Cezary Michalczuk
Struktura sądownictwa karnego w Wielkiej Brytanii
Wstęp
System sądowniczy Wielkiej Brytanii jest fenomenem w skali europejskiej. Jego obecny kształt stanowi wypadkową wielu czynników, wśród których na pierwsze miejsce wysuwa się znaczniejszy niż w innych krajach kontynentu udział w wymiarze sprawiedliwości elementu społecznego oraz centralna rola sędziego w kształtowaniu prawa i wpływania na politykę karną państwa. 
Obowiązujący obecnie na Wyspach model sądownictwa formował się na przestrzeni wieków, a jego korzenie sięgają wczesnego średniowiecza. Pierwotnie, wymiar sprawiedliwości sprawowali w ramach roków sądowych (tzw. Assize Courts) sędziowie wizytatorzy, rekrutujący się z rezydującego przy monarsze Sądu Ławy Królewskiej (Court of King’s Bench). Z czasem, ze względów czysto praktycznych, ci „wędrowni sędziowie” osiadali w poszczególnych okręgach (tzw. circuits), tworząc zaczątki przyszłych sądów stałych. 
Dosyć wcześnie, w sprawach poważniejszych, oprócz sędziego w ferowaniu wyroków zaczęła uczestniczyć ława przysięgłych, której członkowie wywodzili się ze społeczności lokalnych. To oni decydowali o winie lub niewinie oskarżonych. Do uznania sędziego pozostawał natomiast rodzaj i wysokość wymierzanej kary.
Oprócz sądów ławniczych, na terenie Anglii funkcjonowało też ciało 
quasi-sądowe – tzw. Wielka Ława Przysięgłych (The Grand Jury), pełniąca w praktyce funkcje oskarżycielskie. W jej skład wchodziło 24 zamożnych obywateli danego okręgu, którzy decydowali m.in. o uwięzieniu oskarżonego oraz o postawieniu go przed sądem. Wielka Ława Przysięgłych zniesiona została formalnie dopiero w roku 1948.
Równolegle do opisanych wyżej instytucji, wymiar sprawiedliwości w Wielkiej Brytanii sprawowali też sędziowie pokoju (Justices of the Peace). Nie posiadali oni zwykle wykształcenia prawniczego, legitymowali się jednak wysokim statusem społecznym i majątkowym. Ich kompetencje były stosunkowo wąskie i ograniczały się do rozstrzygania niewielkiej ilości spraw o nieznacznym ciężarze gatunkowym. 
Sprawy bardziej poważne rozstrzygano w ramach tzw. Sesji Kwartalnych (Quarter Sessions), odbywających się, jak sama nazwa wskazuje, 4 razy do roku. Na sesje te zjeżdżali sędziowie pokoju z terenu danego hrabstwa, tworząc Ławę Sędziowską (Bench of Justices). Przewodniczył jej sędzia „zawodowy” – tzw. Recorder.
Z czasem, parlament angielski uporządkował system sądowniczy. Określono zwłaszcza, które przestępstwa sądzone winny być w postępowaniach uproszczonych, a które w zwyczajnych (on indictment), uzależniając tryb od ciężaru gatunkowego czynu. Ustawą o Sądach (The Courts Act) z roku 1971 zniesiono Assize Courts oraz Sesje Kwartalne. W ich miejsce utworzono Sąd Apelacyjny, Sądy Hrabstwa oraz Sądy Koronne Anglii i Walii jako część Sądu Najwyższego. 
Struktura sądów karnych w Wielkiej Brytanii
Najniższym szczeblem struktury karnego wymiaru sprawiedliwości w Wielkiej Brytanii są Sądy Pokoju (tzw. magistrates courts). Na obszarze Anglii i Walii jest ich około 700 i funkcjonują one w ramach 42 okręgów, których rozmieszczenie koresponduje w przybliżeniu z siatką okręgów policyjnych i prokuratur. Sądy Pokoju rozpatrują ok. 95% wszystkich spraw, zazwyczaj o przestępstwa drobniejsze (tzw. summary offences) oraz w ramach procedury uproszczonej i przyspieszonej. Postępowanie przed tymi sądami jest stosunkowo tanie, a łączny czas trwania posiedzeń krótki. Korpus sędziów pokoju liczy na obszarze Anglii i Walii około 30 000 osób. Do wykonywania swoich funkcji powoływani są oni w drodze mianowania. 
W Sądach Pokoju zasiadają przeważnie osoby bez wykształcenia prawniczego (tzw. lay magistrates), obradujący zwykle w składach dwu- lub trzyosobowych. W sprawach prawnych i proceduralnych doradzają im wykwalifikowani urzędnicy sądowi (clerks). Czynności swoje sędziowie pokoju wykonują nieodpłatnie, przysługuje im natomiast zwrot poniesionych wydatków. 
W sprawach poważniejszych, skomplikowanych pod względem faktycznym bądź prawnym, posiedzenia Sądów Pokoju odbywają się coraz częściej w składzie jednoosobowym z udziałem 1 sędziego „zawodowego”, zwanego do niedawna stipendiary magistrate, a od sierpnia 2000 roku Sędzią Rejonowym (District Judge). Osoby te, w odróżnieniu od sędziów pokoju, posiadają odpowiednie wykształcenie prawnicze, a za swoją pracę pobierają wynagrodzenie. Na chwilę obecną, w Anglii i Walii obowiązki Sędziów Rejonowych wykonuje niewiele ponad 100 osób. Posiedzenia z ich udziałem nadal należą więc na Wyspach do wyjątków, ale sytuacja ta z wolna zaczyna się zmieniać. Wydaje się, że w niedalekiej przyszłości ich liczba wzrośnie i coraz więcej spraw – z kategorii tych poważniejszych lub bardziej skomplikowanych – rozstrzyganych będzie właśnie z ich udziałem.
Sądy Pokoju rozpoznają, jak już wspomniano, sprawy o przestępstwa mniej poważne, o lżejszym ciężarze gatunkowym. W wyłącznej gestii tych sądów pozostaje duża grupa czynów, do której wchodzi m.in. część przestępstw drogowych (motoring offences), zniszczenie mienia o wartości nie przekraczającej 5000 funtów (criminal damage), pobicie (common assault), zabór pojazdu w celu krótkotrwałego użycia (taking a car without the owner’s consent) i inne. 
Na przeciwległym biegunie usytuowana jest pewna, stosunkowo nieduża grupa najpoważniejszych czynów (tzw. indictable offences), takich jak zabójstwo (murder), usiłowanie zabójstwa (attempt to murder), nieumyślne spowodowanie śmierci (manslaughter), zgwałcenie (rape), ciężkie uszkodzenie ciała (grevious bodily harm – GBH), szantaż (blackmail) czy rozbój (robbery). Sprawy te – których odsetek nie przekracza 5% w skali kraju – należą do właściwości wyłącznej sądów wyższego szczebla – Sądów Koronnych. 
Kwestia właściwości rzeczowej komplikuje się jednak znacznie z uwagi na funkcjonowanie w brytyjskim systemie prawa karnego tzw. przestępstw hybrydowych (hybrid offences lub triable either – way offences). Są to przestępstwa powszechne popełniane najczęściej, a do ich katalogu należy m.in. kradzież (theft), paserstwo (handling stolen goods), kradzież z włamaniem (burglary), czy różne typy oszustw (offences of deception). W zależności od okoliczności sprawy, przewidywanej kary, a także do pewnego stopnia postawy stron – sądzone mogą być one albo przed Sądami Pokoju albo przed Sądami Koronnymi. Zagadnienie to wymaga kilku słów komentarza.
W sytuacji, gdy oskarżony przed rozpoczęciem przewodu sądowego przyzna się do winy, sprawa w zdecydowanej większości przypadków będzie rozpatrywana przed Sądem Pokoju. W przeciwnym razie, o właściwości sądu zadecyduje szereg innych względów. 
Wśród nich na pierwszy plan wysuwa się zagadnienie przewidywanej kary, którą należy w danym przypadku wymierzyć. Sądy Pokoju mogą bowiem orzec za dany czyn jedynie karę pozbawienia wolności (imprisonment), której górna granica nie przekracza 6 miesięcy (18 miesięcy za zbiegające się przestępstwa) lub grzywny (fine) do wysokości 5000 funtów. W razie uznania, iż wymierzona kara powinna być wyższa, sprawę przekazuje się do sądu wyższego rzędu – Sądu Koronnego (Crown Court). Zwraca tu uwagę konieczność przewidywania przez sędziów możliwych do wymierzenia kar i decydowanie na tej podstawie o właściwości rzeczowej.
Kolejną okolicznością wpływającą na decyzję o ewentualnym przekazaniu sprawy Sądowi Koronnemu jest waga lub zawiłość sprawy. 
Jeżeli Sąd Pokoju, w sprawach o przestępstwo hybrydowe, uzna się za organ właściwy rzeczowo, kolejny ruch należy do oskarżonego, któremu mimo to przysługuje prawo do wyboru Sądu Koronnego. W sytuacji, gdy czuje się on winny, a dowody przeciwko niemu są „mocne”, wybór padnie najpewniej na Sąd Pokoju. Tu orzeczenie zapadnie szybko, a wymierzona kara będzie umiarkowanie surowa. Także koszty postępowania, którymi niechybnie skazany zostanie obciążony, nie będą zapewne nadmiernie wysokie. Ci z oskarżonych, którzy czują się niewinni albo też mają świadomość niewielkiej wartości dowodów zebranych przez Policję, optować będą najczęściej za przekazaniem sprawy Sądowi Koronnemu. Odsetek uniewinnień w sądach tych jest bowiem znacznie wyższy niż w Sądach Pokoju. Także reguły dowodowe są tam na tyle sztywne, że w toku rozprawy łatwiej jest obrońcy zdyskwalifikować materiał zebrany przeciwko oskarżonemu. Niekiedy oskarżeni wybierają Sądy Koronne z powodu braku zaufania do kwalifikacji i doświadczenia sędziów pokoju. 
Ustawowo, dla Anglii i Walii utworzono tylko jeden Sąd Koronny, ale strukturalnie, w ramach każdej z 6 jednostek administracyjnych kraju, funkcjonuje około 90 „oddziałów terenowych” tego sądu. W zależności od ciężaru gatunkowego przestępstwa o które toczy się sprawa, w sądach tych zasiadają Sędziowie Wysokich Trybunałów (High Court Judges) – dla spraw najpoważniejszych, Sędziowie Okręgowi (Circuit Judges) – orzekający w sprawach mniej poważnych, sędziowie mianowani na pewien czas do sądzenia danej sprawy (tzw. Recorders). 
Rozprawa przed Sądem Koronnym odbywa się zazwyczaj w składzie 1 sędziego, z udziałem osławionej i właściwej jedynie anglosaskim systemom prawnym, ławy przysięgłych (jury). Stanowi ją 12 sędziów przysięgłych (members of the jury) – zwykłych obywateli, którzy decydują o winie lub niewinie podsądnego. W razie uznania winy oskarżonego, Sędzia Koronny postanawia o rodzaju i wysokości kary, jaką należy nań nałożyć. Wydanie przez przysięgłych wyroku uniewinniającego kończy sprawę. Oprócz orzekania jako sąd pierwszej instancji, Sądy Koronne rozpatrują też apelacje od wyroków wydanych przez Sądy Pokoju.
Sądy Pokoju rozpatrują sprawy szybko (szybkość i maksymalne uproszczenie procedur jest zresztą myślą przewodnią ich funkcjonowania), bez udziału czynnika społecznego i rozgłosu. Tak pomyślany model najniższego szczebla sądownictwa sprawia, iż w przypadku ogromnej większości spraw, sprawiedliwość wymierzana jest bezzwłocznie i skutecznie, a siły i środki alokowane są dla przypadków trudniejszych i poważniejszych, sądzonych przez Sądy Koronne. Z kolei te ostatnie prowadzą postępowania niezmiernie szczegółowo i skrupulatnie, gdzie każdy podsądny ma zagwarantowane rozpatrzenie jego sprawy w oparciu o pełny materiał dowodowy oraz przy rozważeniu wszystkich okoliczności przemawiających na jego korzyść i niekorzyść. 
Niektóre Sądy Pokoju – ale zasiadają w nich wyłącznie odpowiednio przeszkoleni sędziowie – orzekają jako Sądy Nieletnich (tzw. Youth Courts). Rozpatrują one sprawy o czyny osób, które nie ukończyły 17 roku życia. Posiedzenia, inaczej niż w pozostałych sądach, są zamknięte dla publiczności. Zasiadają tu najwyżej 3 sędziowie, z których przynajmniej jeden musi być mężczyzną, a jeden kobietą. Do nieletnich, którzy nie ukończyli 18 roku życia, stosuje się procedury przewidziane dla dorosłych sprawców przestępstw z pewnymi modyfikacjami. Adresatami wydawanych przez sądy te wyroków są nie tylko nieletni, ale także ich rodzice, którym sąd może nakazać odpowiednie postępowanie względem podopiecznych.
W Irlandii Północnej istnieją ponadto także sądy specjalne, rozpatrujące sprawy z zakresu terroryzmu (tzw. scheduled offences) i w ramach specjalnego, określonego ustawą trybu. Stanowią one strukturalnie odpowiedniki Sądów Koronnych z tą jednak różnicą, iż sprawy odbywają się za zamkniętymi drzwiami i bez udziału ławy przysięgłych. Potocznie sądy te nazywa się Sądami Diplocka (Diplock Courts). Powołano je w roku 1972. 
Poza Sądami Koronnymi i Sądami Pokoju, na Wyspach funkcjonują też Wysokie Trybunały (High Courts). Siedziba główna tego sądu znajduje się w Londynie, natomiast jego oddziały regionalne m.in. w Birmingham, Bristolu i Manchesterze. Sprawy rozpatrywane są tu w składzie 1 sędziego zawodowego (High Court Judge) zwanego też zwyczajowo puisine judge. W niektórych sprawach zastępować go mogą Sędziowie Okręgowi (Circuit Judge). Wysokie Trybunały, w zakresie sądownictwa karnego, rozpatrują apelacje od orzeczeń Sądów Pokoju oraz rzadziej Sądów Koronnych, które zapadły z naruszeniem prawa, naruszeniem przepisów o właściwości oraz w których pojawiło się zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości. Sądy te nie dopuszczają dowodów bezpośrednio, a jedynie analizują materiały sprawy i zapoznają się ze stanowiskiem stron.
Wyższy szczebel sądownictwa brytyjskiego stanowi Sąd Apelacyjny (Court of Appeal) z siedzibą w The Royal Courts of Justice w Londynie. Sprawy sądzone są w składzie 3, 5 bądź 7 sędziów zawodowych zwanych Najwyższymi Sędziami Apelacyjnymi (Lords Justices of Appeal). Izbie Karnej Sądu (Criminal Division) przewodniczy Sędzia Najwyższy (Lord Chief Justice). Sąd ten rozpatruje apelacje od wyroków wydawanych w pierwszej instancji przez Sądy Koronne. Nie przesłuchuje się tu świadków oraz nie przeprowadza innych dowodów. Wyroki wydaje się w oparciu o dokumenty oraz po wysłuchaniu przedstawicieli stron. Decyzje podejmowane są większością głosów.
Najwyższą instancją sądowniczą w Wielkiej Brytanii jest Izba Lordów (House of Lords), będąca izbą wyższą parlamentu brytyjskiego. Sprawy rozpatrywane są w składzie 3, 5 lub 7 Lordów Prawa (Law Lords), którzy rekrutują się wyłącznie z sędziów Sądu Apelacyjnego. Podobnie jak Sąd Apelacyjny, nie przeprowadza się przed Izbą bezpośrednio żadnych dowodów. Sąd ten funkcjonuje przede wszystkim jako najwyższy sąd apelacyjny od wyroków wydawanych przez Sądy Apelacyjne oraz Sądy wyższych instancji z siedzibami w Irlandii Północnej. Decyzje zapadają większością głosów.

Strukturę brytyjskiego sądownictwa karnego obrazuje poniższy schemat:

IZBA LORDÓW 
Rozpoznaje apelacje od orzeczeń:
•	Wysokich Trybunałów (High Courts),
•	Sądu Apelacyjnego (Court of Appeal).

SĄD APELACYJNY 
Rozpoznaje apelacje od orzeczeń Sądów Koronnych (Crown Courts).

SĄDY KORONNE
•	rozpoznają w I instancji sprawy o poważne przestępstwa oraz niektóre przestępstwa hybrydowe,
•	rozpoznają apelacje od orzeczeń Sądów Pokoju.

SĄDY POKOJU
•	rozpoznają sprawy o przestępstwa drobniejsze (summary offences) oraz większość przestępstw hybrydowych,
•	funkcjonują jako Sądy Nieletnich 
(Youth Courts).

WYSOKIE TRYBUNAŁY
Rozpoznają apelacje od od orzeczeń 
•	 Sądów Pokoju,
•	 Sądów Koronnych,
wadliwych pod względem prawnym lub gdzie poja-wiło się zagadnienie praw-ne budzące poważne wątpliwości.

 

Zakończenie
Nie sposób oprzeć się wrażeniu, że sądownictwo brytyjskie jest organizacją w swoim funkcjonowaniu skuteczną, doskonale zorganizowaną oraz bliską społeczeństwu. Zwraca uwagę strukturalny i funkcjonalny pragmatyzm, mający swoje źródło w społecznym poczuciu konieczności podporządkowania każdej dziedziny życia prawom i zasadom racjonalności, które prym wieść winny przed najbardziej nawet słusznymi, lecz nie sprawdzającymi się w praktyce teoriami i zasadami. 
System karnego wymiaru sprawiedliwości postrzegany jest jako monumentalny i surowy, ale zarazem przyjazny obywatelom, zwłaszcza osobom bezpośrednio zaangażowanym w jego funkcjonowanie (pokrzywdzonym, świadkom). Już sam wygląd fasad budynków sądów robi wrażenie. W znaczącej części są to posępne i surowe w formie gmaszyska (jak chociażby słynne londyńskie Old Bailey), w pozostałej wprost przeciwnie – bardzo nowoczesne i architektonicznie wysublimowane obiekty (przykładowo Laganside Court w Belfaście). W obu przypadkach ma się wrażenie wszechmocy i potęgi systemu. Wnętrza sądów wrażenie to tylko potęgują. Nowoczesne środki łączności, kamery, komputery, ekrany do przedkładania dowodów na salach sądów oraz sprzęt do wideokonferencji – wszystko to znamionuje szybkie dostosowywanie się brytyjskiego wymiaru sprawiedliwości do zmieniającej się rzeczywistości. Przemiany technologiczne nie oznaczają jednak całkowitej rezygnacji z tradycyjnych elementów od wieków charakteryzujących sądownictwo brytyjskie. Występujący przed sądem prawnicy nadal przechadzają się korytarzami w zarzuconych już dawno w Europie perukach, obowiązuje zakaz rejestrowania przez media przebiegu rozpraw, a sędziowie wchodzą do budynków niedostępnymi dla zwykłego śmiertelnika, odrębnymi wejściami, podobni do starożytnych mędrców stojących ponad resztą społeczeństwa.