Agnieszka Pawłowska
Recenzja książki O. Krajniak, Sprawozdanie prasowe ze sprawy karnej, Toruń 2004
Pojawienie się książki na rynku wydawnictw prawniczych, traktującej o pracy dziennikarzy na sali rozpraw spowoduje zapewne zainteresowanie ze strony nie tylko praktyków, ale i teoretyków. W obecnej rzeczywistości z coraz większym zapałem dziennikarze relacjonują przebieg rozpraw szczególnie, jeżeli chodzi o sprawy karne, pędząc za łatwą sensacją dla odbiorców. Nie można oczywiście niedoceniać szczególnej roli dziennikarzy, jeżeli chodzi o dociekanie do prawdy, dlatego tym bardziej recenzowana książka wydaje się interesująca. Sam tytuł może być jednak nieco mylący. „Sprawozdanie z rozprawy karnej” przyciągnie do lektury w zasadzie jedynie „karnistów”, przy czym autorka faktycznie omawia w niej przede wszystkim „prawo prasowe” i pozostałe regulacje ściśle z nim związane, przewidujące uprawnienia i obowiązki dziennikarzy – sprawozdawców na sali sądowej. Z tego też względu książka ta nie może być kompendium wiedzy o uprawnieniach dziennikarzy ze względu na obowiązujące regulacje karne. Przyjęty przez autorkę tytuł stanowi niejako określenie wycinka podjętego tematu w całej książce. Po lekturze odnosi się wrażenie, że praca omawia w zasadzie problem jedynie z cywilistycznego punktu widzenia, opierając się w zdecydowanej mierze na prawie prasowym, traktując regulację karną niejako ubocznie. Fakt ten spowodował, że regulacja karna i karnoprocesowa została potraktowana dość pobieżnie, co powoduje pewien niedosyt. Wydaje się, że odpowiednie dobranie tytułu do treści książki rozwiązałoby wskazane problemy, przyciągając nieco inne grono czytelników, zapewne cywilistów, dla których właśnie jest przeznaczona. Pewne zastrzeżenia może także budzić to, że praca zbudowana została wokoło uprawnień i obowiązków dziennikarza, stąd stanowi bardziej studium pracy sprawozdawcy sądowego niż uprawnień i obowiązków praktyków prawa wobec dziennikarzy. Z tego względu należałoby przyjąć, że książka jest idealnym materiałem przygotowującym dla dziennikarza, który chce zająć się sprawozdaniami sądowymi, mniejsze natomiast ma znaczenie dla sędziego, który staje przed problemem współpracy z mass mediami nie tylko na sali sądowej, ale także w trakcie całego procesu. Poza wskazanymi wyżej zastrzeżeniami Autorka zbudowała pracę spójnie i przejrzyście, płynnie przechodząc przez kolejne poruszane problemy. Poprawny język prawniczy pozwala na bezproblemowe zapoznanie się z treścią, co tym bardziej przekonuje do przeczytania tej pozycji. Rozdział pierwszy – wprowadzający – został poświęcony przedstawieniu podstawowych pojęć związanych z prawem prasowym, przede wszystkim z pojęciem „sprawozdania prasowego”. Autorka przedstawia także pojęcie „śledztwa dziennikarskiego”, tak często pojawiającego się określenia w dzisiejszej prasie i telewizji. Wydaje się jednak, że do tego terminu należy podejść z większą dozą krytycyzmu, tym bardziej że dziennikarze sami na swoje potrzeby stworzyli to pojęcie, które ma stawiać ich na równi z organami ścigania, szczególnie że sami mianują się „czwartą władzą”. Ma to wyrobić w odbiorcy przekonanie, że tylko sprawozdawcy sądowi tworzą prawdziwą i jedyną sprawiedliwość, dochodząc do prawdy materialnej, toteż należy podchodzić do tego stanu z większym dystansem, nie udzielając legitymacji do tworzenia tego rodzaju sytuacji. Rozdział drugi został zbudowany wokół obowiązków dziennikarza, natomiast rozdział trzeci wokół uprawnień sprawozdawcy sądowego przy tworzeniu materiału sprawozdawczego. Treść tych rozdziałów przedstawia w sposób wyczerpujący obwarowania, jakim powinno odpowiadać sprawozdanie prasowe, a także wszelkie prawne możliwości dochodzenia do informacji stanowiących później bazę tworzonego materiału. Autorka omawia zatem gwarancje swobody wypowiedzi dziennikarskiej, wymagania dotyczące prawdziwości informacji, tajemnicę dziennikarską oraz problem ochrony dóbr osobistych i danych osobowych. Ponadto prawo dziennikarza do informacji, prawo do informowania i krytyki, sposoby zbierania informacji o przestępstwie, a także granice dopuszczalnej krytyki postępowania sądowego i jego rozstrzygnięć. Chyba jedynie przez przeoczenie Autorka wskazała, iż na postanowienie sądu odmawiające przedstawicielom mass mediów dokonywania utrwaleń przebiegu rozprawy za pomocą aparatury obrazu i dźwięku przysługuje zażalenie przedstawicielom prasy. Przepis art. 357 k.p.k. nie przyznaje takiego uprawnienia ani stronie, ani tym bardziej dziennikarzom. Takiego uprawnienia nie przewiduje tym bardziej art. 459 k.p.k., gdyż decyzja ta nie stanowi przecież kończącej postępowanie w sprawie, szczególnie że może być w każdym czasie zmieniona, gdyż nie jest decyzją stanowczą. Rozdział czwarty w sposób wyczerpujący przedstawia problem odpowiedzialności sprawozdawcy prasowego za przedstawiony materiał publikacyjny. Autorka w sposób całościowy omawia odpowiedzialność zarówno cywilną, karną, jak i zawodową dziennikarza. Pewien niedosyt może odczuwać czytelnik przy problemie odpowiedzialności karnej, szczególnie że w uwagach wstępnych Autorka wskazuje, iż odpowiedzialność ta wynika zarówno z kodeksu karnego, jak i kodeksu postępowania karnego. Jednocześnie nie wskazuje ona jednak, na czym ma polegać odpowiedzialność wynikająca z procedury karnej. Niemniej, pomijając wskazane zagadnienia, cała omawiana praca jest kompleksową prezentacją obowiązujących regulacji dotyczących tworzenia materiału prasowego z prowadzonego postępowania cywilnego i karnego, co stanowi ciekawą pozycję na rynku książek z zakresu prawa. Wydaje się, że książkę wzbogaciłoby w zdecydowany sposób przedstawienie praktycznej strony pracy dziennikarzy, szczególnie że w ogromnej części sprawozdania prasowe przedstawiają niepełny, a czasami wręcz nieprawdziwy stan faktyczny stworzony na potrzeby danego materiału dla większego zainteresowania odbiorcy. Znane są częste przypadki błędnego przekazywania udzielonych informacji przez prowadzącego postępowanie, wynikające niekoniecznie z negatywnego nastawienia dziennikarza, co jednak nie usprawiedliwia publikacji takiego materiału. Stąd przedstawione przez Autorkę uregulowania, jakim powinien odpowiadać materiał prasowy, przedstawia stan idealny, który w praktyce często nie odpowiada rzeczywistości.