Danuta Tarnowska
Wymagania formalne postanowienia oddalającego wniosek dowodowy w polskim procesie karnym
I. Dla realizacji naczelnej zasady procesu karnego (jaką jest zasada prawdy obiektywnej) wiodące znaczenie posiadają reguły dotyczące przeprowadzania dowodów. Przepis art. 167 k.p.k. stanowi, iż dowody przeprowadza się na wniosek stron, podmiotu określonego w art. 416 albo z urzędu. Zgodnie z zasadą śledczości, w postępowaniu przygotowawczym dominuje przeprowadzanie dowodów z inicjatywy organów procesowych, co wynika z charakteru tego stadium postępowania, sprowadzające się głównie do jego wykrywczej roli. Zaznaczyć przy tym należy, iż mimo dominowania w tym stadium wprowadzania dowodów z urzędu, stronom procesowym (podejrzanemu, pokrzywdzonemu) przysługuje uprawnienie do składania wniosków dowodowych, a zatem problem oddalania wniosku pozostaje i tutaj aktualny. Zwrócić uwagę należy na znaczenie przepisu art. 300 k.p.k. Przepis ten ustanawia dla organu procesowego obowiązek pouczenia podejrzanego o jego uprawnieniach oraz obowiązkach i konsekwencjach wskazanych w tym artykule, w tym również o prawie do składania wniosków o dokonanie czynności śledztwa lub dochodzenia (art. 315 § 1 i art. 325a k.p.k.). Uprawnienie podejrzanego (jego obrońcy) do składania wniosków o przeprowadzenie czynności w toku prowadzonego śledztwa lub dochodzenia (w tym przede wszystkim wniosków dowodowych) ma istotne znaczenie dla realizacji prawa podejrzanego do obrony w tym stadium procesu. Ważne znaczenie ma także przepis art. 315 k.p.k. oraz art. 321 k.p.k., ustanawiający prawo oskarżonego i jego obrońcy oraz pokrzywdzonego i jego pełnomocnika do składania wniosków o dokonanie czynności śledztwa, w której to czynności na swoje żądanie mogą wziąć udział. Ponadto strony i ich przedstawiciele uprawnieni są do składania wniosków o uzupełnienie śledztwa w terminie 3 dni od daty zaznajomienia podejrzanego z materiałami postępowania.
 Natomiast w postępowaniu sądowym (zgodnie z dyrektywą zasady kontradyktoryjności) przeważają wnioski dowodowe stron, ewentualnie podmiotu zobowiązanego do zwrotu korzyści majątkowej (art. 52 k.k.), nie wyłączające jednak inicjatywy dowodowej sądu (art. 352, 366, 368 k.p.k.).
Uprawnione podmioty, postulując przeprowadzenie określonego dowodu, czynią to, składając wnioski dowodowe, stanowiące żądanie stron procesowych, ich przedstawicieli, podmiotu określonego w art. 416 k.p.k., zgłoszone organowi kierującemu procesem, domagające się przeprowadzenia dowodu z określonego środka dowodowego na oznaczoną tezę dowodową. Wniosek dowodowy stanowi więc żądanie ustalenia przez organ procesowy, istnienia lub nieistnienia faktu, mającego znaczenie dla rozstrzygnięcia, za pomocą określonego źródła lub środka dowodowego. Celem wniosków dowodowych stron jest wykazanie prawdziwości ich twierdzeń i wykrycie prawdy. Podmiotami uprawnionymi do złożenia wniosków dowodowych w postępowaniu przygotowawczym są strony, a w postępowaniu sądowym strony procesowe i podmiot określony w art. 416 k.p.k. W nielicznych sytuacjach inicjatywę dowodową mają biegli, gdy chodzi o powołanie biegłego lub biegłych innych specjalności do udziału w wydaniu opinii psychiatrycznej (art. 202 § 2 k.p.k.) oraz w razie konieczności badań psychiatrycznych połączonych z obserwacją w zakładzie leczniczym (art. 203 § 1 k.p.k.). Osoby nie będące stronami nie są uprawnione do składania wniosków dowodowych. Mogą one informować sąd o istnieniu określonego dowodu, co może być impulsem do przeprowadzenia tego dowodu z urzędu. Należy zwrócić uwagę na przepis art. 338 § 1 k.p.k., który uprawnia oskarżonego do składania wniosków dowodowych w terminie 7 dni od daty doręczenia odpisu aktu oskarżenia oskarżonemu przez prezesa sądu. Oskarżony nie traci jednak tego uprawnienia w dalszym stadium procesu, gdyż termin ten ma charakter instrukcyjny i został wprowadzony w celu zapobieżenia przewlekaniu postępowania sądowego oraz dla koncentracji materiału dowodowego jeszcze przed rozprawą główną. 
Wniosek dowodowy może być złożony ustnie do protokołu lub w formie pisemnej. Należy w nim podać oznaczenie dowodu oraz okoliczności, które mają udowodnione. Można także określić sposób przeprowadzenia dowodu (art. 169 § 1 k.p.k.). Wniosek dowodowy może zmierzać do wykrycia lub oceny właściwego dowodu (art. 169 § 2 k.p.k.). Jeżeli wniosek składany jest w formie pisemnej, powinien spełniać wymogi formalne pisma procesowego, określone w przepisie art. 119 k.p.k. 
Wniesiony wniosek dowodowy podlega ocenie przez organ procesowy pod kątem jego przydatności dla toczącego się postępowania i rozstrzygnięcia sprawy. Nie wszystkie wnioski zostaną dopuszczone i przeprowadzone. Merytoryczne rozstrzygnięcie w przedmiocie złożonego wniosku dowodowego przybiera postać uwzględnienia wniosku i dopuszczenia dowodu lub jego oddalenia.
Wniosek zostanie uwzględniony, jeżeli pochodzi od osoby uprawnionej, spełnia wymogi formalne i nie zachodzi co najmniej jedna z przesłanek oddalenia, określona w przepisie art. 170 k.p.k.
Jeżeli wniosek dowodowy nie zawiera braków formalnych lub nie można go oddalić z przyczyn wymienionych w art. 170 § 1 k.p.k., zachodzi konieczność jego uwzględnienia.
W razie braku wymogów formalnych należy wezwać stronę lub podmiot określony w art. 416 k.p.k. do usunięcia braku w terminie 7 dni, a po bezskutecznym upływie tego terminu (zgodnie z przepisem art. 120 k.p.k.) należy uznać wniosek za bezskuteczny.
Natomiast, jeżeli wniosek pochodzi od osoby nieuprawnionej, należałoby odmówić jego przyjęcia lub pozostawić bez rozpoznania. Przepisy kodeksu postępowania karnego jednak nie przewidują tego rodzaju decyzji w odniesieniu do wniosków dowodowych. Dlatego też należy zgodzić się z poglądem K. Woźniewskiego, iż należałoby wprowadzić odmowę przyjęcia wniosku dowodowego, nie spełniającego wymogów określonych w art. 167 i 169 k.p.k., z zastrzeżeniem, że odmowa taka nie stoi na przeszkodzie dopuszczeniu dowodu w ramach inicjatywy własnej organu procesowego, jeśli wniosek dowodowy spełnia pozytywne merytorycznie kryteria jego dopuszczalności.
2. Zgodnie z postanowieniami przepisu art. 170 k.p.k. oddala się wniosek dowodowy, jeżeli: 1) przeprowadzenie dowodu jest niedopuszczalne, 2) okoliczność, która ma być udowodniona, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy albo jest już udowodniona zgodnie z twierdzeniem wnioskodawcy, 3) dowód jest nieprzydatny dla stwierdzenia danej okoliczności, 4) dowodu nie da się przeprowadzić, 5) wniosek dowodowy w sposób oczywisty zmierza do przedłużenia postępowania. Przesłanki oddalenia przedmiotowego wniosku są wyliczone taksatywnie i nie mogą być rozszerzane w drodze wykładni.
Kodeks postępowania karnego przewiduje ograniczenia co do oddalenia wniosku dowodowego, stanowiąc w przepisie art. 170 § 2, iż oddalenie jest niedopuszczalne na tej podstawie, że dotychczasowe dowody wykazały przeciwieństwo tego, co wnioskodawca zamierza udowodnić.
Organami uprawnionymi do oddalenia wniosku są w stadium, postępowania przygotowawczego: organy prowadzące to stadium tj. np. prokurator, Policja, w stadium postępowania sądowego: skład orzekający, sąd wezwany i sędzia delegowany przeprowadzający czynności dowodowe, sąd sprawdzający okoliczności faktyczne, sąd orzekający w kwestii wznowienia postępowania, sąd orzekający w kwestii wyroku łącznego.
3. O oddaleniu wniosku dowodowego uprawniony organ orzeka w formie postanowienia (art. 170 § 3 k.p.k.). Jest to forma wymagana dla oddalenia wniosku. Nie jest konieczne natychmiastowe ustosunkowanie się do niego tuż po złożeniu. Jednak, gdy decyzja nie zapada niezwłocznie, należy poinformować wnioskodawcę. Wadliwe jest zajęcie stanowiska w tej kwestii dopiero w uzasadnieniu wyroku. Formę i treść decyzji o oddaleniu wniosku dowodowego regulują przepisy art. 170 § 3 k.p.k. (określający formę decyzji) i art. 94 § 1 k.p.k. (określający treść decyzji). Przepis art. 170 § 3 k.p.k., określając jedynie formę decyzji, nie precyzuje jej wymogów formalnych, dla których wskazania wiążące znaczenie ma ogólny przepis art. 94 § 1 k.p.k.
Postanowienie o oddaleniu wniosku dowodowego powinno zawierać: 1) oznaczenie organu oraz osoby lub osób wydających postanowienie, 2) datę wydania postanowienia, 3) wskazanie sprawy oraz kwestii której dotyczy, 4) rozstrzygnięcie z podaniem podstawy prawnej oraz 5) uzasadnienie.
W postanowieniu należy wskazać organ wydający postanowienie przez podanie jego nazwy oraz imienia, nazwiska i stanowiska osoby lub osób wydających postanowienie. Należy ponadto określić datę wydania postanowienia oraz wskazać sprawę, której postanowienie dotyczy [przez określenie czynu i jego kwalifikacji w fazie in rem lub wskazanie imienia i nazwiska podejrzanego (oskarżonego), rodzaju czynu i jego kwalifikacji prawnej w fazie in personam wraz z sygnaturą akt sprawy].
Wskazanie kwestii, której postanowienie dotyczy, winno nastąpić poprzez określenie decyzji o oddaleniu wniosku dowodowego i podstawy prawnej oddalenia (jednej z podstaw określonych w art. 170 k.p.k.).
Postanowienie w kwestii oddalenie wniosku dowodowego wymaga uzasadnienia (art. 98 § 1 k.p.k.), co należy pośrednio wyprowadzić z treści przepisu art. 98 § 3 k.p.k., który określa rodzaje decyzji nie wymagających uzasadnienia (tj. takich jak: dopuszczenie dowodu, uwzględnienie wniosku, któremu inna strona nie sprzeciwiła się, chyba, że orzeczenie podlega zaskarżeniu). Stosownie do art. 155 § 2 k.p.k. (obecnie art. 170 § 3 k.p.k.) oddalenie wniosku następuje w formie postanowienia, które ogłasza się wraz z uzasadnieniem (art. 91 § 4 k.p.k. – obecnie art. 100 § 4 k.p.k.). Uzasadnienie postanowienia sporządza się na piśmie wraz z samym postanowieniem. W sprawie zawiłej lub z innych ważnych przyczyn można odroczyć sporządzenie uzasadnienia na czas do 7 dni (art. 98 § 2 k.p.k.).
W uzasadnieniu postanowienia nie można ograniczyć się do podania jedynie treści przepisu stanowiącego podstawę oddalenia wniosku dowodowego. Nie wystarcza więc ograniczenie się do przytoczenia w uzasadnieniu sformułowań użytych w przepisie. Kwestia sporządzenia uzasadnienia postanowienia nie znalazła dotychczas szczegółowego opracowania w doktrynie. Na temat ten wypowiadał się kilkakrotnie Sąd Najwyższy, wskazując na popełniane w tej mierze uchybienia. 
Najczęściej popełniane uchybienia co do sporządzenia uzasadnienia postanowienia oddalającego wniosek dowodowy dotyczą zbyt lakonicznych uzasadnień poprzez przytoczenie jedynie ustawowych zwrotów z art. 170 § 1 k.p.k.
Zdaniem Sądu Najwyższego ograniczenie się do przytoczenia ustawowego zwrotu określającego powód oddalenia wniosku nie jest uzasadnieniem orzeczenia. Sąd pierwszej instancji naruszył tym zaniechaniem przepisy art. 90 § 1 k.p.k., 91 § 1 k.p.k. i 155 § 2 k.p.k. (obecnie art. 94 § 1 k.p.k., 98 § 1 k.p.k. i 170 § 3 k.p.k.). Uchybienie to nie zostało dostrzeżone przez Sąd Odwoławczy. Uwzględniając jednak fakt, że istniały wymienione w art. 155 § 1 k.p.k. (obecnie 170 § 1 k.p.k.) powody do oddalenia wniosku dowodowego, uzasadnione jest stwierdzenie, iż uchybienie nie mogło mieć wpływu na treść zapadłych wyroków. W uzasadnieniu osobistej apelacji oskarżony zawarł cztery wnioski dowodowe. Wbrew przepisowi art. 169 k.p.k. nie były w nich dokładnie sprecyzowane okoliczności, które miały być udowodnione. Jednak Sąd odwoławczy nie wezwał oskarżonego do uzupełnienia tego braku w trybie art. 120 k.p.k. Z protokołu rozprawy odwoławczej wynika natomiast, że oddalił on wnioski na podstawie art. 170 § 1 pkt 3 k.p.k., „uznając je za nieprzydatne do prawidłowego orzekania w sprawie”. Tego rodzaju decyzja procesowa, będąca powtórzeniem części słów ustawy z punktów 2 i 3 przepisu art. 170 § 1 k.p.k., pozoruje jedynie uzasadnienie oddalenia wniosku dowodowego, gdyż nie wypełnia podstaw oddalenia wniosku konkretnymi okolicznościami rozpoznawanej sprawy.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego w Krakowie nieprawidłowe jest także uzasadnienie postanowienia oddalającego wniosek na tej tylko podstawie, że „przeprowadzenie takiego dowodu jest zbędne”, bez wyjaśnienia na czym owa zbędność polega, zatem z motywacją jedynie pozorującą spełnienie wymogu uzasadnienia postanowienia tego rodzaju. Zdaniem tego samego sądu, oddalenie wniosku dowodowego z uzasadnieniem, że „przeprowadzenie tego dowodu jest zbędne”, bądź „nie znajduje w aktualnym stadium postępowania uzasadnienia” nie odpowiada wymogom oceniania wniosków dowodowych (art. 155 par 1 i 2 w zw. z art. 90 § 1 k.p.k. – obecnie art. 170 § 1 i 3 w zw. z art. 94 § 1 k.p.k.), bo jedynie pozoruje uzasadnienie oddalenia wniosku.
Oddalając na podstawie art. 155 § 1 pkt 2 k.p.k. (obecnie 170 § 1 pkt 2 k.p.k.) wniosek dowodowy, sąd orzekający nie może ograniczyć się do stwierdzenia, że dana okoliczność nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż takie uzasadnienie odmowy przeprowadzenia dowodu jest wyłącznie powtórzeniem treści ustawy, nie odpowiada prawidłowo rozumianemu nakazowi uzasadniania postanowienia (art. 91 § 1 i 4 k.p.k. – obecnie art. 94 § 1 pkt 5 k.p.k.), a wreszcie uniemożliwia sądowi odwoławczemu dokonanie kontroli prawidłowości rozstrzygnięcia sądu pierwszej instancji.
Analiza powyższych uchybień w zakresie uzasadniania postanowień oddalających wnioski dowodowe pozwala określić w zarysie ogólne wymagania w tej kwestii. Wprawdzie przepisy ustawy karnoprocesowej nie określają – jak czyni to art. 424 k.p.k. co do uzasadnienia wyroku – warunków, którym powinno odpowiadać uzasadnienie postanowienia, jednakże z samej istoty uzasadnienia wynika, że powinno ono co najmniej wyjaśniać podstawę rozstrzygnięcia oraz wskazywać okoliczności, które za takim rozstrzygnięciem przemawiają. Uzasadnienie postanowienia o oddaleniu wniosku dowodowego powinno zawierać zarówno przesłanki prawne, jak i faktyczne. Należy wskazać konkretnie okoliczności faktyczne i prawne wyjaśniające w sposób rzeczowy stanowisko organu procesowego oraz argumenty przemawiające za oddaleniem wniosku.
Wskazując ogólne ramy uzasadnienia postanowienia oddalającego wniosek dowodowy zaproponować można, aby znalazło się w nim: 1) określenie osoby, która złożyła wniosek dowodowy, 2) zwięzłe określenie tezy wniosku dowodowego, 3) podanie treści przepisu ustawy, będącego podstawą oddalenia wniosku dowodowego, 4) wyjaśnienie podstawy prawnej oddalenia wniosku,5) wskazanie faktów i dowodów uzasadniających przyjętą podstawę oddalenia wniosku dowodowego. 
Wyjaśniając podstawę prawną oddalenia wniosku należałoby, np. w odniesieniu do art. 170 § 1 pkt 1 k.p.k., dokładnie wyjaśnić, z jakiego powodu przeprowadzenie dowodu jest niedopuszczalne, omawiając odpowiedni zakaz dowodowy. Należy mieć na względzie to, że wnioskodawca nie musi mieć świadomości obowiązywania takiego zakazu.
4. Brak lub błędne sporządzenie uzasadnienia może skutkować ujemnymi konsekwencjami procesowymi. Zachowuje aktualność wyrok Sądu Najwyższego, w którym stwierdzono, że brak uzasadnienia postanowienia, wydanego na rozprawie, o oddaleniu wniosku dowodowego uniemożliwia kontrolę rewizyjną (obecnie odwoławczą) słuszności decyzji sądu orzekającego w odniesieniu do podstaw takiego oddalenia, wymienionych taksatywnie w art. 155 § 1–3 k.p.k. (obecnie art. 170 § 1 pkt 1–5 k.p.k.), stanowiąc obrazę przepisów postępowania, a zwłaszcza art. 155 § 2 i art. 90 § 1 k.p.k. (obecnie art. 170 § 3 k.p.k. i art. 94 § 1 k.p.k.), mogącą mieć wpływ na treść orzeczenia, i uzasadnia uchylenie wyroku oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Uzasadnienie oddalenia wniosku nie może nastąpić dopiero w uzasadnieniu wyroku, chyba że zgłoszony wniosek dowodowy kwalifikuje się jako wniosek ewentualny.
Kończąc rozważania co do wymogów formalnych postanowienia oddalającego wniosek dowodowy, należy jeszcze wskazać, że na powyższe postanowienie nie przysługuje środek odwoławczy w postaci zażalenia niezależnie od tego, czy zapadło w postępowaniu przygotowawczym, czy też w postępowaniu sądowym (art. 459 § 1 k.p.k.). Jednakże oddalenie wniosku dowodowego może być przedmiotem zarzutu odwoławczego. Strony mogą podnieść zarzut obrazy przepisów postępowania, regulujących kwestie związane z wnioskami dowodowymi, a zwłaszcza zarzut naruszenia takich przepisów, jak art. 167 i art. 170 § 1–3 k.p.k.. Uchybienia te pod warunkiem, iż mogły mieć wpływ na treść orzeczenia, mogą skutkować uchyleniem zaskarżonego orzeczenia (art. 438 pkt 2 k.p.k.).
Odmowa przeprowadzenia dowodu w postaci oddalenia wniosku dowodowego, jeżeli nastąpiła z obrazą przepisów postępowania i mogła mieć wpływ na treść orzeczenia, może stanowić względną podstawę odwoławczą (art. 438 pkt 2 k.p.k.), a gdy taka obraza stanowiła rażące naruszenie prawa – także podstawę wniesienia kasacji (art. 523 k.p.k.).