącą ignorancję przesłanek negatywnych. Interesującym wydaje się zatem podjęcie próby ustalenia, jakie są przyczyny takiego stanu. 
 Wyrażona w art. 344 k.p.k. konstrukcja oparta jest na założeniu, wedle którego sam fakt zakończenia postępowania przygotowawczego i wniesienie aktu oskarżenia sprawia, powoduje tak daleko idącą zmianę sytuacji procesowej, iż konieczne jest dokonanie weryfikacji rozstrzygnięcia o czasowym pozbawieniu wolności. Chodzi tutaj o odpowiedź na pytanie, czy istnieje konieczność zapewnienia należytego toku postępowania przed sądem przez dalsze stosowanie tego środka. Nie ma wątpliwości, że z uwagi na rzeczywiste podstawy stosowania tymczasowego aresztowania nie w każdym przypadku i z pewnością nie automatycznie istnieje konieczność jego stosowania po zakończeniu postępowania przygotowawczego. 
Przepis art. 344 k.p.k. stanowiąc podstawę rozciągnięcia konsekwencji wynikających z zastosowania tymczasowego aresztowania na etapie postępowania przygotowawczego i w celu zabezpieczenia należytego toku tego postępowania, wymaga wykazania, że po wniesieniu aktu oskarżenia nie tylko w dalszym ciągu pozostawały aktualne powody stanowiące podstawę stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego na etapie postępowania przygotowawczego lecz także tego, że realiach rozpoznawanej sprawy występują dodatkowo względy (okoliczności) sprawiające, że koniecznym jest dalsze pozbawienie wolności na etapie postępowania przed sądem w celu zabezpieczenia jego prawidłowego toku. Przepis art. 344 k.p.k. ma na celu dokonanie ponownej oceny, swoistej weryfikacji decyzji o tymczasowym aresztowaniu po istotnej zmianie układu procesowego związanej z wniesieniem aktu oskarżenia i wszczęciem postępowania przed sądem. Zabezpieczenie należytego toku postępowania jurysdykcyjnego poprzez tymczasowe aresztowanie stanowi specyficzną formę kontynuacji zabezpieczenia należytego toku postępowania karnego na etapie przygotowawczym poprzez ten środek, z oczywistym uwzględnieniem odmienności tego etapu postępowania oraz zmiany w zakresie niektórych podstaw stosowania tymczasowego aresztowania wynikającej z zakończenia postępowania przygotowawczego, zgromadzenia dowodów w sprawie i przekazania jej do rozpoznania sądu. 
Zdaje się nie wywoływać wątpliwości to, że przepis art. 344 k.p.k. wymaga w każdym przypadku wykazania, że w realiach konkretnej sprawy, z jakich powodów także na etapie postępowania przed sądem konieczne jest dalsze stosowanie czasowego pozbawienia wolności. Jako oczywiste jawi się również to, że decyzja w tym przedmiocie wymaga odpowiedniego uzasadnienia. Trzeba jednak zaznaczyć, że w oparciu o regulację zawartą w art. 344 k.p.k. można wywieść, że dalsze stosowanie tymczasowego aresztowania po wniesieniu aktu oskarżenia wymaga szczególnego uzasadnienia, inaczej art. 344 k.p.k. nie miałby żadnego normatywnego sensu. To właśnie ten przepis sprawia,  że utrzymanie w mocy decyzji o tymczasowym aresztowaniu wymaga wskazania szczególnych okoliczności powodujących, iż mimo zakończenia postępowania przygotowawczego, zebrania dowodów i przekazania sprawy do sądu, zachodzi konieczność zabezpieczenia należytego toku postępowania poprzez pozbawienie wolności. W żadnym zakresie nie może być tutaj mowy o jakimkolwiek automatyzmie, zaś zasada subsydiarności tymczasowego aresztowania oraz zasada minimalizacji powiązane z nomami konstytucyjnymi i konwencyjnymi przesądzają, iż na tym etapie stosowanie tymczasowego aresztowania jest bez wątpienia wyjątkowe. Niczego w tym zakresie nie zmienia powszechna praktyka automatycznego przedłużania stosowania tymczasowego aresztowania, zasadnie poddawana krytyce i stanowiąca jedną z podstaw katastrofalnego dla Rzeczypospolitej Polskiej orzecznictwa ETPC. 
W razie postanowienia o utrzymaniu w mocy tymczasowego aresztowania postanowienie sądu powinno zostać szczegółowo uzasadnione. W szczególności wskazać należy na powody utrzymani aktualizacji przesłanek stanowiących podstawę stosowania tego środka w postępowaniu przygotowawczym oraz przesłanki szczególne, uzasadniające dalsze czasowe pozbawienie wolności pomimo wniesienia aktu oskarżenia. Brak wskazania obu grup przesłanek, w szczególności tych uzasadniających utrzymanie aresztu na etapie postępowania jurysdykcyjnego sprawia, iż rozstrzygnięcie sądu nie spełnia podstawowych ustawowych przesłanek. 
W perspektywie zarysowanego wyżej ustawowego modelu postępowania w przedmiocie rozstrzygnięcia co do tymczasowego aresztowania po wniesieniu aktu oskarżenia można konstatować, że ustawodawca postrzega utrzymywanie tymczasowego aresztowania na tym etapie jako środek wyjątkowy. Przy czym owa wyjątkowość odnoszona jest do zasad stosowania tymczasowego aresztowania w postępowaniu przygotowawczym, ma więc kwalifikowaną postać. Rozwiązanie zawarte w art. 344 k.p.k. ma na celu wymuszenie merytorycznej, nie zaś jedynie zdawkowej i czysto formalnej, kontroli sądu w zakresie dalszego stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego. Jego wprowadzenie miało też stanowić w założeniu ustawodawcy podstawę zmiany paradygmatu postępowania po wniesieniu aktu oskarżenia. O ile udało się ustawodawcy osiągnąć zamierzony rezultat na poziomie stanowienia prawa, o tyle obserwacja funkcjonowania tego przepisu w praktyce stosowania prawa zdaje się wskazywać na brak zmian wykorzystywanego przed wprowadzeniem art. 344 k.p.k. paradygmatu wykładniczego. Tym samym w odniesieniu do regulacji zawartej w art. 344 k.p.k, po raz kolejny potwierdza się sceptyczna ocena zdolności dostosowawczych polskich karnistów, których świadomość w znacznym niestety wciąż zakresie kształtuje podtrzymywana w praktyce tradycja modelu procesu karnego pochodząca z innej epoki. Zmiana podejścia do omawianego przepisu, a w konsekwencji zmiana sposobu dokonywania oceny podstaw utrzymywania tymczasowego aresztowania na etapie postępowania sądowego stanowi  podstawowy punkt odniesienia przy analizie zakresu ewentualnych zmian regulacji ustawowej dotyczącej środków zapobiegawczych na etapie jurysdykcyjnym. 
W razie uznania przedstawionego wyżej modelu stosowania tymczasowego aresztowania na etapie postępowania jurysdykcyjnego za zasadny oraz uwzględnienia przyjętego w tym opracowaniu sposobu postrzegania instytucji opisanej w art. 344 k.p.k., z uwagi na całkowitą rozbieżność założeń prawodawcy oraz praktyki stosowania prawa konieczne jest ustalenie, czy istnieją możliwości usunięcia ujawnionych wadliwości poprzez doktrynalną wykładnię krytyczną lub uchwały wykładnicze Sądu Najwyższego. Nie wchodząc po raz kolejny w szczegółową analizę potencjalnych możliwości dokonania zmiany wykładni i zastosowania omawianego przepisu w praktyce stosowania prawa można – jak się wydaje bez ryzyka popełnienia poważniejszego błędu – konstatować, że realizacja w praktyce przypisywanych regulacji wyrażonej w art. 344 k.p.k. funkcji wymaga dokonania ustawowej korekty tego przepisu. Jej celem byłoby wyraźne eksponowanie przyjmowanych przez prawodawcę założeń oraz celów tej regulacji, w szczególności zaś akcentowanie, że przepis ten wyraża zasadę wyjątkowości tymczasowego aresztowania na etapie jurysdykcyjnym, wymagającą wykazania szczególnych, związanych z etapem sądowym podwodów, uzasadniających konieczność dalszego czasowego pozbawienia wolności oskarżonego.  Podkreślenia, że podstawy stosowania tymczasowego aresztowania na etapie sądowym są oparte o przesłanki charakterystyczne dla ochrony tego etapu postępowania, a więc co do zasady różniące się do okoliczności uzasadniających stosowanie tymczasowego aresztowania na etapie postępowania przygotowawczego. Istotne byłoby także to, by wyraźnie sygnalizować powinność przedstawienia przez sąd właściwy do rozpoznania sprawy w I instancji wszelkich okoliczności stanowiących owe szczególne podstawy utrzymywania tymczasowego aresztowania po wniesieniu aktu oskarżenia oraz przedstawienia okoliczności powodujących, że sąd uznaje korzyści w zakresie ochrony postępowania jurysdykcyjnego wynikające z tymczasowego aresztowania za istotniejsze niż dolegliwości dla oskarżonego wynikające z utrzymywani a stanu pozbawienia wolności bez przełamania zasady domniemania niewinności. Nie wydaje się by dominująca obecnie praktyka wydawania postanowień o zasadności tymczasowego aresztowania na etapie jurysdykcyjnym, co do zasady pozbawionych jakiegokolwiek merytorycznego uzasadnienia, opartych na powtórzeniu treści stosownych przepisów wyrażających przesłanki stosowania tego środka, mogła zostać uznana za prawidłową. Nie wydaje się również dominująca w praktyce postawa sędziów przedłużających stosowanie tymczasowego aresztowania do czasu złożenia przez oskarżonego wyjaśnień była zgodna z zasadą minimalizacji i proporcjonalności tego środka zapobiegawczego. Wszystko to sprawia, iż konieczne jest treściowe doprecyzowanie art. 344 k.p.k. poprzez jednoznaczne akcentowanie funkcji, celu i okoliczności, jakie muszą zostać spełnione, by na etapie sądowym zasadne było dalsze stosowanie tymczasowego aresztowania. Bez stosownej zmiany nie wydaje się możliwe doprowadzenie do modyfikacji przyjmowanego w praktyce sądowej sposobu wykładni i zastosowania omawianego przepisu. Tym samym zaś niezwykle trudna będzie realizacja zasady racjonalizacji czasu trwania dolegliwości wynikającej z zastosowania tymczasowego aresztowania. 
Pewnej korekty ustawowej wymaga także przepis wyrażający podstawy przedłużenia stosowania tymczasowego aresztowania. Aktualne brzmienie niezbyt wyraźnie wskazuje, w każdym razie z punktu widzenia przyjmowanego w praktyce sposobu wykładni i zastosowania tego przepisu, że przedłużenie czasu stosowania izolacyjnego środka zapobiegawczego ma wyjątkowy charakter, w tym w szczególności sensie, że odnosi się do powodów, które ujawniły się w trakcie stosowania tego środka przez pierwszy okres oznaczony w postanowieniu, nie były znane organowi prowadzącemu postępowanie przygotowawcze i wnioskującemu o zastosowanie tymczasowego aresztowania, nie były znane także sądowi wydającemu decyzje o zastosowaniu tego środka, ujawniły się w czasie pierwotnie oznaczonego okresu stosowania tego środka, pozostają w bezpośrednim związku z czynnościami dowodowymi wynikającymi z potrzeby ustaleń okoliczności dotyczących przedstawionego już zarzutu, nie zaś zarzutu lub zarzutów obejmowanych dopiero prognozą, wreszcie mają taki charakter, że ich uwzględnienie nie było możliwe wcześniej, zaś właśnie z ich powodu, organ procesowy nie mógł ukończyć czynności w pierwotnie oznaczonym czasie tymczasowego aresztowania. Tak odczytywany przepis art. 263 § 2 k.p.k. stwarzałby niezwykle restryktywne przesłanki przedłużenia najsurowszego ze środków zapobiegawczych, wymagając szczególnego uzasadnienia i rzeczywistej wyjątkowości takiego rozstrzygnięcia. Nie ma potrzeby wskazywania na jakiekolwiek dane statystyczne wystarczy odwołać się do wiedzy notoryjnej by konstatować, że praktyka stosowania tego przepisu, bynajmniej nie tyko przy pierwszym przedłużeniu stosowania tymczasowego aresztowania wygląda zupełnie inaczej. Oczywiście pojawić się musi  pytanie o przyczyny takiego stanu rzeczy, jednak z punktu widzenia analizy zasadności i zakresie ewentualnej modyfikacji przepisów regulujących stosowanie środków zapobiegawczych sama świadomość wadliwości wykorzystywania tego przepisu zdaje się uzasadniać jego modyfikację. 
W związku z przedstawionymi wyżej uwagami dotyczącymi doprecyzowania przepisu art. 263 k.p.k. jako zadanie szczególnie pilne postrzegać należy modyfikację przepisu art. 251 § 3 k.p.k. w kierunku urealniającym obowiązek przedstawienia faktycznego i prawnego uzasadnienia decyzji o zastosowaniu środka zapobiegawczego, w tym w szczególności tymczasowego aresztowania. Nie będzie dla nikogo zaskoczeniem wskazanie, że aktualnie sądy, zarówno orzekające w pierwszej instancji, jak i sądy odwoławcze, wykorzystują w skali masowej elektroniczne wzorce uzasadnienia postanowień w przedmiocie tymczasowego aresztowania. Tym samym standardowe uzasadnienie postanowienia sprowadza się do ogólnego, całkowicie oderwanego od realiów konkretnej sprawy wskazania, że zebrane dowodowy przesądzają o dużym prawdopodobieństwie popełnienia zarzucanego czynu (w tym  miejscu następuje wyliczenie kart na których zgromadzone są dowody) oraz ogólnego wskazania, że stosowanie danego środka jest konieczne, z uwagi na jedną z podstaw szczególnych a także podkreślenia, iż w realiach konkretnej sprawy nie zachodzą tzw. negatywne przesłanki tymczasowego aresztowania. Mimo uznania przez prawodawcę w 1997 r. kwestii prawidłowo skonstruowanego uzasadnienia decyzji w przedmiocie środka zapobiegawczego za jeden z priorytetów nie udało się zatem doprowadzić do zmiany praktyki w tym zakresie. Decyzje procesowe w przedmiocie środków, w tym decyzje w przedmiocie tymczasowego aresztowania, są uzasadniane, jednak w statystycznie doniosłej ilości spraw, nie w sposób wymagany przez przepisy prawa a także w sposób dalece odbiegający od tego, by można je uznać za wyraz przeprowadzonej z należytą dokładnością oraz uwzględnieniem wszystkich elementów procedury wyważania skonfliktowanych wartości. Trzeba przeto rozważyć takie doprecyzowanie art. 251 § 3 k.p.k. które wyeliminuje wszelką możliwość lakoniczności, ogólnikowości i braku odnoszenia się do konkretów związanych z jednostkowym przypadkiem. Ważnym wydaje się także podkreślenie w sposób szczególny, że brak dostatecznego uzasadnienia rozstrzygnięcia w przedmiocie środka zapobiegawczego w sferze uzasadnienia faktycznego lub prawnego, skutkować powinien uchyleniem zaskarżonego rozstrzygnięcia z uwagi na brak możliwości przeprowadzenia przez sąd działający jako organ odwoławczy kontroli poprawności zaskarżonej decyzji. Tylko bowiem w ten sposób można wymusić zmianę podejścia do tej zupełnie zasadniczej z perspektywy oceny zasadności procesowej decyzji kwestii. Trzeba także zaznaczyć, że w zakresie uzasadnienia faktycznego ważne są nie tylko okoliczności związane z oceną tzw. przesłanki dowodowej, tj. istnienia dużego prawdopodobieństwa popełnienia przestępstwa, lecz przede wszystkim okoliczności przesadzających o konieczności, proporcjonalności oraz adekwatności w zakresie skutków i czasu ich trwania stosowania określonego środka. 
Już tylko na marginesie i w zakończeniu warto rozważyć – idące w przeciwnym kierunku niż stanowisko Trybunału Konstytucyjnego  rozwiązanie – polegające na zakazie wydawania przez sąd odwoławczy decyzji o zastosowaniu tymczasowego aresztowania w razie uwzględnienia zażalenia prokuratora na postanowienie o odmowie zastosowania tego środka przez sąd I instancji. Dostrzegając walory treściowe rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego wskazującego, że regulacja  umożliwiająca orzeczenie przez sąd odwoławczy o zastosowaniu środka zapobiegawczego, w tym tymczasowego aresztowania, nie narusza żadnego standardu konstytucyjnego, trzeba jednak wskazać, że z równie  silnie można argumentować stanowisko przeciwne. Jest zupełnie oczywiste, że w sytuacji, w której prawodawca dostrzega nieskuteczność podejmowanych w poprzednich okresach działań legislacyjnych zmierzających do racjonalizacji i ograniczenia zakresu stosowania oraz czasu trwania środków zapobiegawczych, w tym, w szczególności tymczasowego aresztowania, pozostawienie bez zmian regulacji umożliwiającej orzekanie o zastosowaniu środka przez sąd odwoławczy, w najmniejszym nawet stopniu nie przyczyni się do osiągnięcia celu, jaki – jak można przypuszczać – przyświeca prawodawcy. Zarazem pozostawienie bez modyfikacji tego rozwiązania może być uznawane za kolejny przejaw marginalizacji rozstrzygnięć w przedmiocie czasowego pozbawienia wolności, co do których stosowane są odmienne standardy niż w przypadku rozstrzygnięcia wydawanego w tym przedmiocie w normalnym trybie postępowania. Nie jest jasne i w zasadzie nie daje się racjonalnie uzasadnić wyłączenie w ramach postępowań incydentalnych ograniczeń wiążących sądy odwoławcze w ramach „normalnego” postępowania. Tym samym utrzymywanie status quo ante stanowić będzie kolejny przejaw „niedoceniania” lub postrzegania jako mniej istotnej problematyki środków zapobiegawczych. Temu zjawisku należy się wyraźnie przeciwstawiać. W tym też sensie wydaje się zasadnym rozważenie postulatu uporządkowania tej kwestii na poziomie modyfikacji istniejącej regulacji ustawowej, mimo braku wskazania na sprzeczność tego rozwiązania z wzorcem konstytucyjnym przez Trybunał Konstytucyjny.
Co do nieizolacyjnych środków zapobiegawczych – to wystarczające jest odwołanie się do uwag poczynionych powyżej w zakresie modyfikacji ich ujęcia – poprzez stworzenie możliwości orzeczenia częściowego przepadku oraz warunkowego tymczasowego aresztowania połączonego z osobistą kaucja oskarżonego – jako wystarczających sposobów modyfikacji ujęcia ustawowego stwarzających racjonalne podstawy oczekiwania istotne zmiany sposobu korzystania z izolacyjnego środka zapobiegawczego na etapie jurysdykcyjnym. 

IV.	Zakończenie. 

Kwestia ustawowej regulacji podstaw stosowania środków zapobiegawczych, z uwagi na jej znaczenie z punktu widzenia ochrony dwóch niezwykle istotnych społecznie wartości: tj. dobra postępowania karnego oraz praw i wolności jednostki, a także ze względu na niezwykłą wręcz różnorodność zagadnień szczegółowych ujawniających się w praktyce stosowania prawa, by przedstawić ją w sposób w miarę kompleksowy, zupełny i spójny, wymagałaby odrębnego monograficznego opracowania. Nawet przy takim założeniu, wątpliwe jest, czy udałoby się dokonać analizy wszystkich jawiących się jako istotne kwestii w odniesieniu do wszystkich środków zapobiegawczych. W tekście opinii lub artykułu nie sposób przeto nawet zbliżyć się do zakresu i stopnia szczegółowości  rozważań, jakie wydają się niezbędne dla rozświetlenia problematyki środków zapobiegawczych z punktu widzenia oceny obowiązujących przepisów prawa w dwóch płaszczyznach: zupełności i koherentności regulacji postrzeganej z punktu widzenia standardu dekodowanego z przepisów konwencyjnych i konstytucyjnych oraz metody właściwej dla dominującej współcześnie koncepcji rzetelnego procesu z jednej strony, oraz oceny prawidłowości stosowania tych regulacji w praktyce stosowania prawa z drugiej. Mając świadomość tych ograniczeń, powyżej sygnalizowano tylko niektóre zagadnienia związane z tymi szczególnymi instytucjami, kierując się przy ich wyborze – ze zdecydowanie szerszego spektrum – przede wszystkim ich znaczeniem dla całości regulacji, oraz potencjalną możliwością zmiany sposobu postrzegania środków zapobiegawczych w praktyce stosowania prawa poprzez modyfikację tych właśnie regulacji. Kierując się niekorzystnymi dla Polski rozstrzygnięciami ETPC oraz mając na uwadze dominujący we współczesnym piśmiennictwie procesowym standard rzetelnego procesu, powyżej szczególną uwagę zwracano na instytucje o gwarancyjnym charakterze, których modyfikacja prowadzić może do zmiany sposobu wykładni i zastosowania tych regulacji dotyczących środków zapobiegawczych, które mają zasadniczy charakter, w szczególności zaś określających pozytywne i negatywne przesłanki ich aplikacji. Zarazem dokonując oceny obowiązującej regulacji oraz wskazując obszary i instytucje, które mogą stanowić przedmiot ingerencji prawodawcy, kierowano się założeniem, że wszelkie zmiany ustawowe muszą opierać się na klarownych przesłankach, w tym w szczególności precyzyjnie zdefiniowanych wadliwościach, oraz służyć jasno zakreślonemu celowi. W żadnym wypadku nowelizacja nie może skutkować jedynie zwiększeniem elementów formalizujących postępowanie w przedmiocie zastosowania danego typu środka zapobiegawczego, z którym nie jest ściśle związany zasadniczy cel, umiejscawiany przede wszystkim w obszarze zdiagnozowanych i zdefiniowanych wadliwości określonych instytucji. Próbowano także analizować poszczególne rozwiązania ustawowe zachowując zasadę braku wyraźnego preferowania przez prawodawcę którejkolwiek ze skonfliktowanych w procesie stosowania środków zapobiegawczych wartości, wystrzegając się takiej propozycji modyfikacji istniejących rozwiązań, która ową zasadę neutralności prawodawcy mogłaby naruszyć. Nie bez znaczenia było także i to, by rozważając zasadność, konieczność oraz zakres ewentualnych zmian prawodawczych zachować zasadę zapewnienia ochrony postępowania w tych przypadkach, gdy jest ona konieczna z jednoczesnym zagwarantowaniem przestrzegania reguł gwarancyjnych oraz koniecznej w każdym jednostkowym przypadku procedury wyważania wartości oraz wyboru tej, której ochrona za określoną „cenę” jawi się w konkretnych realiach procesowych jako konieczna i proporcjonalna. Uznając obowiązującą regulacje ustawową za zasadniczo odpowiadającą wymaganiom wynikającym z koncepcji rzetelnego procesu, odnoszono się przeto jedynie do tych rozwiązań szczegółowych, których kształt (w zdecydowanie mniejszym zakresie) oraz wadliwy sposób interpretacji i stosowania w praktyce (w zdecydowanie szerszym obszarze), powoduje, że w jednostkowych przypadkach dochodzi do rozstrzygnięć pozbawionych dostatecznego uzasadnienia, a przez to traktowanych m. in. przez ETPC jako nieproporcjonalne, niekonieczne lub też nadmiernie długotrwałe. Ostateczny rezultat rozważań można podsumować dwoma twierdzeniami: poza nielicznymi wyjątkami, do których zaliczyć należy niefortunną regulację zasad dostępu do akt sprawy w postępowaniach typu habeas Corpus,  brak wyraźnego eksponowania zasady proporcjonalności jako jednej z podstawowych reguł określających stosowanie środków zapobiegawczych, oraz wadliwie ukształtowana regulację zabezpieczenia majątkowego a także niewłaściwe ukształtowanie przesłanek szczególnych przewidzianych w art. 258 § 2 k.p.k., w zasadniczej większości podstawą krytycznych uwag oraz ewentualnych propozycji nowelizacji jest analiza praktyki stosowania prawa. To ujawniające się w tej sferze wadliwości, konserwowane przez sądy wszystkich instancji można być wręcz stwierdzić „z uporem godnym lepszej sprawy” są zasadniczym źródłem kłopotliwego bilansu orzeczeń ETPC, stanowią również w zasadniczej części podstawę rozstrzygnięć w zakresie zasądzania odszkodowań za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie. Jest oczywiście sprawą nie wymagającą dowodu, że w szeregu postępowań, w szczególności na etapie postępowania przygotowawczego, konieczne jest zapewnienie należytego toku tego postępowania poprzez stosowanie przewidzianych w ustawie procesowej środków przymusu, częstokroć o najdalej sięgającym skutku – w postaci czasowego pozbawienia wolności. Jest jednak równie oczywistym i niewymagającym dowodu, że obok przypadków, w których realizacja tego celu poprzez przymusową ingerencję w sferę praw i wolności jednostki jest zasadna, zdarza się stosunkowo wiele przypadków, w których albo w ogóle nie zachodzi podstawa stosowania środków zapobiegawczych, albo nie zachodzi podstawa do stosowania środków odpowiednio surowych, w tym w szczególności tymczasowego aresztowania. Stosunkowo często zdarzają się także wypadki, w których – sygnalizowano już tę kwestię powyżej – zasadnym było zastosowanie środka zapobiegawczego, w tym tego najsurowszego, całkowicie niezasadnym jest natomiast uporczywe utrzymywanie stanu ingerencji w sferę praw i wolności jednostki w sytuacji istotnej, czasami wręcz radykalnej zmiany sytuacji procesowej. Można – w pewnym sensie upraszczając i generalizując – stwierdzić, że mimo zmiany ustrojowej i wielokrotnych zmian ustawowych – przedstawiciele wymiaru sprawiedliwości z trudem akceptują zasadę, że środki zapobiegawcze mają charakter wyjątkowy, stosowane być mogą tylko w razie konieczności i w ograniczonym zakresie, co odnosi się także do zasady ich zmiany i uchylenia, wreszcie oczywistej niegdyś dla polskiego systemu prawa reguły, że postępowanie co do zasady prowadzone jest bez stosowania środków, zaś ich wykorzystanie jest czymś właśnie ową zasadę naruszającym i w tym sensie zawsze wyjątkowym. W powyższym kontekście zrozumiałym staje się przewodnia myśl niniejszego opracowania – nakierowanego na poszukiwanie takich sposobów, także w postaci modyfikacji istniejących rozwiązań - które doprowadzą do zmiany paradygmatu postrzegania i stosowania środków zapobiegawczych. Bez tej zmiany, wszelkie modyfikacje, w tym w szczególności gwarancyjne i sztywne, nie przyniosą oczekiwanych rezultatów, mogą zaś jako efekt uboczny powodować dodatkowe trudności i nieefektywność procesu, także naruszenie i tak w niewielkim stopniu realizowanej zasady szybkości postępowania. Poszukując rozwiązania prowadzącego do modyfikacji w niezbędnym zakresie aktualnie dominującego w praktyce sposobu postrzegania instytucji procesowych środków przymusu, kierując się zasadą wywołania publicznej debaty wokół zagadnień najistotniejszych,  poruszono obok kwestii niewątpliwych, powszechnie uznawanych za kłopotliwe i wymagające zmian, także zagadnienia pozostające częstokroć na uboczu zasadniczych analiz, mające jednak przy całościowym podejściu także istotne znaczenie dla funkcjonowania całego systemu środków zapobiegawczych. Konstruując wskazania co do ewentualnej modyfikacji zapisów ustawowych jako motto przyjęto założenie, że najpełniej można zagwarantować należyty tok postępowania bez naruszenia zasady konieczności, minimalizacji i proporcjonalności ingerencji w sferę praw i wolności jednostki w sytuacji najszerzej zakreślonych elementów kontradyktoryjnych, uczynienia z bezstronnego i niezawisłego sądu podmiotu decydującego o ingerencji lub co najmniej dokonujący instancyjnej oceny poprawności podjętej w tym zakresie przez inny organ procesowy decyzji, wreszcie przy maksymalnie precyzyjnym określeniu w ustawie zarówno pozytywnych, jak i negatywnych przesłanek określonych rozstrzygnięć procesowych, a także niezbędnych elementów treściowych rozstrzygnięcia i jego pisemnego uzasadnienia, jako jedynego poddającego się kontroli racjonalnego elementu uzewnętrzniającego powody określonego rozstrzygnięcia procesowego. Uznając te elementy za kluczowe z pewnym sceptycyzmem spoglądano na rozwiązania prima facie klarowne – jak np. wprowadzenie formalnych granic czasowych stosowania środków na poziomie obniżonym w stosunku do aktualnie obowiązującego – pozbawione jednak owego szerszego tła, pozostając w przekonaniu, że samoistnie takie akurat modyfikacje systemu prawa niewiele mogą przynieść pozytywnego, wiele zaś utrudnić lub skomplikować. Oczywiście, jak każde ujęcie, także to prezentowane w niniejszym opracowaniu zabarwione jest elementami subiektywnymi. W niektórych aspektach, zdążając do realizacji zasadniczego celu – jakim jest inspiracja do dokonania niebanalnej zmiany obowiązujących regulacji prawnych w kierunku zmierzającym do racjonalizacji i zmiany podejścia do utartych rozwiązań - propozycje modyfikacji ustawowych rozwiązań przybrały miejscami postać skrajną, zawsze jednak odnoszącą się do tych elementów, których modyfikacja warunkuje sukces zmiany prawodawczej, których zaś pominięcie prowadzić musi – w każdym razie w subiektywnym przekonaniu autora – do porażki, nawet tych modyfikacji, które oceniać należałoby pozytywnie, które jednak tracą cały urok i potencję skuteczności, jeżeli zostaną odarte z koniecznego tła. Wreszcie warto nie tracić z pola widzenia, że niniejsze opracowanie jest jedynie wskazaniem elementów  regulacji ustawowej, co do których zasadne jest rozważenie ich modyfikacji. Stanowi przeto przede wszystkim  podstawę i zaproszenie do debaty, którego wartość jest tym większa, im bardziej prowokuje do przedstawienia stanowiska przeciwnego. 
Wreszcie na zakończenie koniczne jest krótkie wyjaśnienie ograniczenia niniejszego opracowania wyłącznie do zagadnień związanych ze środkami zapobiegawczymi. Jakkolwiek Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego przy Ministrze Sprawiedliwości RP wskazywała również w swoich Priorytetach na problematykę odszkodowania w razie niesłusznego stosowania środków zapobiegawczych, to jednak z uwagi na specyfikę oraz rozmiary opracowania, kwestia ta pozostawiona została poza zakresem niniejszego tekstu. Jej przedstawienie wymagałoby bowiem - w każdym razie w ocenie autora – zamieszczenia – przy zachowaniu minimum rzetelności wywodu -uwag, których rozmiar prowadziłby do nadmiernego rozrostu, i tak już obszernego tekstu.