Krzysztof Karsznicki
Sprawozdanie z prac Grupy Niezależnych Ekspertów przy Komisji Europejskiej w Brukseli do Spraw Zwalczania Handlu Ludźmi
W dniu 25 marca 2003 roku Komisja Europejska podjęła decyzję o powołaniu grupy konsultacyjnej zwanej Grupą Ekspertów do Spraw Zwalczania Handlu Ludźmi. W jej skład miało wchodzić 20 członków, w tym:
–	7 ekspertów zatrudnionych w resortach rządowych spośród 15 państw Unii Europejskiej, 
–	4 ekspertów zatrudnionych w resortach rządowych spośród 10 państw (w tym m.in. z Polski) oczekujących na przystąpienie do Unii Europejskiej,
–	11 ekspertów działających w organizacjach pozarządowych.
W dniu 27 sierpnia 2003 roku Komisja Europejska mianowała członków grupy eksperckiej. Nominacje podpisał komisarz sprawiedliwości i spraw wewnętrznych Antonio Vittorino. Eksperci spotkali się w ciągu roku 11 razy. Efektem prac było przygotowanie raportu zawierającego ocenę występującego w Europie zjawiska handlu ludźmi oraz uwarunkowań prawnych, a także zawierającego rekomendacje zarówno dla organów Unii, jak i państw członkowskich.
Eksperci pozytywnie odnieśli się do definicji handlu ludźmi, zawartej w Protokole Dodatkowym uzupełniającym Konwencję Narodów Zjednoczonych z Palermo z 2000 roku o zwalczaniu międzynarodowej przestępczości zorganizowanej. Przede wszystkim zwrócono uwagę na uniwersalność definicji, wyrażającej się w tym, że:
–	handel ludźmi nie ma charakteru wyłącznie transgranicznego,
–	dotyczy wszelkiego rodzaju zachowań (nie tylko wykorzystywania seksualnego)
–	dotyczy wszystkich ofiar (zarówno kobiet i dzieci, jak i mężczyzn).
Prace ekspertów przebiegały w 3 podgrupach tematycznych: 
–	do spraw prewencji,
–	do spraw ochrony pokrzywdzonego oraz pomocy udzielanej pokrzywdzonemu,
–	współpraca policyjna i sądowa.
W zakresie prewencji za niezbędne uznano prowadzenie kampanii informacyjnych mających na celu podnoszenie świadomości społeczeństwa w państwach pochodzenia ofiar. Do adresatów tych kampanii powinny docierać informacje na temat bezpiecznej migracji, możliwości migracji zarobkowej włącznie z regulacjami prawnymi w państwach przeznaczenia, a także na temat praw migrantów.
Zwrócono również uwagę na konieczność prowadzenia badań, które obejmowałyby przede wszystkim przyczyny występującego zjawiska handlu ludźmi. Eksperci przy tej okazji skrytykowali istniejące w poszczególnych państwach bazy danych statystycznych, których nie można porównać z uwagi na różne kryteria przyjmowane podczas badań. Zdaniem grupy eksperckiej kryteria te powinny być zunifikowane dla poszczególnych instytucji funkcjonujących w państwach europejskich. Wszystkie dane statystyczne powinny być gromadzone w specjalnie powołanym biurze niezależnego Krajowego Koordynatora do Spraw Zwalczania Handlu Ludźmi, który kooperowałby z Europejskim Koordynatorem. 
W raporcie eksperci zauważają konieczność prowadzenia różnego rodzaju treningów dla poszczególnych służb:
–	ogólny – dla organów porządkowo-prawnych i personelu sędziowskiego (niespecjalizujących się w problematyce handlu ludźmi),
–	specjalistyczny – dla sędziów, prokuratorów, funkcjonariuszy policji i prawnych konsultantów (specjalizujących się w tej problematyce),
–	dla straży granicznej, urzędów imigracyjnych i celników,
–	ogólny dla organizacji międzynarodowych, organizacji pozarządowych, pracowników socjalnych, psychologów, lekarzy, nauczycieli, personelu konsularnego, urzędników administracyjnych i dziennikarzy.
Wymienione rodzaje treningów uznano za niezbędne w obliczu często występującej rozbieżności interesów poszczególnych podmiotów. I tak na przykład Straż Graniczna zainteresowana jest wydaleniem nielegalnych migrantów, Policja natomiast dąży do uzyskania zeznań ofiary, aby oskarżyć przestępców. Ofiara zaś zainteresowana jest uzyskaniem ochrony osobistej i bezpieczeństwa.
Znaczna część raportu poświęcona jest pomocy, jaka powinna być udzielona ofierze handlu ludźmi. Istotną rolę w tym kontekście odgrywa przewidziana w dyrektywie unijnej instytucja tzw. reflection period (czas do namysłu). Jest to okres poprzedzający podjęcie przez ofiarę decyzji o ewentualnej współpracy z organami ścigania, polegającej przede wszystkim na złożeniu zeznań obciążających sprawców przestępstw. W tym czasie ofiara ma zagwarantowane prawo do bezpiecznego zakwaterowania, opieki medycznej i psychologicznej, bezpłatnej pomocy prawnej i ochrony policyjnej. Jeżeli ofiara zdecyduje się na złożenie zeznań obciążających sprawców przestępstw, uzyskuje pozwolenie na pobyt do 6 miesięcy wraz z prawem do rynku pracy, kształcenia zawodowego oraz edukacji. Dyrektywa unijna nie zakreśla jednak ram czasowych dla reflection period, pozostawiając w tym zakresie swobodę państwom członkowskim, i to jest jej największą ułomnością. Można bowiem teoretycznie uznać, że ofiara, która została wydalona z kraju obcego po kilku godzinach od zatrzymania miała czas do namysłu na podjęcie decyzji o współpracy z organami ścigania.
Z takim rozumowaniem nie można się zgodzić. Dlatego eksperci postulują, aby ten czas do namysłu przewidziany dla ofiary wynosił co najmniej 3 miesiące.
Według ekspertów zezwolenie na pobyt czasowy powinno być przyznawane osobom zidentyfikowanym jako ofiary handlu ludźmi na okres co najmniej 6 miesięcy z możliwością przedłużenia niezależnie od tego, czy ofiara będzie kooperować z organami ścigania. Tu warto przypomnieć, że dyrektywa unijna uzyskanie zezwolenia na pobyt czasowy uzależnia od podjęcia przez ofiarę decyzji o współpracy z organami ścigania. 
Jeżeli ofiara decyduje się być świadkiem w sprawie kryminalnej lub wnosić powództwo w sprawie cywilnej o odszkodowanie, ma prawo do czasowego pobytu aż do zakończenia postępowania.
Według członków grupy eksperckiej regulacje prawne państw członkowskich powinny przewidywać możliwość przyznania ofierze prawa do długotrwałego pobytu lub stałego pobytu w przypadku wystąpienia okoliczności uzasadniających podejrzenie, że powrót do kraju ojczystego zagrażałby życiu, zdrowiu lub wolności ofiary lub członkom jej rodziny (niezależnie od tego, czy ofiara zdecydowała się występować jako świadek w postępowaniu karnym). Jeżeli ofierze zostałoby przyznane prawo do czasowego lub stałego pobytu, najbliższym członkom jej rodziny również takie prawo powinno przysługiwać.
W przypadku dzieci, które są ofiarami procederu handlu ludźmi – według ekspertów – państwa powinny kierować się następującymi zasadami:
•	dzieci nigdy nie mogą być deportowane,
•	powrót dzieci do kraju tylko przy spełnieniu takich warunków, że jest bezpieczny, dobrowolny, z osobą towarzyszącą i w interesie dziecka.
Jednym z podstawowych zadań spoczywających na organach państwa, w którym była wykorzystywana ofiara jest zapewnienie należytej opieki socjalnej, która powinna obejmować bezpieczne zakwaterowanie (różne typy w zależności od fazy programu uwzględniając odmienności kulturowe, posiłki, itp.), opiekę lekarską, bezpłatną pomoc prawną, edukację, możliwości zarobkowania. Podmiotami odpowiedzialnymi za zapewnienie opieki socjalnej powinny być władze lokalne, organizacje pozarządowe i organizacje międzynarodowe.
Odrębnego wyjaśnienia wymaga kwestia przesłuchania ofiary. Czynność tę powinna wykonywać przeszkolona w zakresie walki z handlem ludźmi osoba tej samej płci co ofiara. Podczas przesłuchania powinni być obecni psycholog i pracownik organizacji pozarządowej.
Systemy prawne państw członkowskich powinny przewidywać również możliwość przesłuchania ofiar za pomocą urządzeń przenoszących obraz i dźwięk (wideokonferencja).
Zdaniem ekspertów państwa powinny zagwarantować dochodzenie odszkodowania w procesie karnym. W takim przypadku ofiara nie jest zmuszona do oczekiwania na kolejny proces, tym razem cywilny, zapewniający dochodzenie jej roszczeń finansowych. 
Śledztwa nie powinny ograniczać się wyłącznie do gromadzenia materiału dowodowego pozwalającego na skierowanie aktu oskarżenia do sądu. Równolegle powinny być prowadzone czynności zmierzające do ustalenia stanu majątkowego sprawców przestępstwa i źródeł ich pochodzenia (nieruchomości, samochody, lokaty bankowe, analiza operacji bankowych). Natomiast skonfiskowane nielegalne zyski powinny być wykorzystane jako kompensacja i odszkodowanie dla ofiar.
W raporcie wiele miejsca poświęcono powrotowi i reintegracji. Według opinii ekspertów państwa członkowskie Unii Europejskiej powinny ustanowić właściwe procedury repatriacyjne uwzględniające prywatność, bezpieczeństwo i zdrowie ofiar (przy współpracy z organizacjami pozarządowymi i organizacjami międzynarodowymi). Państwo, w którym pokrzywdzony był eksploatowany, powinno finansować powrót. Natomiast państwo, z którego pochodzi ofiara, powinno być odpowiedzialne za przygotowanie dokumentów dla ofiary umożliwiających jej wyjazd.
Po powrocie do kraju ofiara powinna mieć zapewnioną opiekę obejmującą wsparcie psychologiczne, medyczne i doradztwo zawodowe. Celem takiej opieki powinno być uzyskanie przez ofiarę niezależności ekonomicznej.
Omówiony powyżej raport grupy eksperckiej został przekazany Komisji Europejskiej w dniu 22 grudnia 2004 roku.