Jacek Madeja
XI Międzynarodowy Kongres Palinologiczny (Hiszpania, Grenada, 4–9 lipca 2004)
XI Międzynarodowy Kongres Palinologiczny odbywał się w położonej we wschodniej Andaluzji Grenadzie. Miasto, założone w 711 roku przez Arabów, było przez wiele lat stolicą emiratu, a także ostatnim punktem oporu muzułmańskiego, zdobytym przez Kastylię dopiero w 1492 roku. Miasto, bogate w zabytki, z których największy zachwyt budzi twierdza arabska Alhambra – jeden z najznakomitszych zespołów zabytkowych Hiszpanii, położone jest w malowniczej kotlinie górskiej u podnóży gór Sierra Nevada. Obecnie Grenada jest centrum naukowo-kulturalnym i turystycznym regionu, a także Hiszpanii. Kongres zorganizowany był przez Hiszpańskie Stowarzyszenie Palinologiczne, Międzynarodową Federację Towarzystw Palinologicznych, Uniwersytet w Grenadzie oraz Naukowo-Badawczą Stację Zaidín w Grenadzie. Wszystkie sesje odbywały się w nowoczesnym Centrum Wystawowo-Konferencyjnym w centrum miasta. Organizowany co cztery lata Międzynarodowy Kongres Palinologiczny zgromadził w Grenadzie ponad 600 uczestników z 55 krajów. Zostały wygłoszone 322 referaty oraz zaprezentowane 404 postery w 36 sesjach, podzielonych na 9 grup tematycznych: biologia pyłku, morfologia ziarna pyłku i zarodników, aerobiologia, pyłek i alergie, entomopalinologia i melisopalinologia, palinologia sądowa, paleopalinologia i ewolucja, palinologia czwartorzędu oraz światowe bazy danych palinologicznych. Najobszerniejszą, obejmującą ponad 100 wykładów i 160 posterów, była sesja poświęcona palinologii czwartorzędu. Natomiast po raz pierwszy w historii międzynarodowych spotkań „palinologicznych” osobna sesja poświęcona została palinologii sądowej. Zgromadziła ona tak liczną grupę słuchaczy, nieprzewidzianą chyba przez organizatorów, że część z nich została zmuszona do wysłuchania wykładów na stojąco lub zajęcia miejsc na podłodze. Świadczy to niewątpliwie o rosnącym zainteresowaniu tym działem palinologii. Spośród planowanych 7 referatów zostało wygłoszonych tylko 6. Sesji przewodniczył prof. Dallas C. Mildenhall z Institute of Geological and Nuclear Sciences w Nowej Zelandii. Jest on jedną z niewielu osób posiadających tak długie, bo ponad 35-letnie doświadczenie w pracy jako biegły sądowy z zakresu palinologii. We wstępie swego referatu, zatytułowanego: „Ziarna pyłku Hypericum świadczą o obecności włamywaczy na miejscu przestępstwa: przykład wykorzystania palinologii w kryminalistyce”, w zarysie przedstawił najbardziej nietypowe rodzaje materiałów, jakie zostały poddane analizie palinologicznej w przeciągu wielu lat obecności palinologii sądowej w Nowej Zelandii – kraju, gdzie analiza pyłkowa jest rutynowo stosowanym narzędziem, dostarczającym cennych dowodów, mogących mieć kluczowe znaczenie w trakcie śledztwa. Do nietypowych materiałów należały m.in.: sznur, którym została związana ofiara; owoce moreli, na powierzchni których stwierdzono obecność charakterystycznych ziarn pyłku wiązanych z miejscem ich pochodzenia, co potwierdziło ich nielegalny import. A także, drewniana sklejka otaczająca miejsce hydroponicznej uprawy konopi (Cannabis). Obecność ogromnych ilości ziarn pyłku konopi na jej powierzchni była jedynym dowodem jej wcześniejszej uprawy w tym miejscu. Analizie pyłkowej poddany został także okaz rzadkiego gatunku jaszczurki z Muzeum Historii Naturalnej w Marsylii we Francji, która – jak twierdzono – została przywieziona z ekspedycji do Nowej Zelandii pod koniec XIX wieku. Nigdy jednak nie znaleziono w Nowej Zelandii żyjącego przedstawiciela tego gatunku. Istniało więc przypuszczenie, że okaz eksponowany w marsylskim muzeum był ostatnim żyjącym jego przedstawicielem. Ziarna pyłku znalezione w ciele jaszczurki wskazywały na jej europejskie pochodzenie. Nie znaleziono ani jednego ziarna pyłku czy zarodnika, które można by łączyć z roślinnością typową dla Nowej Zelandii. W tym przypadku informacje uzyskane dzięki analizie pyłkowej nie zaprzeczyły, ani nie potwierdziły jej nowozelandzkiego pochodzenia. Stosunkowo często analizie palinologicznej poddawana jest zawartość żołądka ofiary, w celu ustalenia, jaki był jej ostatni posiłek i gdzie mógł być spożyty. Jednak według prof. Mildenhalla najlepszym materiałem do badań palinologicznych w sprawach sądowych, poza próbkami ziemi, jest odzież. Ziarna pyłku, mogące pochodzić z miejsca zbrodni, pozostają na powierzchni odzieży podejrzanego przez długi okres i są trudne do usunięcia, nawet przez wielokrotne pranie. 
Następnie prof. Mildenhall obszernie przedstawił kolejny, zapowiedziany w tytule swojego referatu, przykład wykorzystania analizy pyłkowej w kryminalistyce. Otóż pewna kobieta, nie mogąc się doczekać powrotu swojego chłopaka, z którym mieszkała, położyła się spać, zostawiając niezamknięte drzwi do domu od strony ogrodu. Jeden z podejrzanych dostał się do jej sypialni i próbował zgwałcić śpiącą kobietę. Gdy się obudziła i zobaczyła w swoim łóżku obcego mężczyznę oraz drugiego stojącego obok, zaczęła krzyczeć, czym spłoszyła napastników. Jeden z nich, uciekając, zostawił w domu kurtkę, po którą wrócił. Opuszczając w pośpiechu dom wpadł na krzak dziurawca (Hypericum), rosnący tuż przy drzwiach wejściowych do domu. Kilka dni później, podejrzany został zatrzymany pod zarzutem próby gwałtu i włamania, jednak stanowczo zaprzeczał swojemu udziałowi w napaści i obecności w miejscu zdarzenia. Następnego dnia odzież podejrzanego została przekazana do badań. Analiza pyłkowa wykazała obecność wysokich udziałów ziarn pyłku Hypericum dochodzących do 14% w próbce pobranej ze spodni, 24% z powierzchni kurtki oraz 27,5% w próbce z koszuli podejrzanego. Zawartość komórek wewnątrz ziarn pyłku była dobrze zachowana, a same ziarna znalezione na odzieży zebrane w grupy. Wskazywało to, że ziarna pyłku znalazły się na powierzchni odzieży całkiem niedawno przez jej bezpośredni kontakt z rośliną, wykluczając jednocześnie możliwość dostania się ziarn pyłku Hypericum na powierzchnię odzieży podejrzanego poprzez transport powietrzny. W prowadzonych w ciągu ostatnich 30 lat w Nowej Zelandii analizach palinologicznych odzieży, ziarna pyłku Hypericum nie były w ogóle znajdowane lub występowały tylko w śladowych ilościach. Ponadto ziarna pyłku pobrane z badanej odzieży charakteryzowały się takimi samymi cechami (kolor, rozmiar, faza rozwoju), jak ziarna pyłku pochodzące z rośliny rosnącej w pobliżu domu, w którym doszło do opisanego zdarzenia. Wszystkie zebrane informacje wskazywały na bezpośredni kontakt odzieży podejrzanego z rosnącym w ogrodzie ofiary osobnikiem Hypericum. W opisanym przypadku podejrzany mógł mieć kontakt z okazem dziurawca gdzie indziej, jednak dokładne, szczegółowe śledztwo wykluczyło taką możliwość. Podsumowując prof. Mildenhall zwrócił uwagę na to, że dane, jakich dostarcza analiza pyłkowa, są najczęściej dowodami pomocniczymi, uzupełniającymi, jednak często o dużym znaczeniu. 
Kolejny referat wygłosiła dr Patricia Wiltshire z University College w Londynie. Był on poświęcony zastosowaniu nowoczesnej metody analizy gleby, tzw. QEMSCAN. W metodzie tej, obraz próbek gleby uzyskany w elektronowym mikroskopie skaningowym poddawany jest cyfrowej analizie. Jej rezultatem są statystycznie wiarygodne i w pełni powtarzalne dane mineralogiczne, charakteryzujące próbkę gleby. Metoda ta wraz z analizą palinologiczną i analizą makroszczątków pozwala na tworzenie pełnego, kompletnego profilu danego miejsca, będącego np. miejscem popełnienia przestępstwa. W swoim drugim referacie zatytułowanym „Wartościowość danych palinologicznych uzyskanych z ciał” dr Wiltshire zwróciła uwagę, że szczegółowe badanie post mortem ofiar morderstw przez biegłego palinologa dostarczyć może wielu cennych informacji dotyczących zarówno czasu, jak i miejsca zbrodni, ważnych dla przebiegu śledztwa. Szczególne znaczenie ma tu badanie odzieży ofiary, skóry, włosów, a także próbek pobranych z jamy nosowej i spod paznokci. W kilku prezentowanych przez dr Wiltshire przypadkach możliwe było rozróżnienie miejsca popełnienia zbrodni od miejsca znalezienia ciała, a także określenie okoliczności zgonu.
Niezwykle interesujący referat wygłosił prof. Antony Brown z Uniwersytetu w Exeter w Wielkiej Brytanii. W latach 1997–2001 uczestniczył w pracach grupy powołanej przez Międzynarodowy Trybunał ds. Zbrodni w byłej Jugosławii, działający przy Organizacji Narodów Zjednoczonych. Badania dotyczyły 7 byłych masowych grobów na obszarze Srebrenicy, z których ciała zostały ekshumowane w celu zatarcia śladów zbrodniczej działalności. Celem przeprowadzonych badań z zakresu palinologii i mineralogii było określenie pierwotnych miejsc pochówków przeniesionych następnie ciał lub ich części. Uzyskane informacje świadczyły o skali i stopniu organizacji działalności przestępczej, a także, jak wiele zrobiono w celu ukrycia dokonanej zbrodni. Uzyskane dowody zostały wykorzystane w procesie przeciwko generałowi Radislavowi Kristicowi przed Międzynarodowym Trybunałem Sprawiedliwości w Hadze. 
Następnie, dr E. Montali z Uniwersytetu w Modenie, przedstawiła wyniki badań zespołu pracującego pod jej kierunkiem w 2003 roku. Przebadali oni 200 prób pobranych z różnych części ciał zamordowanych ofiar. Wyniki analiz palinologicznych potwierdziły, że brwi, wąsy oraz broda są dobrymi „łapaczami” pyłku. Zróżnicowanie flory pyłkowej badanych prób było wystarczająco duże i pozwoliło na odtworzenie charakteru roślinności miejsc, w których znalezione zostały ciała ofiar. Autorzy stwierdzili również, że spektra pyłkowe badanych prób odpowiadają najczęściej spektrom pyłkowym prób aerobiologicznych z danego obszaru. Może to mieć szczególne znaczenie podczas ustalania daty śmierci ofiary, polegające na dopasowaniu wyników uzyskanych analiz palinologicznych prób pobranych z ciała ofiary z kalendarzem pylenia roślin dla określonego regionu. Jako przykład dr Montali podała wysokie procentowe udziały ziarn pyłku leszczyny (Corylus) znalezione na ciele ofiary zamordowanej w lutym. Na obszarze, na którym znalezione zostało ciało, leszczyna zaczyna sezon pylenia właśnie w lutym, a dzienne koncentracje wahają się w zakresie od 100–400 ziarn pyłku w m3. 
Wyraźne zainteresowanie wykorzystaniem palinologii w kryminalistyce pozwala mieć nadzieję, że metoda ta w niedalekiej przyszłości będzie wykorzystywana częściej, także w Polsce, a podczas kolejnego Kongresu, który odbędzie się w 2008 roku w Bonn, sesja poświęcona palinologii sądowej będzie znacznie obszerniejsza. Wszyscy prelegenci podkreślali wielkie znaczenie multidyscyplinarności w badaniach kryminalistycznych i zwracali uwagę, że dane palinologiczne powinny być uzupełnione analizami z zakresu mineralogii, analizy makroszczątków czy aeropalinologii. 
Prezentowane w sekcji „Palinologia sądowa” referaty ukażą się wkrótce drukiem w Forensic Science International.