Bolesław Kurzępa
Recenzja książki Bogusława Sygita, Zbrodnia jako kategoria przestępstwa. Studium prawnokarne i politycznokryminalne, Wyd. TNOiK,
Toruń 2005, s. 500
Lektura, a właściwie studiowanie książki B. Sygita jest zajęciem ze wszechmiar frapującym, wartościowym i kształcącym. Ta pierwsza w naszym piśmiennictwie praca na temat konstrukcji prawnej „zbrodni jako kategorii przestępstwa” nie jest bowiem zwykłym, dogmatycznym jej omówieniem, ale przez analizę aktów prawnych ocenia jej stabilność i możliwość dalszego utrzymania w ustawodawstwie karnym. Nie od dzisiaj wiadomo, że podziałowi przestępstw w ustawach karnych grozi „wymarcie”. Dość przypomnieć, że podział taki odrzucał już projekt kodeksu karnego Budzińskiego z 1865 r., czy współczesny nam projekt k.k. z 1956 r. Co więcej od koncepcji podziału przestępstw według ciężaru gatunkowego odchodzi się w Anglii, uznawanej za kolebkę tej konstrukcji. Także we Francji gdzie zbrodnie zalicza się do jednej z kategorii przestępstwa znany tam od 1791 r. trójpodział przestępstw, uznaje się obecnie za przestarzały. Do takiej sytuacji dojść może i na gruncie naszego ustawodawstwa, w którym, mimo głosów sprzeciwu konstrukcja ta ciągle obowiązuje od 1932 r. Biorąc pod uwagę taką kondycję tej konstrukcji – Autor postawił tezę, iż należy uznać, że zbrodnia jako kategoria przestępstwa zmierza do zaniku i proces ten nie ominie zapewne również naszego ustawodawstwa, jako że taki sam efekt ustawodawcy (tyle, że bardziej kłopotliwy z punktu widzenia techniczno-legislacyjnego) można osiągnąć bez wyodrębniania zbrodni jako grupy najcięższych przestępstw, chyba że wzrośnie zainteresowanie tym problemem ze strony doktryny i w efekcie podjęte zostaną działania modyfikujące jej istotę i status. Jednocześnie, choć Autor rozsądnie nie czyni się obrońcą tej konstrukcji i nie głosi potrzeby jej utrzymania ponad konieczność polityczno-kryminalną i techniczno-legislacyjną – to jednak dostrzega fenomen zbrodni. Z jednej bowiem strony wyodrębnia się zbrodnie w prawodawstwach kryminalnych jako czyny wyjątkowo groźne i zasadnie się je zwalcza przy pomocy najsurowszych sankcji, ale z drugiej przyznaje B. Sygit, że to właściwie zbrodnie wymusiły narodziny systemów prawnokarnych oraz nauk penalnych (głownie kryminalistyki i kryminologii) i medyczno-sądowych, i są ciągle stymulatorem ich postępu.
 Na potrzeby oceny trafności przyjętej tezy Autor: 1) wnikliwie i wszechstronnie zebrał i uporządkował dotychczasowy dorobek ustawodawstw karnych i doktryny na temat tej konstrukcji prawnej, 2) określił wyczerpująco i wszechstronnie charakter, znaczenie i status zbrodni oraz ocenił jej ujęcie w ustawodawstwie karnym oraz 3) zgłosił ważne, wyważone wnioski de lege ferenda mające naprawić stwierdzone mankamenty ustawowe, a w efekcie zachować tę instytucję w prawodawstwie kryminalnym. Z uwagi na to, że jest to pierwsze opracowanie na ten temat zrozumiałe jest, że Autor przyjął na siebie godny zresztą najwyższej pochwały trud analizy kształtowania się zbrodni (czynów najgroźniejszych) oraz i ich statusu w początkowym i późniejszym rozwoju prawodawstwa kryminalnego. Dlatego też z uznaniem stwierdzam, że rozważaniami objął okres pierwszych zachowanych pomników prawa (trzy tysiące lat p.n.e.) aż do czasów współczesnych. Takie, niespotykane podejście pozwoliło omówić problem wszechstronnie i uwzględnić fakt, że historia zbrodni to nie czasy współczesne, ale że jest to w istocie historia całego prawa karnego i polityki kryminalnej. Praca zyskała przez to na doniosłości, jako że każdy z aspektów poruszanego zagadnienia Autor rozpoczyna od genezy jego uregulowania w prawodawstwie oraz omawia dalszą jego ewolucję. Tą drogą otrzymujemy dzieło głęboko osadzone w realiach prawno-historycznych i przez to na gruncie nauk penalnych – unikalne. Co więcej, B. Sygit omówił nawet narodziny i proces wyodrębniania się czynów najgroźniejszych spośród innych czynów szkodliwych w tzw. pierwotnym prawie kryminalnym. Nie odbieram tego jako zapomnienie, że postawiony w pracy problem jest w istocie problemem kodyfikacyjnym, a więc właściwy czasom państwowym, przypomnienie bowiem okresu przedkodyfikacyjnego w dziejach zbrodni, traktuję tak jak Autor jako swego rodzaju „trampolinę” w czasy późniejsze. Co więcej, przez takie ujęcie oczywistsze stały się dalsze wywody co do zakresu penalizacji tych czynów, ich pozycji w podziale przestępstwa i w strukturze kodeksów karnych.
 Przyjęta przez Autora teza pracy i zakreślone cele zadecydowały o jej treści i układzie. Główne wywody poprzedzone zostały pozaustawowym rozumieniem pojęcia zbrodni. Autor przypomniał, że termin ten znany jest w naszym języku od dawna. Wywodzi się z wyrazów „zbaczanie, wykraczanie zbrodni czyli z drogi, z prawa”. Potocznie zbrodnie rozumie się jako skutek zachowania się, które zbulwersowało opinię społeczną, gdy osiągnięty został w sposób brutalny lub dotknął osoby bezwolne, dzieci czy osoby powszechnie szanowane. 
Rozdział pierwszy omawia narodziny zbrodni. Przypomniano w nim, że pierwociny dzisiejszych zbrodni nazywano wówczas zapewne inaczej, może jako „grzech czy eksces”, oraz że popełniano je na tle rodzących się konfliktów w związku z koniecznym z czasem podziałem dóbr. Natomiast ich kształt i charakter określała bezsprzecznie społeczna dezaprobata dla czynów wyrządzających krzywdę danej społeczności. Przy czym, jak trafnie wykazał Autor, nie wszystkie społeczności podobnie oceniały takie same zachowania. W efekcie nie ma na świecie takich czynów, które by zawsze i wszędzie wzbudzały naturalną odrazę. 
W rozdziale drugim przedstawiono nad wyraz starannie i wnikliwie proces wyodrębniania się pojęcia zbrodni w prawodawstwie kryminalnym obcym i krajowym oraz sposoby jego definiowania, czyli ustalania kryteriów zaliczania przestępstw do czynów zbrodniczych. Z wielu ciekawych ustaleń Autora w tym względzie warto odnotować, że również pierwsze zachowane pomniki prawa nie używały na określenie czynów najgroźniejszych takich pojęć, które można by dzisiaj tłumaczyć jako „zbrodnie”. Nie wiadomo też, kiedy i gdzie po raz pierwszy użyto tego terminu. Jedni – jak wykazał Autor dopatrują się go w prawie rzymskim (w pojęciu crimen), a inni dopiero w XII-wiecznym prawie angielskim (w pojęciu felony). W rzeczywistości natomiast, jak wykazał Autor, pojęcie to ma rodowód normandzki, w którym słowo „gall” dało początek łacińskiemu „fell” lub „fal”, a to dopiero początek angielskiemu „felony”. Już jednak od XIX w. pojęcie to w zasadzie wyodrębniano i je definiowano. Rozumienie jego ulegało zmianie, od używania na określenie przestępstwa w ogóle, po ograniczenie do grupy najcięższych przestępstw. Jednocześnie szereg prawodawstw nie uznawało go, zastępując terminem np. „ciężkie przestępstwo”, co nie powodowało na ich gruncie żadnej różnicy w zakresie ujmowania konsekwencji prawnych takich zachowań. Mimo wszystko, Autor zasadnie stwierdza, że „zbrodnia” jest pojęciem prawnym i ma swoją legalną definicję. Uogólniając znane definicje, przyjęto w pracy, że zbrodnia jest to w gronie ustawodawstw, które nie znają podziału przestępstw, grupa najcięższych przestępstw zagrożonych najsurowszymi karami, jakie są w nich znane, zaś w prawodawstwach przeprowadzających podziały przestępstw – to, zależnie od przyjętego systemu klasyfikacji, jedna spośród dwóch lub trzech kategoria przestępstwa grupująca umyślne czyny zabronione, których katalog nie jest stały, o najwyższym stopniu społecznej szkodliwości dla danych społeczeństw w określonym czasie, które mają charakter powszechny (z możliwością pociągnięcia na określonych zasadach i warunkach do odpowiedzialności za nie również nieletnich sprawców), dla których ustawodawca podnosi w porównaniu do innych kategorii dolny próg zagrożenia karą i z reguły ściśle go określa, zaś progiem górnym są granice tej kary, a ponadto zazwyczaj odrębne rodzaje kary właściwe tylko do tej kategorii przestępstwa (np. karę 25 lat pozbawienia wolności i dożywotniego pozbawienia wolności w ustawodawstwie krajowym) albo wprowadza dla tego przestępstwa odrębny rodzaj kary (np. w ustawodawstwie francuskim), i których ściganie odbywało się pierwotnie na drodze prywatnej, a obecnie z urzędu.
W rozdziale trzecim scharakteryzowano pozycję (status) zbrodni w prawodawstwie kryminalnym przez określenie miejsca zbrodni w podziale oraz w systematyce przestępstw. Mimo podejmowanych badań nie ma ciągle zdaniem Autora pewności co do czasów, kiedy po raz pierwszy podzielono przestępstwa na kategorie. Według niektórych nastąpiło to już w czasach upadającej rzeczypospolitej rzymskiej, zaś według innych dopiero w prawie angielskim w XII w. Na naszych ziemiach, z kronik Boguchwała i Kadłubka, można sądzić, że na określenie przestępstwa rezerwowano słowo „występek”, który dzielono na zbrodnie (czyli tzw. przestępstwa gardłowe) oraz na tzw. winy. Od 1791 r. podział przestępstw zdominowała koncepcja francuska, która dla wyodrębnionych trzech kategorii przestępstwa (w tym zbrodni) wprowadzała inny rodzaj kar i sadów. Trójpodziałowi przypisywano wiele znaczeń. Oprócz procesowego, materialnego, również techniczno-legislacyjne (a więc uproszczenie przepisów i systematykę kodeksów według podziału przestępstw). Pod wpływem krytyki, głównie szkoły neoklasycznej, szereg prawodawstw zarzuciło trójpodział, przywracając koncepcję dwupodziału, albo nie wprowadzało jakiegokolwiek podziału. Trafnie Autor odnotował, że od podziału przestępstwa według starego kryterium odeszła Anglia. Utrzymuje się on mimo świadomości anachronizmu we Francji, Belgii, Grecji, Luksemburgu i w San Marino. W naszym ustawodawstwie, od 1932 r., znany jest, mimo wielu zastrzeżeń i sporów, dwupodział, jak i kryterium jego przeprowadzania, tj. ustawowe zagrożenie. Zmianie ulegała jedynie wysokość grożącej sankcji za zbrodnie. Dokonana przez Autora analiza prawodawstwa kryminalnego pozwoliła na stwierdzenie, że grupowanie (systematyka) czynów zbrodniczych w kodeksach karnych ma również swoją ewolucję. Niezależnie od tego jakie przyjmowano kryteria systematyzacji – czyny najcięższe (zbrodnie) zajmowały w nich naczelne miejsce, choć nie zawsze były to te same rodzajowo przestępstwa, jako że zmieniały się przedmioty ochrony, które uznawano za priorytetowe. Jednocześnie z uwagi na to, że dobra objęte ochroną prawną w ustawach prawnych, a zamieszczane w dalszych rozdziałach kodeksów mają niemniejszą wartość, wiele ustawodawstw karnych lokalizuje również zbrodnię w końcowych partiach kodeksu (nasz art. 310 § 1). 
Szczególnie wartościowe są rozważania zamieszczone w rozdziale czwartym. Omówiono w nim konsekwencje prawne wyodrębniania zbrodni w prawodawstwie kryminalnym. Autor trafnie podzielił je na dwie grupy. W pierwszej, dotyczącej obostrzeń prawnych związanych z popełnieniem zbrodni, omówił przede wszystkim ograniczenie lub wyłączenie przedawniania zbrodni, zaostrzenie zasad nadzwyczajnego złagodzenia kary za zbrodnie, wcześniejsze orzekanie kary kryminalnej za zbrodnie nieletnich, wyłączanie zbrodni w amnestiach i abolicjach, karalność niektórych zbrodni na etapie przygotowania, wyłączanie orzekania środków probacyjnych do zbrodni oraz odpowiedzialność karną za niezawiadomienie o niektórych zbrodniach oraz za pochwalanie i namawianie do ich popełnienia. W drugiej zaś grupie przedstawił inne, odrębne regulacje dotyczące zbrodni, a więc ograniczenie strony podmiotowej do umyślności oraz ograniczenie zwiększonej karalności zbrodni popełnionych w warunkach recydywy. Oddzielne rozważania poświęcił Autor problemowi tzw. paradoksu zbrodni, wykazując, że de lege lata nie jest zabronione przyjmowanie w praktyce znikomości zbrodni. Sytuację taką skrytykowano, przedstawiając w Zakończeniu pracy wniosek de lege ferenda, rozwiązujący ten paradoks. Na zakończenie rozdziału trafnie zauważono, że zdawałoby się jednoznacznie określone w ustawodawstwach konsekwencje, uzasadniające utrzymanie podziału przestępstw na kategorie, nie mają raz na zawsze ustalonego katalogu oraz że osłabione są przez to, iż w pewnym stopniu niektóre z nich (np. karalność niektórych przestępstw na etapie przygotowania, wcześniejsze orzekanie kary kryminalnej za czyny nieletnich, czy niedoniesienie o przestępstwie) mają też zastosowanie w odniesieniu do „cięższych występków”. Generalnie, w odniesieniu do obecnego ujęcia konsekwencji prawnych w k.k. z 1997 r. Autor podniósł szereg zastrzeżeń, braków i nieścisłości. Rozwiązanie ich zaproponował we Wnioskach de lege ferenda, o czym będzie mowa w dalszej części. 
Kolejny piąty rozdział zawiera wartościowe wywody na temat kształtowania się katalogu czynów zbrodniczych w prawodawstwie kryminalnym. Wychodząc od pierwotnego katalogu, Autor wykazał, że przechodzi on ciągłą ewolucję. W efekcie jedynie kilka pierwotnych rodzajów tych czynów uznał Autor za tradycyjne (zabójstwo, zbrodnie przeciwko państwu, fałszowanie pieniędzy oraz tzw. kradzież ciężką). Pozostałe podlegały przeszeregowaniu w występki poprzez różne zabiegi legislacyjne. Taka sytuacja dotknęła np. dawne zbrodnie podpalenia, naruszenia miru domowego czy kazirodztwa. Jednocześnie, jak wykazał Autor, wielu występkom nadawano status zbrodni. W ramach tego procesu niektóre zbrodnie utraciły w ogóle status przestępstwa (np. cudzołóstwo, czy pojedynek), a niekiedy przywracano im utracony poprzednio charakter. Nie brak wreszcie i we współczesnych czasach przypadków tworzenia w ustawodawstwach karnych nowych zbrodni. Do nich Autor zaliczył głównie zbrodnie o charakterze terrorystycznym, zbrodnie ludobójstwa oraz uznawane w niektórych prawodawstwach za zbrodnie, tzw. pranie brudnych pieniędzy. Dokonana analiza kształtowania się katalogu zbrodni pozwala Autorowi na stwierdzenie, że największą liczbę zbrodni znały ustawodawstwa XVIII/XIX wieczne. Od początku XX wieku rozpoczął się proces odwrotny, który w miarę jego pogłębiania może sprawić, że utrzymanie podziału przestępstw stanie się bezprzedmiotowe. 
Ostatni rozdział pracy omawia ustawowe sankcje za zbrodnie. Analizując rozwój ustawodawstwa kryminalnego w odniesieniu do systemu kar za tę kategorię przestępstwa, Autor wyodrębnił trzy tendencje w tym względzie. Pierwsza – to zmniejszanie się ich liczby (np. zanikanie kary śmierci), druga – łączenie się kar (np. kar majątkowych do kary grzywny) i trzecia – tworzenie się nowych, które mogą być stosowane do sprawców zbrodni. Natomiast wszystkie kary, przyznane za zbrodnie zależnie od ich powiązania z kategoriami przestępstwa, przekonująco podzielono na cztery grupy. Pierwsza to quasi-system pierwotny, który był zalążkiem rozwoju kary za zbrodnie, ze znaną powszechnie karą śmierci lub karą wygnania jako karą główną. Drugi – to system dwuklasowy, obowiązujący w prawodawstwach, które klasyfikowały przestępstwa na dwie kategorie. Jego pierwociny znało prawo rzymskie, a potem przejęły inne prawodawstwa. Trzeci to system trójklasowy, w którym trzem kategoriom przestępstwa odpowiadają odrębne rodzaje kary. Był on pochodzenia francuskiego i upowszechniony został wraz z trójpodziałem przestępstw. System czwarty uniezależnia kategorie przestępstwa od rodzaju kary. Do odmian tego systemu Autor zaliczył tzw. system niezależny ograniczony albo tzw. mieszany. Znany jest on w naszym prawie, gdzie poza karami odrębnymi dla zbrodni i występków znana jest kara rodzajowo spójna, choć w różnym ustawowo wymiarze. 
W Zakończeniu pracy, odnosząc się wpierw do oceny trafności przyjętej tezy, Autor przekonywająco wykazał, że podział przestępstw m.in. na zbrodnie ma rację bytu pod następującymi warunkami: 1) gdy każdą z kategorii przestępstwa będzie stanowiła pewna, proporcjonalna ich liczba w stosunku do drugiej, 2) gdy rodzaje kar grożących za zbrodnie nie będą „nakładały się” na kary za występki, czemu można zapobiec, np. przez zagrożenie zbrodni karą, której dolna granica byłaby granicą górną dla występku, 3) gdy zweryfikuje się katalog zbrodni i konsekwencje prawne za ich popełnienie, w kierunku nie tylko ich zaostrzenia (np. przez szersze objęcie odpowiedzialnością karną na etapie przygotowania) ale i ich złagodzenia (np. objęcie zbrodni instytucją dobrowolnego poddania się karze) oraz gdy 4) ustawodawca wykaże konsekwencje w redakcji przepisów karnych, uwzględniając istnienie konstrukcji prawnej podziału przestępstw na kategorie. W dalszej części Zakończenia przedstawiono wnioski de lege ferenda mające w słusznej ocenie Autora naprawić szereg mankamentów ustawowych w zakresie ujęcia zbrodni, a w konsekwencji mogące przyczynić się do ugruntowania zachowania kategoryzacji przestępstw w ustawodawstwie kryminalnym. Zgłoszono więc np. sposoby rozwiązania następujących problemów rodzących się na gruncie k.k. z 1997 r.: 1) dopuszczalności tzw. znikomości zbrodni, 2) zbiegu dwóch lub więcej kar 25 lat pozbawienia wolności, 3) sprzeczności między art. 10 § 3 i art. 38 § 3 dotyczących najsurowszej kary kryminalnej wobec nieletnich sprawców zbrodni, 4) nieścisłości zawartej w art. 105 § 2 odnoszącej się m.in. do zbrodni zabójstwa, 5) niekonsekwencji ustawodawcy w zakresie rozbijania solidarności przestępczej i zapobiegania planowaniu zbrodni, która występuje w art. 61 k.k. 
Do pracy dołączono Aneks z jedenastoma tabelami obrazującymi kary za zbrodnie (czyny najgroźniejsze) w wybranych pomnikach prawodawstwa kryminalnego.
Skrótowe z konieczności uwagi nie oddają charakteru i wielkości tego pięćsetstronicowego dzieła. Jest ono bezsprzecznie fenomenalne. Wyrażam podziw dla Autora nie tylko za pomysł podjęcia tego tematu, ale przede wszystkim za przeogromną, wprost benedyktyńską pracę włożoną w jego opracowanie. Dość zauważyć, że do tego celu Autor wykorzystał blisko 1000 pozycji literatury i źródeł. W efekcie recenzowana książka stanowi poważny i trwały wkład Autora do dorobku piśmiennictwa prawnokarnego i politycznokryminalnego, a zatem bez wątpienia należeć będzie do ich liczących się pozycji.