Wojciech Jasiński
Instytucje skazania bez rozprawy (art. 335 k.p.k.) oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej (art. 387 k.p.k.) na tle naczelnych zasad procesu karnego
Przedmiotem artykułu jest analiza zgodności instytucji skazania bez rozprawy oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej z naczelnymi zasadami procesowymi. Podejmowane rozważania koncentrować się będą wokół zasady prawdy materialnej, legalizmu, jawności, kontradyktoryjności, bezpośredniości, prawa do obrony oraz domniemania niewinności. Celem opracowania jest określenie, jakie zmiany zachodzą w przyjętym w Polsce modelu postępowania karnego i na ile dopuszczenie możliwości skazania oskarżonego bez rozprawy oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej jest czynnikiem sprawczym tych zmian. Wybór zasad procesowych, jako wyznacznika przeobrażeń w kształcie polskiej procedury karnej, nie jest przypadkowy. Zasady prawa pozwalają bowiem najlepiej uchwycić szczególnie doniosłe aspekty unormowań procesowych. 
Skazanie bez rozprawy (art. 335 k.p.k.) oraz dobrowolne poddanie się odpowiedzialności karnej (art. 387 k.p.k.) są przewidzianymi przez Kodeks postępowania karnego z 1997 r. formami porozumień procesowych (konsensualizmu procesowego). Obie instytucje stanowią istotne novum w polskim porządku prawnym. Dopuszczają one bowiem porozumiewanie się uczestników procesu z organami wymiaru sprawiedliwości odnośnie orzekanej za popełnione przestępstwo kary. O ile samo porozumiewanie się uczestników postępowania nie jest w polskiej procedurze karnej nowością, o tyle wiążący konsensus odnośnie kwestii wymiaru kary był przed 1997 r. rozwiązaniem polskiemu prawu karnemu procesowemu nieznanym. W obecnym kształcie prawnym przepis art. 335 k.p.k. pozwala na umieszczenie w akcie oskarżenia wniosku o wydanie wyroku skazującego bez przeprowadzenia rozprawy i orzeczenie uzgodnionej z oskarżonym kary lub środka karnego za występek zagrożony karą nieprzekraczającą 10 lat pozbawienia wolności, jeżeli okoliczności popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości, a postawa oskarżonego wskazuje, że cele postępowania zostaną osiągnięte. Przepis art. 387 k.p.k. stanowi zaś, że oskarżony, któremu zarzucono występek, może do chwili zakończenia pierwszego przesłuchania wszystkich oskarżonych na rozprawie głównej złożyć wniosek o wydanie wyroku skazującego i wymierzenie określonej kary lub środka karnego bez przeprowadzania postępowania dowodowego. Sąd może uwzględnić ten wniosek, gdy okoliczności popełnienia przestępstwa nie budzą wątpliwości, a cele postępowania zostaną osiągnięte mimo nieprzeprowadzenia rozprawy w całości. Dodatkowo wnioskowi nie mogą się sprzeciwić prokurator oraz pokrzywdzony należycie powiadomiony o terminie rozprawy oraz pouczony o możliwości zgłoszenia przez oskarżonego takiego wniosku. Uwagę zwraca szeroki zakres spraw karnych objętych możliwością zawierania porozumień procesowych. Taki stan rzeczy znajduje swoje odzwierciedlenie w praktyce, gdzie zaobserwować można utrzymujący się wzrost w korzystaniu z instytucji przewidzianych w art. 335 i 387 k.p.k..
Analizę związków zachodzących pomiędzy naczelnymi zasadami postępowania karnego a konsensualizmem procesowym należałoby rozpocząć od zasady prawdy materialnej. Zasada ta uznawana jest bowiem przez doktrynę za najważniejszą. Swoje unormowanie znalazła ona w przepisie art. 2 § 2 k.p.k., który wymaga, aby podstawą wszelkich rozstrzygnięć w toczącym się postępowaniu były prawdziwe ustalenia faktyczne. Zakres obowiązywania zasady prawdy materialnej zakreślony został bardzo szeroko. Ustawodawca odnosi konieczność opierania się na faktach do każdego zapadającego rozstrzygnięcia, nie ograniczając jego formy (np. orzeczenie, zarządzenie czy polecenie). Należy stąd wnioskować, jak słusznie postulują komentatorzy, że rozstrzygnięcie stanowić może element każdej decyzji podejmowanej przez organy procesowe, niezależnie od jej formy prawnej. Zasada prawdy materialnej stanowić ma z założenia gwarancję realizacji podstawowego celu postępowania karnego, jakim jest trafna reakcja karna (trafna represja). Tą ostatnią należy rozumieć jako postulat, aby tylko osoba winna poniosła odpowiedzialność, a osoba niewinna takiej odpowiedzialności nie poniosła. Osoba zaś uznana za winną powinna ponieść odpowiedzialność w tylko takim wymiarze, w jakim na nią zasłużyła. Ponadto zasada prawdy materialnej ma znaczenie dla realizacji innego celu postępowania karnego, jakim jest uwzględnienie prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego. Wzięcie pod uwagę w postępowaniu karnym interesów pokrzywdzonego oznaczać będzie zasadniczo przewidziane prawem formy naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za popełnione przestępstwo. Warunkiem koniecznym do ewentualnego zasądzenia zadośćuczynienia pokrzywdzonemu jest jednak uprzednie ustalenie jego osoby oraz rozmiaru wyrządzonej przestępstwem szkody. Ustalenia te zaś, zgodnie z art. 2 § 2 k.p.k., powinny być, jak każde inne, oparte na faktach. Konieczność zapewnienia trafnej reakcji karnej na popełnione przestępstwo oraz uwzględnienia prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego powodują, że ustawodawca nie dopuścił w procesie karnym jakichkolwiek formy prawdy formalnej (dopuszczalnej np. na gruncie prawa cywilnego procesowego). Odrzucenie zasady prawdy formalnej, obowiązującej podczas niektórych etapów ewolucji procesu karnego, związane jest również, w mojej ocenie, ze współczesnym rozumieniem funkcji sprawiedliwościowej prawa karnego. Niekwestionowane wydaje się w ramach omawianej funkcji założenie, że skazanie powinno opierać się na prawdziwym materiale dowodowym zebranym w danej sprawie. 
W doktrynie podkreśla się, że wszechstronnemu wyjaśnieniu okoliczności danej sprawy najlepiej służy kontradyktoryjna rozprawa przed sądem. Tymczasem w ramach konsensualnych form zakończenia postępowania karnego od przeprowadzenia rozprawy albo się odstępuje (art. 335 w zw. z art. 339 § 1 pkt 3 k.p.k.), albo jest ona radykalnie skrócona (art. 387 k.p.k.). Powstają więc uzasadnione wątpliwości, czy taki stan rzeczy nie prowadzi do odstępstwa od zasady prawdy materialnej. Stanowisko doktryny nie jest w tej kwestii jednolite. Część teoretyków uważa, że ograniczenie postępowania przed sądem nie przekreśla gwarancji przestrzegania zasady prawdy materialnej. Jako argument przemawiający za taką tezą podaje się fakt, że zarówno art. 335 k.p.k., jak i art. 387 k.p.k. uzależniają skazanie oskarżonego od braku wątpliwości odnośnie okoliczności popełnienia przestępstwa. Przesłankę nieistnienia wątpliwości za kluczową dla możliwości zawarcia porozumień procesowych uznaje również Sąd Najwyższy. Pojawiają się jednak w doktrynie głosy zwracające uwagę, że w praktyce istniejące gwarancje zasady prawdy materialnej mogą okazać się niewystarczające. W piśmiennictwie wskazuje się na dwa zagrożenia. Po pierwsze, podnosi się, że wyrok wydany po uwzględnieniu wniosku o skazanie bez przeprowadzenia rozprawy oraz wniosku o dobrowolne poddanie się odpowiedzialności karnej będzie zasadniczo oparty na materiale zgromadzonym w postępowaniu przygotowawczym. Przed sądem bowiem postępowanie dowodowe nie będzie prowadzone. Tymczasem zawsze istnieje niebezpieczeństwo, że w przygotowawczym stadium postępowania dojdzie do zebrania niekompletnego materiału dowodowego. Taka sytuacja może mieć miejsce szczególnie, gdy do zawarcia porozumienia o wystąpienie z wnioskiem o skazanie bez rozprawy dochodzi we wstępnej fazie śledztwa lub dochodzenia. Ponadto, przepis art. 335 § 2 k.p.k. pozwala na ograniczenie zakresu czynności przeprowadzanych w postępowaniu przygotowawczym, jeżeli zachodzą warunki do wystąpienia z wnioskiem o skazanie bez rozprawy. Nawet gwarancja, że bezwzględnie powinny zostać utrwalone czynności niepowtarzalne może okazać się w praktyce niewystarczająca. Po drugie, podnosi się, że w skomplikowanych dowodowo sprawach, gdzie w grę wchodzi postawienie zarzutów popełnienia wielu przestępstw instytucja skazania bez rozprawy może zachęcać do niedopuszczalnego targowania się o treść zarzutu lub kwalifikację prawną czynu. W efekcie takich „negocjacji” do sądu może zostać skierowany akt oskarżenia obejmujący jedynie część popełnionych przez podejrzanego przestępstw lub czyny zakwalifikowane łagodniej, niż wynikałoby to z analizy zebranego materiału po przeprowadzeniu postępowania w całości.
Podniesione w doktrynie poglądy słusznie zwracają uwagę na ewentualne zagrożenia podczas zawierania porozumień procesowych. W mojej jednak ocenie wątpliwości odnośnie przestrzegania zasady prawdy materialnej nie powinny prowadzić do zanegowania racji bytu konsensualnych form zakończenia postępowania karnego. Istniejące gwarancje dla oparcia decyzji procesowych na prawdziwych ustaleniach wydają się, przy prawidłowym korzystaniu z instytucji porozumień procesowych, wystarczające. Najważniejszym zabezpieczeniem przed nadmiernym stosowaniem skazania bez rozprawy oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej jest oddanie ostatecznej decyzji o zastosowaniu tych instytucji w ręce niezawisłego sądu. Przy zastosowaniu art. 387 k.p.k. dodatkową gwarancją oparcia ustaleń procesowych na faktach jest wymóg braku sprzeciwu ujawnionego pokrzywdzonego oraz prokuratora. Nie wydaje się ponadto być poważnym zagrożeniem dla zasady prawdy materialnej możliwość ograniczenia zakresu przeprowadzanych w postępowaniu przygotowawczym czynności. W obecnym stanie prawnym możliwości skrócenia śledztwa i dochodzenia są znaczne. Kodeks postępowania karnego z 1997 r. odstąpił bowiem od unormowanego w Kodeksie z 1969 r. obowiązku wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności sprawy w postępowaniu przygotowawczym (art. 261 pkt 2 k.p.k.). De lege lata wystarczy zebranie, zabezpieczenie i w niezbędnym zakresie utrwalenie dowodów dla sądu. Przepis art. 335 § 2 k.p.k. nie jest jedyną prawnie dopuszczalną sytuacją, kiedy ograniczone może zostać postępowanie przygotowawcze. Innym przykładem jest możliwość ograniczenia dochodzenia do ustalenia, czy zachodzą wystarczające podstawy do wniesienia aktu oskarżenia lub innego zakończenia postępowania (art. 325h k.p.k.). Skracanie postępowania przygotowawczego powinno następować oczywiście ostrożnie i tylko w sytuacjach, w których jest to możliwe. Istotne wydaje się zastrzeżenie, że konieczne jest w praktyce przestrzeganie wymogu utrwalania czynności, których w dalszym toku postępowania nie można byłoby powtórzyć. Standardy dowodzenia w sytuacjach, w których podstawą dla wydawanego wyroku jest zawarte porozumienie procesowe, powinny być przecież takie same, jak w każdym innym postępowaniu. Ponadto należy zauważyć, że konsensualne formy zakończenia postępowania karnego są tylko jedną z możliwości stworzonych przez prawo karne procesowe, a ich stosowanie nie odbywa się automatycznie. Otwarcie uczestnikom postępowania takiej możliwości należy jednak ocenić pozytywnie. Gwarancje w postaci ostatecznej kontroli sądowej składanych wniosków oraz konieczności utrwalania niepowtarzalnych czynności dowodowych powinny być wystarczającą barierą przed wybieraniem „drogi na skróty”. Nie oznacza to oczywiście, że w praktyce nie będzie dochodzić do nadużywania unormowań art. 355 i 387 k.p.k. Wprowadzenie konsensualnych form zakończenia postępowania karnego nie wydaje się jednak być szczególnym zagrożeniem dla prawdziwości ustaleń dokonywanych w postępowaniu. Nieformalne porozumienia wykraczające poza prawnie dozwolone ramy były, są i będą zawsze możliwe, bez względu na fakt istnienia lub nie instytucji skazania bez rozprawy oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej. Reasumując, umiejętne stosowanie instytucji porozumień procesowych wydaje się nie stwarzać zagrożenia dla zasady prawdy materialnej.
Drugą, obok prawdy materialnej, kluczową zasadą polskiego procesu karnego jest niewątpliwie zasada legalizmu. Zasada ta nakazuje wszczęcie i przeprowadzenie w sprawach o czyny ścigane z urzędu postępowania przygotowawczego, a oskarżyciela publicznego zobowiązuje także do wniesienia i popierania w tych sprawach oskarżenia. Kluczowe dla oddania sensu zasady legalizmu jest unormowanie art. 10 § 2 k.p.k., który stanowi, że z wyjątkiem wypadków określonych w ustawie lub w prawie międzynarodowym nikt nie może być zwolniony od odpowiedzialności za popełnione przestępstwo. Fundamentalne znaczenie legalizmu ścigania w pełni oddaje orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. W sprawie Finucane przeciwko Wielkiej Brytanii Trybunał podkreślił, że przeprowadzenie efektywnego postępowania podjętego po popełnieniu przestępstwa jest obowiązkiem państwa, chcącego zapewnić ochronę podstawowych praw i wolności zagwarantowanych w Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. W tym kontekście nabiera znaczenia pytanie, czy wprowadzenie możliwości zawierania porozumień procesowych w sprawach o czyny zabronione ścigane z urzędu stwarza zagrożenie dla przestrzegania zasady legalizmu. Podobnie jak w przypadku przestrzegania zasady prawdy materialnej polska doktryna prawa karnego procesowego nie jest w tej kwestii zgodna. Przeważa pogląd, że konsensualizm procesowy jest zgodny z zasadą legalizmu. Jako koronny argument wskazuje się fakt, że przy zastosowaniu instytucji uregulowanych w art. 335 oraz 387 k.p.k. dochodzi do ścigania za popełnione przestępstwo, a jeżeli pozwala na to zgromadzony materiał dowodowy także skazania. Sprawca więc nie jest zwolniony z odpowiedzialności. Jedynym ustępstwem na rzecz oskarżonego jest wymierzenie mu łagodniejszej kary. Złagodzenie wymiaru kary wynika z istoty konsensualizmu procesowego, którą najlepiej oddaje łacińska formuła do ut des. Niekiedy jednak podnosi się w doktrynie, że porozumienia procesowe są odchyleniem lub wręcz odstąpieniem od zasady legalizmu. Odstępstwo od zasady legalizmu miałoby zgodnie z takimi poglądami polegać na złagodzeniu sankcji karnej w zamian za zgodę na zawarcie porozumienia procesowego. Takie stanowisko nie wydaje się jednak zasadne. Rozszerza bowiem ono treść zasady legalizmu ze ścigania przestępstw na wymierzanie określonego rodzaju kary. Legalizm zaś, zgodnie z unormowaniem zawartym w Kodeksie postępowania karnego, odnosi się wyłączenie do ścigania i ukarania za popełnione przestępstwo. Kwestia wymiaru kary pozostaje zagadnieniem poza zakresem omawianej zasady. Należy zauważyć, że instytucja skazania bez rozprawy oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej nie są jedynymi, które umożliwiają, jeżeli postawa oskarżonego na to pozwala, złagodzenie wymierzanej w procesie sankcji karnej. Identyczny charakter ma np. instytucja tzw. małego świadka koronnego (art. 60 § 3 k.k.), która podobnie jak konsensualne formy zakończenia postępowania karnego opiera się na formule do ut des. Uznanie, że specjalne łagodzenie wymiaru sankcji karnej wynegocjowanej w procesie karnym jest odstępstwem od legalizmu, prowadziłoby do konieczności uznania, że każda forma prawnie dopuszczalnego łagodzenia kary jest przejawem oportunizmu procesowego. Tak daleko idący wniosek nie wydaje się możliwy do zaakceptowania. Ewentualna zaś próba szukania punktu, od którego łagodzenie sankcji karnej byłoby oportunizmem, skazana jest zawsze na arbitralność.
Istotnym zagadnieniem związanym z zasadą legalizmu jest rozważenie zakresu dozwolonego porozumienia pomiędzy oskarżonym a organem procesowym w ramach skazania bez rozprawy (art. 335 k.p.k.) oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej (art. 387 k.p.k.). Nie ulega wątpliwości, że przedmiotem takiego porozumienia jest wymierzana sankcja karna. Wniosek taki wynika wprost z treści przepisu art. 335 § 1 k.p.k. oraz art. 387 § 1 k.p.k. W doktrynie słusznie jednak rozważana jest kwestia, czy przedmiotem porozumienia procesowego może być ilość stawianych w postępowaniu zarzutów oraz kwestia kwalifikacji prawnej popełnionych czynów. Obie te kwestie mają bowiem istotne znaczenie dla rozważenia zgodności porozumień procesowych z zasadą legalizmu. Nie sposób zgodzić się z poglądem P. Rogozińskiego, że kwestii dotyczących kwalifikacji prawnej czynu nie należy łączyć z zasadą legalizmu. Prawdą jest, jak podnosi Autor, że zasada legalizmu oznacza obowiązek wszczęcia i przeprowadzenia postępowania. Akceptacja tego stwierdzenia prowadzi jednak, jak się wydaje, do wniosku, że musi to być postępowanie, którego przedmiotem jest odpowiedzialność sprawcy za konkretne przestępstwo. Celem zasady legalizmu nie jest przecież prowadzenie jakiejkolwiek postępowania, ale takiego, którego przedmiotem będzie konkretne przestępstwo popełnione przez konkretnego sprawcę. Akceptując takie rozumowanie, należałoby uznać, że kwalifikacja prawna czynu jest istotnym zagadnieniem dla realizacji zasady legalizmu. Przyjęcie natomiast, że zagadnienie kwalifikacji prawnej nie wiąże się z zasadą legalizmu czynu, prowadzić musiałoby do uznania, że znaczenie ma jedynie fakt toczenia się postępowania, kwalifikacja prawna czynu natomiast pozostaje kwestią nieistotną. Taką konkluzję należałoby odrzucić. Argument mówiący o związku kwalifikacji prawnej czynu z zasadą legalizmu ugruntowany jest w unormowaniach Kodeksu postępowania karnego. Przepis art. 303 k.p.k. wyraźnie bowiem stanowi, że postanowienie o wszczęciu śledztwa musi zawierać kwalifikację prawną czynu. Na podstawie przepisu art. 325a k.p.k. powyższe unormowanie odnosi się także do dochodzenia.
Większość teoretyków prawa karnego procesowego zdecydowanie sprzeciwia się dopuszczalności negocjowania treści przedstawianych oskarżonemu zarzutów oraz ich kwalifikacji prawnej. Pojawiają się jednak także głosy, które uznają takie stanowisko za zbyt rygorystyczne. Przychylając się do tego stanowiska należałoby jednak dokonać istotnych uściśleń. Jak słusznie podnosi S. Steinborn, ustalenie kwalifikacji prawnej czynu rodzi w praktyce dość często problemy. Nie ma więc przeszkód, aby doszło do sytuacji, w której okoliczności faktyczne popełnionego przestępstwa nie będą budzić wątpliwości, a spory powstaną w kwestii kwalifikacji prawnej popełnionego czynu. Nie można również wykluczyć, że podczas uzgadniania pomiędzy organem wymiaru sprawiedliwości a oskarżonym i jego obrońcą wymiaru sankcji karnej (np. na podstawie art. 335 k.p.k.) wyniknie spór odnośnie kwalifikacji prawnej. Moim zdaniem, nic nie stoi na przeszkodzie, aby po przeprowadzonej dyskusji strony zawieranego porozumienia uzgodniły, która kwalifikacja najpełniej odpowiada ujawnionemu stanowi faktycznemu. Organy procesowe mogą mieć wątpliwości w tej kwestii, racjonalna więc argumentacja, np. obrońcy oskarżonego, może przekonać organ do przyjęcia proponowanego przez stronę stanowiska. Nie sposób w tym miejscu pominąć faktu, iż współczesna filozofia prawa wyraźnie akcentuje ograniczenia sylogistycznego modelu stosowania prawa i jako przeciwwagę proponuje argumentacyjny model stosowania prawa. Można również związać z tym stanowiskiem podnoszoną w doktrynie prawa karnego procesowego opinię, że dialektyczna metoda odkrywania prawdy w procesie jest najskuteczniejsza. Nie widzę więc przyczyn, dla których należałoby odmówić stronie prawa do wyrażenia i argumentowania swojego stanowiska, nawet w kwestii przyjmowanej kwalifikacji prawnej.
Należy jednak zastrzec, że porozumienie odnoszące się do kwalifikacji prawnej czynu możliwe jest jedynie w sytuacjach spornych, gdzie wykładnia przepisów nie prowadzi do jednoznacznych wniosków. Ponadto organ procesowy musi nabrać subiektywnego przekonania do proponowanego przez stronę a przyjętego przez siebie rozstrzygnięcia. Bez wątpienia niedopuszczalne byłoby wynegocjowanie i przyjęcie kwalifikacji prawnej, o której wiadomo, że nie oddaje charakteru popełnionego czynu (np. kwalifikowanie czynu jako przestępstwa nieumyślnego spowodowania śmierci, gdy okoliczności sprawy wskazują, że popełniono zbrodnię zabójstwa) oraz kwalifikacji prawnej sprzecznej z przyjętymi regułami wykładni. W moim przekonaniu takie porozumienia godziłyby w zasadę legalności. Budzi wątpliwości stanowisko K. Kurowskiej, która uważa, że skoro negocjacje dotyczące kwalifikacji prawnej nie łamią zasady prawdy materialnej (odnoszą się bowiem do prawa, a nie do faktów), to nie można ich uznać za niedopuszczalne. Autorka nie precyzuje jednak, w jakim zakresie powinno być dozwolone porozumienie odnośnie kwalifikacji prawnej czynu. Określenie zaś takiego zakresu konieczne jest ze względu na treść zasady legalizmu. Za przykład do analizy omawianej kwestii niech posłuży typ uprzywilejowany niektórych przestępstw, a mianowicie „wypadek mniejszej wagi”. W mojej ocenie, nie w każdej sytuacji, gdy ustawa karna przewiduje możliwość uznania czynu za „wypadek mniejszej wagi”, jego przyjęcie może być uzasadnione. W opinii komentatorów znamię „wypadek mniejszej wagi” odnosi się do przedmiotowych oraz podmiotowych okoliczności czynu. Ważnym kryterium możności zakwalifikowania czynu jako wypadku mniejszej wagi jest również jego społeczna szkodliwość. Nie powinno więc budzić wątpliwości stwierdzenie, że punktem odniesienia przy kwalifikowaniu przestępstwa jako „wypadku mniejszej wagi” są tylko i wyłącznie okoliczności popełnionego przestępstwa. Trudno uznać, że późniejszy fakt zawarcia porozumienia procesowego może mieć wpływ na zmianę okoliczności popełnionego wcześniej czynu. Okoliczności przedmiotowe czynu pozostają w tym wypadku niezmienne. Jedyna zmiana może dotyczyć cech sprawcy, te bowiem są zmienne w czasie. Okoliczności podmiotowe podlegające analizie w odniesieniu do „wypadku mniejszej wagi” są jednak wyłącznie okolicznościami istniejącymi w momencie popełnienia przestępstwa. Ewentualna późniejsza postawa oskarżonego nie wpływa na przyjmowaną kwalifikację prawną czynu. Może mieć ona znaczenie tylko dla wymiaru kary (art. 53 § 2 k.k.). 
Konkludując, wydaje się uzasadnione podtrzymanie stanowiska, że kwalifikacja prawna czynu może być, choć w ściśle ograniczonym zakresie, przedmiotem zawieranego porozumienia procesowego. Gwarancją zaś przestrzegania zasady legalizmu, podobnie jak zasady prawdy materialnej, jest konieczna każdorazowo zgoda sądu orzekającego w danej sprawie. Na marginesie można przypomnieć pogląd A. Murzynowskiego, który uważa, że zasada legalizmu będzie w procesie karnym XXI wieku ograniczana. Ewolucja postępowania karnego wydaje się zmierzać w kierunku uwzględniania w większym stopniu niż obecnie zasady oportunizmu. Nie oznacza to jednak, że legalizm zostanie całkowicie zarzucony. Chodzi raczej o takie przeobrażenia procesu, które zachowując zasadę legalizmu, wprowadzać będą jednocześnie uzasadnione i ściśle określone od niej wyjątki. A. Murzynowski słusznie wskazuje, że obszarami, w których oportunizm procesowy może znaleźć miejsce, jest drobna przestępczość, porozumienia z przestępcami współpracującymi z organami ścigania oraz sprawy, w których oskarżony i pokrzywdzony dojdą do porozumienia w kwestii zadośćuczynienia i naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem.
W toku dalszych wywodów należałoby przyjrzeć się związkom zachodzącym pomiędzy konsensualnymi formami zakończenia procesu karnego a zasadami procesowymi kształtującymi sposób prowadzenia postępowania. Chodzi tutaj głównie o zasady publiczności (jawności w aspekcie zewnętrznym), kontradyktoryjności oraz bezpośredniości. Należy podkreślić, że zasady publiczności i kontradyktoryjności są ważnymi elementami koncepcji rzetelnego procesu, którego podstawą jest w art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności – dalej: EKPCz). Europejski Trybunał Praw Człowieka w wydawanych wyrokach wielokrotnie podkreślał znaczenie omawianych zasad. Zdaniem sędziów Trybunału jawność rozprawy głównej stanowi gwarancję, że wymiar sprawiedliwości nie będzie odbywał się w tajemnicy, wzmacniając tym samym zaufanie obywateli do sądownictwa. Kontradyktoryjność procesu zapewnia zaś stronom możliwość udziału oraz aktywnego wpływania na bieg postępowania, np. zgłaszania wniosków dowodowych czy możliwości odnoszenia się do dowodów przeprowadzonych przez stronę przeciwną. Należy jednak zauważyć, że zarówno kontradyktoryjność, jak i jawność nie są zasadami absolutnymi. Treść art. 6 EKPCz oraz orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka wyraźnie dopuszczają wyjątki od omawianych zasad. W takiej sytuacji koniecznym wydaje się ocena, czy instytucje skazania bez rozprawy oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej spełniają minimalne wymogi publiczności i kontradyktoryjności postępowania określone w międzynarodowych oraz wewnętrznym aktach prawnych.
Na początek rozważenia wymagają kwestie dotyczące jawności postępowania. W odniesieniu do tej zasady konieczne jest uwzględnienie treści art. 45 Konstytucji RP. Zarówno Konstytucja RP, jak i EKPCz gwarantują każdemu prawo do jawnego postępowania. Oba akty prawne precyzują także zakres dozwolonych odstępstw od jawności rozpatrzenia sprawy. Przepis art. 45 ust. 2 Konstytucji RP stanowi, że wyłączenie jawności rozprawy może nastąpić ze względu na moralność, bezpieczeństwo państwa i porządek publiczny oraz ze względu na ochronę życia prywatnego stron lub inny ważny interes prywatny. EKPCz precyzuje zaś, że postępowanie przed sądem jest jawne, jednak prasa i publiczność mogą być wyłączone z całości lub części rozprawy sądowej ze względów obyczajowych, z uwagi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w społeczeństwie demokratycznym, gdy wymaga tego dobro małoletnich lub gdy służy to ochronie życia prywatnego stron albo też w okolicznościach szczególnych, w granicach uznanych przez sąd za bezwzględnie konieczne, kiedy jawność mogłaby przynieść szkodę interesom wymiaru sprawiedliwości. Konstytucja RP uzupełnia powyższe gwarancje o stwierdzenie, że wyrok ogłaszany jest zawsze publicznie. Odniesienie przytoczonych unormowań do uregulowania porozumień procesowych wskazuje, że przedmiotem pogłębionej refleksji powinien być przepis art. 335 k.p.k. W przypadku bowiem wniosku oskarżonego o dobrowolne poddanie się odpowiedzialności karnej (art. 387 k.p.k.) problem naruszenia zasady jawności nie występuje. 
Skazanie bez rozprawy na podstawie art. 335 k.p.k. następuje w formie wyroku wydawanego na posiedzeniu. Takie unormowanie spotkało się w doktrynie z krytyką. Podnosi się, że powyższy sposób prowadzenia sprawy przybiera formę niejawnego skazania, pozbawiającego opinię publiczną możliwości oceny proporcjonalności wymierzonej kary do popełnionego przestępstwa. Wydawanie wyroku skazującego na posiedzeniu uznawane jest ponadto za sprzeczne z Konstytucją. Konstytucja RP ustanawia jako zasadę jawność rozprawy głównej, która manifestuje się m.in. w możliwości obecności publiczności oraz środków masowego przekazu na sali rozpraw (art. 356, 357 k.p.k.). Zarówno Konstytucja RP, jak i Kodeks postępowania karnego ustanawiają ponadto katalog sytuacji, które powodują fakultatywne lub obligatoryjne wyłączenie jawności postępowania przez sąd (por. art. 183 § 2, 359, 360, 393 § 4 k.p.k.). Bezwzględnie jawne jest natomiast, zgodnie z Konstytucją RP (art. 45 ust. 2 zd. 2) oraz Kodeksem postępowania karnego (art. 364 § 1), ogłoszenie wyroku. Tymczasem na posiedzeniach brak jest analogicznych do rozprawy głównej gwarancji jawności postępowania. Wynika to przede wszystkim z samej istoty posiedzenia sądowego. Przytoczone powyżej unormowania wskazują więc, że zarzuty o niekonstytucyjność wyrokowania poza rozprawą oparte są prima facie na poważnych podstawach. Można jednak w omawianym aspekcie zwrócić uwagę na rozwiązanie przyjęte przez Europejski Trybunał Praw Człowieka. EKPCz przewiduje w art. 6 prawo każdego do publicznego rozpatrzenia jego sprawy. Ten sam artykuł Konwencji zawiera także podstawy wyłączenia jawności rozpatrzenia sprawy. Europejski Trybunał Praw Człowieka, interpretując art. 6 Konwencji, wyszedł jednak poza jego literalne brzmienie. Dopuścił bowiem, jako zgodne z zasadą rzetelnego procesu, dobrowolne zrzeczenie się przez stronę prawa do publicznej rozprawy. Jak bowiem stwierdził Trybunał, część praw gwarantowanych przez EKPCz ma charakter pozwalający na dobrowolne i świadome zrezygnowanie z nich przez strony. Można zastanowić się, czy takie rozumowanie możliwe jest do przyjęcia na gruncie polskiego porządku prawnego. Wydaje się, że ze względu na unormowania konstytucyjne, stojące w hierarchii źródeł prawa ponad umową międzynarodową, przyjęcie rozszerzającej wykładni określonych w Konstytucji wyjątków od zasady jawności budzi wątpliwości. Pozostaje więc analiza dopuszczonych przez ustawę zasadniczą odstępstw od jawności postępowania. W doktrynie pojawiła się propozycja rozwiązania zaistniałego problemu przez wskazanie, jako podstawy orzekania na posiedzeniach, przesłanki „innego ważnego interesu prywatnego” (art. 42 ust. 2 Konstytucji RP). Akceptacja takie stanowiska wymagałaby jednak uściślenia. Należałoby bowiem rozważyć, o czyj interes przy orzekaniu poza rozprawą chodzi. Wydaje się niewątpliwe, że rozpatrzenie sprawy na posiedzeniu jest w interesie oskarżonego. Słusznie jednak podnosi R. Kmiecik, że taka forma rozpatrzenia sprawy karnej może nie być satysfakcjonująca dla pokrzywdzonego. Jeżeli jednak i pokrzywdzony wyraziłby na to zgodę, to dopuszczalne byłoby moim zdaniem uznanie, że mamy do czynienia z „ważnym interesem prywatnym”. Za słuszne w tej kwestii należy więc uznanie postulatu, aby rozpoznanie sprawy na posiedzeniu uzależnione było od zgody pokrzywdzonego. Godnym rozważenia byłoby również zapewnienie udziału publiczności, środków masowego przekazu i przedstawiciela społecznego w posiedzeniu. Akceptacja przedstawionej powyżej interpretacji sprawiłaby, że zażegnane zostałoby niebezpieczeństwo sprzeczności unormowania art. 335 w zw. z art. 339 § 1 pkt 3 k.p.k. z art. 45 Konstytucji RP. 
Drugą problematyczną kwestią w ramach związku porozumień procesowych z zasadą jawności jest sposób ogłaszania wyroku. Konstytucja przewiduje, że powinien on być bezwzględnie jawny. Tymczasem trudno mówić o publicznym ogłoszaniu wyroku na posiedzeniu. Dostrzegając ten problem, ustawodawca nowelą do Kodeksu postępowania karnego z dnia 10 stycznia 2003 r. wprowadził art. 418a. Stanowi on, że w wypadku wyrokowania poza rozprawą, treść wyroku udostępnia się publicznie przez złożenie jego odpisu na okres siedmiu dni w sekretariacie sądu. W ten sposób ustawodawca chciał zapewnić dostęp do wyroków wydawanych po uwzględnieniu wniosku o skazanie bez rozprawy. Przyjęte rozwiązanie dalekie jest jednak od doskonałości. Należy więc zgodzić się z podniesioną w doktrynie jego krytyką. Publiczne ogłoszenie wyroku ma w założeniu umożliwić osobom niezaangażowanym w proces osobiście, acz zainteresowanym jego rozstrzygnięciem, dotarcie do treści orzeczenia. Tymczasem obecne unormowanie art. 418a k.p.k. wcale tego nie gwarantuje. Wyrok jest co prawda udostępniany do wglądu w sekretariacie sądu, ale jedyna informacja o tym znajduje się w aktach sprawy. De facto więc dostęp do niego będzie bardzo utrudniony. Należałoby uznać, że lepszym rozwiązaniem byłoby zamieszczenie informacji o wydanym na posiedzeniu wyroku na sądowej tablicy ogłoszeń. Informacja taka umożliwiłaby zainteresowanym osobom zapoznanie się z treścią wyroku w sekretariacie sądu. W ten sposób zagwarantowany zostałby pełniejszy dostęp do treści orzeczeń. Powyższe stanowisko nie rozwiewa wszystkich wątpliwości. Można byłoby podnieść, że zgodnie z wykładnią literalną Konstytucja RP wymaga publicznego ogłoszenia, a nie jedynie udostępnienia treści wyroku. Taką wykładnię należałoby jednak uznać moim zdaniem za nazbyt wąską. Na przykład orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka nie przewiduje bezwzględnej konieczności publicznego ogłaszania wyroków i dopuszcza możliwość udostępnienia ich kopii zainteresowanym osobom. Dopuszczając powyższą możliwość, Trybunał odstępuje od literalnego brzmienia Konwencji, która w wersji angielskiej i francuskiej stanowi o „publicznym ogłaszaniu wyroku”, uznając, że najważniejsza jest nie wykładnia gramatyczna, ale celowościowa przytoczonego sformułowania konwencyjnego. Publiczne ogłoszenie wyroku ma być w ocenie Trybunału ochroną przed tajnym wymierzaniem sprawiedliwości oraz ma umożliwiać zainteresowanym osobom dostęp do wydawanych orzeczeń. Publiczne odczytywanie wyroku nie jest jednak jedynym możliwym sposobem zagwarantowania jawności wymiaru sprawiedliwości. Państwa–strony Konwencji mają w zwyczaju stosowanie wyjątków od jawnego ogłaszania wyroków i takie sytuacje ze swej natury niekoniecznie muszą zagrażać chronionym prawom jednostki. Wracając do unormowań polskiej Konstytucji wydaje się, że przy jej interpretacji można byłoby pokusić się o pójście tą samą drogą co Europejski Trybunał Praw Człowieka i odstąpić od literalnej wykładni art. 45 ust. 2 zd. 2 nadając prymat wykładni celowościowej. Aby jednak takie stanowisko było konsekwentne należałoby wnioskować o zmianę przepisu art. 418a k.p.k., aby gwarancja jawności wyroków wydawanych poza rozprawą była realna.
Sporną kwestią w doktrynie jest zgodność zasady kontradyktoryjności z konsensualnymi formami zakończenia postępowania karnego. Niektórzy teoretycy uznali instytucje uregulowane w art. 335 i 387 k.p.k. za odstępstwo od tej zasady. Odmienny pogląd głosi, że odpowiednia interpretacja pozwala na uznanie skazania bez rozprawy oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej za niesprzeczne z zasadą kontradyktoryjności. Odniesienie się do wspomnianego sporu wymaga omówienia w kilku zdaniach istoty kontradyktoryjności. Zasada kontradyktoryjności rozumiana jest najczęściej jako uprawnienie podmiotu zainteresowanego określonym rozstrzygnięciem procesowym do prowadzenia sporu z podmiotem o przeciwstawnym interesie o korzystny dla siebie wynik. Spór powinien odbywać się przed bezstronnym arbitrem oraz gwarantować równouprawnienie walczącym stronom. Na tle tych ustaleń słuszna wydaje się uwaga, że zasada kontradyktoryjności jest wyrazem nadania samodzielności stronom postępowania. Każdy z podmiotów, angażując się w spór, działa we własnym imieniu i reprezentuje własny interes. Zasada kontradyktoryjności określa więc warunki, w jakich strony mogą dochodzić swojego interesu procesowego. Z powyższym pojmowaniem kontradyktoryjności można powiązać koncepcję dyspozycyjności (dyspozytywności). Oznacza ona swobodę stron w zarządzaniu swoimi prawami oraz prawo wyboru najskuteczniejszego środka do walki o zamierzone cele procesowe. Niewątpliwie jeden ze środków realizacji własnego interesu w procesie karnym może polegać na porozumieniu się z organami wymiaru sprawiedliwości w ramach przepisów art. 335 i 387 k.p.k. Wracając do kwestii sporu o zgodność porozumień procesowych z zasadą kontradyktoryjności, należy zwrócić uwagę, że opiera się on na dwóch rozumieniach pojęcia kontradyktoryjności. Jeżeli przyjąć, że o przestrzeganiu kontradyktoryjności postępowania decyduje nie sam fakt prowadzenia sporu, ale hipotetyczna możliwość wdania się w spór, to porozumienia procesowe nie są z zasadą kontradyktoryjności sprzeczne. W ramach tego poglądu dyspozycyjność stanowi element kontradyktoryjności. Takie rozumowanie prowadzi jednak do dyskusyjnego założenia, że rezygnacja z kontradyktoryjnego procesu jest zgodna z zasadą kontradyktoryjności. Moim zdaniem należałoby opowiedzieć się za odmiennym poglądem, który oddziela kwestie kontradyktoryjności i dyspozycyjności. Zgodnie z tym założeniem zasada kontradyktoryjności odnosi się do zaistniałego, a nie hipotetycznego sporu. Dopiero gdy strony korzystają ze swoich uprawnień do prowadzenia sporu przed sądem, możliwe jest mówienie o realizacji zasady kontradyktoryjności. Dyspozycyjność jest natomiast pojęciem szerszym, które pozwala na dysponowanie uprawnieniem do wdania się w spór. W takim ujęciu porozumienia procesowe byłoby wyjątkiem od zasady kontradyktoryjności. Można jednak uznać taki wyjątek za uzasadniony. Jak zostało to stwierdzone na początku, wprowadzenie zasady kontradyktoryjności ma umożliwić aktywność stron w toczącym się procesie. Porozumienia procesowe służą podobnemu celowi. W obu unormowaniach chodzi o zaangażowanie uczestników postępowania w dążeniu do jego sprawiedliwego zakończenia. Różnica polega jedynie na tym, że kontradyktoryjność dotyczy sporu powstałego, instytucja porozumień procesowych otwiera zaś możliwość osiągnięcia porozumienia jeszcze przed faktycznym wdaniem się w spór na rozprawie. Z tego powodu nie uznałbym odstąpienia od kontradyktoryjności za rozwiązanie wadliwe. Słusznie bowiem A. Murzynowski uważa, że najlepsze efekty w dążeniu do prawdy zapewnia współdziałanie stron procesowych. Kwestia zaś czy współpraca realizowana będzie podczas kontradyktoryjnej rozprawy czy w ramach prawnie dozwolonych porozumień procesowych jest jedynie zagadnieniem wyboru metody realizacji założonych celów.
Nie ulega natomiast wątpliwości, że skazanie bez rozprawy oraz wniosek o dobrowolne poddanie się odpowiedzialności karnej są wyjątkami od zasady bezpośredniości. Można nawet stwierdzić, że omawiane instytucje są najistotniejszym wyjątkiem od tej zasady. Rozstrzygnięcie w ramach porozumień procesowych zapada bowiem zasadniczo na podstawie ustaleń poczynionych w postępowaniu przygotowawczym. Tak przy skazania bez rozprawy, jak i dobrowolnym poddaniu się karze, postępowania dowodowego zasadniczo nie prowadzi się (art. 343 § 4 k.p.k. oraz 387 § 4 k.p.k.). W doktrynie podnosi się, że konieczne jest jedynie wysłuchanie oskarżonego. Konfrontując taki stan rzeczy z celem zasady bezpośredniości, jakim jest zapewnienie skutecznego dotarcia do prawdy, można mieć wątpliwości, czy omawiane powyżej odstępstwo od bezpośredniości jest słuszne. Nie bez powodu bezpośredniość uznawana jest za najlepszą gwarancję dotarcia do prawdy. Istota bezpośredniości polega przecież na redukcji do minimum ogniw pośrednich pomiędzy poznającym rzeczywistość sędzią a przedmiotem poznania, jakim jest przeszłe zdarzenie. Poznanie to następuje dzięki dowodom przeprowadzanym w procesie. W ramach zasady bezpośredniości można wyróżnić trzy precyzujące jej znaczenie dyrektywy. Po pierwsze, konieczność oparcia się przede wszystkim na dowodach przeprowadzonych na rozprawie. Po drugie, powinność zetknięcia się ze źródłami dowodowymi osobiście. Po trzecie zaś, wymóg przeprowadzenia w miarę możliwości dowodów pierwotnych. Konkludując, można uznać, że o ile zasada prawdy materialnej wyznacza cel procesu, to zasada bezpośredniości określa metodę osiągnięcia tego celu. Pamiętając o znaczeniu zasady bezpośredniości, należy jednak zauważyć, że zasada ta nie jest absolutna. Kodeks postępowania karnego dopuszcza od niej dość liczne wyjątki. Do takich należy możliwość odczytywania m.in. protokołów wyjaśnień złożonych przez oskarżonego, protokołów zeznań świadków, protokołów z przeprowadzenia niektórych czynności procesowych, dokumentów urzędowych oraz powstałych poza postępowaniem karnym i nie dla jego celów dokumentów prywatnych (art. 389, 391, 392, 393 k.p.k.). Ważnym odstępstwem od zasady bezpośredniości jest także możliwość tylko częściowego przeprowadzenia za zgodą obecnych stron postępowania dowodowego, jeżeli wyjaśnienia oskarżonego przyznającego się do winy nie budzą wątpliwości (art. 388 k.p.k.). Przytoczone powyżej rozwiązania nie są unormowaniami nowatorskimi. Szerokie odstępstwa od zasady bezpośredniości przewidywał Kodeks postępowania karnego z 1969 r. Możliwość zaś ograniczenia postępowania dowodowego na rozprawie (art. 388 k.p.k.) znana była już Kodeksowi z 1928 r. Można rozważać, czy odstępstwo od zasady bezpośredniości przy unormowaniu art. 335 i 387 k.p.k. powinno zostać uznane za uzasadnione. Celem ustawodawcy wprowadzającego instytucje skazania bez rozprawy oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej było przyspieszenie postępowania. Odstąpienie od konieczności bezpośredniego zapoznania się sądu z zebranym materiałem dowodowym może niewątpliwie do takowego przyspieszenia się przyczynić. Nie kwestionując znaczenia zasady bezpośredniości, można ponadto stwierdzić, że ma ona zapewnić jedynie najskuteczniejszy sposób dotarcia do prawdy. Nie oznacza to jednak, że zachowanie zasady bezpośredniości jest warunkiem sine qua non osiągnięcia prawdy w procesie. Jeżeli można, nie ryzykując błędnych konkluzji, ustalić okoliczności faktyczne popełnionego czynu bez konieczności bezpośredniego kontaktu sądu z materiałem dowodowym, to wydaje się uzasadnione skorzystanie z takiej możliwości. Odstąpienie od zasady bezpośredniości, jak słusznie podnosi S. Waltoś, jest zapłatą za uzyskane porozumienie procesowe. Koszt osiągnięcia takiego porozumienia będzie nie do przyjęcia tylko wtedy, gdy odstąpienie od zasady bezpośredniości miałoby prowadzić do skazania osoby niewinnej. W doktrynie podnosi się również znaczenie gwarancyjne zasady bezpośredniości dla oskarżonego. I w tym jednak wypadku odstępstwo od bezpośredniości nie jest, moim zdaniem, zagrożeniem. Należałoby bowiem dopuścić swobodę oskarżonego w dysponowaniu oferowanymi mu przez prawo gwarancjami. Jeżeli porozumienie procesowe zawierane jest z jednej strony przez oskarżonego, a jego oświadczenie woli wolne jest od wad, to wypada zgodzić się z P. Kardasem, że odstępstwo od zasady bezpośredniości jest uzasadnione. Wola stron, jeżeli nie będzie prowadziła do wypaczenia rozstrzygnięcia procesowego, powinna zostać wzięta przez sąd pod uwagę. Można dodać, że odstąpienie od zasady bezpośredniości przy konsensualnych formach zakończenia postępowania karnego nie jest jedynym rozwiązaniem, w którym stanowisko stron może zdecydować o wyłączeniu bezpośredniego kontaktu sądu z dowodami. Pozwalają na takie odstąpienie również art. 388 i 392 k.p.k. Wydaje się więc, że przypadek dopuszczalności odstąpienia od bezpośredniego dowodzenia na rozprawie w ramach instytucji skazania bez rozprawy oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej, jest przejawem szerszej tendencji w polskim prawie karnym procesowym. Przy zastrzeżeniu rozważnego i zgodnego z zasadami legalizmu i prawdy materialnej korzystania z instytucji uregulowanych w art. 335 i 387 k.p.k. odstąpienie od zasady bezpośredniości nie powinno budzić wątpliwości.
Pokrótce należy odnieść się również do związków, jakie zachodzą pomiędzy instytucjami z art. 335 i 387 k.p.k. a zasadami domniemania niewinności oraz prawa do obrony. I na tym polu bowiem mogą pojawić się wątpliwości odnośnie zgodności wymienionych zasad z konsensualnymi formami zakończenia postępowania karnego. Podnoszone w doktryny obawy dotyczą ewentualnych nacisków na oskarżonego, aby ten przyznał się do winy w zamian za łagodniejszą karę. Uznając możliwość takich nacisków, można jednak zauważyć, że wykorzystanie instytucji skazania bez rozprawy oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej uzależnione jest zawsze od zgody sądu orzekającego w danej sprawie. Sąd ten zaś powinien zweryfikować, czy wyrażone przez oskarżonego oświadczenie woli o chęci skorzystania z omawianych instytucji pozbawione jest wad. Takie rozwiązanie powinno minimalizować sytuacje skazania osób, które nieprzymuszone nie wyraziłyby zgody na zastosowanie przepisu art. 335 k.p.k. lub, czego nie można całkowicie wykluczyć, art. 387 k.p.k. Za słuszny postulat można byłoby w omawianej kwestii uznać umożliwienie wyznaczenia oskarżonemu obrońcy z urzędu nie tylko w sytuacji, gdy ten dobrowolnie poddaje się odpowiedzialności karnej, ale również, gdy zgadza się na skazanie bez rozprawy. Takie unormowanie wzmocniłoby gwarancję poszanowania podstawowych zasad procesowych odnoszących się do pozycji oskarżonego w toczącym się postępowaniu.
Wprowadzenie konsensualnych form zakończenia postępowania karnego świadczy o ewolucji polskiego prawa karnego procesowego. Nowelizacja Kodeksu postępowania karnego z 10 stycznia 2003 r. rozszerzająca wyraźnie zakres zastosowania instytucji skazania bez rozprawy oraz dobrowolnego poddania się odpowiedzialności karnej konsekwentnie utrzymuje obrany w 1997 r. kierunek reform. Można spróbować określić charakter obserwowanych przemian. Jak się wydaje, największe znaczenie ma w polskim procesie karnym tendencja do aktywizowania stron procesowych. Wyrazem tego trendu jest coraz większa kontradyktoryjność postępowania, obecna nawet w postępowaniu przygotowawczym. Dalszym krokiem w uaktywnianiu stron procesu jest zwiększanie zakresu dysponowania przez nie przedmiotem sporu. Wprowadzenie porozumień procesowych wydaje się być wyraźnym tego symptomem. Zwiększenie dyspozytywności prowadzi także do upodmiotowienia stron postępowania karnego. Obserwowana ewolucja przebiega w kierunku uczynienia stron procesowych aktywnymi uczestnikami postępowania, a nie tylko biernymi adresatami władczych rozstrzygnięć sądu. Zmiana ta związana jest również z odchodzeniem od sylogistycznego modelu stosowania prawa w kierunku modelu argumentacyjnego. Taka transformacja kształtu procesu znajduje wreszcie uzasadnienie w zasadzie subsydiarności, która choć odnosi się bezpośrednio do sfery polityki, to może jednak znaleźć zastosowanie na gruncie wymiaru sprawiedliwości. Celem subsydiarności jest z jednej strony ograniczenie władzy państwowej, a z drugiej zwiększenie autonomii współtworzących wspólnotę polityczną obywateli, co zaowocowałaby jednoczesnym aktywizowaniem ich udziału w życiu politycznym. Taki zabieg nie prowadziłby jednocześnie do osłabienia wspólnoty politycznej, ale do jej wzmocnienia. Trywializując, zasada subsydiarności, zakazuje strukturom państwowym ingerencji tam, gdzie wystarczające jest zaangażowanie samodzielnie zorganizowanych obywateli. Przenosząc powyższe rozważania na grunt procesu karnego, można zauważyć, że subsydiarność, choć w ograniczonym zakresie, mogłaby i w tej dziedzinie znaleźć zastosowanie. Zwiększenie aktywności stron postępowania może służyć lepszemu wyjaśnieniu okoliczności popełnienia przestępstwa oraz skuteczniejszemu łagodzeniu skutków popełnionego przestępstwa. Rola państwa, a ściślej władzy sądowniczej, ograniczałaby się do gwarantowania sprawiedliwego rozstrzygania spraw karnych. Nie w każdym sporze jest przecież konieczna władcza ingerencja organów wymiaru sprawiedliwości. Są sytuacje, w których lepszym rozwiązaniem jest pozwolenie stronom, w ramach istniejącego prawa, na porozumienie się. Rola sądu ograniczyłaby się wówczas do zaakceptowania zawartego kompromisu. Uznanie powyższego rozumowania przynosłoby również korzyści władzy sądowniczej. Przyspieszenie i odciążenie finansowe wymiaru sprawiedliwości, biorąc pod uwagę zauważalny kryzys tej sfery, jest bardzo istotną kwestią. Znaczenie postulatu przyspieszenia wymiaru sprawiedliwości potwierdza dodatkowo orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka. Analiza wpływających do Trybunału spraw pokazuje, że kwestia przewlekłości postępowania jest najczęstszym zarzutem podnoszonym przez skarżących. Wagę sprawnego wymiaru sprawiedliwości dostrzega się także w polskiej doktrynie prawa karnego procesowego, gdzie część teoretyków wyodrębnia jako zasadę procesową zasadę szybkości. W związku z modyfikacją przez ustawodawcę celów postępowania karnego i zaliczenia do nich rozstrzygnięcia sprawy w rozsądnym terminie (art. 2 § 1 pkt 3 k.p.k.) istnieją przesłanki, aby uznać zasadę szybkości za zasadą prawnie zdefiniowaną.