Wrocław, dnia 17 marca 2010 r. 
Prof. nadzw. dr hab. Jerzy Skorupka
Uniwersytet Wrocławski

Model postępowania przygotowawczego i sądowego 

Spis treści:
I.	Zagadnienia wstępne.
II.	Ograniczenie legalizmu ścigania.
III.	Rozszerzenie zakresu stosowania konsensualnych sposobów zakończenia postępowania karnego.
IV.	Pełna kontradyktoryjność postępowania sądowego z jednoczesnym zminimalizowaniem przygotowawczej fazy procesu.
V.	Ukształtowanie postępowania sądowego w sposób zapewniający bardziej lub mniej kontradyktoryjną weryfikację materiału dowodowego przedstawionego przez oskarżyciela.
VI.	Wnioski końcowe.

I. Zagadnienia wstępne. 
I. 1. Według Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Karnego, podstawowym zadaniem w dziedzinie prawa karnego procesowego jest radykalne przyspieszenie i usprawnienie postępowania karnego. Zadanie to powinno być osiągnięte bez narażenia gwarancji procesowych uczestników postępowania. 
	Dotychczasowy model postępowania przygotowawczego i sądowego wyczerpał już swoje możliwości i prowadzi do nieuzasadnionego przedłużania postępowania oraz do wzajemnego obciążania się sędziów i prokuratorów „odpowiedzialnością” za wynik procesu. Stąd, przyjęte przez Komisję założenie, że istnieje możliwość zmierzania procesu karnego:
1.	albo ku pełnej kontradyktoryjności postępowania sądowego z jednoczesnym zminimalizowaniem przygotowawczej fazy procesu,
2.	albo ku uczynieniu z postępowania sądowego w większym jeszcze stopniu niż obecnie etapu, na którym następuje jeszcze bardziej lub mniej kontradyktoryjna weryfikacja materiału dowodowego przedstawionego przez oskarżyciela.

I.2. Stanowisko, odnośnie do proponowanego modelu postępowania przygotowawczego i sądowego, poprzedzone musi być jednak kilkoma dość oczywistymi uwagami. Mianowicie:
1.	Dla radykalnego przyspieszenia i usprawnienia postępowania karnego znaczenie ma nie tylko zmiana ustawowego modelu postępowania karnego, ale także zmiany prawa karnego materialnego w zakresie:
a.	depenalizacji tych typów czynów zabronionych, które stanowią przedmiot dużej (znacznej) ilości postępowań karnych. Jeżeli bowiem typ czynu zabronionego z art. 178a kk zostanie zdepenalizowany i będzie ścigany jako wykroczenie, to ilość postępowań karnych prowadzonych rocznie zmniejszy się o około 150.000, 
b.	przyjęcia w większej ilości niż obecnie typów czynów zabronionych o wnioskowym i prywatnoskargowym trybie ścigania,
c.	podwyższenie wartości mienia, stanowiącej kryterium rozróżnienia wykroczenia od występku w typach czynów zabronionych skierowanych przeciwko mieniu (wartości progowej).
2.	Ponadto, usprawnienie i przyspieszenie postępowania przygotowawczego i sądowego może być osiągnięte dzięki:
a.	zmianom zasad działania i finansowania sądów, prokuratury, a zwłaszcza policji oraz przekształceniom organizacyjnym i kompetencyjnym tych organów. Jeżeli ze zwalczaniem przestępczości z użyciem przemocy, w tym przestępczości zorganizowanej i mafijnej, a także terrorystycznej, policja radzi sobie, w zasadzie, dość dobrze, to znacznego usprawnienia działalności policji wymagać musi przede wszystkim zwalczanie drobnej i średniej przestępczości o charakterze kryminalnym, a zwłaszcza przestępczości gospodarczej. Stanowczo i zdecydowanie należy powiedzieć, że bez radykalnej reformy zasad finansowania i funkcjonowania Policji nie powiedzie się reforma postępowania przygotowawczego, a w następstwie tego, reforma całego postępowania karnego. Przemyślenia wymagają też zasady ustrojowe prokuratury. Ponadto, jeżeli konstytucyjnym i konwencyjnym prawem podmiotowym przysługującym stronie postępowania karnego jest rozpoznanie jej sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, to na państwie, a więc na wszystkich jego władzach (organach) spoczywa obowiązek nie tylko takiego ukształtowania postępowania sądowego (procedur sądowych), aby rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie (Zob. Z.Świda, Właściwość sądu i prawo do rozstrzygnięcia sprawy w „rozsądnym terminie”, PiPr. 2005/10/45), ale także obowiązek zorganizowania warunków należytego sprawowania władzy jurysdykcyjnej. Tego obowiązku nie można odnosić tylko do organów władzy sądowniczej (wymiaru sprawiedliwości). Państwo ma wszak obowiązek takiego zorganizowania warunków sprawowania władzy jurysdykcyjnej, aby nie dochodziło do przewlekłości postępowania (Zob. postanowienia SN z dnia 8.3.2005 r., III SPP 34/05, OSNP 2005/20/327 oraz z dnia 3.6.2005 r., III SPP 109/05, OSNP 2006/1-2/33).
b.	zmianom zachowań funkcjonariuszy wymienionych organów (Zob. S.Waltoś, Kilka słów o polskim modelu postępowania przygotowawczego, [w:] Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy pod red. J.Skorupki, Warszawa 2009, s. 296). Nawyki i przyzwyczajenia funkcjonariuszy organów postępowania karnego (sędziów, prokuratorów, policjantów) mogą storpedować najlepsze rozwiązania modelowe, czego przykładem może być usunięcie z Kodeksu postępowania karnego postępowania zapiskowego,
c.	rozeznaniu zjawiska przestępczości, jego rozmiarów, dynamiki i struktury. Publikowane dane statystyczne wskazują bowiem, że od 2003 r. zmniejsza się przestępczość w Polsce. Gdy w 2003 r. stwierdzono ogółem 1.466.643 przestępstw, to w 2007 r. już tylko 1.153.993 przestępstwa. Wskaźnik przestępstw ogółem na 100 tys. ludności zmniejszył się z 3.839,9 w 2003 r. do 3.025 w 2007 r. W 2007 r. współczynnik przestępczości był o ponad 20% niższy niż w 2003 r. Maleje też wpływ spraw karnych do prokuratury. Jeżeli w 2004 r. odnotowano wpływ 1.697.000 spraw, to w kolejnych latach wpływ wynosił: 2005 r.-1.663.000, 2006 r.-1.557, 2007 r.-1.290.000, 2008 r.-1.125.000.
W 2007 r. w strukturze przestępstw, największy odsetek stwierdzonych przestępstw stanowiły przestępstwa przeciwko mieniu-53,9% oraz przestępstwa z art. 178a kk-13%.
Spada także liczba przestępstw z użyciem broni, noża lub innego niebezpiecznego przedmiotu. Gdy w 2003 . stwierdzono (w liczbach bezwzględnych) 9.543 takich przestępstw, to w 2003 r. 5460 przestępstw. Od 2003 r. liczba przestępstw drogowych, w tym z art. 178a kk utrzymuje się na zbliżonym poziomie. W 2003 r. stwierdzono 168.827 przestępstw drogowych i 150.901 przestępstw z art. 178a kk, zaś w 2007 r. odpowiednio: 168.359 i 150.382. W 2007 r. stwierdzono o ponad 63.000 mniej przestępstw związanych z narkotykami, tj. o ponad 10% niż w 2006 r. Spada, choć niewiele liczba przestępstw o charakterze gospodarczym. W 2003 r. stwierdzono 147.658 wymienionych przestępstw, zaś w 2007 r. 143.108.
Od 2005 r. zmniejsza się liczba podejrzanych. W kolejnych latach wynosiła ona odpowiednio: w 2005 r.-594.088, w 2006 r.-587.959 i w 2007 r.-540.604.

I.3. Dla koncepcji postępowania przygotowawczego i sądowego zasadniczą kwestią musi być także wzgląd na skuteczność zwalczania przestępczości, zwłaszcza jej najgroźniejszych przejawów. Postępowanie karne musi zapewniać osiągnięcie sprawiedliwości karnomaterialnej. Model postępowania przygotowawczego i sądowego zapewniający szybkie i sprawne zakończenie postępowania, ale nie zapewniający pociągnięcia do odpowiedzialności karnej sprawców przestępstw, będzie dysfunkcjonalny. Opracowując koncepcję postępowania karnego należy mieć zatem na uwadze również to, aby dawała ona możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności sprawców przestępstw w konkretnych postępowaniach. Innymi słowy, aby koncepcja postępowania karnego sprawdziła się w praktyce.
	Celem procesu karnego musi być nie tylko osiągnięcie sprawiedliwości karnomaterialnej, ale także sprawiedliwości proceduralnej. Dla osiągnięcia tego stanu niezbędne jest ułożenie procesu karnego w taki sposób, aby realizował konstytucyjny i konwencyjny standard rzetelnego postępowania. W tym względzie, ważną kwestią jest zapewnienie praworządnego prowadzenia postępowania karnego na etapie przedsądowym. Dotyczy to zwłaszcza zdobywania i utrwalania informacji (danych) w sposób przewidziany w ustawie (zgodny z ustawą), eliminowania z procesu karnego informacji (danych, dowodów) uzyskanych w sposób sprzeczny z ustawą, ingerencji organów postępowania w toku czynności dowodowych w konstytucyjne i konwencyjne wolności i prawa, stosowania środków przymusu procesowego. 

I.4. Zmiana modelu postępowania przygotowawczego i sądowego w kierunku radykalnego przyspieszenia i usprawnienia postępowania karnego, bez ograniczania gwarancji procesowych uczestników postępowania jest zadaniem skomplikowanym. Wykorzystywanie przez strony postępowania procesowych środków ochrony ich uprawnień sprzyja wszak przedłużeniu postępowania karnego (np. zaznajomienie się oskarżonego z aktami postępowania, zapewnienie oskarżonemu i jego obrońcy czasu na przygotowanie obrony, zaskarżanie rozstrzygnięć procesowych). Jest to jednak koszt, który zasadnie należy ponieść. Instrumenty gwarancyjne zapewniają bowiem realizację innych celów procesu karnego niż jego szybkość, a zwłaszcza poszanowanie praw i wolności jednostki, a tym samym wydanie orzeczenia sprawiedliwego materialnie i procesowo.

1.5. Zmiana koncepcji postępowania przygotowawczego i sądowego w kierunku ich radykalnego usprawnienia i przyspieszenia wymaga uprzedniego zbadania przyczyn (źródeł) przewlekłości postępowań karnych, czy szerzej patrząc na problem, przyczyn wadliwie prowadzonego postępowania. Chodzi więc o zbadanie, czy podstawy wadliwie prowadzonego postępowania karnego wynikają z błędnych założeń konstrukcyjnych procesu karnego, czy z wadliwego funkcjonowania organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, co jest skutkiem ich wadliwej (błędnej) organizacji. 
	Zatem założenie, że zmiana modelu postępowania przygotowawczego i sądowego przyczyni się do nagłej poprawy sprawności i szybkości procesu karnego jest wielce ryzykowne. Zwrócić należy wszak uwagę, że uproszczenia postępowania przygotowawczego wprowadzone nowelą KPK z 10.01.2003 r. nie przyczyniły się do skrócenia średniego czasu trwania tego etapu procesu. Przeciwnie, postępowanie przygotowawcze uległo nawet wydłużeniu (por. S. Waltoś, J. Czapska, Zagubiona szybkość procesu karnego. Światło w tunelu, Kraków 2007, s. 241). Nie oznacza to oczywiście, że wprowadzone zmiany były niecelowe, czy chybione. Przeciwnie. Sytuacja ta wskazuje zaś, że sanacyjne działanie ustawodawcy nie zawsze przynosi oczekiwany (pożądany) efekt. 

I.6. Warto zatem zasygnalizować wady obowiązującego modelu postępowania przygotowawczego i sądowego podnoszone w piśmiennictwie karnoprocesowym:
1.	potwierdzenie dziedzictwa modelu procedury karnej powstałej w latach 1949/50 i w 1955 r. (Zob. S.Waltoś, Reforma procesu karnego w 2003 r. jako sposób na przyspieszenie postępowania karnego, [w:] Zagubiona szybkość procesu karnego. Światło w tunelu, Kraków 2007, s. 28). Obowiązujący model przyznaje prokuraturze szerokie uprawnienia w zakresie prowadzenia lub wstępowania do spraw pozakarnych. Jednak, zadaniem prokuratury nie powinno być sanowanie niedomagań pomocy prawnej z urzędu albo wyręczanie poradni prawnych czy Rzecznika Praw Obywatelskich,
2.	anachroniczny podział postępowania przygotowawczego ma śledztwo i dochodzenie ((Zob. R.A.Stefański, Przyszły model postępowania przygotowawczego, Ius Novum 2009, Nr 1, s. 28),
3.	niewydolność istniejącego modelu postępowania przygotowawczego powodująca przedłużanie całego postępowania karnego, a przez to uniemożliwiająca zakończenie sprawy w rozsądnym terminie i naruszenie art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji (Zob. R.A.Stefański, Przyszły model…, s. 33). Dygresyjnie należy zauważyć, że w Europie w 2006 r. współczynnik prokuratorów na 100 tys. mieszkańców wynosił w Polsce 15,6. Wyższy współczynnik odnotowano na Węgrzech-17,3, w Bułgarii-20,3, w Rosji-20,6, na Ukrainie-21, na Łotwie-23,9, na Litwie-25,1. W pozostałych krajach europejskich współczynnik ten był niższy niż w Polsce i wynosił przykładowo: w Czechach-11,7, w Szwecji-9,7, w Słowenii-9,0, w Niemczech-6,2, w Grecji-4,7, w Hiszpanii-4,5, we Włoszech-3,8, w Austrii-2,6, w Irlandii-2,4 (cytowane dane statystyczne pochodzą z Atlasu przestępczości 4 pod red. A.Siemaszki, B.Gruszczyńskiej, M.Marczewskiego, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2009). Sprawia to, że polscy prokuratorzy są bez porównania mniej obciążeni niż ich koledzy w pozostałych dużych państwach unijnych. Na jednego prokuratora przypada w naszym kraju rocznie niespełna 300 spraw, podczas gdy we Francji 3200, a więc aż dziesięciokrotnie więcej, w Austrii–2750, a zatem dziewięciokrotnie więcej, we Włoszech–około 1400, a więc czterokrotnie więcej. Świadczy to o bardziej niż umiarkowanym obciążeniu pracą statystycznego polskiego prokuratora (Zob. A.Siemaszko, B.Gruszczyńska, R.Kulma, M.Marczewski, Wymiar sprawiedliwości w Europie. Polska na tle wybranych krajów, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2006),
4.	prymat postępowania przygotowawczego wobec rozprawy głównej, ponieważ wszystkie czynności w postępowaniu przygotowawczym są protokołowane i mogą być następnie-i z reguły są-odtwarzane w sądzie oraz mogą stanowić podstawę faktyczną orzeczenia (Zob. P.Kruszyński, M.Warchoł, Pozycja sędziego śledczego na tle modeli postępowania przygotowawczego (cz. 1), Palestra 2008, nr 3-4),
5.	wykonywanie zdecydowanej większości czynności dowodowych w postępowaniu przygotowawczym i utrwalanie ich w protokołach, ujawnianych następnie na rozprawie i kształtujących dowodową podstawę orzekania. Tymczasem dla jakości wymiaru sprawiedliwości istotne znaczenie ma, czy sądy opierają swoje orzeczenia na dowodach pierwotnych przeprowadzanych bezpośrednio przed sądem, czy na dowodach przeprowadzonych w postępowaniu przygotowawczym (Zob. J.Tylman, Uwagi o modelu postępowania przygotowawczego, [w:] Węzłowe problemy procesu karnego pod red. P.Hofmańskiego, Warszawa 2010, s. 93),
6.	uzależnienie rozstrzygnięć sądowych od wyników postępowania przygotowawczego i w konsekwencji wzrost znaczenia dowodów uzyskanych na tym etapie, jako przesadzających o odpowiedzialności oskarżonego (Zob. J.Skorupka, Znaczenie porozumień procesowych dla modelu postępowania przygotowawczego, [w:] Ocena funkcjonowania porozumień procesowych w praktyce wymiaru sprawiedliwości pod red. C.Kuleszy, Warszawa 2009, s. 26), 
7.	objęcie celem postępowania przygotowawczego wszechstronne wyjaśnienie okoliczności sprawy, a także zebranie, zabezpieczenie i utrwalenie dowodów dla sądu tak, aby rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło na pierwszej rozprawie głównej (Zob. R.A.Stefański, Przyszły model…,s. 26),
8.	ponawianie przez sąd wszystkich czynności dowodowych postępowania przygotowawczego, co wpływa na długość całego postępowania, gdyż ukształtowanie postępowania sądowego wymaga ponownego przeprowadzenia dowodów, które zostały już przeprowadzone w poprzedzającym je stadium procesu (Zob. P.Kruszyński, M.Warchoł, Pozycja sędziego śledczego na tle modeli postępowania przygotowawczego (cz. 1), Palestra 2008, nr 3-4; R.A.Stefański, Przyszły model…, s. 28; tenże, Krytycznie o obecnym modelu postępowania przygotowawczego, [w:] Węzłowe problemy procesu karnego pod red. P.Hofmańskiego, Warszawa 2010, s. 165),
9.	brak w pełni kontradyktoryjnej rozprawy głównej, skoro przewodniczący musi dążyć do wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, przejmując w ten sposób funkcje oskarżycielskie. Oskarżyciel na rozprawie może być bierny, a mimo to podnieść w apelacji zarzut niewyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy (Zob. R.A.Stefański, Krytycznie o obecnym modelu postępowania przygotowawczego, [w:] Węzłowe problemy procesu karnego pod red. P.Hofmańskiego, Warszawa 2010, s. 165)
10.	odstępowanie na rozprawie głównej od bezpośredniego przeprowadzania dowodów i szerokie ujawnianie oraz wprowadzanie jako dowodów protokołów policyjnych, zrównanych w ich znaczeniu dowodowym z protokołami prokuratorskimi i sądowymi (Zob. J.Tylman, Zasada bezpośredniości na tle zmian w polskim prawie karnym procesowym, [w:] Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy pod red. J.Skorupki, Warszawa 2009, s. 125),
11.	możliwość ujawniania i wprowadzania do postępowania karnego jako dowodów informacji uzyskanych w toku czynności operacyjnych (Zob. J.Tylman, Zasada bezpośredniości na tle zmian w polskim prawie karnym procesowym, [w:] Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy pod red. J.Skorupki, Warszawa 2009, s. 132; S.Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2009, s. 357),
12.	brak kontradyktoryjnych posiedzeń sądowych (Zob. przykładowo A.Murzynowski, Refleksje na temat przestrzegania zasady prawdy materialnej a zachowania sprawności postępowania karnego, [w:] Aktualne problemy prawa i procesu karnego. Księga ofiarowana Profesorowi Janowi Grajewskiemu, Gdańsk 2003, s. 112),
13.	odnotować należy także krytyczną ocenę koncepcji konsensualizmu procesowego (Zob. R.Kmiecik, O dwu koncepcjach dalszego rozwoju procedury karnej (uwagi w związku z tzw. konsensualizmem procesowym), [w:] Aktualne problemy prawa i procesu karnego. Księga ofiarowana Profesorowi Janowi Grajewskiemu, Gdańsk 2003).
	Podkreśla się również, że wynikający z zasady kontradyktoryjności podział trzech funkcji procesowych, tj. oskarżania, obrony, wyrokowania, nie ma w polskim procesie karnym bezwzględnego charakteru. Orzekający w sprawach karnych sąd nie może więc ograniczać się do jej rozpoznania na podstawie dowodów przeprowadzonych przez strony, ale w razie konieczności, ma obowiązek-zgodnie z zasadą prawdy materialnej-przeprowadzić dowody z urzędu (Zob. przykładowo A.Murzynowski, Refleksje na temat przestrzegania zasady prawdy materialnej a zachowania sprawności postępowania karnego, [w:] Aktualne problemy prawa i procesu karnego. Księga ofiarowana Profesorowi Janowi Grajewskiemu, Gdańsk 2003, s. 113; J.Grajewski, Przebieg procesu karnego, Warszawa 2009, s. 207).

I.7. Natomiast, odnośnie do organizacji działania organów postępowania karnego wskazuje się na następujące problemy, mające charakter głównie ustrojowy lub techniczny. Mianowicie:
1.	korespondencja procesowa. Palącym problemem polskiego wymiaru sprawiedliwości jest nieskuteczność korespondencji procesowej. Nieprzestrzeganie przepisów o doręczeniach oraz ich nieskuteczność, wyraźnie opóźniają przebieg każdego postępowania karnego. Organy postępowania zmagają się także z problemami dotyczącymi konieczności ustalenia aktualnego adresu uczestników postępowania,
2.	konwojowanie osób pozbawionych wolności. Jak wskazuje się w literaturze, konwojowanie stało się specyficznym polskim problemem (Zob. S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Światło w tunelu, Kraków 2007, s. 221). Nierzadko dochodzi do sytuacji, że postępowanie jest opóźniane lub blokowane przez konieczności konwojowania oskarżonych do prokuratury czy sądu,
3.	utrwalanie przebiegu rozpraw i posiedzeń. Sposób protokołowania rozpraw (posiedzeń) jest jednym z najważniejszych czynników wpływających na przedłużenie postępowania. System, w którym przewodniczący składu orzekającego dyktuje protokolantowi treść protokołu znacznie przedłuża tok postępowania, a dodatkowo może prowadzić do zniekształcenia treści oświadczeń procesowych i rozbieżności pomiędzy faktycznym przebiegiem postępowania a jego utrwaleniem w protokole,
4.	komunikacja pomiędzy organami procesowymi a innymi organami państwa. Dla skutecznego funkcjonowania sądów i prokuratur konieczna jest dobra współpraca z innymi organami państwa. W szczególności dotyczy to innych sądów oraz prokuratur, Policji oraz jednostek penitencjarnych, w których przebywają uczestnicy procesu. Sprawny przepływ informacji pomiędzy powyższymi organami pozwoli zaoszczędzić czas i środki niezbędne dla zorganizowania rozprawy sądowej,
5.	komunikacja pomiędzy organami procesowymi a instytucjami publicznymi i jednostkami organizacyjnymi. Dla sprawnego prowadzenia postępowania ważne jest szybkie (nieraz niezwłoczne) uzyskiwanie informacji od instytucji samorządu terytorialnego, banków, zakładów ubezpieczeń, przedsiębiorstw telekomunikacyjnych. Nierzadko organy postępowania (zwłaszcza organy postępowania przygotowawczego) spotykają się z kwestionowaniem ich legitymacji do uzyskania żądanych danych albo informacje te przekazywane są ze znaczną zwłoką,
6.	zarządzanie aktami postępowania. Opóźnienia w toku postępowania są nierzadko skutkiem przekazywania akt postępowania (w szczególności w celu rozpoznania środka odwoławczego) pomiędzy organami procesowymi. Drugą kwestią związaną z zarządzaniem dokumentacją procesową jest racjonalizacja zawartości akt sądowych. Obecnie często zawierają one w większości dokumenty, które nie mają istotnego znaczenia dla toczącego się postępowania (na problem ten zwracają uwagę sami sędziowie. Por. S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Światło w tunelu, Kraków 2007, s. 241). 

I.8. W opracowaniu pt. Zagubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić pod red. S.Waltosia i J.Czapskiej, Warszawa 2005, wskazano kilkanaście czynników (ścieżek) wpływających na sprawność i szybkość postępowania karnego, a mianowicie: 1. wstępne filtrowanie spraw celem ochrony procesu przed obciążeniem sprawami, w których nie ma realnych perspektyw wykrycia przestępstwa lub jego sprawcy, 2. przyspieszanie biegu procesu za pomocą terminów czynności procesowych, 3. system doręczania pism procesowych, 4. wyznaczanie i przeprowadzanie rozprawy bez nieuzasadnionej zwłoki oraz zalecenie dążenia do rozstrzygnięcia sprawy na pierwszej rozprawie głównej, 5. eliminowanie z procesu wątków utrudniających rozpoznanie sprawy, 6. ograniczanie dopuszczalności odroczenia oraz limitowanie czasu przerwy w rozprawie, 7. odformalizowanie wielu czynności procesowych po to, aby zaoszczędzić czas organów procesowych, 8. wprowadzenie do procesu mniej czasochłonnych substytutów niektórych sformalizowanych czynności procesowych, 9. zapobieganie wędrowaniu spraw przed wydaniem rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w danej instancji, 10. powstrzymywanie procesu przed cofaniem się, 11. dyscyplinowanie uczestników procesu, 12. porozumienia procesowe, czyli konsensualizm postępowania, 13. funkcjonowanie zredukowanych trybów szczególnych, 14. skarga na przewlekłość postępowania. 

I.9. Z punktu widzenia przyjętych przez Komisję Kodyfikacyjną założeń reformy postępowania przygotowawczego i sądowego istotne jest, że na zakres gwarancji uczestników postępowania najczęściej nie wpływają zmiany usprawniające sposób funkcjonowania organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości, w przeciwieństwie do zmian o charakterze modelowym. Stąd, w pierwszej kolejności należy eliminować wady natury organizacyjnej organów postępowania karnego. Ponadto, wady organizacyjne w działalności organów postępowania karnego, najczęściej są czynnikiem wywołującym negatywne oceny funkcjonowania sądów i prokuratur oraz podważanie ich autorytetu jako organów państwa (np. nieprowadzenie rozprawy z powodu braku konwoju dla oskarżonego, niedoręczenia wezwania przez pocztę albo brak zwrotnego potwierdzenia wezwania). Obserwacja praktyki funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości, a także wypowiedzi przedstawicieli doktryny procesu karnego wskazują też, że to niedociągnięcia organizacyjne są najbardziej palącymi problemami polskiego wymiaru sprawiedliwości (por. m.in. D. Wysocki, Przewlekłość procesu karnego, Kraków 2001; S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić?, Warszawa 2005; S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Światło w tunelu, Kraków 2007).

I.10. Zwiększenie szybkości i sprawności postępowania przygotowawczego i sądowego zapewniłyby następujące rozwiązania o charakterze organizacyjnym:
1.	odnośnie do korespondencji procesowej. Celowe wydaje się w pierwszej kolejności stworzenie sprawnie funkcjonującej bazy adresowej, do której sądy miałyby zapewniony dostęp (na wzór np. rozwiązania funkcjonującego w Niemczech. Por. S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Światło w tunelu, Kraków 2007, s. 247). Konieczne wydaje się także rozważenie opracowania skutecznego systemu doręczania korespondencji sądowej. Dobrym rozwiązaniem wydaje się stworzenie sądowej służby doręczeń, gdyż osoby doręczające korespondencję będą znały kodeksowe zasady doręczania pism oraz uczynią to szybko i skuteczne. Taka propozycja była już zgłaszana w piśmiennictwie oraz przez samych sędziów (por. D. Wysocki, Przewlekłość procesu karnego, Kraków 2001, s. 190-193; S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Światło w tunelu, Kraków 2007, s. 240),
2.	odnośnie do konwojowania osób pozbawionych wolności. W tym względzie zgłaszane są propozycje utworzenie specjalnej formacji policji sądowej zajmującej się wykonaniem tych zadań (por. S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Światło w tunelu, Kraków 2007, s. 221; S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić?, Warszawa 2005, s. 54). Jest to zresztą problem od dawna podnoszony w piśmiennictwie jako bolączka polskiego procesu karnego (por. dyskusję w trakcie konferencji naukowej nt. Szybkość postępowania karnego, S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić?, Warszawa 2005, s. 151, 158)
3.	odnośnie do utrwalania przebiegu rozpraw i posiedzeń. Konieczne jest odejście od dotychczasowego sposobu dokumentowania rozprawy (posiedzenia). Postulować należy nagrywanie przebiegu rozprawy i korzystanie z pomocy programów przekształcających dźwięk w zapis słowny,
4.	odnośnie do komunikacji pomiędzy organami procesowymi oraz innymi organami władzy. W pierwszej kolejności należałoby zapewnić skuteczny przepływ informacji o przenoszeniu osoby pozbawionej wolności pomiędzy zakładami karnymi czy aresztami śledczymi. Po drugie, szczególnie istotna jest współpraca organów procesowych w sytuacji, gdy ta sama osoba występuje w kilku (kilkunastu) postępowaniach na terenie kraju. Konieczne jest dysponowanie przez jeden z organów (np. przez zakład karny, w którym dana osoba przebywa) kompletną wiedzą na temat wszelkich terminów czynności procesowych przeprowadzanych z tą osobą. Pozwoli to na skuteczne planowanie terminów czynności procesowych dla wszystkich zainteresowanych organów. Konieczne jest także zapewnienie skutecznej współpracy z Policją w zakresie stosowania środków przymusu w stosunku do osób uchylających się od stawiennictwa w toku postępowania. Można rozważyć powołanie w ramach Policji struktur zajmujących się pomocą sądom,
5.	odnośnie do komunikacji pomiędzy organami procesowymi a instytucjami publicznymi i jednostkami organizacyjnymi. W tym względzie, sprawność postępowania powinno zapewnić rygorystyczne stosowanie art. 287§1 kpk dającego możliwość nałożenia kary pieniężnej do 10.000 zł na przedstawiciela lub kierownika instytucji, osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej niemającej osobowości prawnej obowiązanej udzielić pomocy organowi prowadzącemu postępowanie karne, która bezpodstawnie nie udziela pomocy w wyznaczonym terminie,
6.	odnośnie do zarządzania aktami postępowania. Celowe wydaje się wprowadzenie systemu, który umożliwi prowadzenie postępowania pomimo przekazania akt innemu organowi. Rozwiązanie tego problemu stanowi digitalizacja akt (na tę kwestię zwracają zresztą uwagę sami sędziowie. Por. S. Waltoś, J. Czapska (red.), Zagubiona szybkość procesu karnego. Światło w tunelu, Kraków 2007, s. 241-242). Natomiast, odnośnie do zawartości akt sądowych należy wprowadzić mechanizmy selekcjonowania dokumentów włączanych do akt postępowania przygotowawczego przez prokuratora prowadzącego lub nadzorującego sprawę. 

II. Ograniczenie legalizmu ścigania.
II. 1. Przypomnieć należy, że zasada legalizmu wyraża dyrektywę nakazującą uruchomienie postępowania karnego w razie popełnienia czynu zabronionego stanowiącego przestępstwo i braku przeszkód do ścigania karnego. 
	Nie można jednak tracić z pola widzenia, problemów trapiących obecnie proces karny, a mianowicie etatowego rozrostu prokuratury i innych organów ścigania karnego oraz wzrostu nakładów finansowych na działanie tych organów, co uzasadniane jest m.in. koniecznością zapewnienia sił i środków niezbędnych do zwalczania przestępczości, tworzenia nowych organów (służb) uprawnionych do prowadzenia postępowania przygotowawczego, a także długotrwałości i przewlekłości postępowań karnych odsuwających w czasie rozstrzygnięcie sprawy, a przez to podnoszące koszty wymiaru sprawiedliwości, czy w końcu niski stopień zaufania do publicznego wymiaru sprawiedliwości, niezadowolenia obywateli z obowiązujących procedur.
	Ze współcześnie pojmowanej zasady legalizmu nie wynika też konieczność każdorazowego ukarania sprawcy (wymierzenia mu kary). Wystarczające może być wszak zastosowanie jedynie środka karnego, a nawet środka o charakterze penalnym, byleby sprawca czynu zabronionego pociągnięty został do odpowiedzialności, poprzez nałożenie na niego adekwatnych do popełnionego czynu konsekwencji prawnych (Zob. A.Murzynowski, Refleksje na temat kształtu procedury karnej w XXI wieku, Prok. i Pr. 2001, nr 7-8).
	Stąd, zasada legalizmu w skrajnej postaci wydaje się nie do utrzymania. 

II. 2. Poszukiwać należy więc nowych środków procesowej reakcji na popełnione przestępstwo. Jedną z możliwości powinno być rozwijanie restytucyjnego nurtu podejścia do procesu karnego, który w Polsce dobrze przyjął się, a także poszerzenie katalogu środków oportunistycznej reakcji karnoprawnej. W piśmiennictwie wskazuje się, że oportunizm ścigania racjonalizuje ściganie karne, a nadto daje możliwość uniknięcia publicznego napiętnowania oskarżonego, którego źródłem jest jawne postępowanie sądowe, możliwość zapewnienia współpracy ze sprawcą w związku z zaoferowaniem mu jakiegoś pozytywnego programu, daje ekonomiczne i systemowe oszczędności, co pozwala na zarezerwowanie środków na kosztowne postępowania sądowe w poważnych sprawach (Zob. M.Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm ścigania przestępstw w świetle współczesnych przeobrażeń procesu karnego, Warszawa 2007, s. 127). 
	Co więcej, oportunistyczne zaniechania ścigania karnego rekomenduje także Rada Europy (Counsil of Europe (1987), The Simplification of Criminal Justice, Recommendation nr R(87)18, Strasbourg, s. 21), wyrażając stanowisko, że państwa członkowskie mogą ograniczyć postępowanie sądowe, uniknąć postępowań karnych w sprawach, gdy nie są one konieczne z punktu widzenia interesu publicznego, zapewnić szybszą i bardziej odpowiednią reakcję na przestępstwo, co leży także w interesie ofiary.
	W państwach Europy kontynentalnej, w której obowiązuje zasada legalizmu ścigania, zasygnalizowane wyżej problemy wymiaru sprawiedliwości rozwiązywane są m.in. poprzez wprowadzanie do procedur karnych oportunistycznych środków prawnych, dających organom procesowym uprawnienie do oceny celowości ścigania ze względu na interes publiczny i odstąpienie od ścigania z przyczyn pozaprawnych, na podstawie swobodnego uznania. W niektórych państwach (np. w Niemczech) wykształciły się też pozaustawowe praktyki oportunistycznego kończenia postępowania karnego. 

II. 3. Zasada legalizmu ścigania upowszechniła się w państwach pozostających w zasięgu oddziaływania kultury jurydycznej Niemiec. Dotyczy to Austrii, Włoch, krajów Europy Środkowo-Wschodniej, w tym Polski, a także Grecji i Hiszpanii. Proces ograniczania zasady legalizmu w tych państwach jest jednak wyraźny, choć z różnym natężeniem. W Niemczech, które uznawane są wręcz za symbol obowiązywania zasady legalizmu, w szerokim zakresie stosuje się oportunistyczne instrumenty reakcji na przestępstwo, także na podstawie wykształconej praktyki.
	Zasadę oportunizmu ścigania wyrażającą uprawnienie organów ścigania do swobodnego decydowania o wszczęciu postępowania i wniesieniu oskarżenia do sądu wypracowano we Francji, zaś inne państwa włączyły ją do swoich porządków prawnych na zasadzie recepcji z prawa francuskiego. Obecnie, oportunizm ścigania obowiązuje we Francji, Belgii, Holandii, Danii, Norwegii, Luksemburgu, Islandii, Izraelu, na Cyprze oraz w krajach anglosaskich (Zob. M.Rogacka-Rzewnicka, op.cit., s. 129).
	Zostało już powiedziane, że w niemieckim postępowaniu karnym występują liczne odstępstwa od zasady legalizmu ścigania. Wyjątki na rzecz oportunizmu uregulowane zostały w §§ 153-154e StPO. Obejmują one procesowo zróżnicowane sytuacje, które łączy prawo organu procesowego do rezygnacji ze ścigania lub postępowania sądowego z powodów typowo oportunistycznych. Doprowadziło to do sytuacji, że w Niemczech oportunizm ścigania faktycznie stał się regułą, a zasada legalizmu ścigania stanowi od niej wyjątek, choć de iure jest na odwrót (Zob. M.Rogacka-Rzewnicka, Oportunizm i legalizm ścigania przestępstw w świetle współczesnych przeobrażeń procesu karnego, Warszawa 2007, s. 88). 
	Co więcej, w piśmiennictwie niemieckim wypowiadane są poglądy o dalszym rozszerzeniu uprawnień organów ścigania w kierunku oportunistycznego rozstrzygania w sprawach wszystkich przestępstw mniejszej wagi, co pozwoli uniknąć zbędnych rozpraw sądowych, przyczyni się do skrócenia i uproszczenia postępowania oraz obniżenia kosztów funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (Zob. A.Ignor, H.Matt, Integration und Offenheit im Strafprozess-Vorschläge zu einer Reform des Starfverfahrens, StV 2002/2/107; C.Kulesza, K.T.Boratyńska, Usprawnienia postępowania karnego w Niemczech i Polsce, Prok. i Pr. 2004/4/7).
	Należy też wskazać, że przepis §153a StPO daje możliwość zaniechania ścigania ze względu na małą wagę czynu, której kryterium jest nieznaczna wina sprawcy, chyba że wydanie orzeczenia leży w interesie publicznym. Gdy wina sprawcy jest nieznaczna, a interes publiczny nie uzasadnia ścigania, prokurator za zgodą sądu, może odstąpić od ścigania i nałożyć na sprawcę obowiązki wymienione w ust. 1 tego przepisu. Zgoda sądu nie jest wymagana, jeśli kara nie przekroczyłaby wymiaru kary minimalnej, a szkoda wynikła z popełnionego występku nie jest znaczna. Odstąpienie od ścigania ma charakter warunkowy i uzależnione jest od wywiązania się przez sprawcę od nałożonych na niego przez prokuratora obowiązków. Zasady i termin spełnienia tych obowiązków określa prokurator.
	Z kolei, przepis §154 StPO uprawnia do tzw. umorzenia absorpcyjnego postępowania karnego. Warto zaznaczyć, że ust. 2 wymienionego przepisu stanowi podstawę do umorzenia postępowania również w razie braku możliwości zakończenia sprawy (wydania orzeczenia) w rozsądnym terminie. Natomiast, §154a StPO stanowi podstawę umorzenia postępowania, jeżeli poszczególne, dające się oddzielić fragmenty czynu lub niektóre z czynów objęte tzw. kumulatywną kwalifikacją prawną, nie mają większego znaczenia dla wymiaru kary lub środka karnego, których wymiaru należy spodziewać się.
	W końcu, przepis §154b StPO pozwala na odstąpienie od ścigania, jeżeli podejrzany z powodu popełnienia przestępstwa ma być wydany innemu państwu.

	Natomiast, we francuskim postępowaniu karnym, prokurator na podstawie art. 40-1 CIC (Code instruction criminelle) posiada uprawnienie do zastosowania procedur alternatywnych w stosunku do ścigania, gdy z informacji o przestępstwie wynika, że zostało ono popełnione przez osobę, której tożsamość i miejsce zamieszkania są znane. Środki alternatywne określone zostały w art. 41-1 CIC i zalicza się do nich:
•	wezwanie sprawcy do wykonania określonych przewidzianych przez prawo obowiązków,
•	skierowanie sprawcy do organów sanitarnych, socjalnych lub zawodowych w celu odbycia przez niego, na własny koszt, w celu odbycia próby,
•	wezwanie sprawcy do uregulowania jego sytuacji prawnej,
•	wezwanie do naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem,
•	skierowanie sprawy, za zgodą stron do postępowania mediacyjnego.
	Stosowanie środków alternatywnych wobec wszczęcia postępowania karnego wymaga uprzedniego stwierdzenia faktu popełnienia przestępstwa. Niedopuszczalne jest stosowanie tych środków w wypadku wystąpienia faktycznej lub prawnej przeszkody w pociągnięciu sprawcy do odpowiedzialności karnej. 
	Wymienione środki alternatywne prokurator stosuje, jeżeli w jego ocenie mogą zapewnić naprawienie szkody wyrządzonej przestępstwem, położyć kres naruszeniom spowodowanym przez przestępstwo lub spowodować zapłatę kwoty pieniężnej. Należy podkreślić, że w razie odstąpienia od ścigania, prokurator ma obowiązek zastosowania procedur alternatywnych, gdyż popełnione przestępstwo nie może pozostać bez reakcji państwa.
	W razie niewykonania przez sprawcę przestępstwa obowiązków nałożonych przez prokuratora, może on wszcząć śledztwo albo zaproponować zawarcie porozumienia (composition penale). Wymienione porozumienie (composition penale) stosowane jest w razie popełnienia występku zagrożonego karą pozbawienia wolności do lat 5. W ramach porozumienia, prokurator może zastosować dodatkowo następujące środki penalne: 
1.	grzywna, której wysokość nie może przekraczać ustawowej granicy przewidzianej za dany czyn. Wysokość grzywny musi uwzględniać wagę czynu oraz możliwości finansowe sprawcy. Zapłata grzywny może być rozłożona na raty według sposobu określonego przez prokuratora na okres nieprzekraczający 1 roku,
2.	przepadek przedmiotu, który służył lub był przeznaczony do popełnienia przestępstwa albo pochodzi z przestępstwa,
3.	nakaz pozostawienia unieruchomionego samochodu przez okres nieprzekraczający 6 miesięcy,
4.	nakaz złożenia w sądzie prawa jazdy na okres nieprzekraczający 6 miesięcy,
5.	nakaz złożenia w sądzie pozwolenia łowieckiego na okres nieprzekraczający 6 miesięcy,
6.	nakaz nieodpłatnej pracy na rzecz społeczeństwa w wymiarze nieprzekraczającym 60 godzin, w terminie nie dłuższym niż 6 miesięcy,
7.	nakaz odbycia okresu próby w instytucji sanitarnej (medycznej), społecznej lub zawodowej przez okres nie dłuższy niż 3 miesiące, w terminie nieprzekraczającym 18 miesięcy,
8.	zakaz wystawiania czeków przez okres nieprzekraczający 6 miesięcy, z wyjątkiem czeków realizowanych na rzecz funduszu emerytalnego, którego sprawca jest członkiem,
9.	zakaz pojawiania się przez okres nieprzekraczający 6 miesięcy w miejscu przestępstwa oznaczonym granicami przez prokuratora, z wyłączeniem miejsca, w którym sprawca zamieszkuje,
10.	zakaz spotykania się oraz wchodzenia w jakiekolwiek relacje z pokrzywdzonym przez okres nieprzekraczający 6 miesięcy,
11.	zakaz spotykania się oraz podejmowania współsprawców lub wspólników wskazanych przez prokuratora oraz wchodzenia z nimi w jakiekolwiek relacje przez okres nieprzekraczający 6 miesięcy,
12.	zakaz opuszczania terytorium państwa połączony z nakazem złożenia paszportu na okres nieprzekraczający 6 miesięcy,
13.	wykonania na własny koszt okresu próby obywatelskiej.
	Decyzja prokuratora wymaga zatwierdzenia przez prezesa sądu lub upoważnionego sędziego. Wykonanie przez sprawcę obowiązków nałożonych przez prokuratora w ramach zawartego porozumienia prowadzi zaś do umorzenia postępowania karnego. Jeżeli sprawca nie naprawił szkody wyrządzonej przestępstwem, pokrzywdzony posiada uprawnienie do wystąpienia w postępowaniu cywilnym o wydanie przeciwko sprawcy zakazu zapłaty.
	Ponadto, stosownie do art. 41-1 ust. 5 CIC, prokurator może za zgodą stron skierować sprawę do mediacji jeśli uzna, że może to zapewnić naprawienie szkody wyrządzonej ofierze, położyć kres naruszeniu wywołanemu przestępstwem i spowodować umorzenie postępowania. 

	Odnotować należy również występującą w holenderskim postępowaniu karnym instytucję „transakcji” (transaction)-porozumienia-na podstawie którego podejrzany zobowiązuje się do wpłacenia na rzecz Skarbu Państwa określonej przez prokuratora kwoty pieniężnej, w zamian za umorzenie prowadzonego przeciwko niemu postępowania. Łącznie z kwotą pieniężną (pokutnym) na podejrzanego mogą być też nałożone inne obowiązki. Instytucja „transakcji” dopuszczona jest w sprawach o występki zagrożone karą nie przekraczającą 6 lat pozbawienia wolności. Cechą tego unormowania jest całkowite wyeliminowanie sądu, który nie uczestniczy w transaction, nie ma wpływu na treść zawartego porozumienia, nie sprawuje kontroli prawidłowości zastosowania tego środka, gdyż podejrzanemu nie przysługuje środek odwoławczy (skoro podejrzany zaakceptował porozumienie i wypełnił jego warunki, to zaskarżenie decyzji prokuratora jest zbędne). Prokurator może też umorzyć postępowanie z jednoczesnym udzieleniem nagany (parketstandje) oraz warunkowo umorzyć postępowanie (voorwaarelijk) z obowiązkiem naprawienia szkody (Zob. J.F.Nijboer, Prokuratura w Holandii, Prok. i Pr. 1997, nr 11).

	Podkreślić należy, że współcześnie legalizm i oportunizm ścigania nie występują w tzw. „czystej” postaci. W poszczególnych systemach prawnych wymienione zasady konkurują ze sobą. Znaczenie i waga pragmatycznych względów decyduje, że w systemach o legalistycznej proweniencji, śmiało i w szerokim zakresie wprowadzane są instytucje oportunistyczne, ograniczające zasadę legalizmu.

II. 4. W obowiązującej procedurze karnej, poza rezygnacją ze ścigania sprawcy przestępstwa ustanowionego następnie świadkiem koronnym, oportunistyczne odstąpienie od ścigania umożliwia tzw. umorzenie absorpcyjne. Z uwagi na wąski zakres przedmiotowy tej instytucji, jej ustawowa regulacja poddawana jest krytyce (Zob. A.T.Olszewski, Umorzenie absorpcyjne, Prok. i Pr. 2008/1/39 i cytowana tam literatura). Mając jednak na względzie, z jednej strony wskazane wyżej problemy wymiaru sprawiedliwości, dostrzeżone także przez Komisję Kodyfikacyjną, a z drugiej strony, europejską tendencję do ograniczania zasady legalizmu, należy rozważyć wprowadzenie-w szerszym niż dotychczas zakresie-nowych środków oportunistycznej reakcji na przestępstwo. Od razu należy też powiedzieć, że wiązałoby się to z poszerzeniem zakresu dyskrecjonalnej władzy prokuratora w postępowaniu przygotowawczym i przyznanie mu quasi sądowych uprawnień procesowych.
	Nowe środki oportunistycznej reakcji mogą być wzorowane na przedstawionych wcześniej niemieckich, francuskich i holenderskich instytucjach oportunistycznych. Mogłyby one polegać na:
1.	zaniechaniu ścigania i nałożeniu na sprawcę określonych obowiązków, na wzór uregulowań określonych w §153a StPO oraz art. 40-1 CIC,
2.	zaniechaniu ścigania i skierowaniu sprawy do mediacji, na wzór art. 41-1 ust. 5 CIC,
3.	zaniechaniu ścigania i nałożeniu na sprawcę obowiązku wpłacenia określonej kwoty pieniężnej, na wzór holenderskiej „transakcji”.

	Wydaje się, że wszystkie trzy sposoby oportunistycznej reakcji na przestępstwo, pomimo obcego rodowodu, mogłyby zostać wprowadzone do polskiego procesu karnego. Każdy z tych środków znajdowałby też zastosowanie do różnych rodzajów przestępstw. Zaniechanie ścigania i nałożenie na sprawcę określonych obowiązków powinno być wykorzystywane w razie popełnienia przestępstw w ruchu drogowym, przeciwko rodzinie, obyczajności, przestępstw popełnionych pod wpływem alkoholu bądź środków odurzających czy psychotropowych. Zaniechanie ścigania i skierowanie sprawy do mediacji mogłoby znaleźć zastosowanie w razie popełnienia przestępstw przeciwko mieniu i przestępstw gospodarczych. Zaniechanie ścigania i nałożenie na sprawcę obowiązku wpłacenia określonej kwoty pieniężnej mogłoby znaleźć zastosowanie w razie popełnienia tzw. przestępstw bez ofiar (np. przeciwko wymiarowi sprawiedliwości, przeciwko dokumentom). 
	Jako szczególnie atrakcyjne wydaje się uprawnienie do tzw. warunkowego zaniechania ścigania, gdzie prokurator mógłby zaniechać wszczęcia postępowania przygotowawczego i skierować sprawę do mediacji pomiędzy sprawcą a pokrzywdzonym, zakreślając termin do zawarcia porozumienia, dania zadośćuczynienia bądź wyrównania szkody. W wypadku wypełnienia warunków mediacji, odmowa wszczęcia postępowania nabierałaby charakteru bezwarunkowego.
	Uprawnienie prokuratora do umorzenia absorpcyjnego postępowania przygotowawczego powinno obejmować szerszy zakres spraw niż dotychczas. Rozszerzenie zakresu przedmiotowego tej instytucji należy uczynić także poprzez wprowadzenie możliwości zaniechania ścigania co do części karalnego zachowania sprawcy (czynu zabronionego) w wypadku, gdy kwalifikacja prawna czynu ma charakter kumulatywny (na wzór unormowań niemieckich-Por. S. Waltoś, J. Czapska, Zagubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić?, Warszawa 2005, s. 112). Dotyczyłoby to sytuacji, w których kumulatywna kwalifikacja prawna czynu zawiera np. przepis art. 270 kk, który nie wpływa jednak na wymiar kary grożącej sprawcy za popełniony czyn.

II. 5. Za wprowadzeniem dalszych instytucji o oportunistycznym charakterze przemawiają racje pragmatyczne. Chodzi o zaoszczędzenie sił i środków przeznaczonych na ściganie przestępstw. Proponowane rozwiązania umożliwiłyby skoncentrowanie wysiłku organów procesowych na ściganiu najpoważniejszych przestępstw, a przez to przyczyniły się do usprawnienia i przyspieszenia postępowań przygotowawczych. 
	Rozważając możliwość ograniczenia zasady legalizmu należy mieć na względzie zasadę równego traktowania sprawców przestępstw jako uznaną wartość społeczeństwa demokratycznego oraz państwa prawa, a także zasadę, że nie można bezkarnie popełniać przestępstwa, lekceważąc obowiązek przestrzegania prawa i poszanowania tych dóbr i wartości, które prawo ma chronić. Dla skutecznego zwalczania przestępczości ważne jest bowiem konsekwentne reagowania na wszelkie jej przejawy. Ewentualne środki oportunistycznej reakcji prokuratora, musiałyby być zatem tak skonstruowane, aby popełnionego czynu zabronionego nie pozostawić bez konsekwencji prawnych.

II. 6. Ważną kwestią jest uregulowanie środków kontroli decyzji prokuratora o zaniechaniu ścigania. Powinny one bowiem tworzyć gwarancje prawa pokrzywdzonego do sądu, stosownie do art. 45 Konstytucji RP. 
	Decyzje prokuratora o zaniechaniu ścigania (odmowie wszczęcia postępowania karnego) podlegałyby zatem kontroli sądu, aby zapobiec nadużywaniu tej instytucji. 
	W wypadku zaniechania ścigania karnego przez prokuratora, pokrzywdzonemu przysługiwałoby uprawnienie do skierowania sprawy do sądu, celem zbadania zasadności odmowy wszczęcia postępowania przygotowawczego i ewentualnego otwarcia drogi do subsydiarnego oskarżenia (prawo do sądu). Zważyć bowiem należy, że „prawo do sądu”, uregulowane w zasadniczej części w przepisie art. 45 ustawy zasadniczej i uzupełnione uregulowaniami zawartymi w przepisach art. 77 ust. 2, zakazuje zamykania komukolwiek drogi sądowej dochodzenia naruszonych praw lub wolności, a w art. 78 Konstytucji RP przewiduje prawo do zaskarżenia orzeczeń wydanych w pierwszej instancji (z wyjątkami określonymi w ustawie). Prawo do sądu uważane jest za zasadę prawa konstytucyjnego. W tym znaczeniu jest ono traktowane jako dyrektywa, która zakazuje ustawodawcy tworzenia norm prawnych sprzecznych z nakazem zapewnienia jednostce należnej ochrony sądowej oraz nakazuje tworzenie takich norm prawnych, które ją urzeczywistniają. Natomiast w procesie stosowania prawa omawiana zasada pełni rolę dyrektywy interpretacyjnej nakazującej wykładnię obowiązującego prawa w zgodzie z omawianą zasadą konstytucyjną. Z obu perspektyw szczególnie istotne jest wynikające z Konstytucji RP istnienie domniemania drogi sądowej.
	Zakresem podmiotowym, prawo do sądu obejmuje verba legis każdego (osoby fizyczne-obywateli i cudzoziemców-oraz inne podmioty występujące w obrocie prawnym (Zob. orzeczenie TK z dnia 25.02.1992 r., K. 4/91, OTK 1992/1/2). Zakresem przedmiotowym, prawo do sądu obejmuje zaś m.in. rozstrzyganie o zasadności zarzutów karnych. Podkreślić jednak należy, że TK wyraża konsekwentnie stanowisko, że z przepisu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP wynika wola prawodawcy, aby objąć jego zakresem jak największy zakres spraw. Zabroniona jest więc jego zawężająca wykładnia (Por. np. wyrok TK z dnia 16.03.1999 r., SK 19/98, OTK ZU 1999/3/36; wyrok TK z dnia 9.06.1998 r., K. 28/97, OTK ZU 1998/4/50). 

III. Rozszerzenie zakresu stosowania konsensualnych sposobów zakończenia postępowania karnego.
III. 1. W tej kwestii, niezmiernie ważne wydaje się zaprezentowanie wybranych danych statystycznych dotyczących sposobów zakończenia postępowań karnych oraz rodzajów i wymiaru kar wymierzanych za określone rodzaje przestępstw. Mianowicie:
A.	Sposoby zakończenia postępowań przygotowawczych (bez odmów wszczęcia) w poszczególnych latach przedstawiały się następująco. W 2006 r. na ogółem 1.375.000 zakończonych spraw, aktem oskarżenia zakończono 429.000, tj. 31,2%, warunkowym umorzeniem postępowania-10.000, tj. 0,7%, umorzono z powodu niewykrycia sprawcy-520.000, tj. 37,8%, umorzono z innych powodów-292.000, tj. 21,2%. 
W 2007 r. na ogółem 1.112.000 zakończonych spraw, aktem oskarżenia zakończono 359.000, tj. 32,3%, warunkowym umorzeniem postępowania-9.000, tj. 0,8%, umorzono z powodu niewykrycia sprawcy-301.000, tj. 27,1%, umorzono z innych powodów-285.000, tj. 25,6%. 
W 2008 r. na ogółem 944.000 zakończonych spraw, aktem oskarżenia zakończono 370.000, tj. 39,2%, warunkowym umorzeniem postępowania-11.000, tj. 1,2%, umorzono z powodu niewykrycia sprawcy-167.000, tj. 17,7%, umorzono z innych powodów-278.000, tj. 29,4%.
B.	W 2008 r. na ogółem 944.527 spraw zakończonych w prokuraturach, akt oskarżenia skierowano w 369.813 sprawach, tj. w 39,15% spraw, w tym, na podstawie art. 335§1 kpk-w 200.551 sprawach, tj. w 54% spraw zakończonych aktem oskarżenia.
C.	Procentowy odsetek skazań w latach 2003, 2004, 2005 i 2006 w wymienionych kategoriach wynosił odpowiednio:
•	poniżej 6 m-cy: 8,4%, 8,5%, 10% i 12,2%,
•	od 6 m-cy do 1 roku: 19,5%, 19,8%, 21,9% i 24%,
•	1 roku: 16,9%, 16,9%, 17,0% i 16,5%,
•	od 1 roku do 2 lat: 33,4%, 33,2%, 31,8% i 29%,
•	od 2 do 3 lat: 6,5%, 6,9%, 6,3% i 6,0%,
•	od 3 do 5 lat: 12,7%, 12,3%, 10,7% i 10,2%,
•	od 5 do 10 lat: 2,0%, 1,8%, 1,7% i 1,6%,
•	od 10 do 15 lat: 0,6%, 0,6%, 0,6% i 0,5%.
	Wymienione dane pokazują, że w 2006 r. 81,5% skazań dotyczyło wymierzenia kary od 3 m-cy do 2 lat pozbawienia wolności.
D.	W 2007 r. średni wymiar kary pozbawienia wolności osób prawomocnie skazanych wynosił ogółem-10,6 miesięcy, zaś kary orzekanej bez zawieszenia-15,8 miesięcy, a kary orzekanej z zawieszeniem-9,8 miesięcy. W przykładowych rodzajach przestępstw wymienione wskaźniki były następujące. Przestępstwa przeciwko dokumentom-odpowiednio: 8,4; 8,3 i 8,4 miesiąca. Przestępstwa przeciwko mieniu-odpowiednio: 12,3; 17,5 i 11,2 miesiąca. Przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu-odpowiednio: 9,7; 10,9 i 9,7 miesiąca. Przestępstwo z art. 178a§1 kk-odpowiednio: 8,3; 7,3 i 8,3 miesiąca. Przestępstwo z art. 178a§2 kk-odpowiednio: 6,0; 5,2 i 6,0 miesiąca.
E.	W latach 2005, 2006 i 2007 stwierdzono następujące wielkości skazań w trybie art. 335 kpk i art. 387 kpk:
•	w 2005 r.: 174.777 i 48.603,
•	w 2006 r.: 186.229 i 39.217,
•	w 2007 r.: 154.031 i 47.438 (cytowane dane statystyczne pochodzą z Atlasu przestępczości 4 pod red. A.Siemaszki, B.Gruszczyńskiej, M.Marczewskiego, Instytut Wymiaru Sprawiedliwości, Warszawa 2009 oraz stron internetowych Ministerstwa Sprawiedliwości.
	Zaprezentowane dane statystyczne wskazują, że skazanie bez przeprowadzenia rozprawy staje się dominującym sposobem zakończenia postępowania skargą publiczną. W 2008 r. w 54% spraw, w których skierowano akt oskarżenia, zakończyło się wydaniem wyroku skazującego na posiedzeniu. 
	Ponadto, w blisko 82% skazań zostaje wymierzona kara od 3 miesięcy do 2 lat pozbawienia wolności. Wymieniony wskaźnik procentowy ukazuje możliwości objęcia konsensualnymi sposobami zakończenia postępowania karnego bądź oportunistycznym zaniechaniem ścigania karnego, aż 82% spraw. Koreluje to z zasadą 80/20 Vilfreda Pareto, że 20% badanych obiektów związanych jest z 80% pewnych zasobów. Przenosząc to na grunt postępowania karnego, należałoby powiedzieć, że 80% sił i środków (energii) przeznaczonych jest (powinno być) na załatwienie 20% spraw, albo inaczej, że 80% spraw karnych wymaga jedynie 20% energii organów postępowania karnego. Zasada Pareto pozwala zatem wybrać priorytety, ułatwia organizację czasu, zapewniając osiągnięcie maksymalnych wyników w minimalnym czasie, a także ułatwia organizację pracy organów postępowania karnego. 

III. 2. Dotychczasowe doświadczenia stosowania „trybów” konsensualnych jednoznacznie wskazują, że jest to bardzo skuteczny sposób skrócenia toczącego się postępowania, gdyż zazwyczaj sprawa kończy się na pierwszej rozprawie lub posiedzeniu (Por. M. Jankowski, A. Ważny, Instytucja dobrowolnego poddania się karze (art. 387 k.p.k.) oraz skazania bez rozprawy (art. 335 k.p.k.) w świetle praktyki. Rezultaty badań ogólnopolskich (w:) Prawo w działaniu. Sprawy karne, A. Siemaszko (red.), t. 3, Warszawa 2008). 
	Afirmatywnie o stosowaniu trybów konsensualnych wypowiada się ETPC, który przy założeniu, że są one stosowane za zgodą oskarżonego, nie dostrzega w takim sposobie wymierzania sprawiedliwości zagrożenia dla prawa do rzetelnego procesu karnego (por. wyrok ETPCz z dnia 18.10.2006 r. w sprawie Hermi przeciwko Włochom, skarga nr 18114/02).
	Obserwacja praktyki zdaje się także wskazywać, że nie sprawdziły się obawy o nadużywanie tej instytucji (por. M. Jankowski, A. Ważny, op. cit., s. 147, którzy wskazują, że w badanych przez nich sprawach zakończonych w trybie konsensualnym, tylko w jednej sprawie na ponad 500 zbadanych wniesiono apelację. Według wymienionych Autorów, nie można też uznać, że jedynym powodem takiego stanu rzeczy jest fakt częściowego wyłączenia zakazu reformationis in peius w omawianych okolicznościach. Nadużycia instytucji porozumień procesowych skarżone w środku odwoławczym nie wchodzą bowiem w zakres tego wyłączenia). 
	Jak pokazują badania empiryczne, zakończenie postępowania w „trybie” konsensualnym nie prowadzi też do przesadnego łagodzenia kar wymierzanych oskarżonym, w porównaniu do kar orzekanych w trybie zwyczajnym (por. M. Jankowski, A. Ważny, op. cit., s. 129, którzy odnotowali, że nie był stosowany w żadnej z badanych przez nich spraw przepis art. 343 § 5 k.p.k. oraz nadzwyczajne złagodzenie kary). 

III. 3. W Niemczech, oprócz sposobów oportunistycznego zaniechania ścigania z uwagi na brak interesu publicznego (niecelowość ścigania), występują też liczne środki konsensualnego rozstrzygania spraw karnych. 
	W niemieckim postępowaniu karnym, występuje możliwość zawarcia przez prokuratora z podejrzanym bądź z jego obrońcą porozumienia na podstawie art. 153a StPO i-za zgodą sądu-warunkowego umorzenia postępowania w sprawie o występek, jeżeli ciężar winy oskarżonego temu się nie sprzeciwia, a interes publiczny nie przemawia za ściganiem. Umarzając postępowanie prokurator zobowiązuje podejrzanego do pokrycia szkody spowodowanej czynem, uiszczenia określonej kwoty pieniężnej na rzecz organizacji społecznej lub skarbu państwa, wykonania pracy na rzecz społeczności lokalnej. W praktyce propkuratorskiej, na podstawie art. 153a StPO zawierane są dwa rodzaje porozumień. Pierwszy, polegający na przedstawieniu obronie propozycji zawarcia układu już w bardzo wczesnym stadium postępowania in personam z zastrzeżeniem, że w późniejszej fazie zawarcie porozumienia będzie wykluczone. Drugi, polegający za złożeniu przez prokuratora propozycji zawarcia układu, gdy zebrane dowody są zbyt słabe (Zob. M.Zbrojewska, Sposoby konsensualnego rozstrzygania spraw karnych w wybranych krajach Europy, Palestra 2002, nr 3-4).
	Instytucje konsensualnego zakończenia sprawy przewidziane są w procedurach wielu państw europejskich (Zob. przykładowo: M.Zbrojewska, tamże; R.Koper, Konsensualizm we włoskim procesie karnym, WPP 2004/3/56; S.Steinborn, Porozumienia w polskim procesie karnym, Zakamycze 2005).

III. 4. Mając na uwadze powyższe uwagi, zasadne jest (pozytywnie należy ocenić propozycje):
•	rozszerzenie możliwości stosowania trybów konsensualnych na wszystkie kategorie przestępstw (a przynajmniej na wszystkie występki),
•	ujednolicenie zakresu zastosowania obu rodzajów porozumień procesowych (art. 335 i 387 kpk),
•	wprowadzenie do art. 335 k.p.k. wymogu braku sprzeciwu pokrzywdzonego prawidłowo pouczonego o terminie posiedzenia, co ujednoliciłoby niezasadne odmienności w redakcji przepisów art. 335 i 387 kpk i przyczyniłoby się do zapewnienia gwarancji procesowych pokrzywdzonego. W odniesieniu do tego postulatu zauważyć można, że może on przyczynić się do przedłużenia postępowania w sprawach, w których pokrzywdzony wniesie taki sprzeciw. Dotychczas jednak w badaniach empirycznych na tle art. 387 k.p.k. nie odnotowano, aby sprzeciw pokrzywdzonego był istotnym czynnikiem ograniczającym zastosowanie instytucji dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej (por. M. Jankowski, A. Ważny, także). Natomiast, zaletą takiego rozwiązania jest to, że nie ogranicza ono uprawnień uczestników postępowania. Stosowanie uproszczonej procedury jest uzależnione od zgody oskarżonego, a wprowadzenie możliwości sprzeciwienia się temu trybowi przez pokrzywdzonego gwarantowałoby także i temu uczestnikowi procesu gwarancję, że rozstrzygnięcie uwzględni jego interesy, 
•	w razie pozytywnego zakończenia mediacji i wypełnienia przez podejrzanego związanych z nią warunków, należy przyznać prokuratorowi uprawnienie do bezwarunkowego umorzenia postępowania karnego. Umorzenie prowadzonego przeciwko sprawcy przestępstwa postępowania karnego będzie stanowiło dla niego zachętę do wyrażenia zgody na mediację i wypełnienia przyjętych w ramach mediacji obowiązków, a z drugiej strony, korzyść z zawartego z pokrzywdzonym porozumienia,
•	uznanie oskarżonego za winnego przestępstwa zagrożonego łagodniejszą karą, jeżeli niemożliwym będzie dowiedzenie mu przestępstwa faktycznie popełnionego (Zob. A.Murzynowski, Refleksje na temat kształtu procedury karnej w XXI wieku, Prok. i Pr. 2001, nr 7-8, s. 45).

	Podsumowując omawiany wątek należy powiedzieć, że rozwijanie konsensualnych elementów w procesie karnym jest nieuniknione, ze względu na przeciążenie prokuratury i sądów liczbą prowadzonych postępowań, a jednocześnie powszechnie akceptowane zwiększenie autonomii i aktywności uczestników postępowania karnego (Zob. przykładowo A.Murzynowski, Mediacja w toku postępowania przygotowawczego, [w:] Współczesny polski proces karny. Księga ofiarowana Profesorowi Tadeuszowi Nowakowi pod red. S.Stachowiaka, Poznań 2002, s. 252; tenże, Refleksje na temat przestrzegania zasady prawdy materialnej a zachowania sprawności postępowania karnego, [w:] Aktualne problemy prawa i procesu karnego. Księga ofiarowana Profesorowi Janowi Grajewskiemu, Gdańsk 2003, s. 111).
	Konsensualne sposoby zakończenia postępowania karnego wraz ze środkami oportunistycznego zaniechania ścigania powinny przyczynić się też do znacznego usprawnienia i przyspieszenia postępowań karnych.

IV. Pełna kontradyktoryjność postępowania sądowego z jednoczesnym zminimalizowaniem przygotowawczej fazy procesu.
	Wydaje się, że skonstruowanie modelu procesu karnego, w którym nie występuje, bądź występuje w zmarginalizowanej postaci postępowanie przygotowawcze, zaś pełne postępowanie dowodowe odbywa się na kontradyktoryjnej rozprawie głównej, w chwili obecnej jest niemożliwe. Pomijając kwestie kontynentalnej tradycji, zasad i wzorców postępowania karnego, wyrazić należy opinię, że do tak radykalnej zmiany modelu postępowania karnego nie są przygotowane organy postępowania karnego. 
	Zasadne jest zatem rozwijanie modelu procesu karnego w kierunku wyrażonym przez Komisję Kodyfikacyjną w opcji drugiej, a więc w kierunku ukształtowania postępowania sądowego w sposób zapewniający bardziej lub mniej kontradyktoryjną weryfikację materiału dowodowego przedstawionego przez oskarżyciela. W tej „opcji” badań nad modelem postępowania przygotowawczego i sądowego, zdecydowanie faworyzować należy kierunek zmierzający do zapewnienia pełnej kontradyktoryjności rozprawy głównej.

V. Ukształtowanie postępowania sądowego w sposób zapewniający bardziej lub mniej kontradyktoryjną weryfikację materiału dowodowego przedstawionego przez oskarżyciela.

V.1. Według Komisji, wymieniona opcja zmiany modelu postępowania przygotowawczego i sądowego wymaga odniesienia się do następujących kwestii.

V. 2. Wprowadzenie sędziego śledczego i powierzenie mu przeprowadzania w postępowaniu przygotowawczym dowodów, które nie musiałyby być powtarzane przed sądem. Zagadnienie to wiąże się z kwestią oznaczoną jako „2” w pierwszej opcji, dotyczącą stosowania przez sędziego śledczego środków przymusu i „wrażliwych” środków dowodowych. Ponadto, z uwagi na „bliskość” tematów objętych punktami 2 i 3 w opcji drugiej, omówione zostaną one łącznie. 

A. Przede wszystkim należy zważyć, że postulaty ponownego wprowadzenia do procesu karnego sędziego śledczego przedstawiane były w powojennym piśmiennictwie (Zob. S.Śliwiński, Zasadnicze problemy nowej kodyfikacji prawa karnego procesowego, NP. 1957/3/5; S.Kaftal, Wstępny społeczny projekt zmian kpk, Kraków 1981; tenże, Model postępowania przygotowawczego de lege ferenda w procesie polskim, St. Praw. 1989/1/51-74; S.Waltoś, Model polskiego procesu karnego de lege ferenda, PiPr 1981, z. 3; C.Kulesza, Sędzia śledczy w modelu postępowania przygotowawczego na tle prawno porównawczym, Białystok 1991, s. 192-194; P.Kruszyński, M.Warchoł, Pozycja sędziego śledczego na tle modeli postępowania przygotowawczego, cz. 2, Palestra 2008/5-6/46-48). 

B. Polski porządek konstytucyjny przesądza, że w postępowaniu przygotowawczym tymczasowe aresztowanie może nastąpić wyłącznie na podstawie orzeczenia sądu. Ponadto, zażalenie na zatrzymanie przysługuje także do sądu. Zatem, skoro Konstytucja RP wyraźnie posługuje się pojęciem „sąd”, brak jest podstaw, aby pod wymienionym pojęciem rozumieć sędziego, czy sędziego śledczego. Konstytucja RP wymusza więc konieczność funkcjonowania w postępowaniu przygotowawczym sądu, a nie sędziego (Zob. S.Waltoś, Kilka słów o polskim modelu postępowania przygotowawczego, [w:] Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy pod red. J.Skorupki, Warszawa 2009, s. 295).

C. Należy mieć na względzie, że w Europie kontynentalnej występuje tendencja eliminowania z procesu karnego sędziego śledczego. Podnosi się, że sędzia śledczy, z reguły, nie posiada rzetelnego wykształcenia kryminalistycznego, nie ma za sobą praktyki w zdobywaniu dowodów, pozbawiony jest kontaktu z techniczną, technologiczną i logistyczną infrastrukturą policji. Zważyć też należy, że tzw. dużą nowelą do austriackiego kodeksu postępowania karnego (StPO) z 26.02.2004 r., która weszła w życie z dniem 1.01.2008 r. zrezygnowano tam z instytucji klasycznego sędziego śledczego, znosząc śledztwo sądowe i przekazując uprawnienia sędziego prokuratorowi. 
	Ponadto, ze śledztwa sądowego zrezygnowano ostatnio w Szwajcarii. Nowy Kodeks postępowania karnego (StPO) z 5.10.2007 r., obowiązujący od 1.01.2010 r. przewiduje dochodzenie policyjne i śledztwo prokuratorskie (§155 ust. 1 oraz §298 ust. 1 StPO).
	We Włoszech, z klasycznej instytucji sędziego śledczego zrezygnowano od 24.10.1989 r. (data wejścia w życie nowego kodeksu postępowania karnego). Postępowanie przygotowawcze prowadzone jest przez policję nadzorowaną przez prokuratora. 
	Natomiast, instytucja sędziego śledczego występuje we Francji, w Hiszpanii, Portugalii, Chorwacji (w tym kraju planowane jest zniesienie wymienionej instytucji od stycznia 2012 r.). Podkreślić jednak należy, że rozważane jest zniesienie tej instytucji we Francji (Zob. R.A.Stefański, Przyszły model…, s. 32).

D. W Europie kontynentalnej dostrzec można zaś proces wprowadzania do postępowania karnego instytucji sędziego do spraw postępowania przygotowawczego. Tytułem przykładu można podać, że sędzia do spraw postępowania przygotowawczego występuje w niemieckim i włoskim procesie karnym, a ostatnio został wprowadzony do procesu austriackiego.
	W niemieckim postępowaniu karnym czynności sędziego do spraw postępowania przygotowawczego (Ermittlungsrichter) ograniczają się do dwóch podstawowych kwestii:
1.	zarządzania stosowania środków przymusu, w tym czynności dowodowych ingerujących w wolności obywatelskie (zatrzymanie rzeczy, zatrzymanie przesyłki pocztowej, przeszukanie, zastosowanie środków technicznych, np. urządzeń utrwalających obraz i dźwięk),
2.	przeprowadzenia czynności dowodowych (przesłuchanie podejrzanego i świadka), zwłaszcza gdy nie będzie można ich powtórzyć na rozprawie (Zob. P.Girdwoyń, Zarys niemieckiego procesu karnego, Białystok 2006, s. 60-63 i 125). Tylko dowody przeprowadzone przez sędziego do spraw postępowania przygotowawczego mogą stanowić podstawę faktyczną ustaleń sądu wyrokującego w sprawie, z uwagi na udział stron i ich reprezentantów w toku czynności dowodowych wykonywanych przez sędziego.
	Podobnie pozycja sędziego do spraw postępowania przygotowawczego ukształtowana została w austriackim postępowaniu karnym. 

	We Włoszech, sędzia do spraw postępowania przygotowawczego pełni funkcję kontrolną i gwarancyjną w postępowaniu przygotowawczym, ale tylko w odniesieniu do pojedynczych czynności objętych wnioskiem prokuratora, podejrzanego lub pokrzywdzonego. Sędzia do spraw postępowania przygotowawczego nie prowadzi tego etapu postępowania. Zadania kontrolne w stosunku do postępowania przygotowawczego polegają m.in. na:
1.	zapewnieniu przestrzegania praw i podstawowych wolności (stosowanie i uchylanie środków zapobiegawczych oraz zabezpieczenia majątkowego, stosowanie środków zabezpieczających, zatwierdzanie zatrzymania osoby, umieszczanie w zakładzie leczenia psychiatrycznego),
2.	kontrolowaniu terminów prowadzenia postępowania przygotowawczego,
3.	nadzorowaniu prawidłowości i rzetelności działania prokuratora (sędzia do spraw postępowania przygotowawczego postanawia o przeszukaniu i zatrzymaniu rzeczy, kontroli rozmów telefonicznych),
4.	kontroli wyników przeprowadzonego postępowania przygotowawczego i podejmowanie decyzji co do dalszego jego toku.

Zauważyć więc należy, że w systemach państw Europy Zachodniej sąd pełni w postępowaniu przedjurysdykcyjnym funkcję przygotowawczą polegającą na przeprowadzeniu dowodów na potrzeby rozprawy głównej oraz funkcję gwarancyjną polegającą na zapewnieniu przestrzegania praw obywatelskich (Zob. C.Kulesza, Sędzia śledczy na tle zmian europejskich modeli postępowania przygotowawczego, [w:] Węzłowe problemy procesu karnego pod red. P.Hofmańskiego, Warszawa 2010, s. 128-129).

E. Mając na uwadze, podnoszone w piśmiennictwie wady instytucji sędziego śledczego, w zasadzie powszechną w systemie europejskiego kontynentalnego procesu karnego, tendencję do rezygnacji z udziału w postępowaniu karnym sędziego śledczego, a także uregulowania art. 175 i 177 Konstytucji RP, stosownie do których zadaniem sądów jest sprawowanie wymiaru sprawiedliwości oraz orzekanie, a nie ściganie przestępstw przynależne innym organom państwa, należy wyrazić krytyczne stanowisko odnośnie do wprowadzenia instytucji sędziego śledczego (Zob. krytyczne uwagi dotyczące koncepcji sędziego śledczego w T.Grzegorczyk, Kilka refleksji na temat sugestii wprowadzenia instytucji sędziego śledczego, [w:] Węzłowe problemy prosu karnego pod red. P.Hofmańskiego, Warszawa 2010, s. 105-114).

F. W obowiązującym modelu postępowania przygotowawczego, sąd spełnia funkcje organu:
1.	decyzyjnego podejmującego określonego decyzje procesowe dotyczące ograniczenia praw i wolności osobistych i majątkowych (o: tymczasowym aresztowaniu, obserwacji psychiatrycznej, podsłuchu, udzieleniu listu żelaznego, itd.),
2.	kontrolnego rozpoznającego zażalenia na decyzje prokuratora (art. 465§2 kpk) i innych organów postępowania przygotowawczego (art. 246 kpk),
3.	dokonującego czynności dowodowych (art. 316§3 kpk oraz 185a i 185b kpk).

G. Ukształtowanie postępowania przygotowawczego w sposób zapewniający przeprowadzenie dowodów bez konieczności ich powtórzenia przed sądem, a jednocześnie zapewniający stosowanie środków przymusu i „wrażliwych” środków dowodowych przez czynnik sądowy, jest możliwe bez zmiany obowiązującego modelu, przez rozszerzenie zakresu sądowej kontroli postępowania przygotowawczego, w którym sąd (jednoosobowo) wydaje w postępowaniu przygotowawczym określone decyzje procesowe, rozpatruje zażalenia na decyzje i inne czynności prokuratora bądź innego organu ścigania oraz przeprowadza na tym etapie procesu czynności dowodowe.
	Alternatywę stanowi wprowadzenie do procesu karnego instytucji sędziego do spraw postępowania przygotowawczego.

H. Instytucję sędziego do spraw postępowania przygotowawczego należy ocenić pozytywnie i rekomendować Komisji Kodyfikacyjnej (Zob. jednak krytyczne uwagi dotyczące koncepcji sędziego do spraw postępowania przygotowawczego w T.Grzegorczyk, Kilka refleksji na temat sugestii wprowadzenia instytucji sędziego śledczego, [w:] Węzłowe problemy prosu karnego pod red. P.Hofmańskiego, Warszawa 2010, s. 105-114). Za wprowadzeniem tej instytucji przemawiają następujące względy:
1.	znaczne poszerzenie zakresu zadań w stosunku do aktualnych zadań sądu w postępowaniu przygotowawczym,
2.	podkreślenie sądowej kontroli postępowania przygotowawczego,
3.	zapewnienie rzetelnej i krytycznej kontroli postępowania przygotowawczego,
4.	pełnienie przez sędziego do spraw postępowania przygotowawczego funkcji gwaranta praworządnego postępowania przygotowawczego,
5.	krytyczna ocena sądu jako organu stosującego tymczasowe aresztowanie w postępowaniu przygotowawczym i wydającego decyzje w przedmiocie czynności operacyjno-rozpoznawczych.

I. Mając na uwadze uregulowanie konstytucyjne, zadania sędziego do spraw postępowania przygotowawczego powierzone musiały by być sądowi. Czynności sądu wykonywane byłyby zaś jednoosobowo właśnie przez sędziego do spraw postępowania przygotowawczego. 

E. Obowiązku zapewnienia praworządnego przebiegu postępowania przygotowawczego nie można nałożyć (w obecnych realiach) na prokuratora. Pomimo wyraźnej tendencji wzmacniania w Polsce i w większości państw europejskich pozycji prokuratora, występują jednak powody, aby na rolę prokuratora w postępowaniu karnym spojrzeć przez pryzmat zasad funkcjonowania prokuratury. 	Otóż prokuratura w Polsce działa według następujących zasad:
1. jednolitości, wyrażającej się w tym, że wszystkie jednostki organizacyjne prokuratury tworzą jedną organizacyjną całość,
2. centralizmu, gdyż wszystkie jednostki organizacyjne prokuratury są podporządkowane jednemu organowi centralnemu–Prokuratorowi Generalnemu,
3. jednoosobowego kierownictwa, gdyż poszczególnymi jednostkami organizacyjnymi prokuratury i całą prokuraturą kieruje jedna osoba,
4. hierarchicznego podporządkowania, gdyż prokurator niższego rzędu jest podporządkowany prokuratorowi wyższego rzędu,
5. substytucji, polegającą na możliwości zlecania podległym prokuratorom przez prokuratora przełożonego wykonania czynności należących do jego zakresu działania, z wyjątkiem przypadków zastrzeżenia pewnych czynności do jego wyłącznej kompetencji przez ustawę oraz wyłączenia przez ustawę właściwości w tym zakresie prokuratora podwładnego,
6. dewolucji, polegającej na możliwości przejęcia i prowadzenia przez prokuratora wyższego rzędu każdej czynności, która w świetle obowiązującego prawa należy do kompetencji prokuratora niższego rzędu,
7. indyferencji oznaczającą niezależność skutku czynności w postaci jej ważności od zmian podmiotowych w trakcie jej dokonywania (niezależnie od osoby prokuratora, czynność traktowana jest jako dokonywana przez prokuraturę stanowiącą jedność),
8. niezależności, gdyż prokuratura ani organizacyjnie ani w trakcie działania nie jest podporządkowana innym organom państwowym. Co prawda, prokurator przy wykonywaniu czynności określonych w ustawach jest niezależny, ale z zastrzeżeniem wyjątków, stosownie do których prokurator jest obowiązany wykonywać zarządzenia, wytyczne i polecenia przełożonego prokuratora. 
	Na działalność prokuratora w postępowaniu przygotowawczym duży wpływ mają zasady jednoosobowego kierownictwa, hierarchicznego podporządkowania, substytucji i dewolucji, które osłabiają samodzielność i podmiotowość prokuratora, czyniąc go podatnym na wpływy, co z kolei, osłabia jego obiektywizm i bezstronność. Natomiast w postępowaniu sądowym wpływ i to negatywny ma zasada indyferencji, która sprawia, że-z reguły-prokurator nie czuje odpowiedzialności za własne działania, a także wydatnie osłabia aktywność prokuratora jako oskarżyciela.
	Zasady działania prokuratury sprawiają, że wysoce wątpliwym i wielce ryzykownym jest powierzenie prokuratorowi w postępowaniu przygotowawczym roli gwaranta praworządności tego etapu postępowania karnego. Stąd, konieczność poszerzenia i wzmocnienia roli sądu w postępowaniu przygotowawczym dla ochrony wolności i praw obywatelskich.

F. Oceniając zakres czynności powierzonych sędziemu do spraw postępowania przygotowawczego, należy oponować przeciwko powierzeniu temu organowi prowadzenia postępowania przygotowawczego, czy nawet czynności dowodowych w postępowaniu przygotowawczym. W wypadku, gdy sędzia do spraw postępowania przygotowawczego będzie aktywnie zaangażowany w prowadzenie śledztwa poprzez konieczność dowodzenia winy lub niewinności podejrzanego, rodzi to niebezpieczeństwo przerodzenia się tego organu w kolejny organ ścigania. W razie powierzenia sędziemu do spraw postępowania przygotowawczego uprawnienia (obowiązku) przeprowadzania czynności dowodowych będzie on tracił niezbędny dystans do sprawy. Grozi to wystąpieniem mechanizmu utożsamiania się z prokuratorem, a w następstwie tego utraty niezbędnego obiektywizmu i bezstronności przy podejmowaniu decyzji. Mechanizm ten występuje obecnie w toku postępowania przygotowawczego, gdzie prokuratorzy identyfikując się z działaniami funkcjonariuszy policji (kooperując z nimi), nie są w stanie sprawować rzetelnego i krytycznego nadzoru nad policyjnym postępowaniem przygotowawczym.
	Określając zadania sędziego do spraw postępowania przygotowawczego należy więc wyraźnie oddzielić funkcję rozstrzygania od funkcji ścigania, pozostawiając tę drugą wyłącznie prokuratorowi, policji i innym organom państwa. Zagadnieniem problematycznym jest jednak instytucja przedstawienia zarzutu popełnienia przestępstwa, a zwłaszcza organu uprawnionego do podjęcia takiej decyzji. Chodzi o to, czy uprawnienie do dokonania wymienionej czynności powinien posiadać organ prowadzący śledztwo, czy też wyłącznie prokurator albo też sędzia do spraw postępowania przygotowawczego. Wydaje się, że wymienioną instytucję należy utrzymać, choćby z racji zapewnienia realizacji prawa do obrony. Uprawnienie do przedstawienia zarzutu popełnienia przestępstwa, a następnie do przesłuchania w charakterze podejrzanego powinno przysługiwać zaś wyłącznie prokuratorowi, nawet jeżeli śledztwo wszczął i prowadzi inny organ ścigania. Waga, znaczenie i konsekwencje tej czynności są tak duże, że uzasadnia to przyznanie uprawnienia do jej dokonania jedynie prokuratorowi.

G. W wypadku wprowadzenia instytucji sędziego do spraw postępowania przygotowawczego organ ten nie powinien działać z urzędu, lecz wyłącznie na wniosek stron (prokuratora, podejrzanego i pokrzywdzonego). Posiadałby zaś uprawnienia do dokonywania następujących czynności:
1.	stosowanie i przedłużanie środków zapobiegawczych,
2.	stosowanie zabezpieczenia majątkowego,
3.	stosowanie kar porządkowych,
4.	wydawanie listu żelaznego,
5.	wyrażanie zgody na zatrzymanie rzeczy, przeszukanie, podsłuch telefoniczny, obserwację psychiatryczną oraz na dokonanie innych czynności ingerujących w konstytucyjne wolności i prawa,
6.	zwalnianie od obowiązku zachowania tajemnicy służbowej i zawodowej, lekarskiej i dziennikarskiej,
7.	przesłuchanie podejrzanego lub świadka, jeżeli byłoby to niezbędne dla sądu (występuje obawa, że nie będzie mógł być przesłuchany na rozprawie),
8.	eliminowanie z procesu informacji (środków dowodowych) uzyskanych w sposób sprzeczny z ustawą,
9.	rozpoznawanie środków odwoławczych od decyzji organów postępowania przygotowawczego,
10.	zatwierdzanie decyzji prokuratora o zaniechaniu ścigania oraz o umorzeniu śledztwa.

V.3. Zwrot sprawy do postępowania przygotowawczego. Zagadnienie to wiąże się z kwestią oznaczoną jako „3” w pierwszej opcji. 
	Instytucja zwrotu sprawy do postępowania przygotowawczego w obecnej postaci (art. 345 k.p.k.) powinna zostać usunięta. Sąd przekazując prokuratorowi sprawę w celu uzupełnienia postępowania przygotowawczego wykazuje niedopuszczalną inicjatywę ścigania, co stanowi wystarczający element do jej zdyskredytowania. Można rozważać, czy sąd-na sugerowanym i rekomendowanym Komisji Kodyfikacyjnej obowiązkowym posiedzeniu przygotowawczym do rozprawy-mógłby posiadać uprawnienie do uprzedzenia oskarżyciela, że wniesiona do sądu sprawa zawiera istotne braki i pozostawienie oskarżycielowi decyzji, czy zamierza pomimo to popierać skargę, czy też chce ją cofnąć i ewentualnie wnieść później. 
	Pożądana byłaby modyfikacja przepisu art. 397 k.p.k. w kierunku przyznania sądowi uprawnienia do zwrócenia oskarżycielowi ogólnej uwagi na braki w przedstawionym przez niego materiale dowodowym (poprzez wskazanie nieudowodnionych okoliczności, ale nie dowodów, które oskarżyciel powinien przeprowadzić). Sąd nie może bowiem wykazywać inicjatywy ścigania i wskazywać oskarżycielowi jakie dowody powinien uzupełniająco przeprowadzić i przedstawić sądowi na rozprawie. Oskarżyciel decydowałby czy przyjmuje uwagi sądu i wnioskuje o przerwę bądź o odroczenie rozprawy dla zdobycia określonych dowodów.
	W piśmiennictwie wypowiadany jest także pogląd o uchyleniu wymienionego przepisu (por. R.A.Stefański, Rzetelne postępowanie przed sądem I instancji (w:) J. Skorupka, W. Jasiński, Rzetelny proces karny. Materiały konferencji naukowej. Trzebieszowice 17-19 września 2009, Warszawa 2010, w druku)

V.4. Inicjatywa dowodowa sądu i kwestia ponoszenia w większym stopniu odpowiedzialności za wynik procesu. Zagadnienie to wiąże się z kwestią oznaczoną jako „4” i „7” i „8” (ograniczenie zasady prawdy materialnej) w pierwszej opcji. 

A. Wymieniona kwestia wydaje się bardzo ważna, jeśli nie priorytetowa dla rozważanych modelowych zmian postępowania przygotowawczego i sądowego. Ma ona także związek z obowiązywaniem w procesie karnym zasady prawdy materialnej i nałożeniem na sąd obowiązku dążenia do dokonania ustaleń faktycznych zgodnych z prawdą (z rzeczywistością).

B. Teoretycznie rzecz ujmując proces karny może oscylować między dwoma skrajnymi modelowymi ujęciami. Z jednej strony może to być proces całkowicie inkwizycyjny. Z drugiej zaś strony-całkowicie kontradyktoryjny. Różnice pomiędzy tymi systemami procesu karnego dotyczą odmiennych zasad konstrukcyjnych postępowania przygotowawczego i sądowego, a zwłaszcza modelu postępowania przygotowawczego i wpływu utrwalonych na tym etapie dowodów na wynik procesu. Oba skrajne ujęcia należy jednak odrzucić.
	Proces całkowicie inkwizycyjny jest sprzeczny ze współczesną filozofią sprawowania wymiaru sprawiedliwości, nie zapewnia realizacji standardu rzetelnego procedowania, a dodatkowo jest sprzeczny z priorytetami zamierzonej reformy procesu karnego wskazanymi przez Komisję Kodyfikacyjną. 
	Proces czysto kontradyktoryjny niewątpliwie sprzyjałby szybkości postępowania. W praktyce mógłby jednak prowadzić do uzależnienia orzeczenia sądu od możliwości i materialnych zasobów uczestników procesu, nie gwarantując wydania sprawiedliwego rozstrzygnięcia. Nawet zresztą, proces angielski czy kanadyjski nie mają charakteru czysto kontradyktoryjnego (por. M. Delmas-Marty, J. R. Spencer, European Criminal Procedures, Cambridge 2002, s. 25-26 oraz W. Jasiński, Bezstronność sądu i jej gwarancje w polskim procesie karnym, Warszawa 2009, s. 346-349). Na marginesie zaznaczyć można, że całkowicie kontradyktoryjnego charakteru nie mają także procedury cywilne większości krajów europejskich (Zob. P. Rylski, Działanie sądu z urzędu a podstawa faktyczna wyroku cywilnego, Warszawa 2009, zwłaszcza s. 118-149). Oczywiste wydaje się więc stwierdzenie, że „w żadnym z aktualnie obowiązujących systemów procesowych nie ma pełnej kontradyktoryjności procesu ze względu na występowanie wielu korektur na jej niekorzyść, podyktowanych obowiązywaniem równolegle innych zasad procesowych (Zob. S.Waltoś, Model postępowania przygotowawczego na tle prawno-porównawczym, Warszawa 1968, s. 262).
	Przyjęciu koncepcji pełnej autonomii stron, zarówno w kwestii dysponowania przedmiotem procesu (sporu), jak i ich prawami stoi też na przeszkodzie zasada prawdy materialnej. Nieograniczona dyspozycyjność stron mogłaby ograniczać, a niekiedy wręcz uniemożliwiać dotarcie do prawdy. Przyznanie sądowi uprawnienia do inicjatywy dowodowej na rozprawie głównej, stanowi jedną z gwarancji orzekania zgodnego z prawdą. Można zatem mówić, co najwyżej o kontradyktoryjności ograniczonej (Zob. B.T.Bieńkowska, Dyspozycyjność stron w procesie karnym na tle zasady kontradyktoryjności, PS 1994, nr 6, s. 36; taż Miejsce kontradyktoryjności w systemie zasad polskiego procesu karnego, [w:] Problemy prawa i procesu karnego. Księga poświęcona pamięci Profesora Alfreda Kaftala, Warszawa 2008, s. 37).
	Konstruując model postępowania przygotowawczego i sądowego należy zatem „balansować” pomiędzy jego skrajnymi ujęciami, przechylając punkt ciężkości zdecydowanie w kierunku kontradyktoryjnego, a nie inkwizycyjnego procedowania.

C. Zauważyć należy, że przepisy art. 2 § 2 kpk i art. 366 § 1 k.p.k. interpretuje się jako nakładające na sąd obowiązek dojścia do prawdy. Można spierać się, czy taka interpretacja wymienionych przepisów jest właściwa, ale nie rozwiąże to kluczowego problemu dotyczącego zakresu dopuszczalnej ingerencji sądu w postępowanie dowodowe prowadzone na rozprawie.
	Obserwując praktykę postępowania karnego dostrzec można wyraźną (niekiedy bijącą w oczy) pasywność oskarżyciela publicznego i związaną z tym dominującą rolę sądu w prowadzeniu postępowania dowodowego na rozprawie. Pomimo obowiązywania w KPK wielu przepisów wzmacniających kontradyktoryjny charakter rozprawy głównej, sposób jej prowadzenia wskazuje na niemal powszechne aktywne przesłuchiwanie przez sąd oskarżonych, świadków i biegłych, wyjaśnianie rozbieżności pomiędzy materiałem zebranym i utrwalonym w postępowaniu przygotowawczym a dowodami przeprowadzanymi na rozprawie, wykazywanie inicjatywy dowodowej i przeprowadzanie przez sąd dowodów z urzędu. 
	Powodem takiego sposobu procedowania przez sąd jest nie tylko wymóg dokonania ustaleń faktycznych zgodnych z rzeczywistością, ale także brak-zwłaszcza przed sądem rejonowym-aktywności oskarżyciela publicznego. Praktyka sądowa wskazuje na niemal powszechną praktykę przychodzenia na rozprawę przed sądem rejonowym kompletnie nieprzygotowanych prokuratorów. Brak przygotowania do rozprawy oskarżyciela, a co za tym idzie, jego aktywności na rozprawie sprawia, że sąd przejmuje na siebie obowiązek przeprowadzenia dowodów, nierzadko wykazując wręcz inicjatywę ścigania. Wyrazem takiej praktyki jest sięganie przez sąd po dowody, o których przeprowadzenie powinien wnioskować oskarżyciel. W efekcie dochodzi do sytuacji, że sąd zmuszony jest prowadzić własne dochodzenie w sprawie, poświęcając siły, środki i czas na przeprowadzenie czynności, których nie powinien wykonywać, gdyby oskarżyciel należycie wypełniał swoją funkcję. Angażowanie sądu w postępowanie dowodowe wpływa też na bezstronność i obiektywizm orzekania, gdyż sąd traci niezbędny dystans do oskarżonego i sprawy. Taki sposób prowadzenia postępowania dowodowego na rozprawie rozmija się więc z konwencyjnym standardem rzetelnego procesu karnego z art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji. Sytuacja wymaga zatem pilnej zmiany. 

D. Zważyć należy, że jedną z zasad działania prokuratury jest zasada indyferencji oznaczająca, że niezależnie od osoby prokuratora, czynność traktowana jest jako dokonywana przez prokuraturę stanowiącą jedność. Zasada indyferencji wywiera więc zdecydowanie negatywny wpływ na przebieg sądowego postępowania dowodowego, gdyż sprawia, że-z reguły-prokurator nie czuje odpowiedzialności za własne działania, a także wydatnie osłabia aktywność prokuratora jako oskarżyciela.

E. W piśmiennictwie trafnie podnosi się, że walkę stron ogranicza zasada prawdy materialnej, która w ręku organów procesowych (sądu i prokuratora) stanowi wygodny i nadużywany argument za rozwijaniem własnej aktywności dowodowej kosztem (a niekiedy wręcz z pomijaniem) aktywności stron procesowych (Por. A.Kaftal, Model rozprawy głównej w prawie polskim de lege lata i de lege ferenda, St. Iur. 1985, T. 13, s. 21-22). 
	Rozważając tę kwestię należy mieć na uwadze, że zasada prawdy materialnej jest silnie zakorzeniona na kontynencie europejskim. Niemniej, również w państwach systemu common law, dostrzega się zalety sformalizowanego i nakierowanego na prawdę materialną systemu kontynentalnego (Zob. M. Delmas-Marty, J. R. Spencer, European Criminal Procedures, Cambridge 2002, s. 33-36). W piśmiennictwie, kontynentalny model postępowania karnego, w którym dominującą rolę odgrywa zasada prawdy materialnej, przeciwstawiany jest często modelowi postępowania przyjętemu w państwach common law, gdzie sędzia występuje jako bierny obserwator sporu toczonego przez strony procesu (arbiter). Jednak nawet w piśmiennictwie anglosaskim wskazuje się, że przeciwieństwo koncepcji (modeli) procesu kontynentalnego i common law nie powinno być wyolbrzymiane (Por. M. Delmas-Marty, J. R. Spencer, European Criminal Procedures, Cambridge 2002, s. 25-26). Także i z tego względu należy ostrożnie podchodzić do przekonania, że odstąpienie od prawdy materialnej stanowi uniwersalną receptę na przewlekłość postępowania.
	Działanie sądu z urzędu w postępowaniu dowodowym jest też dopuszczalne, choć w różnym zakresie, m.in. w Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Włoszech, Słowenii, Holandii czy Wielkiej Brytanii (Zob. M. Delmas-Marty, J. R. Spencer, European Criminal Procedures, Cambridge 2002; R. Vogler, B. Huber, Criminal Procedure in Europe, Berlin 2008).

F. Prowadzenie rozprawy głównej wedle zasady kontradyktoryjności stanowi powszechnie uznawaną wartość i nie powinno podlegać dyskusji. Prowadzenie rozprawy w formie sporu równouprawnionych stron przed niezawisłym i bezstronnym sądem, kierującego się zasadą audiatur et altera pars, najlepiej zabezpiecza poszanowanie praw osób (oskarżonego i pokrzywdzonego), których interesów dotyczy prowadzone postępowanie karne. Kontradyktoryjna powinna być więc nie tylko rozprawa główna, ale także te posiedzenia sądu, których przedmiotem są wolności i prawa obywatelskie.
	
G. Zostało już wcześniej powiedziane, że w polskich realiach nadmierna aktywność sądu jest jedynie pośrednio skutkiem obowiązywania zasady prawdy materialnej. Należy więc zmierzać do aktywizacji oskarżyciela publicznego w postępowaniu sądowym i zapewnienia mu warunków do skutecznego wykonywania jego funkcji. Realizacja tych celów i obowiązków powinna zmarginalizować problem nadmiernego zaangażowania sądu w toczące się postępowanie dowodowe.
	Aktywność sądu powinna być zatem ukierunkowana na pobudzenie inicjatywny stron procesowych. 	Kluczowe wręcz znaczenie ma zaktywizowanie prokuratora w roli oskarżyciela publicznego.

H. Zasada prawdy materialnej nie może być też rozumiana jako prowadząca do przełamania podstawowego dla współczesnego procesu karnego podziału ról procesowych. 
	Nie oznacza to jednak bierności sądu w toku przewodu sądowego. Dopuścić należy ingerencję sądu w prowadzone na rozprawie postępowanie dowodowe, pod pewnymi jednak warunkami. Rola sądu w postępowaniu dowodowym powinna być zdecydowanie subsydiarna. Wymaga to przyjęcia, że:
1.	sąd kieruje postępowaniem dowodowym, ale go nie prowadzi, 
2.	sąd nie może zastępować stron w fazie postępowania dowodowego. To strony, a zwłaszcza oskarżyciel publiczny, posiadają inicjatywę dowodową. Stąd, sąd mógłby w toku postępowania dowodowego zadawać pytania oskarżonym, świadkom i biegłym, ale wyłącznie po wyczerpaniu inicjatywy stron, co powinno stanowić niekwestionowaną dyrektywę,
3.	w razie niewyjaśnienia przez oskarżyciela określonych kwestii mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, sąd uprzedzałby o tym oskarżyciela, pozostawiając oskarżycielowi wybranie sposobu reakcji na zgłoszone uwagi, 
4.	sąd powinien w szczególny sposób dbać o bezstronność obiektywną. Rozstrzygając spór, powinien czynić to w sposób, który będzie jasno wskazywał na dążenie do osiągnięcia celów procesu, a nie opowiadanie się po którejkolwiek ze stron. Stąd, nie można akceptować sytuacji, w której sąd przejąłby na siebie ciężar dowodzenia i zastąpił oskarżyciela. Zasadniczo, w związku z zasadą favor defensionis, a także obowiązującą w toku procesu zasadą domniemania niewinności, sąd powinien podejmować działania korzystne dla oskarżonego, choć i w tym zakresie nie można nałożyć na sąd obowiązków przynależnych obrońcy, 
5.	ciężar dowodu i dowodzenia obciąża oskarżyciela.

I. Mając na uwadze powyższe uwagi, opowiedzieć należy się za utrzymaniem zasady prawdy materialnej w polskiej procedurze karnej, rozumianej w sposób wyżej przedstawiony. Zasada prawdy materialnej powinna wyrażać dyrektywę przeciwdziałania pasywnemu zachowaniu oskarżyciela, ale także pasywnemu zachowaniu sądu-w razie braku aktywności oskarżyciela.

J. Aktywna rola oskarżyciela publicznego w procesie może w zasadzie pozbawić istotnego praktycznego znaczenia kwestię aktywności sądu (Por. S. Waltoś, J. Czapska, Zagubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić?, Warszawa 2005, s. 53). Problem jest jednak złożony. Wydaje się, że najistotniejszą tego stanu rzeczy przyczyną jest obowiązywanie zasady indyferencji w działaniu prokuratury, co sprawia, że z reguły, oskarżycielem przed sądem jest prokurator, który nie prowadził lub nie nadzorował postępowania przygotowawczego.
	Rekomendować należy więc rozwiązania, które pozwolą wprowadzić zasadę, że oskarżycielem przed sądem jest prokurator prowadzący lub nadzorujący postępowanie przygotowawcze. Jako osoba najlepiej zorientowana w sprawie gwarantuje on sprawne i szybkie prowadzenie postępowania sądowego. Takie rozwiązanie wiąże się jednak z wyeliminowaniem zasady indyferencji w funkcjonowaniu prokuratury.

K. Czynnikiem zdecydowanie zwiększającym odpowiedzialność prokuratora za wynik procesu, a jednocześnie zapewniającym prowadzenia postępowania przygotowawczego oraz całego postępowania karnego w sposób zgodny z przepisami prawa byłoby wprowadzenie na etapie postępowania przygotowawczego trybu eliminowania dowodów zebranych w sposób sprzeczny z ustawą. Podstawę prawną dla takiej regulacji stanowi przepis art. 51 ust. 4 Konstytucji RP, stosownie do którego każdy ma publiczne podmiotowe prawo żądania usunięcia informacji zebranych w sposób sprzeczny z ustawą. Zatem, ustawa procesowa powinna określać tryb eliminowania z procesu karnego dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z ustawą. Chodzi tu nie tylko o dowody uzyskane wbrew obowiązującym zakazom ich uzyskania, ale także o dowody uzyskane w wyniku przeprowadzenia czynności procesowej (dowodowej) wbrew jej ustawowym przesłankom, a zatem także w sposób sprzeczny z ustawą.
	Dodać należy, że ustalenie prawdy materialnej w procesie karnym nie może być dokonywane przy użyciu wszelkich metod i środków działania. Dokonanie prawdziwych ustaleń faktycznych musi przebiegać w warunkach poszanowania ogólnoprawnych zasad praworządności, demokratyzmu, humanitaryzmu i przestrzegania standardów praw człowieka. Wymienione zasady i standardy stanowią więc granicę, której nie wolno przekroczyć (naruszyć) przy dokonywaniu w procesie karnym ustaleń faktycznych.
	Ustalenie prawdy w procesie karnym nie jest też celem samym w sobie, ale ma stanowić podstawę do orzeczenia o odpowiedzialności karnej i następstwach prawnych poniesionych przez sprawcę przestępstwa. Zasada prawdy materialnej stanowi zatem jedynie środek do wydania orzeczenia materialnie i procesowo sprawiedliwego.
	Lojalnie należy powiedzieć, że w literaturze przedmiotu wypowiadane są również liczne głosy przeciwko eliminowaniu z procesu karnego dowodów, które zostały uzyskane z naruszeniem prawa, ale które stanowią wiarygodne źródło informacji. Według tych poglądów, przeciwko wykluczeniu z procesu karnego takich dowodów przemawia właśnie dyrektywa dokonania prawdziwych ustaleń faktycznych (Zob. A.Gaberle, Dowody w sądowym procesie karnym, Kraków 2007, s. 43; R.Kmiecik, [w:] Prawo dowodowe. Zarys wykładu pod red. R.Kmiecika, Zakamycze 2005, s. 255; Z.Sobolewski, Kontrowersyjne kwestie zakazów dowodowych w nowym Kodeksie postępowania karnego, [w:] Nowa kodyfikacja karna. Zagadnienia węzłowe, Warszawa 1997, s. 161).

L. Rozważyć należy też wprowadzenie wzorowanego na procedurze uregulowanej w rozdziale 55 k.p.k., postępowania o odszkodowanie za niesłuszne oskarżenie. Odszkodowanie przysługiwałoby osobom, którym w sposób oczywiście nieuzasadniony przedstawiono zarzut popełnienia przestępstwa lub przeciwko którym wniesiono skargę do sądu. Wymienione postępowanie stanowiłoby gwarancję ochrony przed zbyt pochopnymi oskarżeniami (bez należytej podstawy dowodowej) i pozwalałoby na uzyskanie odszkodowania za niezasadne oskarżenie, zwłaszcza w postępowaniach prowadzonych w sprawach gospodarczych gdzie często, w następstwie przedstawienia bezpodstawnego zarzutu popełnienia przestępstwa dochodzi do popadnięcia podejrzanych w ruinę gospodarczą, ogłaszania przez nich upadłości czy likwidacji przedsiębiorstw. Postępowanie to przyczyniłoby się także do wzmocnienia odpowiedzialności prokuratorów za formułowane oskarżenia (Zob. Ł. Chojniak, Odszkodowanie za niesłuszne skazanie w polskim procesie karnym-wybrane zagadnienia, [w:] Węzłowe problemy procesu karnego pod red. P.Hofmańskiego, Warszawa 2010, s. 489).

Ł. Kontradyktoryjność rozprawy głównej zapewniłaby też instytucja obligatoryjnej obrony w postępowaniu sądowym. Jeżeli bowiem państwo ustanawia normy postępowania, których naruszenie zabezpiecza reakcją karną, a ponadto, w razie wytoczenia oskarżenia publicznego stawia do dyspozycji oskarżyciela siły i środki państwa, to dla zmniejszenia rażącej dysproporcji pozycji oskarżyciela i oskarżonego, państwo powinno zapewnić mu obligatoryjną obronę.

V.5. System ujawniania na rozprawie dowodów przeprowadzonych w postępowaniu przygotowawczym. Zagadnienie to wiąże się z kwestią oznaczoną jako „9” (usprawnienie postępowania sądowego) w pierwszej opcji. 

A. Ocena wymienionego zagadnienia wymaga odniesienia się wpierw do kwestii funkcji, celów i zakresu postępowania przygotowawczego. Wymaga bowiem rozstrzygnięcia, czy informacje utrwalone w postępowaniu przygotowawczym powinny stanowić dowód podlegający ujawnieniu na rozprawie głównej, a w razie odpowiedzi twierdzącej, rozstrzygnięcia wymaga zakres i sposób ujawniania na rozprawie dowodów z postępowania przygotowawczego.

B. W Europie zaobserwować można tendencję odchodzenia od modelu inkwizycyjnego w kierunku modelu skargowego, zapewniającego m.in. niezawisłość orzekania i większą ochronę praw oskarżonego, a także, jak wydaje się, większą sprawność i szybkość postępowania. Na odchodzenie od modelu inkwizycyjnego, dającego możliwość oparcia rozstrzygnięcia w przedmiocie odpowiedzialności karnej na dowodach uzyskanych przez prokuratora wskazuje się np. w literaturze włoskiej (Zob. F.Cordero, Procedura penale, Milano 2006, s. 911).
	W literaturze zachodnioeuropejskiej zwraca się jednak uwagę, że do podstawowych przemian modeli postępowania przygotowawczego w krajach europejskich zaliczyć należy tendencje do:
1.	uznawania postępowania przygotowawczego za „jądro i najważniejszy etap procesu karnego”,
2.	zmiany w równowadze sił na korzyść prokuratury, gdzie wzrostowi jej kompetencji do stosowania środków przymusu towarzyszy troska o zapewnienie gwarancji praw jednostki,
3.	wypierania sądu przez prokuraturę w pełnieniu funkcji gwarancyjnej,
4.	dominacji policji na etapie dochodzenia,
5.	konfliktu pomiędzy efektywnością procesu a gwarancjami praworządności i zastępowania konfrontacyjnych form postępowania formami konsensualnymi,
6.	instrumentalizacji procesu karnego (Zob. C.Kulesza, Sędzia śledczy a współczesny proces karny (na tle prawnoporównawczym), PiPr. 2008, nr 8).

C. Odnośnie do celów postępowania przygotowawczego, warto wskazać, że w większości państw europejskich postępowanie przygotowawcze (przedsądowe) prowadzone jest na potrzeby prokuratora (oskarżyciela) (Zob. G. Pfeiffer, Strafprozessordnung. Kommentar, München 2005, s. 475; L.B.Orfield, Criminal Procedure from Arrest to Appeal, The Lawbook Exchange Ltd. 2005, s. 59; J.Pradel, Manuel procedure penale, Paris 2004, s. 574-577; B.Pesquie, Il processo penale in Belgio, [w:] Procedure penali dʼEuropa, red. M.Delmas-Marty, M.Chiavario, Cedam 2001, s. 56; A.Nappi, Guida al codice di procedura penale, Giuffre 2004, s. 128).
	W Niemczech, postępowanie przygotowawcze prowadzone jest na potrzeby prokuratora, a jego celem jest udzielenie odpowiedzi na pytanie, czy wnieść oskarżenie do sądu, czy też postępowanie umorzyć.
	Podobnie w Austrii, gdzie prokurator jest podstawowym organem postępowania przygotowawczego, osobiście prowadzącym śledztwo na własne potrzeby i odpowiadającym za jego praworządny przebieg.
	We Włoszech, postępowanie przygotowawcze prowadzone jest przez policję nadzorowaną przez prokuratora. Jednak dowody zebrane w toku postępowania przygotowawczego nie mogą stanowić podstawy ustaleń faktycznych, z wyjątkiem czynności niepowtarzalnych oraz oświadczeń składanych przez podejrzanego przed prokuratorem.
	We Francji, dochodzenie prowadzone przez prokuratora republiki oraz przez policję ma charakter nieformalny i jego celem jest zebranie materiałów dla prokuratora dla rozstrzygnięcia, czy wnieść oskarżenie, czy sprawę umorzyć. Z czynności dochodzenia, na ogół, nie sporządza się protokołu, zatem informacje uzyskane na tym etapie nie mogą zostać odtworzone na rozprawie. Rolą sądu, a nie prokuratora jest dokonywanie ustaleń faktycznych stanowiących podstawę wyroku.
	Podobnie w Belgii, gdzie śledztwo prowadzone jest zasadniczo przez sędziego śledczego z pewnymi koncesjami na rzecz prokuratora, zaś dochodzenie (information) przez policję, na potrzeby prokuratora. Dochodzenie prowadzone jest w sprawach o przestępstwa ujawnione na gorącym uczynku ich popełnienia.

D. Odnośnie do funkcji postępowania przygotowawczego, rozstrzygnięcia wymaga kwestia, czy zasadniczą funkcją postępowania przygotowawczego powinno być zebranie i utrwalenie materiału dowodowego wyłącznie na użytek oskarżyciela czy także na użytek przyszłej rozprawy sądowej (Zob. S.Waltoś, Proces karny. Zarys wykładu, Warszawa 2008, s. 467). Innymi słowy, czy w toku postępowania przygotowawczego należy ustalić jedynie, czy został popełniony czyn karalny, okoliczności popełnienia tego czynu oraz wykryć i ująć jego sprawcę w celu rozstrzygnięcia, czy postępowanie w sprawie umorzyć, czy wnieść oskarżenie. Czy też, okoliczności popełnienia przestępstwa oraz dane o osobie sprawcy należy utrwalić w formie protokołów z przeprowadzonych czynności dowodowych oraz ewentualnie w innej formie, w celu ujawnienia ich na rozprawie głównej i włączenia do faktycznej podstawy skazania.
	Obowiązek zebrania i utrwalenia przez organy postępowania przygotowawczego dowodów na użytek przyszłej rozprawy sądowej, implikuje kolejne pytania o zakres postępowania przygotowawczego oraz wpływ dowodów utrwalonych w tym stadium procesu na treść wyroku sądowego. Chodzi o to, czy zakres postępowania przygotowawczego ma być ograniczony tylko do sprawdzenia, czy zachodzą podstawy do wniesienia aktu oskarżenia, a tym samym do najbardziej niezbędnych czynności dowodowych, czy też ma ono polegać na wszechstronnym wyjaśnieniu okoliczności sprawy oraz utrwaleniu wszystkich dowodów? Czy sąd będzie mógł opierać się wprost na ustaleniach z postępowania przygotowawczego i w jakim zakresie, czy też wykorzystywać ustalenia dowodowe z postępowania przygotowawczego wyłącznie pośrednio?
	Należy zauważyć, że powyższe kwestie prowadzą w istocie do pytania o znaczenie postępowania przygotowawczego i postępowania głównego dla procesu karnego. Pomiędzy wymienionymi etapami procesu karnego zachodzi wszak korelacja (współzależność) tego rodzaju, że im mniejsze znaczenie postępowania przygotowawczego, tym większe znaczenie postępowania głównego i odwrotnie, duże znaczenie postępowania przygotowawczego pomniejsza rolę rozprawy głównej.

E. Etap postępowania przygotowawczego należy uznać za niezbędny i konieczny w toku procesu karnego. Trudno sobie wyobrazić wniesienie przez oskarżyciela publicznego aktu oskarżenia bez uprzedniego wyjaśnienia (zbadania) jego podstaw faktycznych i prawnych. Ponadto, na etapie postępowania przygotowawczego dochodzi do konsensualnego zakończenia postępowania karnego i w efekcie pociągnięcia sprawcy przestępstwa do odpowiedzialności karnej.
	W procedurze karnej większości państw europejskich to właśnie prokurator kieruje postępowaniem przygotowawczym i wykonywaniem w toku tego postępowania czynności dowodowych. Jeżeli jest on głównym oskarżycielem w sprawach ściganych z oskarżenia publicznego, to powinien mieć wpływ na zbieranie i utrwalenie informacji (dowodów) stanowiących podstawę oskarżenia.

F. Natomiast, wybór właściwej koncepcji postępowania przygotowawczego, a następnie wyrażenie jej w ustawowym modelu wymaga jednak uwzględnienia wielu kwestii, które w ogólnych zarysach przedstawiają się następująco.
	Należy mieć na uwadze, że ograniczenie postępowania przygotowawczego do uzyskania podstawowych informacji o przestępstwie, wystarczających do wniesienia aktu oskarżenia, rodzi niebezpieczeństwo utraty lub zniekształcenia dowodów, nieutrwalonych we właściwym czasie. Natomiast obarczenie tego stadium zadaniem wszechstronnego i wyczerpującego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, połączone z utrwaleniem materiału dowodowego na użytek postępowania głównego, zmusza do tworzenia rozbudowanego aparatu ścigania, opóźnia wniesienie oskarżenia do sądu i może pomniejszać znaczenie rozprawy głównej. 
	Trzeba mieć też na uwadze, że postępowanie przygotowawcze powinno być prowadzone sprawnie, aby jak najszybciej nastąpiło wniesienie skargi do właściwego sądu. Z drugiej strony, nadmierny pośpiech może utrudniać realizację podstawowego celu procesu karnego (w tym także stadium przygotowawczego) jakim jest dokonywanie prawdziwych ustaleń faktycznych, co wymaga rzetelnego i sumiennego badania okoliczności sprawy, umożliwiającego podejmowanie trafnych decyzji procesowych.
	Kolejną kwestią jest zakres uprawnień organów postępowania przygotowawczego do wszczęcia tego postępowania, wykonywania w jego toku czynności dowodowych i procesowych oraz nadzorowania przebiegu postępowania i pracy innych organów. 
	Problem stanowi także sposób i tryb sprawowania kontroli odwoławczej od decyzji procesowych podejmowanych w postępowaniu przygotowawczym oraz przestrzegania wolności i praw obywatelskich. Znaczenie ma też sądowa kontrola legalności i celowości (zasadności) dowodów uzyskanych w postępowaniu przygotowawczym, wyrażająca się w ocenie, czy ujawniony na rozprawie dowód został utrwalony w postępowaniu przygotowawczym w sposób zgodny z prawem (Zob. J.Tylman, Cele i zadania postępowania przygotowawczego w procesie karnym, [w:] Współczesne problemy procesu karnego i wymiaru sprawiedliwości. Księga ku czci Profesora Kazimierza Marszała, Katowice 2003, s. 418).

G. Wyrazić należy stanowisko, że funkcją postępowania przygotowawczego powinno być przygotowanie dla oskarżyciela materiału dowodowego służącego do wniesienia oskarżenia i popierania go przed sądem albo zaniechania ścigania. Postępowanie dowodowe prowadzone na etapie przygotowawczym procesu karnego powinno być więc ograniczone tylko do realizacji wymienionego celu, a zatem, do wyjaśnienia podstawy do wniesienia oskarżenia. Zasadnicze postępowanie dowodowe prowadzone powinno być na rozprawie głównej w kontradyktoryjny sposób. 
	Zasadniczym celem postępowania przygotowawczego powinno być więc ustalenie możliwości i konieczności skierowania do sądu oskarżenia przeciwko określonej osobie o konkretny czyn zabroniony, a w dalszej kolejności zebranie informacji, w celu przeprowadzenia dowodów przed sądem. Celem postępowania przygotowawczego powinno być więc przygotowanie prokuratora do wniesienia oskarżenia, a następnie przeprowadzenia na rozprawie w warunkach kontradyktoryjności dowodów oskarżenia. W postępowaniu przygotowawczym miałoby więc miejsce zabezpieczenie materiału, stanowiącego podstawę do złożenia wniosku o przeprowadzenie dowodu ma rozprawie głównej. Materiał zabezpieczony w postępowaniu przygotowawczym-zasadniczo-nie mający waloru dowodu, nie podlegałby odczytaniu na rozprawie oraz nie stanowiłby podstawy do dokonania przez sąd ustaleń faktycznych. Wyjątek od wymienionej zasady stanowiłyby dowody przeprowadzone w postępowaniu przygotowawczym przez sąd (sędziego do spraw postępowania przygotowawczego), a także dowody, których nie można powtórzyć na rozprawie, a których nieprzeprowadzenie niezwłocznie po ujawnieniu przestępstwa nieuchronnie prowadziłoby do ich utraty (np. nieprzeprowadzenie oględzin miejsca, rzeczy, osoby, niezabezpieczenie śladów i dowodów na miejscu przestępstwa, nieprzeprowadzenie sekcji zwłok). Wymienione dowody powinny zostać więc zabezpieczone dla sądu już na etapie postępowania przygotowawczego.
	Podsumowując ten wątek, należy powiedzieć, że celami postępowania przygotowawczego powinno być:
1.	ustalenie, czy zostało popełnione przestępstwo,
2.	wykrycie sprawcy,
3.	zebranie danych o oskarżonym, 
4.	wyjaśnienie okoliczności sprawy, w celu ustalenia istnienia podstaw do wniesienia oskarżenia albo zaniechania ścigania, 
5.	utrwalenie dla sądu dowodów, których nie będzie można przeprowadzić na rozprawie.

H. Podstawową formą postępowania przygotowawczego powinno być dochodzenie zapiskowe, które taką funkcję spełnia w procesie karnym wszystkich państw zachodniej Europy. Przypomnijmy, że dochodzenie zapiskowe wywodzi się z francuskiego kodeksu z 1808 r. Było przyjęte w polskim KPK z 1928 r. i obowiązywało do 1949 r., gdy zostało zastąpione przez sowiecki model postępowania przygotowawczego, wymagający protokołowania wszystkich czynności dowodowych dokonywanych przez policję z możliwością ich pełnego wykorzystania na rozprawie głównej. Dochodzenie zapiskowe krótko obowiązywało też w KPK z 1997 r. (art. 319) skąd, po krytyce głównie środowiska sędziowskiego, zostało usunięte. 
	Ewentualne przywrócenie w postępowaniu przygotowawczym dochodzenia zapiskowego, z pewnością spotka się z oporem środowiska prokuratorskiego i sędziowskiego. Prokuratorzy będą oponować, gdyż zapiskowe postępowanie przygotowawcze wymusza ich aktywność na rozprawie głównej, a zatem przysparza im pracy. Krytyka środowiska sędziowskiego powodowana będzie przyzwyczajeniami i wygodą w poznaniu okoliczności sprawy za pomocą protokołów z postępowania przygotowawczego. Należy jednak powiedzieć, że opór przed wprowadzeniem dochodzenia zapiskowego ma niewiele wspólnego ze współczesnymi, demokratycznymi procedurami karnymi (Por. J.Tylman, Problemy usprawniania postępowania karnego, [w:] Zasady procesu karnego wobec wyzwań współczesności. Księga ku czci Profesora Stanisława Waltosia, Warszawa 2000, s. 58).
	Prowadzący dochodzenie zapiskowe funkcjonariusz policji bądź innego organu nie będzie uprawniony do samodzielnego utrwalania materiału dowodowego, gdyż postępowanie zapiskowe stanowi jedynie etap zbierania (gromadzenia) informacji o przestępstwie na jego własny użytek, a także na użytek prokuratora wnoszącego akt oskarżenia.
	Informacje zbierane w dochodzeniu zapiskowym nie podlegałyby protokołowaniu (nie stanowiłyby dowodu w ścisłym tego słowa znaczeniu). Zgromadzony w dochodzeniu zapiskowym materiał nie podlegałby odczytaniu na rozprawie. Dowody przeprowadzane byłyby dopiero na rozprawie. 
	W dochodzeniu zapiskowym dopuścić należy przeprowadzanie dowodów, w sytuacji, gdy nie będzie można ich przeprowadzić na rozprawie (oględziny miejsca zdarzenia, rzeczy, osoby, zabezpieczenie śladów i dowodów na miejscu zdarzenia), a także-na wniosek prokuratora-przesłuchanie świadka lub podejrzanego przez sąd (sędziego do spraw postępowania przygotowawczego).
	Formą postępowania przygotowawczego, w której czynności dowodowe podlegałyby zaprotokołowaniu z możliwością ich odtworzenia (ujawnienia) na rozprawie głównej, byłoby wyłącznie śledztwo. Rozważenia wymaga, czy dopuszczalne byłoby ujawnienie na rozprawie głównej jedynie tych dowodów ze śledztwa, w uzyskaniu których brał udział obrońca podejrzanego, czy też w szerszym zakresie. 
	Wobec tego, że postępowanie przygotowawcze prowadzone byłoby w formie postępowania zapiskowego albo śledztwa, należy zrezygnować z dochodzenia jako obowiązującej formy postępowania przygotowawczego.

I. Mając na względzie, przedstawione wcześniej dane statystyczne, dochodzenie zapiskowe powinno być prowadzone w 80% spraw karnych, zaś śledztwo, jedynie w pozostałych 20% spraw. Ponadto, dochodzenie zapiskowe powinno stanowić forum dla zawierania porozumień procesowych mających znaczenie dla konsensualnych sposobów zakończenia postępowania.

J. Z uwagi na prowadzenie postępowania przygotowawczego wyłącznie na potrzeby prokuratora, zasadnym jest wprowadzenie do procesu karnego obligatoryjnego posiedzenia przygotowawczego do rozprawy głównej. W toku takiego posiedzenia, m.in. strony (oskarżyciel i oskarżony) miałyby obowiązek przedstawienia wszystkich dowodów przeprowadzanych przez nich na rozprawie. Strony mogłyby też uzgodnić zrezygnowanie z przeprowadzania na rozprawie części wnioskowanych dowodów i uznanie ich za ujawnione (Por. K.Zgryzek, Obligatoryjne posiedzenie przygotowawcze przed rozprawą w polskim procesie karnym, [w:] Współczesne problemy procesu karnego i wymiaru sprawiedliwości. Księga ku czci Profesora Kazimierza Marszała pod red. P.Hofmańskiego i K.Zgryzka, Katowice 2003, s. 505; S. Waltoś, J. Czapska, Zagubiona szybkość procesu karnego. Jak ją przywrócić?, Warszawa 2005, s. 54).

K. Natomiast, wszystkie dowody dopuszczone na rozprawę główną, sąd obowiązany byłby sprowadzić na pierwszą rozprawę, a w razie braku takiej możliwości, na kolejny termin wyznaczony na następny dzień i kolejno następujące po sobie dni robocze. Niedopuszczalna byłaby sytuacja, że sąd nie sprowadziłby na wyznaczony termin rozprawy dowodu wnioskowanego przez oskarżyciela i oskarżonego (przez dalsze strony). Natomiast, obowiązek stawienia lub przedłożenia zawnioskowanego dowodu spoczywałby na stronie (oskarżycielu lub oskarżonym). Zatem, każda ze stron składająca wniosek o przeprowadzenie przez sąd dowodu na rozprawie głównej, miałaby obowiązek zapewnienia stawiennictwa lub przedłożenia dowodu (osobowego lub rzeczowego). W przeciwnym wypadku, nieprzeprowadzenie dowodu obciążałoby wnioskodawcę, a nie sąd.

V.6. Możliwość pogodzenia zakładanego modelu ze standardem rzetelnego procesu wynikającym z art. 45 Konstytucji RP i art. 6 EKPCz (w szczególności z prawem oskarżonego do kontradyktoryjnego weryfikowania dowodów oskarżenia). Zagadnienie to wiąże się z kwestią oznaczoną jako „6” w pierwszej opcji. 

A. Tytułem wprowadzenia należy powiedzieć, że Konstytucja RP wymaga skonstruowania postępowania karnego w sposób zapewniający realizację prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1). Według Trybunału Konstytucyjnego, prawo do sprawiedliwej procedury sądowej jest elementem prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 oraz w art. 77 ust. 2 Konstytucji (Zob. wyrok TK z 30.05.2007 r., SK 68/06, OTK ZU 2007/53/6/A). Trybunał Konstytucyjny akcentuje, że prawo do rzetelnego procesu karnego składa się z różnych elementów, obejmujących w szczególności prawo do obrony, zasadę równości broni, prawo dostępu do sądów, a także prawo do dostępności do adwokata. Prawo do rzetelnego procesu sądowego wymaga, aby każdy uczestnik postępowania karnego mógł przedstawić we właściwy sposób swoją sprawę sądowi. Z prawa do rzetelnego procesu sądowego wywieźć można więc prawo jednostki do korzystania z profesjonalnej pomocy prawnika. Ochrona tajemnicy komunikowania się prawnika i klienta w związku z postępowaniem sądowym kształtowana jest prawem do rzetelnego procesu sądowego (Zob. Wyrok TK z 2.07.2007 r., K 41/05, OTK ZU 2007/72/7/A).
	Do podstawowych elementów rzetelnego procesu karnego należy prawo do wysłuchania (Zob. wyrok TK z 12.03.2002 r., P 9/01, OTK ZU 2002/2/A). Rozpoznawanie spraw musi odbywać się w taki sposób, aby uczestnicy postępowania mieli możność wzięcia w nim udziału (Zob. wyrok TK z 17.09.2002 r., SK 35/01, OTK ZU 2002/5/A). Sprawiedliwość proceduralna powinna zapewniać stronom uprawnienia procesowe stosownie do przedmiotu prowadzonego postępowania. W każdym wypadku ustawodawca powinien jednak zapewnić jednostce prawo wysłuchania. Jednostka musi uzyskać prawo do przedstawienia swoich racji oraz zgłaszania wniosków dowodowych. Istotny element sprawiedliwej procedury sądowej stanowi prawo strony do osobistego udziału w czynnościach procesowych. Ustawodawca może ograniczyć udział stron w określonych czynnościach procesowych, ograniczenia takie powinny jednak zawsze posiadać odpowiednie uzasadnienie (Zob. Wyrok TK z 19.09.2007 r., SK 4/06, OTK ZU 2007/98/8/A oraz wyrok TK z 3.07.2007 r., SK 1/06, OTK ZU 2007/73/7/A). 

B. W polskim piśmiennictwie pojęcie rzetelnego procesu określone w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji, ujmowane jest wąsko (Zob. M.Cieślak, Podstawowe prawa i wolności w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka na tle orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w okresie 1988-1992, Warszawa 1995, s. 56; P.Hofmański, Europejska Konwencja Praw Człowieka i jej znaczenie dla prawa karnego, Białystok 1993, s. 270; tenże, Europejska Konwencja a prawo karne, Toruń 1995, s. 238 i n.) albo szeroko (Zob. L.Kubicki, Prawo karne europejskie. Narodziny pojęcia, PiPr 1971/12/931; P.Wędrychowski, Prawo do „uczciwej rozprawy” w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, PS 1991/5-6/62). W pierwszym wypadku, zakres wymienionego pojęcia ogranicza się do ust. 1 art. 6 Konwencji, zaś w drugim, rzeczone pojęcie obejmuje cały art. 6. 
	W orzecznictwie Europejskiego Trybunału Praw Człowieka przyjęto szerokie rozumienie pojęcia „rzetelny proces”. W przełomowych dla tej kwestii wyrokach: z 17.01.1970 r. w sprawie 2689/65 Delcourt przeciwko Belgii, §25; z 21.02.1975 r. w sprawie 4451/70 Golder przeciwko Wielkiej Brytanii, §28; z 6.12.1988 r. w sprawie 10590/83 Barbera, Mesegue i Jabardo przeciwko Hiszpanii, §§68 i 89 stwierdzono, że art. 6 wyraża uprawnienia niezapisane w tekście samego przepisu. Zawężająca wykładnia art. 6 ust. 1 byłaby niezgodna z celem i zadaniem tego przepisu. Nawet, jeśli żadne z poszczególnych praw zawartych w art. 6 nie zostało naruszone, może dojść do pogwałcenia prawa do rzetelnego procesu sądowego biorąc pod uwagę całość postępowania w danej sprawie.
	Zakresem przedmiotowym, prawo do rzetelnego procesu sądowego obejmuje „rozstrzyganie o zasadności oskarżenia w sprawie karnej”, przy czym, pojęcia „oskarżenie” i „sprawa karna” rozumiane są przez ETPC w autonomiczny sposób. Pojęcie „oskarżenie” rozumiane jest jako „oficjalne poinformowanie danej osoby przez właściwy organ o zarzucie popełnienia przestępstwa”. Zawiadomienie o zarzucie nie musi polegać jedynie na przedstawieniu zarzutu popełnienia przestępstwa, ale może być wyrażone w inny sposób (np. podczas zatrzymania lub przeszukania) (Zob. wyroki ETPC z 27.02.1980 r. w sprawie 6903/75 Deweer przeciwko Belgii, §46; z 15.07.1982 r. w sprawie 8130/78 Eckle przeciwko Niemcom, §73; z 10.12.1982 r. w sprawie 8304/78 Corigliano przeciwko Włochom, §34; z 24.11.1993 r. w sprawie 13927/88 Imbrioscia przeciwko Szwajcarii). Natomiast, pod pojęciem „sprawa karna” ETPC rozumie-co oczywiste-sądowe postępowanie karne oraz postępowanie przygotowawcze (wyrok z z 24.11.1993 r. w sprawie 13927/88 Imbrioscia przeciwko Szwajcarii, §36). Postępowanie karne stanowi wszak zamknięty i celowy proces, zatem konieczne jest, aby gwarancje wynikające z art. 6 EKPC miały zastosowanie do wszystkich stadiów postępowania karnego, począwszy od postępowania przygotowawczego do fazy wyrokowania (Zob. wyrok ETPC z 5.07.2001 r. w sprawie 41087/98 Philips przeciwko Wielkiej Brytanii, §39).
	Zakresem podmiotowym, prawo do rzetelnego procesu sądowego obejmuje, w zasadzie, oskarżonego, choć widoczna jest tendencja do obejmowania zakresem tego pojęcia także pokrzywdzonego (Zob. C.Nowak, Prawo do rzetelnego procesu sądowego w świetle EKPC i orzecznictwa ETPC, [w:] Rzetelny proces karny pod red. P.Wilińskiego, Warszawa 2009, s. 102 i powołane tam orzecznictwo ETPC). 
	Pojęcie „prawo do rzetelnego procesu sądowego” kształtowane jest przez elementy definicyjne dotyczące sfery organizacji sądownictwa (sąd ustanowiony ustawą, sąd niezawisły i sąd bezstronny) oraz przez elementy definicyjne dotyczące zasad postępowania (jawność postępowania, rozpatrzenie sprawy w rozsądnym terminie, domniemanie niewinności, prawo do informacji, prawo do obrony materialnej i formalnej, prawo do wysłuchania oraz do obecności przy przesłuchaniu świadków oskarżenia i obrony, prawo do korzystania z bezpłatnej pomocy tłumacza.
	W orzecznictwie ETPC, który koncepcję prawa do rzetelnego procesu sądowego ujmuje szeroko stwierdza się, że z art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji wynika prawo dostępu do sądu (Zob. §35 wyroku z 21.02.1975 r. w sprawie 4451/70 Golder przeciwko Wielkiej Brytanii). Z ogólnego brzmienia art. 6 Europejskiej Konwencji ETPC wyinterpretowuje też prawo do równego traktowania (koncepcja równości broni), która wyraża się w tym, że każdej ze stron należy zapewnić rozsądną sposobność przedstawienia jej sprawy-włączając w to jej dowodowy-na warunkach, które nie stawiają jej w położeniu substancjalnie niekorzystnym wobec przeciwnika (Zob. §33 wyroku z 27.10.1993 r. w sprawie 14448/88 Dombo Beher przeciwko Holandii). Warunkiem realizacji koncepcji równości broni jest prawo oskarżonego do obecności na rozprawie (Zob. §27 wyroku z 12.02.1985 r. w sprawie 9024/80 Colozza przeciwko Włochom). Państwo ma zatem obowiązek zagwarantowania skutecznej realizacji tego prawa (Zob. §56 wyroku z 24.03.2005 r. w sprawie 9808/02 Stoichkov przeciwko Bułgarii), a jeżeli jest pozbawiony wolności, to sprowadzić go na rozprawę (Zob. §29 wyroku z 9.04.1984 r. w sprawie 8966/80 Goddi przeciwko Włochom).
	Z koncepcją równości broni łączy się kontradyktoryjność postępowania karnego, która według ETPC polega na tym, że oskarżyciel oraz oskarżony i jego obrońca, muszą mieć możliwość uzyskania informacji na temat materiału dowodowego oraz skomentowania go, a także odniesienia się do wypowiedzi poczynionych przez drugą stronę (Zob. §§66-67 wyroku z 28.08.1991 r. w sprawie 11170/84 Brandstetter przeciwko Austrii). Warunkiem realizacji prawa do kontradyktoryjnego procesu karnego jest prawo do wysłuchania przez sąd (Zob. §27 wyroku z 12.02.1985 r. w sprawie 9024/80 Colozza przeciwko Włochom oraz §78 wyroku z 6.12.1988 r. w sprawie 10590/83 Barbera, Mesegue i Jabardo przeciwko Hiszpanii). Dodać należy, że w doktrynie postępowania karnego wyrażono pogląd, że z wymienionego uprawnienia wynika, że podstawą faktyczną orzeczenia mogą być tylko te okoliczności, co do których strony mogły wypowiedzieć się przed sądem (Zob. P.Hofmański, Europejska Konwencja a prawo karne, Toruń 1995, s. 239-240).
	Z koncepcją równości broni łączy się także prawo dostępu do materiału dowodowego. Rzetelny proces wymaga bowiem, aby oskarżyciel ujawnił obronie wszystkie istotne dowody przemawiające za i przeciw oskarżonemu (Zob. §36 wyroku z 16.12.1992 r. w sprawie 13071/87 Edwards przeciwko Wielkiej Brytanii). Ponadto, każdy dowód musi być przeprowadzony w obecności oskarżonego podczas publicznej rozprawy, celem umożliwienia przedstawienia argumentów przeciwnych (Zob. §41 wyroku z 20.11.1989 r. w sprawie 11454/85 Kostovski przeciwko Holandii). Postępowanie dowodowe (zbieranie, utrwalanie i przeprowadzanie dowodów) mają być rzetelne (Zob. §26 wyroku z 26.04.1991 r. w sprawie 12398/86 Asch przeciwko Austrii; §34 wyroku z 16.12.1992 r. w sprawie 13071/87 Edwards przeciwko Wielkiej Brytanii; §37 wyroku z 23.04.1998 r. w sprawie 22885/93 Bernard przeciwko Francji).
	Z prawa do rzetelnego procesu sadowego wynika także prawo oskarżonego do milczenia (Zob. §44 wyroku z 25.02.1993 r. w sprawie 10828/84 Funke przeciwko Francji).

C. Wyrazić należy więc stanowisko, że sugerowane i rekomendowane Komisji Kodyfikacyjnej zmiany modelu postępowania przygotowawczego i sądowego spełniają minimalny standard konwencyjny z art. 6 EKPC. Mianowicie:
1.	przyznają oskarżonemu uprawnienia w szerszym zakresie niż zakreślony w art. 6 EKPC,
2.	pojęcie „sprawa karna” obejmuje także postępowanie przygotowawcze,
3.	prawo do domagania się rzetelnego postępowania przysługuje oskarżonemu oraz pokrzywdzonemu,
4.	zapewnia kontradyktoryjność postępowania sądowego,
5.	wprowadzając obligatoryjne posiedzenie przygotowawcze przed rozprawą, na którym oskarżyciel i oskarżony ujawniają sądowi wnioski dotyczące dowodów przeprowadzanych na rozprawie, a także zapewniając kontradyktoryjność rozprawy głównej, gwarantuje równość broni pomiędzy oskarżycielem i oskarżonym,
6.	przeprowadzenie dowodów na rozprawie zapewnia każdej stronie realizację uprawnienia do wypowiedzenia się w kwestii każdego dowodu,
7.	ujawnienie przez oskarżyciela na posiedzeniu przygotowawczym przed rozprawą wnioskowanych dowodów, zapewnia realizację uprawnienia oskarżonego dostępu do materiału dowodowego,
8.	kontradyktoryjność rozprawy zapewnia przeprowadzenie dowodu w obecności oskarżonego,
9.	rzetelne postępowanie dowodowe na etapie przygotowawczym zapewnia tryb eliminowania z procesu karnego dowodów zebranych w sposób sprzeczny z ustawą, a także możliwość zasądzenia odszkodowania za niesłuszne oskarżenie.

VI. Wnioski końcowe.
1. Podsumowując przedstawione uwagi, należy rekomendować Komisji Kodyfikacyjnej ewolucyjne zmiany modelu postępowania przygotowawczego i sądowego.
2. Proces karny powinien rozwijać się w kierunku zapewnienia pełnej kontradyktoryjności postępowania sądowego i praworządnego postępowania przygotowawczego.
3. Realizacji wymienionych celów powinno sprzyjać:
a. zaktywizowanie oskarżyciela publicznego poprzez m.in. odejście od zasady indyferencji,
b. nałożenie ciężaru dowodu na podmiot, który zgłasza dowód,
c. zobowiązanie podmiotu, który zgłasza dowód do zapewnienia jego stawiennictwa lub przedłożenia,
d. zapewnienie obligatoryjnej obrony w postępowaniu sądowym,
e. eliminowanie z procesu karnego dowodów uzyskanych w sposób sprzeczny z ustawą,
f. odszkodowanie za niesłuszne oskarżenie,
g. wprowadzenie instytucji sędziego do spraw postępowania przygotowawczego.

4. Proces karny powinien toczyć się sprawnie i szybko. Realizację tego celu gwarantuje:
a. określenie funkcji postępowania przygotowawczego, a mianowicie zebranie informacji na użytek prokuratora i oskarżyciela,
b. określenie celów postępowania przygotowawczego, a mianowicie ustalenie czy sprawę umorzyć, czy wnieść oskarżenie,
c. wprowadzenie postępowania zapiskowego i rezygnacja z dotychczasowego dochodzenia,
d. dokumentowanie informacji w postępowaniu zapiskowym za pomocą notatek i zapisków,
e. wzmocnienie mechanizmów selekcyjnych poprzez rozszerzenie katalogu środków oportunistycznej reakcji prokuratora na popełnione przestępstwo,
f. rozszerzenie konsensualnych sposobów zakończenia postępowania przygotowawczego i sądowego,
g. obligatoryjne posiedzenie przygotowawcze przed rozprawą główną, na którym strony przedstawiają dowody do przeprowadzenia na rozprawie oraz uzgadniają, z których dowodów mogą zrezygnować i uznać je za ujawnione na rozprawie,
h. rozkład ciężaru dowodu, poprzez nałożenie na oskarżyciela, ale już nie na sąd, obowiązku dowiedzenia faktu popełnienia przestępstwa przez oskarżonego. Jeżeli zatem oskarżyciel nie udowodni faktu przestępstwa zarzuconego oskarżonemu, to w realizacji tego obowiązku nie będzie mógł go wyręczyć inny organ postępowania, a zwłaszcza sąd,
i. nałożenie obowiązku sprowadzenia lub przedłożenia dowodu przez podmiot, który zgłasza wniosek dowodowy,
j. zmiany w planowaniu rozprawy poprzez nałożenie na sąd obowiązku sprowadzenia na pierwszy termin wszystkich zawnioskowanych dowodów, a jeżeli jest to niemożliwe, na kolejne terminy przypadające dzień po dniu,
k. odstąpienie od dotychczasowego sposobu protokołowania przebiegu rozprawy, na rzecz nagrywania rozprawy i sporządzenia protokołu na podstawie zapisu dźwiękowego,
l. zmiany dotyczące systemu doręczeń oraz sprowadzania na rozprawę oskarżonego pozbawionego wolności.