Dr Dariusz Świecki
sędzia Sądu Najwyższego

Model postępowania przygotowawczego i sądowego

I.	Uwagi wstępne
II.	Rekonstrukcja modelu postępowania przygotowawczego
III.	Zwiększenie kontradyktoryjności i bezpośredniości w przeprowadzaniu dowodów na rozprawie głównej
IV.	Rozszerzenie zakresu stosowania konsensualnych sposobów zakończenia postępowania karnego
V.	Odstępstwa od zasady legalizmu
VI.	Usprawnienie postępowania sądowego

I. Uwagi wstępne

1. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego uznała, że podstawowym zadaniem w dziedzinie prawa karnego procesowego jest radykalne przyspieszenie i usprawnienie postępowania karnego bez narażenia gwarancji procesowych uczestników postępowania. Komisja przyjęła, że dla realizacji tego celu konieczne jest dokonanie analizy wchodzących w grę rozwiązań w odniesieniu zarówno do modelu postępowania przygotowawczego, jak i sądowego, gdyż pozostają one ze sobą we wzajemnym powiązaniu. Zdaniem Komisji istnieje możliwość zmierzania procesu karnego:
1.	albo ku pełnej kontradyktoryjności postępowania sądowego z jednoczesnym zminimalizowaniem przygotowawczej fazy procesu, 
2.	albo ku uczynieniu z postępowania sądowego w większym jeszcze stopniu niż obecnie etapu, na którym następuje jedynie bardziej lub mniej kontradyktoryjna weryfikacja materiału dowodowego przedstawionego przez oskarżyciela. 
Stanowisko co do proponowanego kierunku zmian procedury karnej wymaga na początku zasygnalizowania kilku zasadniczych kwestii. 
Model postępowania sądowego nie może być tworzony i modyfikowany w oderwaniu od modelu postępowania przygotowawczego. Stadium przygotowawcze procesu karnego ze swej istoty ma bowiem służyć głównemu stadium procesu – postępowaniu sądowemu, a przede wszystkim rozprawie głównej, na której sąd co do zasady rozstrzyga o przedmiocie procesu. Jednakże tworzenie modelu postępowania sądowego w powiązaniu z modelem postępowania przygotowawczego, rozumianym jako pewien zespół podstawowych rozwiązań normatywnych odnoszących się do przyjętej koncepcji teoretycznej, wymaga uwzględnienia różnych racji i sprzecznych nieraz interesów występujących w procesie karnym, a także zagwarantowanie ochrony podstawowych praw uczestników procesu. Dlatego też z punktu widzenia sędziego, podejście do modelu postępowania przygotowawczego wiąże się z oczekiwaniem przeprowadzenia starannego postępowania przygotowawczego, co w postępowaniu sądowym znacznie ułatwia przeprowadzenie rozprawy i wyrokowanie. Widać to w legislacyjnych zmianach art. 297 § 1 pkt 4 i 5 k.p.k., co do zadań postępowania przygotowawczego. Ustawa nowelizacyjna z dnia 5 listopada 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny, ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Kodeks karny wykonawczy, ustawy – Kodeks karny skarbowy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 206, poz. 1589), odchodzi od konieczności wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności sprawy oraz utrwalenia wszystkich dowodów dla sądu, które to obowiązki wprowadziła ustawa nowelizacyjna z dnia 29 marca 2007 r. (Dz. U. Nr 64, poz. 432). Już kierunek tej ostatniej nowelizacji wskazuje, że ustawodawca powraca do modelu postępowania przygotowawczego, wprowadzonego w pierwotnym kształcie w kodeksie postępowania karnego z 1997 r. W sytuacji bowiem, gdy na postępowanie przygotowawcze nakłada się obowiązek wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności sprawy, połączony z utrwaleniem materiału dowodowego dla potrzeb sądu, a więc w takiej formie, która pozwala na ich dowodowe wykorzystanie, spowolnione zostaje postępowanie przygotowawcze, zwiększa się nakład pracy organów ścigania, a pomniejsza się rolę rozprawy głównej, na której dochodzi z reguły do powtórzenia dowodów przeprowadzonych w tym postępowaniu. Z drugiej jednak strony ograniczenie formalnych czynności dowodowych w postępowaniu przygotowawczego do zbierania tylko podstawowych informacji o sprawie, przeznaczonych głównie dla oskarżyciela, celem podjęcia decyzji co do sposobu zakończenia tego postępowania, stwarza niebezpieczeństwo utraty lub zniekształcenia dowodów, nieutrwalonych we właściwym czasie i formie. Powyższe uwagi wskazują, że można mówić o dwóch modelach postępowania przygotowawczego. Pierwszy model „dla sądu”, w którym gromadzi się i utrwala dowody w sposób możliwy do wykorzystania przed sądem. Drugi model „dla oskarżyciela”, w którym zbiera się najistotniejsze informacje o sprawie celem wykorzystania przez oskarżyciela do podjęcia decyzji co do sposobu zakończenia tego postępowania. Obecny model postępowania przygotowawczego jest modelem „dla sądu”, bo choć po wejściu w życie nowelizacji z 5 listopada 2009 r., tj. z dniem 8 czerwca 2010 r., nie będzie już obowiązku wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności sprawy i zgromadzenia wszystkich dowodów dla sądu, to nadal utrwalanie dowodów następuje w formie protokołowanej, a więc czynionej na potrzeby sądu. Należy w związku z tym postawić pytanie, czy rzeczywiście w postępowaniu dowodowym na rozprawie głównej dominuje zasada bezpośredniości, skoro pomimo bezpośredniego przesłuchania oskarżonych, czy świadków, sądy powszechnie stosują praktykę odczytywanie protokołów wyjaśnień i zeznań z postępowania przygotowawczego, czyniąc to często „na wszelki wypadek”, z obawy o zarzut naruszenia art. 366 § 1 i art. 410 k.p.k.? W takiej sytuacji zakres i częstotliwość stosowania odstępstw od zasady bezpośredniości może prowadzić do wniosku, że w rzeczywistości procesowej na rozprawie głównej dominuje pośredniości w korzystaniu z materiału dowodowego. W większości spraw przebieg rozprawy głównej sprowadza się do powtórzenia dowodów przeprowadzonych w postępowaniu przygotowawczym, często w sposób sprzeczny z jedną z dyrektyw zasady bezpośredniości, która zaleca korzystanie przede wszystkim z dowodów pierwotnych, a nie pochodnych. Jeżeli jednak przesłuchanie przed sądem prowadzi do odczytania protokołów przesłuchań z postępowania przygotowawczego i na nich budowaniu podstawy dowodowej orzeczenia, to można stwierdzić, że w praktyce de facto na rozprawie głównej dominuje pośredniość w korzystaniu z dowodów, a bezpośredniość jest wyjątkiem, choć powinno być odwrotnie. W ten sposób rozprawa główna zamiast głównego stadium procesu, staje się forum, na którym odtwarza się dowody z postępowania przygotowawczego, którego materiał dowodowy przesądza często o sposobie rozstrzygnięcia sprawy. Model postępowania przygotowawczego, w którym gromadzone są dowody dla sądu, choć zwiększa gwarancje dokonania ustaleń faktycznych zgodnych prawdą, to z drugiej strony, może też stanowić zagrożenie dla tej zasady, skoro zachęca i prowadzi w wielu sprawach do dokonywania przez sąd ustaleń faktycznych na podstawie dowodów pochodnych, tj. protokołów sporządzonych w postępowaniu przygotowawczym, a więc bez respektowania wszystkich dyrektyw zasady bezpośredniości. W obowiązującym modelu postępowania przygotowawczego „dla sądu”, nie bez znaczenia jest też okoliczność, że sędziowie zapoznając się z aktami sprawy przed rozprawą w pewien sposób wyrabiają sobie pogląd na sprawę w takim kierunku, jaki wskazują zebrane w postępowaniu przygotowawczym dowody, a te, skoro wniesiono oskarżenie, potwierdzają z reguły sprawstwo oskarżonego. Przy takim modelu postępowania przygotowawczego, zwłaszcza gdy czynności dowodowe prowadzi nieprokuratorski organ, pojawiają się też zarzuty dotyczące nierzetelnego gromadzenia i utrwalania dowodów, szczególnie gdy chodzi o czynności przesłuchania świadków, które poza nielicznymi sytuacjami wskazanymi w przepisach k.p.k., odbywają się w warunkach ograniczenia kontradyktoryjności, bo bez obecności stron i ich przedstawicieli procesowych. W obecnym modelu postępowania przygotowawczego czynności dowodowe przesłuchania dokonywane są w tym postępowaniu, a następnie zostają powtórzone w postępowaniu sądowym. Taki stan prawny powoduje osłabienie zasady kontradyktoryjności w stosunku do prokuratora, który na rozprawie głównej nie wykazuje właściwej aktywności procesowej. Wynika to z przekonania, że skoro dowody obciążające zebrane zostały w postępowaniu przygotowawczym, to nie jest potrzebna aktywność oskarżyciela, albowiem do skazania oskarżonego wystarczy te dowody ujawnić, a to należy do sądu. Z oskarżyciela publicznego spada także odpowiedzialność za przebieg postępowania dowodowego, bo na sądzie (przewodniczącym rozprawy) spoczywa obowiązek ich ujawnienia i wyjaśnienia ewentualnych rozbieżności w wypowiedziach składanych przed sądem (art. 366 § 1 w zw. z art. 389 i art. 391 k.p.k.). Niewielki stopień aktywności oskarżyciela publicznego na etapie rozprawy głównej w pewnej mierze przyczynia się do nienależytego rozpoznania sprawy i konieczności jej uchylania w postępowaniu odwoławczym. Gdyby bowiem w rozprawie uczestniczył prokurator, który zna sprawę i jest aktywny, to mógłby wpływać na przyspieszenie i usprawnienie przeprowadzenia postępowania dowodowego przed sądem poprzez wykorzystywanie przysługujących mu uprawnień procesowych np. zgłaszanie wniosków dowodowych, zadawanie pytań świadkom. W sądach rejonowych praktyką jest, że na rozprawę stawia się inny prokurator niż ten, który sporządził lub zatwierdził akt oskarżenia. Zwykle zastępuje go inny prokurator, który niewiele wie o sprawie, po czym po odroczeniu lub przerwie, na rozprawę stawia się jeszcze inny prokurator, równie nieznający sprawy. 
2. Zmiana istniejącego stanu rzeczy wymaga rekonstrukcji dotychczasowego modelu postępowania przygotowawczego, bo tylko w ten sposób można doprowadzić do zmiany praktyki w celu nadania rozprawie charakteru znacznie bardziej kontradyktoryjnego i bezpośredniego. Uważam jednak, że z uwagi na wieloletnią tradycję stosowania określonych instytucji procesowych oraz przygotowany do wykonywania zadań postępowania przygotowawczego aparat ścigania, nie powinny to być zmiany „rewolucyjne”, ale tylko częściowa rekonstrukcja istniejącego modelu postępowania przygotowawczego. Dla osiągnięcia tego celu nie jest potrzebne przywrócenie instytucji sędziego śledczego, czy wprowadzenie sędziego do spraw śledztwa lub szerzej – sędziego do spraw postępowania przygotowawczego. Podzielam te opinie przedstawicieli nauki i praktyki wypowiadane podczas Ogólnopolskiego Zjazdu Katedr Postępowania Karnego Kraków 25 – 28 września 2008 r. (zob. T. Grzegorczyka, Kilka refleksji na temat sugestii wprowadzenia instytucji sędziego śledczego, C. Kulesza, Sędzia śledczy na tle zmian europejskich modeli postępowania przygotowawczego, S. Zabłocki, Głos w dyskusji, [w:] Węzłowe problemy procesu karnego, pod red. P. Hofmańskiego, Warszawa 2010), krytycznie odnoszące się do wprowadzenia instytucji sędziego śledczego. W aktualnym modelu postępowania przygotowawczego, zamiast sędziego śledczego mamy czynności sądu w postępowaniu przygotowawczym, które de facto w pewnym zakresie spełniają funkcje sędziego śledczego. Także proponowana instytucja sędziego do spraw postępowania przygotowawczego (sędziego do spraw śledztwa, por. R.A. Stefański, Krytycznie o obecnym modelu postępowania przygotowawczego, op. cit., s. 166), jest częściowo realizowana w obecnym modelu postępowania przygotowawczego. Trzeba bowiem zauważyć, że kodeks postępowania karnego przewiduje dość szeroki zakres czynności sądu w postępowaniu przygotowawczym, dotyczący czynności decyzyjnych, kontrolnych i dowodowych. Rozszerzenie tego zakresu wprowadza także wspomniana nowela do kodeksu postępowania karnego z dnia z 5 listopada 2009 r. przez nadzór instancyjny sądu nad podejmowanymi w postępowaniu przygotowawczym decyzjami dotyczącymi przeszukania, zatrzymania rzeczy i w przedmiocie dowodów rzeczowych oraz na inne czynności, poprzez przyznanie uprawnienia do wniesienia zażalenia do sądu rejonowego (art. 236 k.p.k.). W doktrynie podniesiono także, że skoro w art. 41 ust. 2 i 3 Konstytucji RP, co do pozbawienia wolności, mowa jest o orzekaniu przez „sąd”, to bez zmiany Konstytucji nie da się zastąpić sądu sędzią. W aktualnym stanie prawym, a także biorąc pod uwagę nowelizację kodeksu postępowania karnego wspomnianą ustawą z dnia 5 listopada 2009 r., udział sądu w postępowaniu przygotowawczym zapewnia kontrolę nad tym postępowaniem, a nie ma wystarczająco silnych racji przemawiających za koniecznością dokonania zmiany tego systemu (por. S. Waltoś, Kilka słów o polskim modelu postępowania przygotowawczego, [w:] Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009, s. 285 i n.). Argument dotyczący powierzenia przeprowadzenia czynności w postępowaniu przygotowawczym z udziałem niezawisłego sędziego, z którego to atrybutu nie korzysta prokurator (jest jedynie niezależny), nie jest wystarczający u progu zmiany modelu kierowania prokuraturą poprzez rozdzielenie funkcji Ministra Sprawiedliwości i Prokuratora Generalnego, w której to zmianie, a nie w instytucji sędziego śledczego, czy sędziego do spraw śledztwa, trzeba, moim zdaniem, upatrywać dobrego kierunku reform. Wprowadzenie proponowanych instytucji to przecież konieczność gruntownej przebudowy modelu postępowania przygotowawczego, a także wielu zmian legislacyjnych, w sytuacji, gdy obecne rozwiązanie w postaci czynności sądu w postępowaniu przygotowawczym sprawdziło się w praktyce. Także ze strony środowiska sędziowskiego nie ma wystarczająco silnych sygnałów co do woli podjęcia się nowego zadania. 
II. Rekonstrukcja modelu postępowania przygotowawczego

1. Chciałbym rekomendować drugą z przedstawionych przez Komisję Kodyfikacyjną opcji, a więc w kierunku ukształtowania postępowania sądowego w sposób zapewniający bardziej lub mniej kontradyktoryjną weryfikację materiału dowodowego przedstawionego przez oskarżyciela publicznego. Wprowadzenie tego rozwiązania wymaga jednak częściowej rekonstrukcji modelu postępowania przygotowawczego w zakresie dotyczącym dochodzenia przez wprowadzenie dochodzenia niesformalizowanego i pozostawieniu sformalizowanego śledztwa, dążąc jednocześnie do rozszerzenia właściwości dochodzenia. Śledztwo powinno zostać ograniczone do spraw najpoważniejszych (zbrodnie), w których z uwagi na wagę i ciężar gatunkowy przestępstw, należałoby pozostawić dotychczasowe uregulowania. Natomiast w zakresie dochodzenia proponowane rozwiązanie nawiązuje do instytucji dochodzenia zapiskowego z kodeksu postępowania karnego z 1928 r. Byłby to także powrót do koncepcji nieformalnego dochodzenia przewidzianego w art. 319 k.p.k. z 1997 r. w pierwotnej jego wersji. Organom ścigania potrzebna jest bowiem uproszczona procedura prowadzenia czynności dochodzeniowych przez zastąpienie czasochłonnych i często zbytecznych czynności protokołowanych i dokumentowanie ich wyłącznie w formie notatek urzędowych. Z praktyki można powiedzieć, że właśnie w dochodzeniu Policja przeprowadza cały szereg zbytecznych czynności przesłuchania w charakterze świadków osób, które nie mają nic istotnego do powiedzenia w sprawie, a następnie prokurator zatwierdzając i wnosząc akt oskarżenia i nie dokonując dostatecznej kontroli zebranego materiału dowodowego, domaga się bezpośredniego przesłuchania przed sądem wszystkich świadków przesłuchanych w dochodzeniu. Przykładowo, w sprawie o znęcanie przesłuchani zostają wszyscy mieszkańcy klatki schodowej bloku, w którym mieszka oskarżony i pokrzywdzona, a którzy o nieporozumieniach rodzinnych sąsiadów z reguły nic istotnego nie wiedzą, a następnie znajdują się w wykazanie dowodów wnioskowanych przez oskarżyciela publicznego do przeprowadzenia na rozprawie. Przy zmodyfikowanym modelu dochodzenia z tych czynności wystarczyłoby sporządzenie notatki o rozpytaniu tych osób z informacją, że nic w sprawie istotnego nie wiedzą. W ten sposób odpadłaby konieczność przesłuchania w postępowaniu przygotowawczym i przed sądem nieistotnych w sprawie osób, co skróciłoby czas trwania dochodzenia, zwiększyłoby tempo rozpoznania sprawy, nie mówiąc już o zmniejszeniu społecznych kosztów obowiązkowego stawiennictwa świadków na wezwanie sądu. Trzeba jednakże zwrócić uwagę, że konsekwencją wprowadzenia zamiast protokołów przesłuchania, obowiązku sporządzenia notatki urzędowej z czynności tzw. rozpytania, mogą być sytuacje, w których osoba przesłuchiwana przed sądem będzie zeznawała odmiennie w stosunku do zapisków z jej rozpytania. Może to doprowadzić do praktyki wzywania na świadków funkcjonariuszy, którzy sporządzili notatkę, na okoliczność zawartych w niej zapisków. Nie wydaje się jednak, aby były to częste przypadki. 
Obecne rozwiązanie zawarte w art. 325h k.p.k., dotyczące możliwości sporządzenia w dochodzeniu tzw. protokołu uproszczonego, nie jest wystarczające. W praktyce, skoro organ dochodzenia i tak sporządza protokół, to, można powiedzieć „na wszelki wypadek” albo gdy nie wie, co jest w sprawie istotne, protokołuje pełną wypowiedź osoby przesłuchiwanej. Dlatego też to rozwiązanie nie jest stosowane. W związku z tym w kodeksie postępowania karnego należy wprowadzić zasadę, że w dochodzeniu protokolarnie utrwala się czynności z przesłuchania podejrzanego oraz osoby, która ma istotną wiedzę o okolicznościach czynu np. osoby składającej zawiadomienie o przestępstwie, którą nie zawsze musi być pokrzywdzony. Jednakże, gdy oskarżony przyznał się do dokonania czynu, a okoliczności jego popełnienia nie budzą wątpliwości, to poza przesłuchaniem oskarżonego można byłoby odstąpić od przesłuchania wskazanych wyżej osób. Zawsze jednak trzeba byłoby w sposób formalny przeprowadzić takie dowody, których nie będzie można powtórzyć przed sądem. Poza zabezpieczeniem dowodów rzeczowych, spisania protokołu wymagałyby, przykładowo, oględziny miejsca, rzeczy, osoby, przeszukania, okazania, eksperymentu procesowego, zeznania świadka, gdy jego zeznania są istotne, a nie będzie możliwe jego przesłuchanie przed sądem, a także przesłuchanie świadka – małoletniego w wypadkach wskazanych w art. 185a i art. 185b k.p.k. Z pozostałych zaś czynności sporządzane byłyby tylko notatki urzędowe, które powinny zawierać dane personalne i adresy osób rozpytanych oraz zwięzły zapis istotnej ich wypowiedzi. Jednakże w wypadku, gdy osoba rozpytana na notatkę nie mogłaby zostać przesłuchana przed sądem np. świadek zmarł – to dopuszczalne byłoby (i jest obecnie), przesłuchanie w charakterze świadka funkcjonariusza policji na treść tego, co świadek w toku rozpytania powiedział. Proponowany model dochodzenia zapiskowego wymusiłby również większą aktywność dowodową oskarżyciela publicznego i pozostałych stron, bo ujawnione w postępowaniu przygotowawczym źródła dowodowe w postaci potencjalnych świadków, mogłyby zostać wykorzystane dowodowo przed sądem tylko w wypadku ich bezpośredniego przesłuchania. Tak więc we własnym interesie procesowym, strony musiałyby zwiększyć aktywność dowodową, co wymagałoby także ich aktywnego udziału w czynności przesłuchania na rozprawie. 
Słabą stroną proponowanego rozwiązania może być obawa, że w sprawach, w których oskarżony nie przyznaje się do dokonania przestępstwa, nie dochodzi do zabezpieczenia i utrwalenia dla potrzeb sądu materiału dowodowego, który do czasu rozprawy głównej może ulec zniekształceniu. Chodzi przede wszystkim o dowody z osobowych źródeł dowodowych. Jest rzeczą oczywistą, że od świadków można często uzyskać dokładniejsze i szczegółowe informacje o zdarzeniu przesłuchując ich bezpośrednio, „na gorąco” lub w niedługim czasie. Natomiast już na rozprawie, często z uwagi na upływ czasu, a także zmianę nastawienia do oskarżonego, czy oceny samego zdarzenia, a także z uwagi na składanie zeznań w obecności oskarżonego i publiczności np. znajomych oskarżonego, a bywa, że i pod wpływem różnych zabiegów podejmowanych wobec świadka przed złożeniem zeznań na rozprawie, świadkowie „uciekają” w niepamięć lub „łagodzą” swoje zeznania lub tracą pewność co do okoliczności, o których jednoznacznie zeznawali w postępowaniu przygotowawczym np. co do rozpoznania oskarżonego. Często wynika to z upływu czasu, ale też jest wynikiem strachu, czy innych okoliczności. Sama groźba odpowiedzialności karnej za składnie fałszywych zeznań, czy odebranie przyrzeczenia, nie jest wystarczające do wyeliminowania tych zjawisk. Dlatego też mając na uwadze te okoliczności proponuję pozostawienie dotychczasowego modelu postępowania przygotowawczego w sprawach należących do śledztwa, a więc o najpoważniejsze przestępstwa (zbrodnie), w których istnieje większe ryzyko zniekształcenia dowodów dla sądu. Przy sformalizowanym śledztwie pozostaje jednak obawa, że ujawniany na rozprawie materiał dowodowy nie zawsze jest rzetelnie przeprowadzony, zwłaszcza gdy chodzi o czynności przesłuchania świadków. W związku z tym można byłoby postulować zwiększenie kontradyktoryjności śledztwa przez wprowadzenie zasady, że strony i ich przedstawiciele procesowi mają prawo do wzięcia udziału w każdej czynności procesowej, a zwłaszcza w czynnościach przesłuchania, co zwiększyłoby gwarancje pełnej wiarygodności przeprowadzonych wówczas dowodów. Jednakże takie rozwiązanie należy odrzucić. Kwestia wiarygodności dowodów może zostać zweryfikowana na etapie postępowania sądowego. Poza tym z praktyki można powiedzieć, że z reguły nie ma zastrzeżeń co do prawidłowości przesłuchania podejrzanego, czy świadków, gdy te czynności przeprowadza prokurator. Natomiast pojawiają się one wówczas, gdy dowody przeprowadza Policja w związku z powierzeniem prowadzenia śledztwa w całości lub w określonym zakresie (art. 311 § 2 k.p.k.). Jednakże przyjęcie pełnej kontradyktoryjności śledztwa znacznie wydłużyłoby czas trwania tego postępowania, bo przecież prawo do udziału w czynności procesowej oznacza obowiązek prawidłowego powiadomienia o jej czasie i miejscu (art. 117 § 1 k.p.k.), z konsekwencjami wynikającymi z art. 117 § 2 k.p.k. Doszłoby też do dalszego obniżenia rangi rozprawy głównej, która byłoby tylko powtórzeniem tych czynności, w których strony już uczestniczyły, a więc mogą przewidzieć ich rezultat na rozprawie głównej. W doktrynie wskazuje się, że wprowadzenie już do postępowania przygotowawczego pełnej kontradyktoryjności podważyłoby celowość samej rozprawy głównej. Zasadnie też przewiduje się, że zezwolenie obrońcy na udział w czynnościach dowodowych postępowania przygotowawczego nie pociągnie za sobą wykorzystania tego uprawnienia. Jest to bowiem nie tylko kwestia czasu, ale przede wszystkim przekonanie, że wysiłek należy podjąć tam, gdzie można coś osiągnąć, a więc na rozprawie. (S. Waltoś, Model postępowania przygotowawczego na tle prawnoporównawczym, Warszawa 1968, s. 263). Jednakże biorąc pod uwagę podnoszone zastrzeżenia co do prawidłowości przeprowadzanych przez Policję czynności dowodowych śledztwa, należałoby wprowadzić możliwość złożenia wniosku o dokonanie danej czynności z udziałem lub przez prokuratora, gdy jej przeprowadzenie zostało powierzone Policji. 
Natomiast proponowany model dochodzenia z uwagi na zapiskowy jego charakter, czyni także aktualną obawę o utratę lub zniekształcenie istotnych w sprawie dowodów, zwłaszcza z osobowych źródeł dowodowych. Dlatego też minimalnym zabezpieczeniem prawidłowego wyrokowania byłoby wprowadzenie wyjątku od zapiskowego charakteru gromadzenia informacji o osobowych źródłach dowodowych (świadkach), w tych sprawach, w których zachodzą wątpliwości co do sprawstwa oskarżonego, przez stworzenie możliwości formalnego przesłuchania świadka (np. pokrzywdzonego) co do istotnych okoliczności znajdujących się w jego posiadaniu. 
Wydaje się również, że niebezpieczeństwu zniekształcenia dowodów z zeznań świadków z uwagi na upływ czasu od zdarzenia do przesłuchania na rozprawie, powinno zapobiec szybkie zakończenie dochodzenia, a następnie niezwłoczne wyznaczenie terminu rozprawy. 
Należałoby też pozostawić istniejącą obecnie możliwość przejęcia przez prokuratora sprawy do śledztwa (art. 309 pkt 5 k.p.k.) z uwagi na jej wagę lub zawiły charakter, co spowodowałoby konieczność przeprowadzenia czynności dowodowych sposób sformalizowany w szerszym zakresie niż w dochodzeniu. 
Wprowadzenie zasady, że z przeprowadzonych w dochodzeniu czynności sporządza się notatki urzędowe, poza wyjątkami na rzecz formalnego ich utrwalenia, oznaczałoby możliwość ich wykorzystania w postępowaniu przygotowawczym przy podejmowaniu decyzji o zaniechaniu ścigania albo o wniesieniu aktu oskarżenia. 
Przedstawiona rekonstrukcja modelu dochodzenia byłoby też wyraźnym uzasadnieniem dla utrzymania podziału postępowania przygotowawczego na śledztwo i dochodzenie w kierunku sformalizowanego śledztwa i odformalizowanego dochodzenia. Uważam w związku z tym, że należy rozszerzyć właściwość dochodzenia przez zlikwidowanie ujemnych przesłanek do jego prowadzenia wymienionych w art. 325c k.p.k. Wątpliwości co do potrzeby ich utrzymania budzi szczególnie przesłanka w postaci pozbawienia oskarżonego wolności w tej lub innej sprawie. Obecnie, nawet krótkotrwałe pozbawienie wolności podejrzanego w innej sprawie powoduje, poza wyjątkami wskazanymi w art. 325c pkt 1a i b k.p.k., że postępowanie przygotowawcze musi być prowadzone i zakończone w formie śledztwa, choćby podejrzany odzyskał wolność. Zgodnie bowiem z poglądem Sądu Najwyższego nie jest dopuszczalne przekształcenie śledztwa w dochodzenie po odpadnięciu negatywnych przesłanek do prowadzenia dochodzenia wymienionych w art. 325c k.p.k., gdyż wszczęcie śledztwa jest faktem procesowym nieodwracalnym, wymuszającym taką formę postępowania przygotowawczego aż do jego zakończenia (por. postanowienie SN z dnia 26 lipca 2007 r., I KZP 17/07, OSNKW 2007, z. 9, poz. 15). Orzeczenie to nie zmienia nadal istniejących w doktrynie kontrowersji, czy okoliczności wyłączające dopuszczalność dochodzenia mają charakter trwały, czy przejściowy. Uchylnie art. 325c k.p.k. zlikwidowałoby istniejące rozbieżności interpretacyjne, ale przede wszystkim przyspieszyło postępowanie przygotowawcze, które można byłoby w szerszym zakresie prowadzić w niesformalizowanym dochodzeniu. 

III. Zwiększenie kontradyktoryjności i bezpośredniości w przeprowadzaniu dowodów na rozprawie głównej

Zaproponowana zmiana modelu dochodzenia w celu zwiększenia kontradyktoryjności rozprawy, wymagałaby zmiany reguł przeprowadzania dowodów przed sądem, w kierunku skłonienia stron do większej aktywności procesowej i włączenia się w proces docierania do prawdy. Dlatego też, dążąc do koncentracji materiału dowodowego na rozprawie głównej, należałoby wprowadzić przepis przewidujący negatywne konsekwencje procesowe dla strony w wypadku nie zgłoszenia wniosków dowodowych w wyznaczonym terminie. Obecny 7 dniowy termin biegnący od doręczenia oskarżonemu odpisu aktu oskarżenia (art. 338 § 1 k.p.k.), ma charakter instrukcyjny i w praktyce nie jest w ogóle przestrzegany. Zmiana polegałaby na przyjęciu, że w sprawach, w których przeprowadzono dochodzenie, termin do składania wniosków dowodowych miałby co do zasady charakter prekluzyjny. W tym celu należałoby wprowadzić przepis zobowiązujący do zgłaszania wniosków dowodowych w terminie 7 dni od doręczenia aktu oskarżenia, pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku dalszego postępowania. Takie ustalenie początku tego terminu, oznaczałoby konieczność doręczenia odpisu aktu oskarżenia również pokrzywdzonemu, aby mógłby złożyć wniosek dowodowy w tym terminie wraz z oświadczeniem o działaniu w charakterze oskarżyciela posiłkowego. Oskarżyciel publiczny, tak jak dotychczas, wnioski dowodowe mógłby złożyć wraz z aktem oskarżenia. Natomiast w sprawach z oskarżenia prywatnego, należałoby znowelizować w tym kierunku art. 495 § 2 k.p.k. przez wprowadzenie zapisu, że strony powinny zgłosić na posiedzeniu pojednawczym wnioski dowodowe pod rygorem utraty prawa powoływania ich w toku dalszego postępowania. Ten rygor nie dotyczyłby jednak sytuacji, gdy strona dowiedziała się o nowych dowodach dopiero po upływie tego terminu. Wtedy jednak musiałaby taką okoliczność wykazać. Dodatkowo w postępowaniu odwoławczym należałoby skreślić art. 427 § 3 k.p.k., co w sprawach, w których było prowadzone dochodzenie, oznaczałoby możliwość skutecznego zgłoszenia wniosków dowodowych w postępowaniu odwoławczym tylko w wypadku wykazania, że strona nie mogła tego uczynić wcześniej. Natomiast w sprawach prowadzonych w formie śledztwa, zasady przeprowadzania dowodów, mimo uchylenia art. 427 § 3 k.p.k., postałyby bez zmian, bo zastosowanie miałby art. 167 § 1 i art. 452 § 2 k.p.k. Niezgłoszenie przez strony wniosków dowodowych w ustawowo zakreślonym terminie powodowałoby, że wynikające z nieprzeprowadzenia dowodów wątpliwości, sąd rozstrzygałby na korzyść oskarżonego (art. 5 § 2 k.p.k.). 
Pozostaje jednak do rozważenia kwestia inicjatywy dowodowej sądu. Pozbawienie sądu prawa do przeprowadzania dowodów z urzędu wymagałoby odejścia od zasady prawdy materialnej. Jednakże ta zasada stanowi podstawę procesu karnego i moim zdaniem, nie należy z niej rezygnować w imię zwiększenia kontradyktoryjności rozprawy. Zasada prawdy materialnej ma w naszym systemie prawnym wieloletnią tradycję. Jest także postrzegana w społeczeństwie jako gwarancja sprawiedliwości wywodząca się z idei państwa prawa (art. 2 Konstytucji RP), a także mająca swoje oparcie w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 Europejskie Konwencji, jako element prawa do rzetelnego procesu. Trudno bowiem mówić o sprawiedliwym (rzetelnym) procesie, w którym przykładowo zapada wyrok uniewinniający z uwagi na formalne przeszkody w ustaleniu prawdy co do sprawstwa oskarżonego. Dlatego też pozostawiając zasadę prawdy materialnej, należy zwiększyć rygoryzm postępowania dowodowego przez wprowadzenie ograniczonej prekluzji dowodowej, ale bez zagrożenia dla tej zasady. Przyjmując regułę, że postępowanie dowodowe prowadzą przed sądem strony, a nie sąd przeprowadza postępowanie dowodowe, należałoby jednak zastrzec, że w wyjątkowych wypadkach, uznając potrzebę uzupełnienia materiału dowodowego, sąd mógłby przeprowadzić dowód z urzędu. Wymagałoby to zmiany art. 167 k.p.k. przez wprowadzenie § 2, że w sprawach, w których przeprowadzono dochodzenie, sąd przeprowadza dowody na wniosek stron, a w wyjątkowych wypadkach, z urzędu. Nadto, w tych sprawach, zmiany wymagałby art. 366 § 1 k.p.k. w zakresie dotyczącym obowiązku przewodniczącego rozprawy czuwania nad wyjaśnieniem wszystkich istotnych okoliczności sprawy. Wydaje się, że uregulowania wprowadzające ograniczoną prekluzję dowodową, bo z możliwością uwzględnienia wniosków zgłoszonych po upływie terminu oraz ograniczenie obowiązku działania sądu z urzędu, nie stanowiłoby zagrożenia dla zasady prawdy materialnej, a jednocześnie częściowo przenosiłoby na strony odpowiedzialność za wynik procesu. Sąd czyniłby bowiem co do zasady ustalenia faktyczne na podstawie przedstawionych przez strony dowodów i to na stronach ciążyłby obowiązek wyjaśnienia istotnych dla nich okoliczności sprawy, zaś wątpliwości wynikające z materiału dowodowego sąd rozstrzygałby na korzyść oskarżonego, gdyż tylko wyjątkowo byłby uprawniony do przeprowadzenia dowodu z urzędu. Dlatego też art. 397 k.p.k. miałby jedynie zastosowanie w sprawach prowadzonych w formie śledztwa. Natomiast w sprawach, w których prowadzono dochodzenie, wyłączona byłaby możliwość zwrotu sprawy do postępowania przygotowawczego przed rozprawą. W art. 345 § 1 i art. 346 k.p.k. wystarczyłoby skreślenie zwrotu „lub dochodzenia”. Wprowadzenie zasady, że postępowanie dowodowe przed sądem prowadzą strony, wymagałoby także zmiany przepisu, który reguluje sposób przesłuchania na rozprawie. Chodzi o art. 370 § 1 k.p.k., gdyż należałoby przyjąć, że przesłuchanie osób zgłoszonych przez strony rozpoczyna się nie od swobodnej wypowiedzi osoby przesłuchiwanej, ale od zadawania pytań przez stronę. Byłaby to konsekwencja zasady, że dowody przed sądem przeprowadzają strony. W tym zakresie byłby to przepis szczególny w stosunku do art. 171 § 1 k.p.k. Jednakże w wypadku niestawiennictwa na rozprawę strony, na której wniosek miało nastąpić przeprowadzenie dowodu np. przesłuchanie świadka, sąd mógłby odstąpić od jego przeprowadzenia, chyba że uznałby przeprowadzenie dowodu za konieczne. Wówczas, tak jak w wypadku dowodu dopuszczonego z urzędu, o sposobie jego przeprowadzenia decydowałby przewodniczący rozprawy i np. prowadził przesłuchanie świadka.

IV. Rozszerzenie zakresu stosowania konsensualnych sposobów zakończenia postępowania karnego

1. Obecne uregulowania dotyczące trybów konsensualnych wpływają przede wszystkim na znaczne przyspieszenie postępowania sądowego, a w mniejszym stopniu rzutują na przebieg postępowania przygotowawczego, gdyż tylko co do instytucji skazania bez rozprawy ustawodawca przewiduje szczególne unormowanie co do możliwości ograniczenia czynności dowodowych (art. 335 § 2 k.p.k.). W tych trybach ustawa zapewnia także rzetelne przeprowadzenie procesu karnego, albowiem warunkiem ich zastosowania jest jednoznaczność materiału dowodowego co do sprawstwa oskarżonego, a także jego zgoda na taki sposób rozpoznania sprawy. Dlatego też należy zaproponować rozszerzenie nurtu porozumień procesowych, dążąc również do wykorzystania trybów konsensualnych w celu dalszego uproszczenia i przyspieszenia postępowania przygotowawczego. 
2. W obecnym stanie prawnym wyraźny jest brak spójności uregulowań co do możliwości zastosowania instytucji dobrowolnego poddania się karze na posiedzeniu. Orzekanie na tym forum w trybie konsensualnym jest dopuszczalne w postępowaniu uproszczonym (art. 474a § 1 k.p.k.). Przewiduje się także taką możliwość w postępowaniu przyspieszonym w związku ze wspomnianą ustawą nowelizacyjną z dnia 5 listopada 2009 r. (Dz. U. Nr 206, poz. 1589 – art. 517d § 3 k.p.k.). Natomiast w postępowaniu zwyczajnym oskarżony nie może poddać się dobrowolnie karze na posiedzeniu. Nie ma jednak żadnych racji, aby taką sytuację, niekorzystną dla oskarżonego, dalej utrzymywać. Taka możliwość znacznie przyspieszyłaby postępowanie sądowe, a także zmniejszyła jego koszty z uwagi na zaniechanie wzywania świadków, którzy i tak nie są przesłuchiwani, gdy oskarżony na rozprawie złoży skutecznie wniosek o dobrowolne poddanie się karze. Wprowadzenie instytucji dobrowolnego poddania się karze na posiedzeniu w postępowaniu zwyczajnym należałoby połączyć z obowiązkiem pouczenia oskarżonego o możliwości złożenia takiego wniosku poprzez uzupełnienie treści art. 334 § 2 k.p.k. Można przypuszczać, że wprowadzenie tej instytucji w postępowaniu zwyczajnym pociągnęłoby za sobą zwiększenie liczby spraw kierowanych z urzędu na posiedzenie przygotowujące rozprawę, gdyż nie czekając na wniosek, sąd byłby zainteresowany w poznaniu stanowiska oskarżonego co do możliwości dobrowolnego poddania się karze na posiedzeniu. W razie złożenia takiego wniosku i braku przeszkód do jego uwzględnienia, odpadłaby bowiem konieczność wyznaczania rozprawy, a nadto w sprawach wieloosobowych, sąd mogłoby wyłączyć sprawę tych oskarżonych do odrębnego postępowania, co miałoby także znaczenie w wypadku kompletowania składu orzekającego do rozpoznania sprawy „głównej” na rozprawie, z uwagi na instytucję wyłączenia sędziego (art. 41 § 1 k.p.k.). Należałoby także zastanowić się nad zwiększeniem katalogu przestępstw podlegających temu postępowaniu o zbrodnie. 
3. W ramach poszerzania konsensualnych form zakończenia postępowania karnego chciałbym zaproponować wprowadzenie nowej instytucji w postaci dobrowolnego poddania się karze na etapie postępowania przygotowawczego. Rozwiązanie, które chcę przedstawić, nawiązuje do regulacji zawartej w kodeksie karny skarbowym, w którym funkcjonuje pod nazwą „Zezwolenie na dobrowolne poddanie się odpowiedzialności” (Rozdział 16 k.k.s.). W praktyce, na gruncie prawa karnego skarbowego, instytucja ta znakomicie się sprawdziła, zaś w doktrynie jest również pozytywnie oceniana. Nie kwestionuje się też aktualnie zawartych w niej rozwiązań z punktu widzenia zgodności z normami konstytucyjnymi i standardami prawa międzynarodowego. Warto więc sprawdzone rozwiązania zawarte w innych procedurach, przenieść z odpowiednimi modyfikacjami do kodeksu postępowania karnego. Należy też podkreślić, że to rozwiązanie nie ma charakteru oportunistycznego, gdyż nie dochodzi do umorzenia postępowania przygotowawczego, zaś sprawca zostaje pociągnięty do odpowiedzialności karnej za zarzucane mu przestępstwo. Postępowanie w przedmiocie dobrowolnego poddania się karze powinno się toczyć w dwóch etapach. Przed organem postępowania przygotowawczego, przed którym prowadzone są negocjacje co do kary i środków karnych oraz przed sądem, który powinien skontrolować dopuszczalność zastosowania tego postępowania, a w wypadku potwierdzenia, wydać wyrok skazujący na uzgodnioną karę i środki karne. Przy zastosowaniu tej instytucji, porozumienie co do dobrowolnego poddania się karze dokonywane byłoby bez udziału sądu, który nie mógłby wpływać na modyfikację wniosku, gdyż albo by przyjmował wniosek i wydawał wyrok albo odrzucał, zachowując postawę bezstronną. Zakres spraw podlegających temu postępowaniu powinien dotyczyć występków, za które można orzec karę samoistnej grzywny lub ograniczenia wolności. W celu „zachęcenia” do korzystania z tej instytucji i w zamian za konsensualne zakończenie sprawy, można byłoby postulować niewpisywanie orzeczonej kary i środków karnych do Krajowego Rejestru Karnego, za wyjątkiem tych środków karnych, których niestosowanie stanowi przestępstwo z art. 244 k.k. Alternatywnie, można też postulować skrócenie okresu zatarcia skazania w wypadku wydania wyroku w tym postępowaniu. Chodzi głównie o karę grzywny. W aktualnym stanie prawnym okres zatarcia skazania wynosi 5 lat od wykonania kary (art. 107 § 4 k.k.). Wobec treści tego przepisu w praktyce dochodzi do paradoksalnych sytuacji, że oskarżeni wnoszą o orzeczenie zamiast samoistnej kary grzywny, kary pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, bo czas oczekiwania na zatarcie skazania w wypadku wymierzenia tego rodzaju kary, pomimo że jest to kara surowsza, jest krótszy niż kary grzywny, jeżeli okres próby nie przekracza przykładowo 4 lat (art. 76 § 1 k.k.). Można byłoby więc postulować, że w wypadku zastosowania tej instytucji, zatarcie skazania wynosi np. rok od wykonania kary, a więc przy karze grzywny biegnie już od momentu zapłacenia grzywny. Istotą tej instytucji byłoby stworzenie prawnej możliwości podjęcia negocjacji co do wysokości kary i innych środków reakcji karnej pomiędzy sprawcą a organem postępowania przygotowawczego jeszcze przed postawieniem zarzutu, a nawet przed wszczęciem postępowania karnego. W ten sposób np. osoba podejrzana mogłaby negocjować ustępstwa ze strony oskarżyciela co do rozmiarów środków reakcji karnej, czy nawet kwalifikacji prawnej w zakresie uznania czynu za wypadek mniejszej wagi lub zastosowanie przez sąd instytucji pozwalających na orzeczenie samoistnej kary grzywny np. nadzwyczajnego złagodzenia kary, czy zastosowania art. 58 § 3 k.k., w zamian za przyznanie się do dokonania przestępstwa. W pewnym sensie instytucja taka byłaby zbliżona do angloamerykańskiego plea bargaining. O wdrożeniu tego trybu postępowania decydowałby organ postępowania przygotowawczego na wniosek sprawcy. Z taką inicjatywą wobec podejrzanego mógłby także wystąpić ten organ. Należałoby też uwzględnić interesy pokrzywdzonego, który mógłby złożyć wniosek o naprawienie szkody. Od spełnienia żądania pokrzywdzonego organ byłby zobowiązany uzależnić zaakceptowanie wniosku. Po wpłynięciu do sądu wniosku o dobrowolne poddanie się karze, pokrzywdzony mógłby uzyskać status strony i wówczas także zaskarżyć wydany wyrok. Jednakże pokrzywdzony nie byłby uprawniony do sprzeciwienia się temu trybowi postępowania. Zakres przedmiotowy spraw dotyczyłby występków, a więc właściwe byłoby dochodzenie. Dlatego też należałoby zapewnić kontrolę prokuratora nad stosowaniem tej instytucji, który byłby uprawniony do zatwierdzania i wnoszenia wniosków o dobrowolne poddanie się karze pochodzących od organów nieprokuratorskich. W dochodzeniu, w związku z zaakceptowaniem takiego wniosku przez organ postępowania, konieczne byłoby przesłuchanie tylko podejrzanego. Podobnie, jak w kodeksie karnym skarbowym, przesłanką zastosowania tej instytucji byłby wymóg, aby wina sprawcy i okoliczności popełnienia przestępstwa nie budziły wątpliwości. Gdyby organ postępowania przygotowawczego uznał, że wystarczającą reakcją karną na przestępstwo będzie wymierzenie kary grzywny lub ograniczenia wolności oraz naprawienie szkody, to wysokość kary i innych środków reakcji karnej mogłaby być przedmiotem negocjacji. W wypadku uzgodnienia wysokości kary grzywny i odszkodowania, podejrzany dokonywałby wpłaty ustalonej kwoty na konto właściwego sądu, co stanowiłoby warunek zastosowania tej instytucji. Odmienne niż w dotychczasowych trybach konsensualnych, w których realizacja sankcji karnej następuje po wydaniu i uprawomocnieniu się wyroku, to przy zastosowaniu tej instytucji, kolejność ta byłaby odwrócona, najpierw zapłacenie stosownej kwoty na rzecz Skarbu Państwa tytułem kary grzywny oraz naprawienie szkody, a następnie dopiero potwierdzenie skuteczności tych czynności wyrokiem sądu. Natomiast w razie nieuwzględnienia wniosku kwota wpłacona tytułem kary grzywny podlegałaby zwrotowi. Obowiązek zapłacenia uzgodnionej wysokości kary grzywny, jako warunek wystąpienia do sądu z wnioskiem o dobrowolne poddanie się karze, odciążyłby sądy od konieczności prowadzenia postępowania wykonawczego co do kary grzywny, a także zwiększyłby dochody Skarbu Państwa. Warunek ten mógłby skutecznie zapobiegać nadużywaniu przez podejrzanych tej instytucji przez wyrażanie zgody na wymierzenie wysokich kar grzywny ze świadomością braku finansowych możliwości jej uiszczenia lub czynienia po jej orzeczeniu zabiegów w celu uchylenia się od egzekucji. Na takie niebezpieczeństwa narażone są obecnie instytucje skazania bez rozprawy i dobrowolnego poddania się karze na rozprawie. Można byłoby także, wzorem kodeksu karnego skarbowego, przygotować rozporządzenie ustalające zryczałtowane koszty tego postępowania, które sprawca uiszczałby przed złożeniem do sądu wniosku o dobrowolne poddanie się karze. Po spełnieniu wskazanych warunków, prokurator składałby do sądu wniosek o dobrowolne poddanie się karze w sposób uzgodniony w postępowaniu przygotowawczym. Sąd na posiedzeniu, w którym mieliby prawo uczestniczyć oskarżyciel publiczny, oskarżony, pokrzywdzony i ich przedstawiciele procesowi, mógłby wniosek prokuratora uwzględnić i wydać wyrok skazujący na uzgodnioną karę oraz orzec ustalone środki karne lub zwrócić akta do postępowania przygotowawczego, gdyby w ocenie sądu nie zostały spełnione warunki albo uzgodniona kara byłaby niewspółmierna do wagi i okoliczności popełnionego przestępstwa. 
W stosunku do obowiązującego trybu z art. 335 k.p.k., w którym dochodzi również do uzgodnienia kary i środków karnych na etapie postępowania przygotowawczego, byłaby to jednak odmienna instytucja. Po pierwsze, wprowadzałaby możliwość prowadzenia negocjacji jeszcze przed wszczęciem postępowania, czy przed podstawieniem zarzutu. Po drugie, nie wymagałaby sporządzenia aktu oskarżenia. Po trzecie, najistotniejszą korzyścią byłoby usprawnienie postępowania wykonawczego, a zwłaszcza jego efektywności w uzyskiwaniu należności Skarbu Państwa, gdyż sprawca uiszczałby kwotę pieniężną tytułem kary grzywny, zanim został wydany wyrok skazujący. Pokrzywdzony uzyskiwałby także niezwłocznie naprawienie szkody. Wydaje się, że w związku z dość znacznym ustawowym katalogiem przestępstw, za które może zostać wymierzona samoistna kara grzywny i dalszym jego rozszerzeniem w nowelizacji kodeksu karnego ustawą z dnia 5 listopada 2009 r. (Dz. U. 2009, Nr 206, poz. 1589) przez  wprowadzenie wypadku mniejszej wagi w art. 270 § 2a k.k., instytucja ta mogłaby znaleźć szerokie zastosowanie oraz stanowić zachętę do częstszego stosowania kar grzywny i środków kompensacyjnych dla pokrzywdzonego bez obawy o trudności w ich wyegzekwowaniu. 

V. Odstępstwa od zasady legalizmu 

1. Ustawodawca normując w art. 10 § 1 k.p.k. zasadę legalizmu dopuścił możliwość wprowadzenia od niej odstępstw (art. 10 § 2 in princ. k.p.k.). Dlatego też w propozycjach reformy modelu postępowania przygotowawczego należy taką możliwość wykorzystać przez szersze sięganie do istniejących i wprowadzenie nowych instytucji oportunizmu procesowego. Dzięki temu można będzie uruchomić mechanizm selekcji spraw wpływających do sądu na etapie postępowania przygotowawczego. W doktrynie akceptuje się tendencje zmierzające do racjonalnego ograniczenia zasady legalizmu i wprowadzenia odstępstw oportunistycznych. Wskazuje się, że zasada oportunizmu oznacza przede wszystkim prawną możliwość umorzenia postępowania przygotowawczego, pomimo istniejącego podejrzenia popełnienia przestępstwa i wystarczających podstaw do wniesienia oskarżenia. Oportunizm nie oznacza jednak obejścia zasady legalizmu, bo obliguje do wszczęcia postępowania karnego i potwierdzenia podejrzenia popełnienia przestępstwa, a następnie rozważenia celowości ścigania karnego przy uwzględnieniu różnych interesów (zob. J. Tylman, Zasada legalizmu w procesie karnym, Warszawa 1965, s. 126 i n., idem, Oportunizm w postępowaniu karnym RFN, NP 1989, nr 10-12, s. 95 i n, M. Rogacka – Rzewnicka, Oportunizm i legalizm ścigania przestępstw w świetle współczesnych przeobrażeń procesu karnego, Warszawa 2007, s. 69 i n.).
2. W kodeksie postępowania karnego instytucją o charakterze oportunistycznym jest tzw. umorzenie absorpcyjne (art. 11 k.p.k.). Można jednak żywić obawę, że w praktyce instytucja ta nie znajduje szerszego zastosowania. Wydaje się, że przyczyna tego stanu rzeczy tkwi w zawartej w tym przepisie przesłance w postaci wydania najpierw prawomocnego wyroku skazującego za inne przestępstwo. Oznacza to konieczność oczekiwania na jego wydanie, a później uprawomocnienie się, co stanowi okoliczność uzasadniającą zawieszenie postępowania (art. 11 § 2 k.p.k.). Dlatego też w sprawach złożonych przedmiotowo, organ postępowania powinien najpierw wyłączyć do odrębnego postępowania sprawę obejmującą czyny drobne i ją zawiesić do czasu wydania pomocnego wyroku skazującego za czyn główny. W praktyce zawieszenie postępowania oznacza niezakończenie sprawy, co w statystykach równa się powstaniu tzw. sprawy „starej”, będącej przedmiotem kontroli i nadzoru, a czas oczekiwania na prawomocny wyrok skazujący w sprawie o czyn główny, często trwa bardzo długo. Dlatego też dla organu postępowania przygotowawczego, a także dla sądu, wygodnej jest wnieść oskarżenie, czy prowadzić postępowanie co do wszystkich ujawnionych czynów niż oczekiwać na możliwość umorzenia absorpcyjnego. Wynikająca z treści art. 11 § 1 k.k. możliwość stosowania tej instytucji na każdym etapie postępowania karnego, nie ma, moim zdaniem, swojego uzasadnienia. Jeżeli bowiem do jej zastosowania nie dochodzi w stadium postępowania przygotowawczego, to na dalszym etapie procesu traci swoje racje o charakterze funkcjonalno – ekonomicznym. Z tego też względu należałoby wprowadzić umorzenie absorpcyjne tylko na etapie postępowania przygotowawczego, pozostawiając organowi tego postępowania ocenę, czy z uwagi na charakter czynu głównego wymierzona za ten czyn kara pochłonie kary wymierzone za inne drobne przestępstwa pozostające w realnym zbiegu (antycypacja kary), co wskazywałoby na niecelowość prowadzenia postępowania co do tych czynów. Wówczas organ postępowania przygotowawczego mógłby wydać decyzję o umorzeniu postępowania w części dotyczącej tych czynów. Nadal jednak powinien pozostać warunek, że interes pokrzywdzonego temu się nie sprzeciwia. Jeżeli bowiem doszło do wyrządzenia szkody, to umorzenie absorpcyjne co do tego czynu (czynów) mogłoby zostać uzależnione od naprawienia szkody. Należałoby też postulować rozszerzenie stosowania tego umorzenia do wszystkich występków, nie tylko zagrożonych karą do 5 lat. Jeżeli bowiem oskarżonemu postawiono zarzut zabójstwa oraz kradzieży z włamaniem, to wobec przewidywanej surowej kary za zabójstwo, niecelowe jest prowadzenie postępowania w sprawie o kradzież z włamaniem. Przy przyjęciu zaproponowanego rozwiązania art. 11 § 2 k.p.k. byłby zbędny, zaś § 3 dotyczący wznowienia postępowania należałoby rozszerzyć na sytuacje, gdy za czyn główny nie została wymierzona kara. 
3. Należy też rozważyć możliwość wprowadzenia oportunizmu procesowego w sprawach poddanych mediacji na etapie postępowania przygotowawczego, jeżeli po jej przeprowadzeniu doszło do zawarcia ugody pomiędzy sprawcą a pokrzywdzonym w sprawach o przestępstwa małej i średniej wagi, zwłaszcza gdy przedmiotem ugody był obowiązek naprawienia szkody. Wówczas warunkiem umorzenia byłoby uprzednie naprawienie szkody albo zobowiązanie się do jej naprawienia w określonym terminie (np. spłata w ratach odszkodowania), ale wówczas z możliwością podjęcia umorzonego postępowania w wypadku niewywiązania się ze zobowiązania. W takim wypadku, poniesienie przez sprawcę zamiast kary konsekwencji „naprawczych” na rzecz pokrzywdzonego, mogłoby uzasadniać zaniechanie przez prokuratora wniesienia aktu oskarżenia i umorzenie postępowania z uwagi na pozytywne zakończenie mediacji. Obecnie bowiem na etapie postępowania przygotowawczego instytucja mediacji nie jest zbyt często stosowana, właśnie z uwagi na brak wymiernych korzyści dla organów ścigania i podejrzanego w jej uruchomieniu w tym stadium procesu. Także w postępowaniu sądowym, zawarcie porozumienia w wyniku przeprowadzonej mediacji, mogłoby stanowić samodzielną przesłankę umorzenia postępowania z możliwością jego podjęcia, gdyby sprawca w określonym terminie nie wykonał warunków ugody. 

VI.	Usprawnienie postępowania sądowego

1. Postulat szybkości procesu karnego ma swoje zakotwiczenie w art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji, a także w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Wynika także z art. 2 § 1 pkt 4 k.p.k. Jednakże przyspieszenie postępowania karnego nie jest wartością absolutną, na co wskazuje treść art. 6 ust. 3 Europejskiej Konwencji, gwarantującej oskarżonemu minimalny standard prawa do obrony, z którego skorzystanie wymaga odpowiedniego czasu i możliwości przygotowania obrony. W świetle tych unormowań należy poszukiwać usprawnień procesu karnego głównie poprzez zmniejszenie jego formalizmu, ale mając jednocześnie na uwadze konieczność poszanowania gwarancji procesowych i możliwość realizowania prawdy materialnej. 
2. Usprawnienie postępowania sądowego można osiągnąć poprzez uproszczenie postępowania zwyczajnego przenosząc odpowiednie regulacje z postępowania uproszczonego. Obecnie różnica pomiędzy sądowym postępowaniem uproszczonym w stosunku do zwyczajnego sprowadza się do tego, że;
1.	istnieje możliwość prowadzenia rozprawy pod nieobecność oskarżyciela (art. 477 k.p.k.),
2.	istnieje możliwość prowadzenia rozprawy pod nieobecność oskarżonego, jeżeli doręczono mu zawiadomienie o terminie rozprawy i nie usprawiedliwił uprzednio swojej nieobecności i nie wnosił o odroczenie rozprawy (art. 479 i art. 480 k.p.k.),
3.	możliwość wydania pod nieobecność oskarżonego i jego obrońcy wyroku zaocznego (art. 479 § 1 k.p.k.),
4.	brak możliwości odroczenia rozprawy i krótszy termin przerwy (art. 484 k.p.k.), 
5.	możliwość rozpoznania złożonego przez oskarżonego wniosku o dobrowolne poddanie się karze na posiedzeniu (art. 474a k.p.k.), 
6.	w postępowaniu odwoławczym prezes sądu okręgowego może zarządzić rozpoznanie apelacji w składzie jednego sędziego (art. 476 § 2 k.p.k.).
Wynikające z tych regulacji uproszczenia co do możliwości prowadzenia rozprawy pod nieobecność oskarżyciela (pkt 1) oraz oskarżonego (pkt 2) powinny zostać wprowadzone w postępowaniu zwyczajnym. Nie ma bowiem powodu, aby stawiennictwo prokuratora na rozprawie głównej było obowiązkowe (skreślenie art. 46 k.p.k.). Udział w rozprawie powinien być traktowany jako uprawnienie prokuratora z racji posiadania jako oskarżyciel publiczny statusu strony, a nie jako obowiązek. Podobnie należy uznać, że obecność oskarżonego na rozprawie jest jego prawem a nie obowiązkiem (skreślenie art. 374 § 1 k.p.k.). W wypadku nieusprawiedliwionego niestawiennictwa rozprawa powinna toczyć się pod nieobecność oskarżonego, chyba że sąd uzna stawiennictwo za konieczne. Wydany wówczas wyrok, niezależnie od stawiennictwa obrońcy, zawsze byłby wyrokiem „ocznym”. Przy takiej zmianie przebiegu rozprawy głównej niepotrzebne byłyby szczegółowe unormowania w przepisach art. 376 i art. 377 k.p.k. odnoszące się do przypadków niestawiennictwa oskarżonego. Natomiast pozostałe odrębne regulacje trybu uproszczonego wskazane wyżej punktach 3 - 6, byłby zbędne. Należy zatem postulować nie rozszerzenie zakresu stosowania postępowania uproszczonego, ale uproszczenie postępowania zwyczajnego, a w konsekwencji zlikwidowanie trybu uproszczonego. 
3. Należy także postulować uchylenie przepisów regulujących postępowanie przyspieszone. Występujące przy zastosowaniu tego trybu możliwości ograniczenia postępowania przygotowawczego do niezbędnego minimum, mogą zostać realizowane przez inne instytucje. Zważywszy, że w praktyce tryb przyspieszony służy głównie do ścigania i karania sprawców przestępstw z art. 178a k.k., to szybkość w pociągnięciu do odpowiedzialności karnej sprawcy ujętego na gorącym uczynku lub bezpośrednio potem, można uzyskać stosując dobrowolne poddanie się karze na posiedzeniu lub skazanie bez przeprowadzenia rozprawy. Podzielając zgłoszone w doktrynie wady tego postępowania, należy opowiedzieć się za pełną jego likwidacją (por. P. Hofmański, Po co nam „nowe” postępowanie przyspieszone?, Nauki penalne wobec problemów współczesnej przestępczości. Księga jubileuszowa z okazji 70. rocznicy urodzin Profesora Andrzeja Gaberle, Warszawa 2007, s. 197 i n., A. Światłowski, Jedna, czy wiele procedur karnych, Sopot 2008, s. 535 i n.).
4. W związku z przedstawionymi propozycjami, postępowanie sądowe powinno się toczyć w trzech trybach, tj. zwyczajnym, nakazowym i prywatnoskargowym. W wypadku zlikwidowania postępowania uproszczonego wydanie wyroku nakazowego byłoby dopuszczalne niezależnie od tego, czy postępowanie przygotowawcze toczyło się w formie śledztwa, czy dochodzenia, bo decydowałaby możliwość wymierzenia kary grzywny lub ograniczenia wolności, przy spełnieniu ewentualnie dodatkowych warunków (art. 501 k.p.k.).
5. Przyspieszenie postępowania sądowego można byłoby osiągnąć także poprzez unowocześnienie sposobu utrwalania przebiegu czynności sądowych na rozprawie i posiedzeniu przez odejście od pisemnej formy protokołowania na rzecz utrwalania za pomocą urządzeń rejestrujących dźwięk i obraz. W przyszłości można byłoby zastanowić się nad ograniczeniem papierowych akt sprawy na rzecz elektronicznych zapisów, a także nad możliwością wydawania decyzji procesowych w formie dokumentu elektronicznego w oparciu o przepisy ustawy z dnia 18 września 2001 r. o podpisie elektronicznym (Dz. U. Nr 130, poz. 1450).