Piotr Starzyński 
Zabezpieczenie majątkowe w postępowaniu przygotowawczym
I. Wprowadzenie
Celem niniejszego opracowania jest próba zaprezentowania wybranych zagadnień zabezpieczeń majątkowych w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym na podstawie przepisów postępowania karnego. Z uwagi na złożony charakter instytucji zabezpieczenia majątkowego, wielość przepisów odsyłających, brak spójności pomiędzy regulacjami Kodeksu karnego wykonawczego a Kodeksu postępowania karnego, w praktyce występują liczne problemy z właściwym jej stosowaniem. Kompleksowe przedstawienie normatywnych rozwiązań zabezpieczeń majątkowych tylko na etapie postępowania przygotowawczego przekraczałoby dopuszczalne ramy tego typu publikacji. Zatem kierując się chęcią systematycznego ujęcia stosowania zabezpieczeń, uwagę skupiłem na wybranych aspektach, zdając sobie jednocześnie sprawę, iż opracowanie to stanowi jedynie niewielki fragment problematyki instytucji zabezpieczeń w postępowaniu karnym, która występuje również w postępowaniu karnoskarbowym oraz w postępowaniu prowadzonym na podstawie przepisów ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. Nadto przepisy acquis communautaire w dobie rozwijającej się przestępczości zorganizowanej oraz terroryzmu także podejmują tę problematykę. 
Zabezpieczenie majątkowe jako środek, który służy zapewnieniu wykonania przyszłego orzeczenia w przedmiocie procesu, jest skutecznym sposobem zwalczania głównie przestępczości o dużym ciężarze gatunkowym – tej zorganizowanej, szczególnie w zakresie pozbawiania sprawców korzyści z popełnionych przestępstw. Równie ważna jest funkcja kompensacyjna postępowania karnego, realizowana między innymi poprzez stosowanie instytucji zabezpieczenia roszczeń powoda w procesie adhezyjnym. Efektywność i celowość dokonywania zabezpieczeń następuje przede wszystkim na etapie postępowania przygotowawczego, a to zależy w znacznym stopniu od sprawności działania jego gospodarza – prokuratora. 
W pełni zgadzając się ze słowami W. Daszkiewicza, iż „Trudno sobie wyobrazić bardziej skomplikowaną legislację niż ta, która dotyczy postępowania zabezpieczającego”, zasadnym uznałem przyjęcie kolejności podejmowanych zagadnień odzwierciedlającej w znacznym stopniu etapy stosowania zabezpieczenia. 
1. Zabezpieczenie majątkowe jako środek przymusu i instytucja prawa cywilnego w procesie adhezyjnym
Zabezpieczeniu prawidłowego przebiegu i skutecznego postępowania karnego służą między innymi prawnie określone środki przymusu, których rodzaj i forma uzależnione są od konkretnych zadań, których realizację mają zapewnić. Zabezpieczenie majątkowe zmierza do zagwarantowania wykonalności grożącej grzywny, środka karnego oraz umożliwia zabezpieczenie roszczeń cywilnych będących przedmiotem procesu karnego w przypadku procesu adhezyjnego obok głównego przedmiotu procedury, jakim jest pociągnięcia sprawcy przestępstwa do odpowiedzialności karnej. Jednym słowem jego celem jest przeciwdziałanie utrudnianiu lub uniemożliwianiu wykonania przyszłego orzeczenia. Ustanowienie zabezpieczenia majątkowego oraz jego sprawne wykonanie jest gwarantem efektywności całego postępowania, osiągnięcia jego celów, szczególnie kompensacyjnego. Jednakże z uwagi na to, iż postępowanie karne jest sposobem realizacji norm prawa karnego, środki przymusu procesowego winny być traktowane „wyłącznie jako wyraz niezbędnego rygoryzmu postępowania karnego”. Zabezpieczenie majątkowe jest środkiem, które obok poręczenia majątkowego, kary porządkowej, przymusowego odebrania rzeczy, zatrzymania przesyłek i korespondencji, przeszukania, wkracza w sferę praw majątkowych osób, wobec których są stosowane. Zastosowanie zabezpieczenia majątkowego wywołuje skutek w postaci niemożności swobodnego dysponowania swoim mieniem przez osobę korzystającą z domniemania niewinności. Zatem zabezpieczenie majątkowe ingeruje w mienie, poprzedzając prawomocne orzeczenie o nim przez Sąd, co sprawia, iż w literaturze przedmiotu określane jest niekiedy antycypacją egzekucji. 
W związku z powyższym w doktrynie postuluje się, aby korzystać z tej instytucji jedynie wówczas, gdy z okoliczności sprawy wynika, że oskarżony może przedsięwziąć zabiegi zmierzające do udaremnienia wykonania orzeczenia w przedmiocie kar majątkowych, środków karnych lub zasądzonego roszczenia cywilnego. Słusznie jednak zauważa R. A. Stefański, że zaprezentowany pogląd ma tylko charakter postulatu i pozbawiony jest podstaw normatywnych, bowiem ustawodawca stosowanie zabezpieczenia majątkowego uzależnia jedynie od popełnienia przestępstwa, za które można orzec grzywnę, środki karne o charakterze majątkowym lub zasądzić odszkodowanie, nie czyniąc przy tym konieczności spełnienia innych warunków. Zgodnie z treścią art. 291 § 1 k.p.k. zabezpieczenie wykonania orzeczenia na mieniu oskarżonego może nastąpić w razie popełnienia przestępstwa, za które można orzec grzywnę, przepadek, nawiązkę lub świadczenie pieniężne, albo nałożyć obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Zabezpieczenie roszczeń o naprawienie szkody może mieć miejsce w przypadku popełnienia przestępstwa przeciwko mieniu lub wyrządzenia przestępstwem szkody w mieniu – art. 291 § 2 k.p.k. W świetle przytoczonych regulacji jedyną przesłanką materialną sięgnięcia po ten środek jest to, aby stosowany był on wobec oskarżonego lub podejrzanego. W przypadku tymczasowego zajęcia mienia ruchomego dokonywanego przez policję prawodawca posługuje się pojęciem osoby podejrzanej, przy czym prokurator winien w terminie 7 dni od jego dokonania wydać postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym, albowiem jego brak skutkuje upadkiem tymczasowego zajęcia ipso iure (art. 295 k.p.k.). De lege lata nie zachodzi konieczność spełniania innych dodatkowych warunków poza wskazanymi powyżej stanowiącymi condictio sine qua non dopuszczalności orzekania o zastosowaniu środka przymusu w postaci zabezpieczenia majątkowego. Z oczywistych względów nie będzie stosowane zabezpieczenie, gdy brak jest majątku, na którym mogłoby nastąpić zabezpieczenie majątkowe. 
Zabezpieczenie majątkowe występuje jako zabezpieczenie grożącej grzywny i środków karnych o charakterze majątkowym (przepadek, nawiązka, świadczenie pieniężne, obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę) oraz jako zabezpieczenie roszczeń o naprawienie szkody. Stanowi jeden ze środków przymusu. Ponadto ustawodawca przewidział w art. 69 § 2 k.p.k. możliwość zabezpieczenia roszczeń powoda cywilnego w postępowaniu adhezyjnym. 
2. Zabezpieczenie majątkowe jako środek przymusu w postępowaniu przygotowawczym
W postępowaniu przygotowawczym prokurator jest podmiotem uprawnionym do stosowania środka przymusu w postaci zabezpieczenia majątkowego, co expressis verbis przewiduje art. 293 § 3 k.p.k. Przepis ten dotyczy stosowania zabezpieczeń majątkowych, o których mowa w Rozdziale 32 k.p.k., albowiem zabezpieczenie roszczeń powoda cywilnego posiada oddzielną regulację.
Zgodnie z treścią art. 291 k.p.k. zabezpieczenie na mieniu podejrzanego może nastąpić ex officio w razie popełnienia przestępstwa, za które można orzec grzywnę, przepadek, nawiązkę lub świadczenie pieniężne, albo nałożyć obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, jak również w przypadku popełnienia przestępstwa przeciwko mieniu lub wyrządzenia przestępstwem szkody w mieniu. W postępowaniu przygotowawczym w świetle dyspozycji art. 293 § 1 k.p.k. postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym wydaje prokurator, w którym winien określić zakres i sposób zabezpieczenia – art. 293 § 1 k.p.k. in fine. Z kolei, zgodnie z brzmieniem przepisu art. 69 § 2 k.p.k. prokurator orzeka w przedmiocie wniosku o zabezpieczenie roszczenia majątkowego wynikającego bezpośrednio z popełnienia przestępstwa, zgłoszonego w powództwie cywilnym w toku postępowania przygotowawczego, na którego postanowienie co do zabezpieczenia roszczenia przysługuje zażalenie do sądu. Z przytoczonych powyżej przepisów wynika, że prokurator w postępowaniu przygotowawczym musi ustosunkować się co do wniosku pokrzywdzonego o zabezpieczenie roszczeń złożonego na podstawie art. 69 § 2 k.p.k. Natomiast zabezpieczenie majątkowe na podstawie art. 291 § 2 k.p.k. następuje z urzędu, nie jest wymagany żaden wniosek. Pokrzywdzony, składając wniosek o naprawienie szkody, o którym mowa w art. 46 § 1 k.k., nie może złożyć wniosku o zabezpieczenie roszczenia. Może jednak zwrócić się do prokuratora o zabezpieczenie jego roszczenia w trybie art. 291 § 2 k.p.k.
Postanowienie co do zabezpieczenia wydane przez prokuratora jest zaskarżalne w formie zażalenia. W zdaniu drugim omawianego przepisu art. 293 § 2 k.p.k. ustawodawca stanowi, iż zażalenie na postanowienie prokuratora o zabezpieczeniu rozpoznaje sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzi się postępowanie. Zwrot „co do zabezpieczenia” ma szerszy zakres zaskarżenia niż zwrot „o zabezpieczeniu” i obejmuje obok ustanowienia zabezpieczenia, co w pełni wypełnia zwrot „o zabezpieczeniu”, również jego zmianę, jak też uchylenie oraz nieuwzględnienie wniosku o jego zmianę. Jedynie zażalenie na postanowienie prokuratora o zabezpieczeniu rozpoznaje sąd rejonowy, w okręgu którego prowadzone jest postępowanie. Na podstawie art. 293 § 2 k.p.k. zd. pierwsze w zw. z art. 465 § 2 k.p.k. zażalenie na postanowienie co do zabezpieczenia inne niż ustanowienie zabezpieczenia rozpoznaje prokurator nadrzędny. Zaprezentowany wywód co do zaskarżalności postanowień prokuratora w przedmiocie zabezpieczenia majątkowego jest potwierdzeniem stanowiska doktryny w tym temacie. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że prokurator, orzekając w przedmiocie wniosku o zabezpieczenie roszczenia zgłoszonego wraz z powództwem cywilnym w postępowaniu przygotowawczym w trybie art. 69 § 2 k.p.k., wydaje postanowienie, które na mocy art. 69 § 3 k.p.k. jest zaskarżalne w formie zażalenia do sądu. Jednakże niezbędne jest podkreślenie, iż ustawodawca posłużył się w tym miejscu również zwrotem co do zabezpieczenia (sic!). Wobec powyższego wszystkie postanowienia co do zabezpieczenia wydane na wniosek pokrzywdzonego w trybie art. 69 § 3 k.p.k. są zaskarżalne do sądu. 
Zgodnie z treścią art. 463 § 2 k.p.k. zażalenie na postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia majątkowego powinno być przekazane do rozpoznania w ciągu 48 godzin.
Osoby nie będące stronami postępowania mogą skarżyć postanowienie na podstawie art. 302 § 1 k.p.k., gdy naruszyło ich prawa. Wówczas organem odwoławczym jest prokurator nadrzędny (art. 465 § 2 k.p.k.). 
Przed zastosowaniem środka przymusu w postaci zabezpieczenia majątkowego, już w początkowym stadium postępowania przygotowawczego prokurator winien zbierać informacje o stanie majątkowym osoby podejrzanej, jak również o rzeczach i prawach majątkowych podlegających zabezpieczeniu, a będących we władaniu innych osób – § 165 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwość z dnia 11 kwietnia 1992 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury (Dz. U. z 1992 r., Nr 38, poz. 163 z późn. zm.) – zwany dalej Regulaminem. W tym celu powinny być wykorzystane dostępne bazy danych, zwłaszcza urzędów skarbowych, sądów rejestrowych, urzędów gminnych rejestrujących działalność gospodarczą osób fizycznych. Nadto § 166 Regulaminu stanowi, iż prokurator, w razie potrzeby, powinien na podstawie przepisów Prawa bankowego zasięgać informacji o obrotach i stanach rachunków bankowych w związku z toczącą się sprawą. Należy jednak stwierdzić, że art. 105 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 z późn. zm.) wyposaża prokuratora w prawo zwrócenia się o udzielenie informacji objętych tajemnicą bankową jedynie w związku z toczącym się przeciwko posiadaczowi rachunku bankowego postępowaniem karnym lub karnym skarbowym. Zatem prokurator może zwrócić się do banku o udzielenie informacji o obrotach i stanie rachunku bankowego tylko podejrzanego w rozumieniu art. 71 § 1 k.p.k., czyli prokurator musi wiedzieć, iż podejrzany posiada w konkretnym banku rachunek. Pomimo głosów doktryny postulujących o zmianę powyższego przepisu umożliwiającą uchylanie tajemnicy w szerszym zakresie – nie tylko wobec podejrzanego – prawodawca przy licznych nowelizacjach Prawa bankowego nie podzielił słuszności poglądów prezentowanych w literaturze przedmiotu. Jednakże na mocy art. 106c Prawa bankowego prokurator prowadzący postępowania, w przypadkach wskazanych w powołanej regulacji art. 105 pkt 2 lit. b Prawa bankowego, może żądać udzielenia informacji stanowiących tajemnicę bankową od podmiotów, którym bank ujawnił informację stanowiące taką tajemnicą. Podstawą takiego żądania jest postanowienie właściwego miejscowo sądu okręgowego wydane na wniosek prokuratora.
Prokurator powinien, jeżeli zajdzie taka potrzeba, przesłuchać podejrzanego i inne osoby na okoliczności dotyczące zajętego mienia jeszcze przed wydaniem postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym, o czym stanowi § 168 Regulaminu.
Niezwykle przydatnym w ustalaniu stanu majątkowego są dane będące w dyspozycji Urzędu Skarbowego. W tym celu powinno się w szerszym zakresie wykorzystywać regulacje prawne umożliwiające zbieranie informacji o składnikach majątkowych osoby, wobec której ma być zastosowane zabezpieczenie majątkowe. Naczelnicy urzędów skarbowych oraz naczelnicy urzędów celnych zobowiązani są udostępnić akta, w tym zawierające informacje pochodzące z banków, sądom oraz prokuratorowi w związku z toczącym się postępowaniem. Dotyczy to między innymi takich informacji pochodzących od banków jak dane osób w zakresie posiadanych rachunków bankowych lub rachunków oszczędnościowych, liczby tych rachunków, a także obrotów i stanów tych rachunków, posiadanych rachunków pieniężnych lub rachunków papierów wartościowych, liczby tych rachunków, a także obrotów i stanów tych rachunków, zawartych umów kredytowych lub umów pożyczek pieniężnych, a także umów depozytowych, nabytych za pośrednictwem banków akcji Skarbu Państwa lub obligacji Skarbu Państwa, a także obrotu tymi papierami wartościowymi.
II. Zabezpieczenie wykonania grzywny
Ponieważ ustawodawca w art. 291 § 1 k.p.k. posłużył się sformułowaniem odnoszącym się do możliwości orzeczenia grzywny, a nie o zagrożeniu tą karą, zatem zabezpieczenie może być dokonane na rzecz grzywny orzekanej samoistnie (art. 33 § 1 k.k.), obok kary pozbawienia wolności (art. 33 § 2 k.k.), jak również na podstawie art. 71 § 1 k.k. w związku z zastosowaniem instytucji warunkowego zawieszenia wykonania kary pozbawienia wolności. Oczywiście grzywna może być orzekana samoistnie także ze względu na modyfikacje wynikające z części ogólnej kodeksu karnego, przykładowo w wyniku zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary. Na etapie postępowania przygotowawczego należy mieć jednak na względzie przede wszystkim pozytywną prognozę określającą duże prawdopodobieństwo orzeczenia grzywny, albowiem za niewystarczające należy uznać samą możliwość jej orzeczenia. Nadto prokurator winien mieć na względzie treść art. 58 § 2 k.k., będącą dyrektywą wymiaru kary grzywny, według której nie orzeka się jej, jeżeli dochody sprawcy, jego stosunki majątkowe lub możliwości zarobkowe uzasadniają przekonanie, że grzywny nie uiści oraz że nie będzie jej można ściągnąć w drodze egzekucji. Dotyczy to również przewidywanego wymiaru kary, którą prokurator musi uwzględnić określając zakres zabezpieczenia na poczet grożącej grzywny, albowiem obowiązek taki nakłada § 169 Regulaminu. Sąd, ustalając wysokość stawki dziennej, bierze pod uwagę dochody sprawcy, jego warunki osobiste, rodzinne, stosunki majątkowe i możliwości zarobkowe – art. 33 § 3 k.k. Innymi słowy prokurator musi przewidzieć wysokość grzywny, którą sąd orzeknie, o czym stanowi § 169 ust. 2 Regulaminu.
Zabezpieczenie wykonalności orzeczonej grzywny następuje na mieniu podejrzanego. Ponieważ postępowanie zabezpieczające jako fragment procesu karnego zmierza do zapewnienia wykonalności orzeczenia, spełnia rolę służebną wobec postępowania wykonawczego, zatem mutatis mutandis przepis art. 28 § 1 k.k.w stanowi, iż zabezpieczenie na majątku wspólnym kary grzywny grożącej jednemu z małżonków jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy zabezpieczenia nie można dokonać na majątku odrębnym podejrzanego. Zgodnie z treścią art. 28 § 1 k.k.w in fine niemożność zaspokojenia z majątku odrębnego podejrzanego musi być stwierdzona w protokole. Zatem możliwość zabezpieczenia grzywny na mieniu stanowiącym majątkową wspólność małżeńską uzależniona jest od niemożliwości dokonania zabezpieczenia na majątku odrębnym podejrzanego, która winna być stwierdzona w protokole. Prokurator może, korzystając z uprawnień wynikających z art. 2 ust. 3 pkt 3 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, zarządzić sporządzenie protokołu stanu faktycznego przez komornika. Oczywiście jest to jego uprawnienie a nie obowiązek, więc ad casum należy rozpatrywać, czy protokół przesłuchania podejrzanego, jego współmałżonka w charakterze świadka, protokół przeszukania pomieszczeń mieszkalnych i gospodarczych podejrzanego w celu ujawnienia składników stanowiących majątek odrębny jest wystarczający, aby czynić zadość wymogom ustawy. Ustawodawca w art. 28 § 1 k.k.w. stwierdził, iż kara grzywny orzeczona w stosunku do jednego z małżonków pozostających we wspólności majątkowej małżeńskiej podlega zaspokojeniu nie tylko z majątku odrębnego skazanego, lecz również z wynagrodzenia za pracę lub za inne usługi świadczone przez niego osobiście, jak również z praw twórcy wynalazku, wzoru użytkowego oraz projektu racjonalizatorskiego. W związku z tym w protokole winna być stwierdzona nie tylko niemożność zabezpieczenia wykonania grożącej kary grzywny na majątku odrębnym podejrzanego, ale również z wynagrodzenia oraz praw, o których mowa w przytoczonym przepisie. Nadto prawodawca przewidział kolejne ograniczenia stosowania omawianego środka przymusu na majątku wspólnym, przyjmując niedopuszczalność jego stosowania w przypadku, gdy pokrzywdzony jest małżonkiem podejrzanego albo osoby, w stosunku do których małżonek ten obciążony jest obowiązkiem alimentacyjnym – mutatis mutandis art. 28 § 2 k.k.w. Oczywiście prokurator musi ustalić, czy małżonkowie umownie rozszerzyli, ograniczyli czy też wyłączyli ustawową wspólność. Nie bez znaczenie jest również orzeczenie przez sąd separacji między małżonkami, bowiem na mocy art. 655 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego skutkuje to powstaniem rozdzielności majątkowej między małżonkami. Innymi słowy należy ustalić całokształt stosunków majątkowych między podejrzanym a jego małżonkiem. Ponadto przed wydaniem postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym wykonania grożącej podejrzanemu kary grzywny na mieniu stanowiącym małżeńską wspólność majątkową należy rozważyć, czy podejrzany nie przyczynił się lub przyczynił się w stopniu nieznacznym do powstania tego majątku albo do nabycia określonych jego składników oraz czy zastosowanie środka przymusu na majątku wspólnym jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. W przypadku uzyskania twierdzących odpowiedzi na wskazane pytania prokurator winien liczyć się z tym, iż małżonek podejrzanego na podstawie art. 28 § 3 k.k.w może na etapie wykonywania postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym zażądać ograniczenia lub wyłączenia w całości zaspokojenia orzeczonej kary grzywny, co skutkowałoby nieskutecznym zastosowaniem środka przymusu. Jednym słowem, posiłkując się orzeczeniem Sądu Najwyższego z 1977 r., należy stwierdzić, iż zabezpieczenie na majątku wspólnym kary grzywny grożącej jednemu małżonkowi jest dopuszczalne tylko wówczas, gdy Skarb Państwa wykaże, że nie jest możliwe zabezpieczenie jej na majątku odrębnym tego małżonka albo na przysługujących mu wierzytelnościach i prawach wymienionych w art. 125(2) § 1 zd. pierwsze k.k.w (obecnie art. 28 § 1 k.k.w – uwaga autora) oraz gdy nie zachodzą okoliczności, o których mowa w art. 28 § 1 i 2 k.k.w.
III. Zabezpieczenie wykonania przepadku
Zabezpieczenie wykonania przepadku dotyczy przepadku przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa (art. 44 § 1 k.k.), przepadku przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa (art. 44 § 2 k.k.), przepadku równowartości przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa lub przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa, jeżeli orzeczenie przepadku instrumenta sceleris lub producta sceleris jest niemożliwe (art. 44 § 4 k.k.), przepadku przedmiotów objętych zakazem wytwarzania, posiadania, obrotu, przesyłania, przenoszenia lub przewozu (art. 44 § 6 k.k.), przepadku udziału należącego do sprawcy we współwłasności przedmiotu podlegającego przepadkowi lub przepadku równowartości tego udziału (art. 44 § 7 k.k.). Ponadto możliwe jest wydanie postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym celem zapewnienia wykonania przepadku korzyści majątkowej, o którym mowa w art. 45 k.k.. Wskazane postaci przepadku są formami środka karnego przepadku z art. 39 pkt 4 k.k.. Również zabezpieczenie grożącego przepadku może nastąpić w przypadku pozytywnej prognozy jego orzeczenia tytułem środka zabezpieczającego, o którym mowa w art. 99 § 1 k.k. i art. 100 k.k.. 
Z uwagi na możliwość obligatoryjnego albo fakultatywnego orzekania przez sąd różnych form przepadku prokurator, stosując omawiany środek przymusu, winien precyzyjnie określić możliwość jego orzeczenia. 
Nie budzi wątpliwości możliwość zabezpieczenia majątkowego środka karnego w postaci przepadku producta sceleris, albowiem na mocy art. 44 § 1 k.k. sąd musi orzec przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa, chyba że podlegają one zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu uprawnionemu podmiotowi – art. 44 § 5 k.k. Zatem jeśli nie ma prawnego obowiązku zwrotu takich przedmiotów oraz jest możliwość orzeczenia ich przepadku – czyli nie występują okoliczności, o których mowa w art. 44 § 4 k.k., np. przedmioty zostały zniszczone – brak jest przeszkód do wydania postanowienia o zabezpieczeniu ich przepadku. Jeżeli zachodzą warunki przewidziane przez ustawodawcę w hipotezie art. 44 § 4 k.k., a więc nie jest możliwe orzeczenie przepadku przedmiotów pochodzących bezpośrednio z przestępstwa, wówczas sąd może orzec przepadek równowartości tych przedmiotów. Innymi słowy, w przypadku niemożliwości orzeczenia przepadku producta sceleris oraz wystąpienia prognozy orzeczenia przez sąd przepadku ich równowartości prokurator może zabezpieczyć na mieniu podejrzanego jego wykonanie. 
Analogiczne rozwiązanie przyjęto odnośnie przepadku przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa z tą różnicą, iż sąd fakultatywnie orzeka ich przepadek, a jedynie w wypadkach wskazanych w ustawie jest zobligowany do orzeczenia środka karnego z art. 39 pkt 4 k.k. Ponadto stosując zabezpieczenie majątkowe na etapie postępowania przygotowawczego, należy rozważyć, czy orzeczenie przepadku jest niewspółmierne do wagi popełnionego czynu. Uzyskanie odpowiedzi twierdzącej musi skutkować przyjęciem, że w fazie jurysdykcyjnej sąd zamiast przepadku orzeknie nawiązkę na rzecz Skarbu Państwa, co może zrobić, lecz nie musi – art. 44 § 3 k.k. – aby można było dokonać zabezpieczenia wykonania orzeczonej nawiązki. Przepis art. 44 § 7 k.k. stanowi, iż jeżeli instrumenta sceleris nie są własnością sprawcy, to ich przepadek można orzec tylko, gdy ustawa tak stanowi, zaś w razie współwłasności orzeka się przepadek udziału należącego do sprawcy lub przepadek równowartości tego udziału, przy czym zwrot „orzeka się” nadal świadczy o fakultatywności tej postaci przepadku, bowiem odnosi się on do orzekania przepadku w sytuacji, o której mowa w zd. 1 powołanego przepisu. Gdy podejrzany będzie współwłaścicielem przedmiotów, które służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa, a regulacje ustawowe nie przewidują obligatoryjnie ich przepadku, to prokurator może wydać postanowienie o zabezpieczeniu przepadku udziału należącego do podejrzanego lub przepadku równowartości tego udziału. 
Z uwagi, iż sąd może, a w przypadkach wskazanych w ustawie orzeka przepadek przedmiotów, których wytwarzanie, posiadanie, obrót, przesyłanie, przenoszenie lub przewóz jest zabroniony (art. 44 § 6 k.k.), prokurator przed wydaniem postanowienia o zabezpieczeniu na mieniu podejrzanego wykonania ich przepadku musi ustalić, czy przepadek ten jest obligatoryjny, a jeżeli fakultatywny, to czy sąd go orzeknie. 
Zaprezentowana regulacja orzekania środka karnego w postaci przepadku wymaga wskazania przepisów ustawy odnoszących się do jego stosowania, zwłaszcza że kodeks karny w części szczególnej też wymienia środek karny przepadku, a są to przykładowo następujące uregulowania:
•	art. 139 k.k. przewiduje fakultatywny przepadek przedmiotów w sprawach o przestępstwa określone w art. 127 k.k., 128 k.k. i 130 k.k., nawet gdy przedmioty nie stanowią własności sprawcy,
•	art. 140 § 4 k.k. stanowi o fakultatywnym przepadku w sprawach o przestępstwo określone w art. 140 § 1–3 k.k., również wtedy, gdy przedmioty nie stanowią własności sprawcy, 
•	art. 293 § 2 k.k. przewiduje fakultatywny przepadek programu komputerowego i przedmiotu przestępstw określonych w art. 291 k.k. i art. 292 k.k., nawet gdy nie stanowią własności sprawcy,
•	art. 299 § 7 k.k. reguluje obligatoryjny przepadek przedmiotów pochodzących bezpośrednio lub pośrednio z przestępstw określonych w art. 299 § 1 i 2 k.k.,
•	art. 316 § 1 i 2 k.k. dotyczy obligatoryjnego przepadku pieniędzy, dokumentów i znaków wartościowych podrobionych, przerobionych albo z usuniętą oznaką umorzenia oraz podrobionych lub przerobionych narzędzi pomiarowych służących do popełnienia przestępstw określonych w rozdziale XXXVII kodeksu karnego pt. „Przestępstwa przeciwko obrotowi pieniędzmi i papierami wartościowymi”, nawet gdy nie stanowią własności sprawcy,
•	art. 55 ust. 1 ustawy z dnia 14 lipca 1997 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (Dz. U. z 2003 r., Nr 24, poz. 198 z późn. zm.), który przewiduje obligatoryjny przepadek przedmiotów przestępstwa i narzędzi służących lub przeznaczonych do popełnienia przestępstw z art. 44–47, 49 i 50 ustawy, choćby nie stanowiły własności sprawcy,
•	art. 55 ust. 2 powołanej wyżej ustawy stanowi o obowiązkowym orzeczeniu przepadku środka odurzającego lub substancji psychotropowej, nawet gdy nie jest własnością sprawcy, w przypadku skazania za przestępstwo z art. 48, jak też w razie umorzenia lub warunkowego umorzenia postępowania karnego,
•	art. 8 ustawy z dnia 5 lipca 2002 r. o ochronie niektórych usług świadczonych drogą elektroniczną opartych lub polegających na dostępie warunkowym (Dz. U. Nr 126, poz. 8123 z późn. zm.) dotyczy obligatoryjnego przepadku urządzeń niedozwolonych stanowiących przedmiot czynów określonych w art. 6 lub art. 7 tejże ustawy, nawet gdy nie są własnością sprawcy.
W przypadku, kiedy sprawca osiągnął z popełnienia przestępstwa, chociażby pośrednio, korzyść majątkową, rozumianą zgodnie z art. 115 § 4 k.k. jako korzyść zarówno dla siebie jak i dla kogo innego, niepodlegającą przepadkowi przedmiotów producta sceleris lub przedmiotów, których wytwarzanie, posiadanie, obrót, przesyłanie, przenoszenie lub przewóz jest zakazany, sąd orzeka przepadek takiej korzyści albo jej równowartości – art. 45 § 1 k.k. Zdanie drugie powołanego przepisu stanowi, iż przepadku nie orzeka się w całości lub w części, jeżeli korzyść lub jej równowartość podlega zwrotowi pokrzywdzonemu lub innemu podmiotowi. Taka regulacja prawna nie stoi na przeszkodzie dokonaniu zabezpieczenia majątkowego mającego na celu zapewnienie wykonania przepadku części osiągniętej korzyści majątkowej lub jej równowartości. 
W § 2 art. 45 k.k. zawarte jest domniemanie prawne, zgodnie z którym mienie, które sprawca objął we władanie lub do którego uzyskał jakikolwiek tytuł prawny w czasie popełnienia przestępstwa lub po jego popełnieniu, do chwili wydania chociażby nieprawomocnego wyroku, stanowi korzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa, chyba że sprawca lub inna zainteresowana osoba przedstawi dowód przeciwny. Domniemanie to ustawodawca związał ze skazaniem za przestępstwo, z popełnienia którego sprawca uzyskał korzyść majątkową znacznej wartości, czyli zgodnie z art. 115 § 5 k.k. (choć definiuje on mienie znacznej wartości) korzyść, której wartość w chwili popełnienia czynu zabronionego przekraczała dwustukrotną wysokość najniższego miesięcznego wynagrodzenia. Z przytoczonych regulacji wynika, iż jest to domniemanie iuris tantum. Kolejne domniemanie prawne występuje w art. 45 § 3 k.k., zgodnie z którym, w przypadku gdy duże prawdopodobieństwo uzasadnione jest okolicznościami sprawy, iż sprawca, o którym mowa w art. 45 § 2 k.k., przeniósł na osobę fizyczną, prawną lub jednostkę nie posiadającą osobowości prawnej, faktycznie lub pod jakimkolwiek tytułem prawnym, mienie stanowiące korzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa, domniemywa się, że rzeczy będące w samoistnym posiadaniu tejże osoby lub jednostki oraz przysługujące jej prawa majątkowe należą do sprawcy, chyba że zainteresowana osoba lub jednostka organizacyjna przedstawi dowód zgodnego z prawem ich uzyskania. 
Takie unormowanie nie daje jeszcze podstaw do stosowania zabezpieczenia majątkowego na mieniu oraz korzyściach majątkowych korzystających z domniemań przestępczego pochodzenia. Podstawą prawną jest art. 45 § 4 k.k. stanowiący o stosowaniu przepisów art. 45 § 2 i 3 k.k. w przypadku zabezpieczania roszczeń o naprawienie szkody, zabezpieczania grożącego przepadku korzyści oraz egzekucji tego środka. W zdaniu drugim powołanego przepisu osobę lub jednostkę organizacyjną, którą dotyczy domniemanie z art. 45 § 3 k.k., uprawnia się do wystąpienia z powództwem przeciwko Skarbowi Państwa o obalenie tego domniemania. Wówczas do chwili prawomocnego rozstrzygnięcia w przedmiocie wniesionego powództwa postępowanie egzekucyjne ulega zawieszeniu. 
W świetle zaprezentowanych regulacji prawnych możliwość zabezpieczenia wykonania przepadku korzyści majątkowej osiągniętej z popełnionego przestępstwa uzależniona jest od spełnienia przesłanek z art. 45 § 1 k.k. Ponadto w przypadku, kiedy sprawca z popełnionego przestępstwa osiągnął korzyść majątkową znacznej wartości, wówczas przy zastosowaniu domniemania prawnego, o którym mowa w art. 45 § 2 k.k., można dokonać zabezpieczenia na majątku podejrzanego, w skład którego wchodzi mienie objęte przez niego we władanie lub do którego uzyskał jakikolwiek tytuł w czasie popełnienia przestępstwa lub po jego dokonaniu, bowiem majątek ten stanowi korzyść uzyskaną z przestępstwa. Ustawodawca wprowadził ograniczenie czasowe – do chwili wydania chociażby nieprawomocnego wyroku. 
Jeżeli sprawca, który z popełnionego przestępstwa osiągnął korzyść majątkową znacznej wartości i jest duże prawdopodobieństwo, że przeniósł ją w całości lub w części na osobę fizyczną, osobę prawną lub jednostkę organizacyjną nie posiadającą osobowości prawnej faktycznie lub pod jakimkolwiek tytułem prawnym, wówczas można dokonać zabezpieczenia na rzeczach będących w samoistnym posiadaniu tych osób lub jednostki oraz przysługujących im prawach majątkowych, bowiem stanowią one mienie podejrzanego, chyba że podmioty te przedstawią dowód zgodnego z prawem ich uzyskania. Dla skuteczności takiego zabezpieczenia należy jednak wnikliwie sprawdzić, czy domniemania te mogą być obalone, pomimo że art. 45 § 4 k.k. in fine stanowi o zawieszeniu postępowania egzekucyjnego do czasu prawomocnego rozstrzygnięcia wniesionego powództwa o obalenie domniemania z art. 45 § 3 k.k. Należy mieć również na względzie stosunki współwłasnościowe, bowiem wówczas orzeka się przepadek udziału należącego do sprawcy lub równowartość tego udziału – art. 45 § 5 k.k. 
Na wstępie wspomniano o możliwości zabezpieczenia wykonania przepadku orzekanego jako środka zabezpieczającego. Pomimo iż w literaturze przedmiotu wskazywano na niemożliwość wydania takiego postanowienia, to należy podzielić pogląd innych przedstawicieli doktryny, zgodnie z którym może zaistnieć sytuacja, kiedy w czasie wydania postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym, nie jest wiadomym, czy nie pojawią się negatywne przesłanki procesu stanowiące podstawę orzeczenia przepadku jako środka zabezpieczającego. Zatem dokonanie zabezpieczenia na podstawie art. 291 § 1 k.p.k., a następnie pojawienie się tychże negatywnych przesłanek procesu nie wywołuje skutku w postaci jego upadku, bowiem art. 294 § 1 k.p.k. w sposób enumeratywny wskazuje, kiedy zabezpieczenie upada. W związku z tym należy z aprobatą odnieść się do poglądu, iż dokonanie zabezpieczenia przepadku na podstawie prawnej odmiennej od tej, na którą powołał się sąd, orzekając przepadek, nie powoduje jego upadku. Nadto zabezpieczenie przepadku w postępowaniu przygotowawczym, a następnie orzeczenie przez sąd grzywny nie niweluje skuteczności środka przymusu, bowiem regulacja zabezpieczenia winna służyć wykonaniu wszystkich sankcji wskazanych w art. 291 § 1 k.p.k.. 
IV. Zabezpieczenie wykonania nawiązki
Zgodnie z treścią art. 291 § 1 k.p.k. można dokonać zabezpieczenia wykonania nawiązki na mieniu podejrzanego w przypadku popełnienia przestępstwa, za które można ją orzec. Na podstawie art. 47 § 1 k.k. sąd może orzec nawiązkę na wskazany cel społeczny związany z ochroną zdrowia, w razie skazania za umyślne przestępstwo przeciwko życiu lub zdrowiu albo za inne przestępstwo umyślne, którego skutkiem jest śmierć człowieka, ciężki uszczerbek na zdrowiu, naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia, przy czym jej wysokość nie może przekraczać dziesięciokrotności najniższego miesięcznego wynagrodzenia w czasie orzekania w pierwszej instancji, o czym stanowi art. 48 § 1 k.k. Fakultatywność orzeczenia nawiązki na wskazany cel społeczny związany z ochroną środowiska przewiduje art. 47 § 2 k.k. w razie skazania za przestępstwo przeciwko środowisku, z tym że może być ona wymierzona do wysokości od trzykrotnego do dwudziestokrotnego najniższego wynagrodzenia w czasie orzekania w pierwszej instancji – art. 48 § 2 k.k. Obligatoryjne orzeczenie nawiązki w wysokości od trzykrotnego do stukrotnego najniższego wynagrodzenia w czasie orzekania w pierwszej instancji ma miejsce w przypadku skazania sprawcy za przestępstwo z art. 173 k.k., art. 174 k.k., art. 177 k.k. lub art. 355 k.k., prowadzącego pojazd mechaniczny, jeżeli był w stanie nietrzeźwości lub pod wpływem środka odurzającego albo zbiegł z miejsca zdarzenia – art. 47a k.k. w zw. z art. 48 § 3 k.k. Zamiast orzeczenia obowiązku naprawienia szkody, o którym mowa w art. 46 § 1 k.k., sąd może orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego celem zadośćuczynienia za ciężki uszczerbek na zdrowiu, naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia, jak również za doznaną krzywdę. Ponadto art. 290 § 2 k.k. obliguje sąd do orzeczenia nawiązki na rzecz pokrzywdzonego w wysokości podwójnej wartości drzewa, w razie skazania za wyrąb drzewa albo za kradzież drzewa wyrąbanego lub powalonego. Także, o czym była już mowa wcześniej, w przypadku, kiedy orzeczenie przepadku instrumenta sceleris z art. 44 § 2 k.k. byłoby niewspółmierne do wagi popełnionego czyny, sądowi przysługuje prawo orzeczenia zamiast przepadku nawiązki na rzecz Skarbu Państwa – art. 44 § 3 k.k. Określenie wysokości zabezpieczonego mienia podejrzanego powinno uwzględniać maksymalny wymiar nawiązki. Raz jeszcze należy podkreślić, że zabezpieczenie przepadku z art. 44 § 2 k.k., a następnie orzeczenie przez sąd na podstawie art. 44 § 3 k.k. nawiązki nie powoduje jego upadku. Oczywiście z uwagi na wysokość pierwotnego zabezpieczenie sąd może je uchylić albo zmienić. 
V. Zabezpieczenie wykonania obowiązku naprawienia szkody
Obowiązek naprawienia wyrządzonej szkody w całości lub w części może być orzeczony w razie skazania za przestępstwo spowodowania śmierci, ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, naruszenia czynności narządu ciała lub rozstroju zdrowia, przestępstwo przeciwko bezpieczeństwu w komunikacji lub przestępstwo przeciwko środowisku, mieniu lub obrotowi gospodarczemu na wniosek pokrzywdzonego lub innej osoby uprawnionej. Tą inną osobą uprawnioną na mocy art. 49a k.p.k. jest również prokurator, który podobnie jak pokrzywdzony może aż do zakończenia pierwszego przesłuchania pokrzywdzonego na rozprawie głównej złożyć taki wniosek, pod warunkiem wszakże, że nie wytoczono powództwa cywilnego. Zatem prokurator posiada samodzielną podstawę prawną do złożenia wspomnianego wniosku, jednakże winien on respektować wolę pokrzywdzonego. Sąd może zamiast obowiązku z art. 46 § 1 k.k. orzec nawiązkę na rzecz pokrzywdzonego, o czym była mowa wcześniej. Nie ogranicza to możliwości zabezpieczania obowiązku naprawienia szkody z uwagi na konieczność precyzyjnego przewidywania jego orzeczenia, bowiem mając na względzie wspomniane powyżej argumenty, orzeczenie przez sąd nawiązki na podstawie art. 46 § 2 k.k. nie niweluje skuteczności zastosowanego środka przymusu, gdyż zabezpieczenie majątkowe nie upada.
Poza obowiązkiem naprawienia szkody będącego środkiem karnym z art. 39 pkt 5 k.k., kodeks karny przewiduje możliwość orzeczenia obowiązku jako środka probacyjnego w związku z warunkowym umorzeniem postępowania (art. 67 § 3 k.k.), warunkowym zawieszeniem wykonania kary (art. 72 § 2 k.k.), wymierzeniem kary ograniczenia wolności (art. 36 § 2 k.k.). W literaturze przedmiotu wskazuje się na niedopuszczalność zabezpieczenia majątkowego wykonania takiego obowiązku naprawienia szkody. Jednakże za słuszny należy uznać pogląd, iż brak expressis verbis sformułowania o dopuszczalności zabezpieczenia obowiązku naprawienia szkody jedynie jako środka karnego dezawuuje powyższe poglądy. Zatem powołując się na argument lege non distinguente nec nostrum est distinguere, przyjąć można, iż art. 291 § 1 k.p.k. uprawnia prokuratora do wydania postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym wykonania środka probacyjnego w postaci obowiązku naprawienia szkody. Stwierdzeniu, iż taki obowiązek może być przedmiotem zabezpieczenia, nie sprzeciwia się warunek popełnienia przestępstwa, za które można nałożyć obowiązek naprawienia szkody, bowiem w przypadku warunkowego zawieszenia wykonania kary oraz w razie jego nałożenia na podstawie art. 36 § 2 k.k. sąd w wyroku uznaje oskarżonego winnym popełnienia zarzucanego mu czynu. Również zastosowanie instytucji warunkowego umorzenia postępowania ustanawiającej obligatoryjny obowiązek naprawienia przez sprawcę wyrządzonej szkody w całości lub w części, w moim przekonaniu, daje podstawę do zabezpieczenia wykonania nałożonego obowiązku probacyjnego na podstawie art. 291 § 1 k.p.k. Nie przeczy temu istota warunkowego umorzenia przejawiająca się na odstąpieniu od skazania i kary wobec sprawcy uznanego winnym popełnienia przestępstwa. Sąd bowiem, orzekając, musi stwierdzić istnienie przesłanek z art. 6 § 1 i 2 k.k., wśród których ustawodawca expressis verbis wymaga, aby wina i społeczna szkodliwość czynu nie były znaczne, a okoliczności popełnienia przestępstwa nie budziły wątpliwości. Innymi słowy warunkowe umorzenie nie jest skazaniem, ale rozstrzyga o winie i popełnieniu przestępstwa przez oskarżonego. Słusznie podkreśla R. A. Stefański, iż argument, że naprawienie szkody powstaje dopiero z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia o jego nałożeniu, nie świadczy o niemożliwości dokonania zabezpieczenia takiego obowiązku jako środka probacyjnego. Jednakże jego pogląd o wychowawczej funkcji naprawienia szkody tytułem środka probacyjnego uzasadniający brak możliwości zastosowania art. 291 § 1 k.p.k. wydaje się być nieuzasadniony, albowiem celem zabezpieczenia majątkowego jest zabezpieczenie wykonania orzeczenia, które przecież w swojej istocie również musi pełnić funkcję wychowawczą. Oczywiście warunkiem zastosowania instytucji z art. 66 k.k. jest prawidłowa prognoza opierająca się postawie sprawcy, jego właściwościach i warunkach osobistych oraz dotychczasowym sposobie życia, iż pomimo umorzenia postępowania będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa, która może przecież mieć uzasadnienie również w zastosowanym środku przymusu. Z drugiej jednak strony jego zastosowanie może świadczyć o konieczności zabezpieczenia wykonania obowiązku naprawienia szkody z uwagi na przypuszczenie o możliwości uchylania się od niego, co może dezawuować istnienie pozytywnej prognozy. Jednakże nie powinno to stanowić przeszkody w możliwości wydania postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym obowiązku naprawienia szkody nakładanego na podstawie art. 67 § 3 k.k. 
W przypadku naprawienia szkody bezprzedmiotowym staje się zabezpieczenie jej wykonania, chyba że została naprawiona częściowo. Wówczas nie ma żadnych przeszkód, aby w pozostałym zakresie zastosować środek przymusu z art. 291 § 1 k.p.k. 
Z uwagi na możliwość nałożenia środka karnego w postaci solidarnego obowiązku naprawienia szkody powstaje pytanie o możliwość zabezpieczenia. Z treści art. 291 § 1 k.p.k. i następnych 32 rozdziału k.p.k. nie wynika, aby ustawodawca wprowadził w tej materii jakieś ograniczenia. Zatem należy uznać, iż de lege lata zastosowanie zabezpieczenia majątkowego celem zapewnienia wykonania środka karnego w postaci solidarnie nałożonego obowiązku naprawienia szkody na współoskarżonych jest w pełni uprawnione. Z istoty zobowiązania solidarnego wynika możliwość zastosowania zabezpieczenia wobec jednego podejrzanego, kilku albo wszystkich podejrzanych. Zróżnicowanie dotyczy także wysokości zabezpieczenia, albowiem można na mieniu jednego podejrzanego zabezpieczyć całą wysokość wyrządzonej szkody albo jej cześć. 
VI. Zabezpieczenie świadczenia pieniężnego
O możliwości orzeczenia przez sąd środka karnego w postaci świadczenia pieniężnego na określony cel społeczny traktuje art. 49 k.k., zgodnie z którym może być on orzekany w przypadku odstąpienia od wymierzenia kary oraz w przypadkach wskazanych w ustawie, przy czym jego wysokość nie może przekroczyć trzykrotności najniższego wynagrodzenia w czasie orzekania w pierwszej instancji. Skazanie sprawcy przestępstwa z art. 178a obliguje sąd do orzeczenia świadczenia pieniężnego na rzecz instytucji lub organizacji społecznej, do której zadań lub statutowych celów należy świadczenie pomocy osobom poszkodowanym w wypadkach komunikacyjnych, z tym że w tym przypadku wysokość orzeczonego środka karnego nie może przekroczyć dziesięciokrotności najniższego wynagrodzenia w czasie orzekania w pierwszej instancji – art. 49a k.k. 
VII. Zabezpieczenie roszczeń o naprawienie szkody
Zabezpieczenie roszczeń o naprawienie szkody zgodnie z hipotezą art. 291 § 2 k.p.k. możliwe jest tylko i wyłącznie w razie popełnienia przestępstwa przeciwko mieniu lub wyrządzenia przestępstwem szkody w mieniu, a nie w przypadku wyrządzenia szkody przestępstwem na osobie. Słusznym jest pogląd, iż zabezpieczenie, o którym mowa w art. 292 § 2 k.p.k., może nastąpić wówczas, kiedy przewiduje się, iż zasądzone zostanie odszkodowanie z urzędu, co też sąd może na podstawie art. 415 § 5 k.p.k. uczynić ex officio w razie skazania albo warunkowego umorzenia postępowania. Słusznie Sąd Najwyższy zauważył, iż prokurator nie ma obowiązku zastępowania ofiary oszustwa w dochodzeniu swoich należności od sprawcy przestępstwa. 
Nie sposób w pełni zgodzić się z tezą, iż nie można wydać postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym na podstawie art. 291 § 2 k.p.k., w sytuacji, kiedy wraz z powództwem cywilnym pokrzywdzonego o roszczenia majątkowe wynikające bezpośrednio z popełnienia przestępstwa został zgłoszony wniosek o zabezpieczenie roszczenia. Słusznym jest stwierdzenie, iż taki wniosek pokrzywdzonego z art. 69 § 2 k.p.k. stanowi samodzielną przesłankę postępowania w przedmiocie zabezpieczenia roszczenia, o którym rozstrzyga prokurator. Może zdarzyć się taka sytuacja, kiedy w postępowaniu przygotowawczym na podstawie art. 69 § 1 k.p.k. pokrzywdzony zgłosi powództwo cywilne, a wraz z nim na mocy art. 69 § 2 k.p.k. wniosek o zabezpieczenie roszczenia. Wówczas prokurator nie bada pozwu adhezyjnego, bowiem rozstrzyga on jedynie w przedmiocie złożonego wniosku o zabezpieczenie roszczenia. Jeżeli uzna takowy wniosek za bezpodstawny, przykładowo twierdząc, iż z mocy art. 65 § 1 k.p.k. sąd odmówi przyjęcia pozwu, oraz sąd w drodze zażalenia wniesionego na podstawie art. 69 § 3 k.p.k. podzieli jego pogląd, to nie nastąpi zabezpieczenie roszczeń w trybie art. 69 § 2 k.p.k. Jednakże prowadzący postępowanie przygotowawcze może uznać za konieczne zabezpieczenie roszczeń o naprawienie szkody ex officio na podstawie art. 292 § 2 k.p.k. Mając na względzie zaprezentowany wywód należy stwierdzić, iż można wydać postanowienie o zabezpieczeniu na podstawie art. 292 § 2 k.p.k., w sytuacji, kiedy wraz z powództwem cywilnym pokrzywdzonego o roszczenia majątkowe wynikające bezpośrednio z popełnienia przestępstwa został zgłoszony wniosek o zabezpieczenie roszczenia, jeśli wniosek ten został skutecznie nieuwzględniony, a zachodzą przesłanki z art. 292 § 2 k.p.k. Oczywiście w razie uwzględnienia wniosku pokrzywdzonego z art. 69 § 2 k.p.k. podstawą prawną zabezpieczenie nie może być art. 292 § 2 k.p.k., lecz właśnie art. 69 § 2 k.p.k. 
VIII. Zabezpieczenie majątkowe w procesie adhezyjnym
Obok zabezpieczenia majątkowego, będącego środkiem przymusu, przepisy kodeksu postępowania karnego odwołują się również do instytucji zabezpieczenia majątkowego w procesie adhezyjnym, o którym parokrotnie wspominano przy omawianiu zagadnień związanych z regulacją Rozdziału 32 k.p.k. 
Zgodnie z powoływanym już art. 69 § 2 k.p.k. wraz z powództwem cywilnym zgłoszonym w toku postępowania może być wniesiony wniosek o zabezpieczenie roszczenia, w przedmiocie którego orzeka prokurator. Ustosunkowanie się prokuratora do wniosku wymaga kilku słów odniesienia do tej kwestii, bowiem już prima facie stosowanie powołanego przepisu może budzić w praktyce wątpliwości. Ponieważ art. 70 k.p.k. nakazuje w sprawach nieuregulowanych, a dotyczących powództwa cywilnego stosować odpowiednio przepisy obowiązujące w k.p.c., zatem zaistnieć muszą podstawy zabezpieczenia, o których mowa w art. 730 § 1 k.p.c. Zgodnie z treścią tego artykuły winno się zbadać, czy roszczenie jest wiarygodne, a brak zabezpieczenia mógłby wnioskodawcę pozbawić zaspokojenia. Ponadto ustawodawca stanowi, iż dopuszczalne jest zabezpieczenie roszczeń również w innych wypadkach, gdy jest to konieczne do zabezpieczenia wykonalności orzeczenia. Innymi słowy, rozstrzygając w przedmiocie wniosku z art. 69 § 2 k.p.k., należy kierować się koniecznością zabezpieczenia wykonalności orzeczenia w sprawie, bowiem prokurator nie bada wiarygodności roszczenia oraz możliwości braku zaspokojenia wierzyciela w przypadku braku zabezpieczenia. Taka wykładnia art. 730 § 1 k.p.c. zmusza jednak prokuratora do ustalenia, czy żądane roszczenia zostaną zasądzone, aby móc w ogóle rozważać kwestię konieczności zabezpieczenia wykonalności. W przypadku umorzenia lub zawieszenia postępowania przygotowawczego pokrzywdzony może w terminie 30 dni od daty doręczenia postanowienia żądać przekazania sprawy sądowi właściwemu do rozpoznania spraw cywilnych, a jeżeli tego nie uczyni, wówczas zabezpieczenie upada i wniesiony pozew nie wywołuje skutków prawnych. 
Zabezpieczenie majątkowe może mieć miejsce również w sytuacji, kiedy prokurator na podstawie art. 64 k.p.k. do czasu rozpoczęcia przewodu sądowego na rozprawie głównej wytoczy powództwo cywilne na rzecz pokrzywdzonego lub osób najbliższych zmarłemu pokrzywdzonemu albo popiera wytoczone przez pokrzywdzonego lub tę osobę powództwo, jeżeli wymaga tego interes społeczny. Jeżeli do wytoczonego powództwa przez prokuratora osoba, na rzecz której wniesiono pozew, wstąpi do postępowania w roli powoda cywilnego, wówczas między nią a prokuratorem nie będzie zachodzić współuczestnictwo jednolite, jak podaje T. Grzegorczyk. Z uwagi na przepis odsyłający, stanowiący o odpowiednim stosowaniu przepisów obowiązującym w postępowaniu cywilnym w kwestiach dotyczących powództwa cywilnego, a nie unormowanych przez przepisy k.p.k., zastosowanie będzie miał art. 56 k.p.c., w którym ustawodawca nakazuje stosować odpowiednio przepisy o współuczestnictwie jednolitym. Odpowiednie zastosowanie przepisów k.p.c. o współuczestnictwie jednolitym (art. 73 § 2 k.p.c.) oznacza, iż czynności strony wiążą prokuratora i odwrotnie oraz że czynności dyspozytywne, czyli zawarcie ugody i zrzeczenie się roszczenia, mogą być skutecznie podejmowane przez stronę, a stanowisko prokuratora może mieć jedynie wpływ na ocenę ich dopuszczalności. Z kolei prokurator nie może samodzielnie rozporządzać przedmiotem sporu. Prokurator może składać wnioski niezależnie od osoby, na rzecz której wniósł pozew. W procesie, w którym prokurator wytoczył powództwo cywilne na rzecz pokrzywdzonego lub popiera wytoczone przez pokrzywdzonego powództwo, nie może on stosować zabezpieczenia cywilnego, bowiem przepisy k.p.c., według których toczy się proces adhezyjny, nie dają mu takiego uprawnienia. Przepis art. 732 k.p.c. expressis verbis stanowi, iż zabezpieczenie sąd wydaje na wniosek. Sąd dokonuje zabezpieczenia przy wszczęciu sprawy lub w toku postępowania – art. 733 § 1 k.p.c. Prokurator we wniosku na podstawie art. 737 § 1 i 2 k.p.c. musi podać i uprawdopodobnić okoliczności uzasadniające żądanie zabezpieczenia, czyli konieczność zabezpieczenia wykonalności orzeczenia. Zatem prokurator, składając wniosek o zabezpieczenie roszczenia przez sąd, musi oznaczyć roszczenie i sposób zabezpieczenia, w tym przedmioty majątkowe, na których zabezpieczenie będzie wykonane oraz jego zakres i czas trwania. Ponadto winien wskazać sumę, której złożenie przez dłużnika wystarcza do zabezpieczenia, bowiem art. 742 k.p.c. zezwala dłużnikowi (czy też obowiązanego – jak to określa Kodeks postępowania cywilnego) na żądanie w każdym czasie uchylenia lub zmiany zabezpieczenia, gdy złoży do depozytu sądowego wystarczająca do zabezpieczenia sumę. Na postanowienie sądu uwzględniające wniosek o wydanie zarządzenia tymczasowego, oddalające wniosek o jego wydanie, uchylające lub zmieniające zabezpieczenie oraz na postanowienie zapadające w postępowaniu przy zabezpieczeniach, np. postanowienie, którym wierzycielowi nakazano złożenie kaucji na podstawie art. 739 § 3 k.p.c., przysługuje zażalenie. 
Oczywiście na podstawie art. 291 § 2 k.p.k. prokurator może dokonać zabezpieczenia na etapie postępowania przygotowawczego, o ile zachodzą przesłanki w powołanym przepisie. Jednakże w przypadku ich braku oraz w fazie jurysdykcyjnej postępowania może tylko wnioskować do sądu o zabezpieczenie roszczeń.
Mając na względzie dotychczas przedstawione zagadnienia związane z zabezpieczeniem majątkowym jako środkiem przymusu i antycypacją egzekucji w procesie adhezyjnym, widocznym jest, iż uregulowania k.p.k. nie zawierają całościowego, kompleksowego uregulowania, bowiem ustawodawca w wielu kwestiach odsyła do stosowania przepisów k.p.c..
Jeżeli prokurator wytoczy powództwo lub przyłączy się do toczącego postępowania na podstawie art. 7 k.p.c., to wprost zastosowanie będą miały przepisy k.p.c. 
IX. Sposób zabezpieczenia
1. Sposób zabezpieczenia majątkowego jako środka przymusu
Ustawodawca w art. 292 k.p.k. określił sposób zabezpieczenia majątkowego, wskazując, iż następuje on w sposób wskazany w kodeksie postępowania cywilnego, przy czym jako sposób zabezpieczenia przepadku wprost wskazał możliwość zajęcia ruchomości, wierzytelności i innych praw majątkowych oraz przez ustanowienie zakazu zbywania i obciążania nieruchomości. Zakaz ten podlega ujawnieniu w księdze wieczystej, a w przypadku jej braku, w zbiorze złożonych dokumentów. Ponadto w miarę potrzeby może być ustanowiony zarząd nieruchomości lub przedsiębiorstwa podejrzanego. 
Przepisy kodeksu postępowania cywilnego przewidują sposób zabezpieczeń roszczeń pieniężnych i roszczeń niepieniężnych. Słusznie w literaturze przedmiotu wskazuje się, iż zabezpieczenie majątkowe grzywny, nawiązki, świadczenia pieniężnego i obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz roszczeń o naprawienie szkody powinno następować w sposób przewidziany dla zabezpieczenia roszczeń pieniężnych, bowiem wyrażone są one w pieniądzu, choć ustawodawca nie odesłał do konkretnego przepisu k.p.c.. Zgodnie z treścią art. 747 k.p.c. zabezpieczenie roszczeń pieniężnych następuje poprzez:
1)	zajęcie ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego albo innej wierzytelności lub innego prawa majątkowego;
2)	obciążenie nieruchomości obowiązanego hipoteką przymusową;
3)	ustanowienie zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości, która nie ma urządzonej księgi wieczystej lub której księga wieczysta zaginęła lub uległa zniszczeniu;
4)	obciążenie statku albo statku w budowie hipoteką morską;
5)	ustanowienie zakazu zbywania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu;
6)	ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym obowiązanego albo zakładem wchodzącym w skład przedsiębiorstwa lub jego częścią albo częścią gospodarstwa rolnego obowiązanego. 
Ponieważ naprawienia szkody może mieć charakter niepieniężny – restitutio in integrum – więc możliwym jest ustalenie sposobu zabezpieczenia zgodnie z treścią art. 755 k.p.c. Stanowi on mutatis mutandis, że gdy przedmiotem zabezpieczenia nie jest roszczenie pieniężne, prokurator wydaje postanowienie o zabezpieczeniu, jakie stosownie do okoliczności uważa za odpowiednie, nie wyłączając sposobu zabezpieczenia roszczeń pieniężnych. Przy wyborze sposobu zabezpieczenia uwzględnić należy interes pokrzywdzonego i podejrzanego w takiej mierze, aby pokrzywdzonemu zapewnić zaspokojenie lub należytą ochronę jego praw. Wydaje się, że z uwagi na charakter stosunków prawnych na gruncie prawa karnego, przepis art. 755 § 1 pkt 1 przewidujący, iż gdy w związku z przedmiotem sprawy okaże się to konieczne, postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym może również polegać na unormowaniu stosunków na czas trwania postępowania, nie ma zastosowania. 

2. Sposób zabezpieczenia majątkowego w procesie adhezyjnym
Uwagi poczynione w stosunku do sposobu zabezpieczenia majątkowego z art. 291 k.p.k. odnoszą się w pełni do sposobu zabezpieczenia majątkowego dokonywanego na podstawie art. 69 § 2 k.p.k. – na wniosek wniesiony wraz z powództwem cywilnym. 
Kierując się chęcią przejrzystego zaprezentowania regulacji prawnych dotyczących sposobu zabezpieczenia oraz jego wykonania, te dwie kwestie rozdzielono.
X. Wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym
1. Wykonanie środka przymusu w postaci zabezpieczenia majątkowego
Zgodnie z treścią art. 25 § 1 k.k.w nadaną ustawą z dnia 13 czerwca 2003 roku o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2003 r., Nr 11, poz. 1061) egzekucję zasądzonych roszczeń cywilnych, orzeczonej grzywny, świadczenia pieniężnego, należności sądowych oraz obowiązku określonego w art. 52 k.k. prowadzi się według przepisów kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli niniejsza ustawa nie stanowi inaczej. Przepis § 2 powołanego przepisu nakazuje jego stosowanie również do wykonania postanowień o zabezpieczeniu roszczeń cywilnych będących przedmiotem postępowania oraz grzywny. Z takiej regulacji prawnej wynika, iż wykonanie zabezpieczenia grzywny oraz roszczeń cywilnych następuje w sposób przewidziany w postępowaniu cywilnym. Ponieważ żaden przepis k.k.w nie określa sposobu wykonania zabezpieczenia nawiązki lub świadczenia pieniężnego, obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, przyjmowano przed wejściem wskazanej nowelizacji, iż właściwym trybem jego wykonania był tryb przewidziany w k.p.c., co wynikało z interpretacji w drodze analogii art. 25 § 1 k.k.w. Argumentowano to tym, iż egzekucja obowiązku uiszczenia kwoty pieniężnej stanowiącej równowartość przedmiotów, które winny ulec przepadkowi oraz nawiązki na rzecz Skarbu Państwa w świetle ówczesnego brzmienia art. 25 § 1 k.k.w. następowała według przepisów k.p.c., a obowiązek naprawienia szkody i nawiązka orzekana na rzecz innego podmiotu mają zbliżony charakter. De lege lata taką interpretację również należy zaakceptować. Skoro egzekucja świadczenia pieniężnego następuje w trybie k.p.c., to również wykonanie zabezpieczenia świadczenia pieniężnego winno następować według przepisów k.p.c. Argument ten potwierdza to, iż odesłanie w art. 292 § 1 k.p.k. do przepisów k.p.c. w zakresie sposobu zabezpieczenia grzywny, nawiązki lub świadczenia pieniężnego albo obowiązku naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę należy rozumieć również jako odesłanie do art. 743 k.p.c., stanowiącego, iż do wykonania postanowień o zabezpieczeniu majątkowym stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu egzekucyjnym. Mając do wyboru egzekucję sądowa i administracyjną i kierując się zasadą, iż wszelkie ograniczenia praw i wolności następują zgodnie z regułą exceptiones non sunt interpretenda extendae, należy stwierdzić, że tryb przewidziany przez przepisy k.p.c., jako zapewniający większą gwarancję praw dłużnika, jest trybem właściwym dla wykonania tych postanowień o zabezpieczeniu majątkowym.
Ustawodawca milczy również co do trybu wykonania zabezpieczenia przepadku. Przepis art. 27 k.k.w mówi jedynie o egzekucji środka karnego przepadku, którą prowadzi urząd skarbowy według przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, jeżeli przepisy k.k.w nie stanowią inaczej. Przepis art. 292 § 1 k.p.k. odsyła zasadniczo do art. 747 k.p.c., a zatem art. 292 § 2 k.p.k. stanowi lex specialis względem przepisów kodeksu cywilnego określających sposób wykonania zabezpieczenia roszczeń pieniężnych (art. 747 k.p.c.). Zatem mając na względzie powołane powyżej argumenty (również te dotyczące wykonania zabezpieczenia innego niż przepadek), należy jednoznacznie stwierdzić, iż pomimo wykonywania przez urząd skarbowy orzeczonego środka karnego w postaci przepadku, to wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu grożącego przepadku należy do kompetencji komornika sądowego, będącego organem egzekucyjnym w myśl art. 758 k.p.c.
Jedynie art. 195a § 1 k.k.w wprost określa podmiot uprawniony do wykonania zabezpieczenia przepadku, bowiem przewiduje on, iż jeżeli jednym postanowieniem zabezpieczono grożący przepadek oraz grzywnę, obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, świadczenie pieniężne albo nawiązkę, sąd lub prokurator, który wydał to postanowienie, może zlecić jego wykonanie w całości urzędowi skarbowemu właściwemu ze względu na siedzibę sądu pierwszej instancji. 
Przepis art. 26 k.k.w stanowi, iż do tytułów egzekucyjnych mają zastosowanie przepisy art. 776–795 kodeksu postępowania cywilnego. Postanowienie prokuratora o zabezpieczeniu majątkowym, będące tytułem egzekucyjnym (art. 777 § 1 pkt 3 k.p.c.), wymaga nadania klauzuli wykonalności. Dopiero taki tytuł wykonawczy uprawnia prokuratora do skierowania postanowienia o zabezpieczeniu do wykonania. Sądem właściwym do nadania klauzuli wykonalności jest sąd rejonowy, w okręgu którego prowadzi się postępowanie. Powyższe regulacje powiela § 170 Regulaminu. Postanowienie o zabezpieczeniu jest natychmiast wykonalne, o czym stanowi art. 462 § 1 k.p.k., z czym w pełni koresponduje art. 9 k.k.w stanowiący, iż postępowanie wykonawcze wszczyna się bezzwłocznie, gdy orzeczenie stało się wykonalne, a wykonalne jest z chwilą uprawomocnienia się, chyba że ustawa stanowi inaczej. Ten właśnie wyjątek dotyczy między innymi postanowień o zabezpieczeniu majątkowym. Innymi słowy nie należy czekać na uprawomocnienie się postanowienia o zabezpieczeniu, aby móc wnioskować o nadanie mu klauzuli wykonalności, którą zgodnie z art. 7811 k.p.c. sąd nadaje niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie 3 dni od dnia złożenia wniosku.
Również w sytuacji, gdy prokurator na podstawie art. 195a § 1 k.k.w zleci urzędowi skarbowemu wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu, musi wpierw zwrócić się do sądu o nadanie klauzuli wykonalności, bowiem żaden przepis k.k.w nie stanowi w tym względzie wyjątku. Ponadto skoro w art. 292 § 2 k.p.k. wskazano dopuszczalne cywilnoprawne sposoby zabezpieczenia przepadku, przez co odesłano również do art. 743 k.p.c. stanowiącego, iż do wykonania zabezpieczenia stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu egzekucyjnym, to urząd skarbowy wykonujący na podstawie art. 195a § 1 k.k.w postanowienie o zabezpieczeniu przepadku stosuje przepisy egzekucji sądowej, a nie administracyjnej. Przyjęcie innej interpretacji uniemożliwiałoby przykładowo zabezpieczenie przepadku poprzez ustanowienie zarządu nieruchomości podejrzanego, bowiem takiej możliwości nie przewiduje ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Potwierdza to również literalna interpretacja przepisu art. 195a § 1 k.k.w, bowiem ustawodawca stanowi, iż prokurator może zlecić wykonanie postanowienia w całości urzędowi skarbowemu. Zatem gdyby ustawodawca chciał, aby to wykonanie nastąpiło w trybie egzekucji administracyjnej, to określiłby to wprost, jak uczynił to w art. 27 k.k.w, gdzie expressis verbis stwierdził, iż egzekucję środka karnego przepadku prowadzi urząd skarbowy według przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Za słusznością powyższej egzegezy może, choć z uwagi na rangę aktu podustawowego nie musi, przemawiać to, że w Regulaminie w § 170 wskazano, iż prokurator po wydaniu postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym występuje do sądu o nadanie postanowieniu klauzuli wykonalności, milcząc jednocześnie o możliwości pominięcia tego obowiązku w przypadku art. 195a § 1 k.k.w. Niestety analiza procesu legislacyjnego rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy, ustawy o świadku koronnym oraz ustawy – Prawo bankowe nie daje w tej kwestii żadnych wskazówek co do intencji ustawodawcy, bowiem przedmiotowy art. 195a § 1 k.k.w został zaproponowany przez Komisję Nadzwyczajną do spraw zmian w kodyfikacjach, jednakże w toku jej prac żaden z mówców nie wypowiedział się co do proponowanej regulacji. 
Zlecenie wykonania zabezpieczenia urzędowi skarbowemu pozwala uniknąć ponoszenia kosztów komorniczych, więc jeżeli zachodzą przesłanki z art. 195a § 1 k.k.w, prokurator powinien korzystać z uprawnienia i skierować urzędowi postanowienie do wykonania. 
O ile konieczność uzyskania klauzuli w stosunku do podejrzanego nie budzi wątpliwości, o tyle w przypadku dokonywania zabezpieczenia na mieniu stanowiącym wspólność małżeńską, problematyka związana z nadawaniem tytułowi egzekucyjnemu, jakim jest postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym, klauzuli wykonalności wymaga bliższego przedstawienia. 
Przepis art. 28 § 1 k.k.w wyraża zasadę, iż orzeczone w stosunku do jednego z małżonków, pozostających we wspólności majątkowej, kary grzywny, nawiązki i należności sądowe podlegają zaspokojeniu z odrębnego majątku skazanego oraz z wynagrodzenia za prace lub za inne usługi świadczone przez niego osobiście, jak również z praw twórcy wynalazku, wzoru użytkowego oraz projektu racjonalizatorskiego. Należy zwrócić uwagę, iż ustawodawca dopuszcza zaspokojenie z niektórych składników majątku wspólnego. Okoliczności, w których zaspokojenie może nastąpić z majątku wspólnego małżonków, były już przedmiotem rozważań powyżej. W tym miejscu należy stwierdzić, iż w przypadku dokonywania zabezpieczenia na mieniu stanowiącym małżeńską wspólność, czy to umowną lub ustawową, nie trzeba występować o nadanie klauzuli również przeciwko małżonkowi podejrzanego. Dotyczy to sytuacji, kiedy zabezpieczone mienie stanowi ruchomość, jak i nieruchomość. Sąd Najwyższy ustalił następującą zasadę prawną: „Zajęcie ruchomości będących we władaniu (współwładaniu) dłużnika, wchodzących w skład majątku wspólnego dłużnika i jego małżonka, nie stoi na przeszkodzie okoliczność, że tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko dłużnikowi nie została nadana klauzula wykonalności także przeciwko jego małżonkowi”. Nieco bardziej problematyczna jest kwestia ustanawiania hipoteki przymusowej kaucyjnej na nieruchomości należącej do małżeńskiej wspólności majątkowej. Pomimo rozbieżności w orzecznictwie należy z aprobata odnieść się do stanowiska, zgodnie z którym wpis obciążający hipoteką nieruchomość wchodzącą w skład majątku wspólnego może nastąpić bez nadania klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi podejrzanego. Zdaniem przedstawicieli tego poglądu z uwagi na konieczność odpowiedniego stosowania przepisów o postępowaniu egzekucyjnym do wykonania zabezpieczenia majątkowego (art. 743 k.p.c.), przy wpisie hipoteki nie ma zastosowania przepis art. 787 k.p.c. dotyczący klauzuli przeciwko małżonkowi dłużnika. Praktyka wskazuje, iż stanowisko to jest szeroko akceptowane. 
Zgodnie z brzmieniem § 169 ust. 2 Regulaminu odpis postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym doręcza się podejrzanemu za zwrotnym pokwitowaniem odbioru, które załącza się do akt postępowania przygotowawczego. Jeżeli wobec podejrzanego zastosowano tymczasowe aresztowanie, to odpis postanowienia doręcza się podczas przesłuchania lub za pośrednictwem administracji aresztu śledczego. Z kolei podejrzanemu przebywającemu na wolności odpis postanowienia doręcza się za pośrednictwem organu egzekucyjnego. Prokurator, przesyłając organowi egzekucyjnemu postanowienie do wykonania, wskazuje w piśmie przewodnim mienie podejrzanego ujawnione w toku postępowania przygotowawczego i miejsce, w którym ono się znajduje – § 169 ust. 3 Regulaminu. 
Wielokrotnie już wspominany art. 743 k.p.c. stanowi, iż do wykonania postanowień o zabezpieczeniu majątkowym stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu egzekucyjnym. 
Zajęcie ruchomości dokonywane jest na podstawie art. 844–863 k.p.c., jednakże na mocy 752 k.p.c. zajęte ruchomości nie mogą być oddane pod dozór wierzycielowi, a zajęte pieniądze i papiery wartościowe składa się do depozytu sądowego. Regulamin w § 170 stanowi, iż zajęte ruchomości, z wyjątkiem kosztowności, książeczek PKO, pieniądze i innych papierów wartościowych, z reguły pozostawia się u podejrzanego lub jego rodziny albo oddaje na przechowanie osobie godnej zaufania. Dotyczy to zwłaszcza pojazdów samochodowych, maszyn i urządzeń technicznych wymagających niezbędnej konserwacji. Jeżeli prokurator nie wskaże osoby godnej zaufania, to komornik na mocy art. 855 § 1 k.p.c. sam ją wyznaczy.
Jeżeli w tytule wykonawczym zaznaczono, że na zabezpieczenie roszczeń pieniężnych wierzyciela należy zająć oznaczone ruchomości, będące we władaniu wskazanej w nim osoby trzeciej, to komornik – zajmując je pomimo sprzeciwu tej osoby i zaprzeczeniu przez nią własności – nie narusza przepisów prawa egzekucyjnego. Jednakże, jeżeli prokurator w postanowieniu o zabezpieczeniu majątkowym nie wymieni tej osoby trzeciej, to wówczas zajęcie na ruchomościach znajdujących się w jej posiadaniu może nastąpić tylko na podstawie art. 845 § 2 k.p.c., czyli gdy osoba trzecia zgadza się na zajęcie ruchomości będących w jej władaniu albo przyzna, że ruchomości stanowią własność podejrzanego. 
Przedmiotem zabezpieczenia zgodnie z treścią art. 751 § 1 k.p.c. mogą być rzeczy ulegające szybkiemu zepsuciu, jeżeli podejrzany nie ma innego mienia, a istnieje możliwość ich sprzedaży na miejscu. Cena uzyskana ze sprzedaży składana jest do depozytu sądowego – art. 751 § 4 k.p.c. 
Zajęcie wynagrodzenia za pracę przebiega według zasad określonych w art. 880–888 k.p.c., rachunku bankowego w art. 889–8933 k.p.c., wierzytelności lub innego prawa stosownie do regulacji art. 895–912 k.p.c. Prokurator w postanowieniu o zabezpieczeniu majątkowym w postaci zajęcia wynagrodzenia za pracę winien wskazać pracodawcę, a w przypadku zajęcia innych wierzytelności lub praw majątkowych powinien wskazać rodzaj wierzytelności (wynikające przykładowo z umowy zlecenia, umowy o dzieło, umowy rachunku bankowego), a w miarę potrzeby również tytuł prawny, z którego wierzytelność wynika, oraz dłużnika zajętej wierzytelności lub prawa, bowiem komornik musi o tym zajęciu powiadomić dłużnika. W przypadku zajęcia rachunku bankowego koniecznym jest wskazanie banku i rachunku, co prokurator może ustalić na podstawie powołanego już wcześniej art. 105 ust. 1 pkt 2 lit. b ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe. Jeżeli wierzytelność związana jest z posiadaniem dokumentu (papiery wartościowe), wówczas zgodnie z brzmieniem dyspozycji art. 901 § 1 k.p.c. zajęcie wierzytelności dokonywane jest poprzez odebranie dokumentu. 
Wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu w postaci obciążenia nieruchomości podejrzanego hipoteką skutkuje powstaniem hipoteki przymusowej kaucyjnej, o której mowa w art. 111 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 z późn. zm.). Z uwagi na charakter hipoteki kaucyjnej w postanowieniu należy oznaczyć maksymalną sumę pieniężną mającą obciążać nieruchomość. Hipoteka przymusowa ze swej definicji obciąża wszystkie nieruchomości podejrzanego. Prokurator winien wskazać, na jakiej nieruchomości żąda zabezpieczenia i do jakiej wysokości. W literaturze przedmiotu wskazuje się, iż nie jest konieczne ścisłe określenie nieruchomości, lecz wystarczy wskazanie jej umiejscowienia w przybliżeniu na podstawie danych, którymi prokurator dysponuje. Jednakże z uwagi na możliwość ustalenia w oparciu o art. 361 i art. 362 powołanej ustawy określonej nieruchomości, numeru księgi wieczystej dla niej prowadzonej prokurator we wniosku o dokonanie wpisu hipoteki przymusowej kaucyjnej winien wskazać stosowne dane. Wymóg ten jest formułowany w odniesieniu do zarządzeń tymczasowych wydawanych przez sąd w postępowaniu cywilnym. Ponadto wniosek do czasu wprowadzenia urzędowych formularzy powinien odpowiadać ogólnym wymogom pisma procesowego z art. 126 k.p.c. oraz z uwagi na swoisty charakter postępowania wieczystoksięgowego zawierać również numer księgi wieczystej. 
Raz jeszcze należy stwierdzić, iż wpis hipoteki przymusowej kaucyjnej na nieruchomości należącej do majątku wspólnego małżonków nie wymaga nadania klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi podejrzanego, bowiem taki wpis nie jest czynnością egzekucyjną, bowiem hipoteka ta nie podlega egzekucji – zabezpieczenie majątkowe jest swoistym ostrzeżeniem. Konieczność uzyskania klauzuli w trybie art. 787 k.p.c. następuje z chwilą wszczęcia egzekucji przeciwko nieruchomości. 
Postępowanie wieczystoksięgowe następuje zgodnie z regulacjami przewidzianymi w art. 6261–62613k.p.c. Do czasu wprowadzenia informatycznego systemu zakładania i prowadzenia ksiąg wieczystych nie jest wymagane składanie wniosku na urzędowym formularzu. Wniosek musi dokładnie określać dane żądanego wpisu, albowiem sąd jest bezwzględnie związany granicami wniosku.
W przypadku, gdy nieruchomość nie ma urządzonej księgi wieczystej albo księga wieczysta zaginęła lub uległa zniszczeniu, można dokonać zabezpieczenia majątkowego na mieniu podejrzanego w postaci zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości. Zakaz zbywania lub obciążania nieruchomości jest odpowiednikiem hipoteki przymusowej. Zbiory dokumentów nie są księgami wieczystymi, lecz są przeznaczone do składania w nich wniosków i dokumentów dotyczących nieruchomości, które nie mają urządzonych ksiąg wieczystych albo których księgi zaginęły lub uległy zniszczeniu. Z treści art. 123 i art. 124 ustawy o księgach wieczystych i hipotece wynika, iż organ, który wydał postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym, jako uczestnik postępowania wieczystoksięgowego jest zobowiązany do przedstawienia dokumentów, niezbędnych do założenia księgi wieczystej. W przypadku istnienia zbioru dokumentów postanowienie o zabezpieczeniu składa się do zbioru dokumentów. Oba zakazy, czyli zakaz zbywania lub obciążania nieruchomości, mogą być stosowane łącznie.
Zgodnie z art. 750 k.p.c. zabezpieczenie nie może obejmować rzeczy, wierzytelności i praw, z których egzekucja jest wyłączona, a zatem tych wymienionych w art. 829 k.p.c., art. 831 k.p.c., art. 832 k.p.c. i art. 833 k.p.c. oraz w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 maja 1996 r. w sprawie określenia przedmiotów należących do rolnika prowadzącego gospodarstwo, które nie podlegają egzekucji sądowej (Dz. U. z 1996 r., Nr 63, poz. 300). 
Zabezpieczenie poprzez ustanowienie zastawu wpisanego do rejestru okrętowego następuje na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 września 2001 r. – Kodeks morski (Dz. U. z 2001 r., Nr 138, poz. 1545 z późn. zm.). Art. 76 powołanego kodeksu nakazuje do zastawu na statku wpisanym do rejestru okrętowego (hipoteki morskiej) stosować odpowiednio przepisy prawa cywilnego o hipotece. Taką hipotekę na mocy art. 82 ust. 1 i 2 kodeksu morskiego można ustanowić na statku będącym w budowie, co obejmuje również materiały, urządzenia i wyposażenia będące na terenie stoczni budującej tenże statek.
Odmiennie przedstawia się regulacja prawna dotycząca wykonania postanowienia o zabezpieczenie przepadku. Przede wszystkim ustawodawca wprost określił w art. 292 § 2 k.p.k. sposoby zabezpieczenia przypadku, stanowiąc, iż następuje to poprzez zajęcie ruchomości, zajęcie wierzytelności, zajęcie innych praw majątkowych, ustanowienie zakazu zbywania i obciążania nieruchomości, ustanowienie zarządu nieruchomości lub przedsiębiorstwa podejrzanego. 
Przedstawione wcześniej regulacje dotyczące zajęcia ruchomości, wierzytelności i innych praw majątkowych w stosunku do zajęcia dokonywanego na podstawie art. 292 § 2 k.p.k. są nadal aktualne, przy czym w przypadku istnienia domniemań, o których mowa w art. 45 § 2 lub art. 45 § 3 k.k., na mocy art. 45 § 4 k.k. mienie, które podejrzany objął we władanie lub do którego uzyskał jakikolwiek tytuł w czasie popełnienia przestępstwa lub po jego popełnieniu, do chwili wydania chociażby nieprawomocnego wyroku, stanowi korzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa i może być przedmiotem zabezpieczenia majątkowego (art. 45 § 2 k.k.) lub mienie stanowiące korzyść uzyskaną z popełnienia przestępstwa sprawcy, o którym mowa w art. 45 § 2 k.k., przeniesione na osobę fizyczną, prawną lub jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, faktycznie lub pod jakimkolwiek tytułem prawnym stanowi mienie podejrzanego, a zatem może być przedmiotem zabezpieczenia majątkowego (art. 45 § 3 k.k.). Przyjęcie takiego rozwiązania prawnego, przy spełnieniu wskazanych przesłanek, umożliwia dokonanie zajęcia w sytuacji, kiedy jego przedmiot znajduje się we władaniu osoby trzeciej bez konieczności wskazywania jej w postanowieniu o zabezpieczeniu bądź spełnianiu przesłanek z art. 845 § 2 k.p.c.. 
Z literalnego brzmienia art. 45 § 4 k.k. wynika, iż takie rozwiązania dotyczy nie tylko zajęcia, o którym mowa w art. 292 § 2 k.p.k., a zatem zajęcia ruchomości, wierzytelności związanej z posiadaniem dokumentu (por. art. 901 § 1 zd.2 k.p.c.), lecz również innych sposobów zabezpieczenia określonych w art. 292 § 2 k.p.k., jeżeli dokonywane jest zabezpieczenie grożącego przepadku korzyści. 
Słuszne zauważa R. A. Stefański, iż w razie zabezpieczenia przepadku, postanowienie prokuratora nie może dotyczyć jakiegokolwiek mienia podejrzanego, jak to ma miejsce w sytuacji zabezpieczenia w sposób określony w art. 292 § 1 k.p.k., lecz w zależności od odmiany grożącego przepadku będzie nim mienie, wierzytelności i inne prawa majątkowe, które pochodziły bezpośrednio z przestępstwa albo służyły lub były przeznaczone do popełnienia przestępstwa (art. 44 § 1 i art. 44 § 2 k.k.) bądź stanowiące korzyść majątkową osiągniętą z przestępstwa. Jego zdaniem tylko one mogą być zabezpieczone w sytuacji grożącego przepadku. Twierdzi, iż inne mienie może być przedmiotem zabezpieczenia wyłącznie z powodu grożącego na podstawie art. 44 § 4 k.k. lub art. 45 § 1 k.k. obowiązku uiszczenia kwoty pieniężnej stanowiącej równowartość tych przedmiotów oraz w stosunku do którego istnieją domniemania określone w art. 45 § 3 k.k.. Zaprezentowany pogląd należy uznać za słuszny i de lege lata jedyny możliwy do przyjęcia i zaakceptowania. 
W art. 292 § 2 k.p.k. jako sposób zabezpieczenia przepadku wskazano również możliwość ustanowienia zakazu zbywania i obciążania nieruchomości. Zakaz ten podlega ujawnieniu w księdze wieczystej, a w jej braku, w zbiorze złożonych dokumentów. Zatem niemożliwym jest ustanowienie hipoteki celem zabezpieczenia przepadku. Z uwagi na posłużenie się przez ustawodawcę koniunkcją w postanowieniu o zabezpieczeniu majątkowym koniecznym jest ustalenie obu zakazów łącznie. 
Ponadto w miarę potrzeby możliwe jest również ustanowienie zarządu nad nieruchomością lub przedsiębiorstwem podejrzanego. 
Zgodnie z wymogami określonymi w § 175 Regulaminu nadesłany przez organ egzekucyjny protokół dokonanego zajęcia mienia składa się do akt postępowania przygotowawczego, a w odpisie – do akt podręcznych. W przypadku, gdy akta sprawy znajdują się już w sądzie, wówczas jeden egzemplarz protokołu należy przesłać sądowi w celu dołączenia do właściwych akt. 
2. Wykonanie postanowienia o zabezpieczeniu w procesie adhezyjnym
Wykonanie zabezpieczenia roszczeń powoda cywilnego następuje w sposób wskazany w k.p.c., a zatem regulacje postępowania cywilnego będą miały zastosowanie wprost.
XI. Upadek zabezpieczenia
1. Upadek środka przymusu
Art. 294 § 1 k.p.k. stanowi, iż zabezpieczenie upada, gdy nie zostaną prawomocnie orzeczone: grzywna, przepadek, nawiązka, świadczenie pieniężne lub nie zostanie nałożony obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę ani nie zostaną zasądzone roszczenia o naprawienie szkody, a powództwo o te roszczenia nie zostanie wytoczone przed upływem 3 miesięcy od uprawomocnienia się roszczenia. W § 2 cytowanego przepisu prawodawca ustanowił, iż w razie wytoczenia powództwa w powyższym terminie zabezpieczenie pozostaje w mocy, jeżeli w postępowaniu cywilnym sąd nie orzeknie inaczej. 
Ponieważ zabezpieczenie upada ipso iure, więc nie wydaje się postanowienia o uchyleniu postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym. Koniecznym jest przywrócenie stanu poprzedzającego dokonane zabezpieczenie. Poza zabezpieczeniem w postaci ustanowienia hipoteki, zakazu zbywania i obciążania nieruchomości, obowiązek przywrócenia stanu poprzedniego będzie spoczywać na organach egzekucyjnych. Sąd Najwyższy w jednym ze swych orzeczeń stwierdził, iż w wypadku upadku zabezpieczenia, sąd powinien stwierdzić ten upadek oraz powiadomić organ wykonujący postanowienie o zabezpieczeniu o tym, że utraciło ono moc, jak też o wszelkich znanych sobie okolicznościach mogących mieć wpływ na dalsze czynności tego organu. Jednocześnie zaznaczono, iż sąd nie jest zobowiązany do nakazywania temuż organowi jakichkolwiek czynności, które musi on podjąć w uwzględnieniu wszystkich okoliczności mogących mieć wpływ na ich podjęcie. Słusznym wydaje się być pogląd, iż w przypadku zabezpieczenia roszczenia o naprawienie szkody oraz przykładowo grzywny zabezpieczenie pozostaje w mocy, choćby nie została orzeczona ta kara oraz nie zasądzono roszczeń o naprawienie szkody, gdyż stan taki trwa przez 3 miesiące od uprawomocnienia się orzeczenia, albowiem powództwo o naprawienie szkody skutkuje utrzymaniem zabezpieczenia bez względu na to, z jakiego tytułu zostało ono wydane. Oczywiście upadek zabezpieczenia może być wynikiem nie tylko wyroku sądu, ale również postanowieniem prokuratora o umorzeniu postępowania przygotowawczego. Zgodnie z § 175 Regulaminu o uchyleniu postanowienia o zabezpieczeniu zawiadamia się podejrzanego i organ egzekucyjny, któremu postanowienie przesłano do wykonania. W regulaminie jest mowa o uchyleniu, a nie upadku zabezpieczeniu, jednakże należy przyjąć, iż również w tym przypadku, w sytuacji umorzenia postępowania przygotowawczego, prokurator winien wypełnić dyspozycję powołanej normy. Parokrotnie wspomniano, że dopiero nieorzeczenie żadnego z orzeczeń wskazanych w art. 291 § 1 k.p.k. powoduje upadek zabezpieczenia. Zatem nie sposób zgodzić się z tezą R. A. Stefańskiego, iż zabezpieczenie upada w takim zakresie, w jakim dotyczyło ono nie orzeczonego przedmiotu zabezpieczenia. Już sam jej autor temu zaprzecza, podnosząc, że w razie zabezpieczenia roszczenia o naprawienie szkody oraz grzywny oraz ich nieorzeczenia zabezpieczenie pozostaje w mocy do upływu 3 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia, gdyż powództwo skutkuje utrzymanie zabezpieczenia, bez względu na tytuł jego wydania. Czyni zatem wyjątek od swego wcześniejszego sformułowania. O ile ostatnie tezy odnoszące się do utrzymania w mocy zabezpieczenia należy zaaprobować, o tyle nie sposób zgodzić się z twierdzeniem, iż zabezpieczenie upada w zakresie, w jakim nie orzeczono przedmiotu zabezpieczenia. Do takiego sformułowania nie uprawnia wykładnia językowa art. 294 § 1 k.p.k. Skoro zabezpieczenie ma zapewnić wykonalność przyszłego orzeczenia w całości – oczywiście mając na względzie podstawy z art. 291 k.p.k., a nie tylko w części – więc logicznym jest, iż nieorzeczenie przykładowo grzywny będącej przedmiotem zabezpieczenia, ale orzeczenie, dajmy na to przepadku, nie powinno skutkować upadkiem zabezpieczenia z mocy samego prawa. Zasadnym może być jedynie zmiana takiego zabezpieczenia z uwagi na konieczność modyfikacji sposobu zabezpieczenia, która ad casum może, choć wcale nie musi, mieć miejsce. 
2. Upadek zabezpieczenia w procesie adhezyjnym
W razie umorzenia lub zawieszenia postępowania przygotowawczego pokrzywdzony może w zawitym terminie 30 dni od daty doręczenia postanowienia żądać przekazania sprawy sądowi właściwemu do rozpoznania spraw cywilnych. W razie niezgłoszenia w powyższym terminie żądania, zabezpieczenie upada, a wniesiony poprzednio pozew nie wywołuje skutków prawnych – art. 69 § 4 k.p.k. Również w tym przypadku prokurator powinien o tym powiadomić organ wykonujący postanowienie o zabezpieczeniu. 
XII. Tymczasowe zajęcie
Instytucji tymczasowego zajęcia poświęcony jest art. 295 k.p.k., który w § 1 dopuszcza możliwość dokonania tymczasowego zajęcia mienia ruchomego osoby podejrzanej, jeżeli zachodzi obawa usunięcia tego mienia. Dotyczy więc tylko i wyłącznie zajęcia mienia ruchomego oraz pod warunkiem istnienia obawy jego usunięcia, tego konkretnego, a nie żadnego innego. Obawa ta stanowi condictio sine qua non zastosowania tymczasowego zajęcia. Jedynym sposobem zabezpieczenia jest zajęcie mienia ruchomości. Powołana regulacja dotyczy osoby podejrzanej. Oczywiście zgodnie z argumentum a minori ad minus może być ona stosowana również wobec podejrzanego. Dodatkowo ustawodawca uzależnia dokonanie zajęcia od popełnienia przez nią przestępstwa, o którym mowa w art. 291 k.p.k. Uprawnienie do tymczasowego zajęcia przysługuje policji oraz na mocy rozporządzenia wydanego na mocy art. 325d k.p.k. w postępowaniu uproszczonym także innym organom. Dokonując tymczasowego zajęcia, odpowiednie zastosowanie mają przepisy art. 217–235 k.p.k., czyli dotyczące zatrzymania rzeczy i przeszukania. Tymczasowe zajęcie upada z mocy prawa, jeżeli w ciągu 7 dni od daty jego dokonania prokurator nie wyda postanowienia o zabezpieczeniu majątkowym. 
W sytuacji dokonania tymczasowego zajęcia na mocy § 169 ust. 4 Regulaminu jeden egzemplarz protokołu zajęcia dołącza się do akt postępowania przygotowawczego, a drugi przesyła wraz z postanowieniem o zabezpieczeniu organowi egzekucyjnemu, czyniąc o tym w piśmie przewodnim stosowną wzmiankę. Na podstawie § 172 Regulaminu o wydaniu postanowieniu o zabezpieczeniu w sprawie, w której dokonano zajęcia tymczasowego, zawiadamia się za zwrotnym poświadczeniem odbioru osobę, pod dozór której oddano zajęte ruchomości. W sytuacji, gdy prokurator odstąpił od wydania postanowieniu o zabezpieczeniu, to o upadku zabezpieczenia należy zawiadomić podejrzanego i osobę, której oddano pod dozór zajęte ruchomości. 
XIII. Podsumowanie