Wojciech Radecki 
Granice ingerencji prawa karnego w stosunki pracy
I. Wprowadzenie 
Jednym z istotnych zagadnień prawa karnego (rozumianego szeroko, z włączeniem prawa wykroczeń) i polityki kryminalnej jest pytanie o sensowne granice ingerencji prawa karnego w stosunki pracy. Jest ono istotne już choćby dlatego, że spotykamy się z dwoma całkowicie przeciwstawnymi podejściami do tego zagadnienia. Z jednej strony mamy nieufność przedstawicieli doktryny prawa pracy do prawa karnego, a ta nieufność znalazła szczególnie dobitny wyraz w poglądzie głoszącym sceptycyzm w odniesieniu do potrzeby ochrony prawa pracowników za pomocą sankcji karnych i karnoadministracyjnych i domagającym się w ogóle uchylenia takich sankcji w zbiorowym prawie pracy. Z drugiej obserwujemy postulaty wydatnego podniesienia granic grzywien, które mogłyby być stosowane przez inspektorów pracy za naruszenie praw pracowniczych, z wykorzystaniem efektownego porównania, że za granicą grzywny za łamanie prawa pracy są nawet 200-krotnie wyższe niż w Polsce. Spójrzmy na to zagadnienie z perspektywy historycznej i dzisiejszego stanu prawnego, uwzględniając zarówno przepisy prawa materialnego, jak i procesowego. 
II. Ewolucja przepisów o stosowaniu sankcji karnych w prawie pracy
Za punkt wyjścia przyjmuję lata dwudzieste ubiegłego stulecia, kiedy powstawało nowoczesne polskie prawo pracy. W podstawowych wydawanych wówczas aktach prawnych znajdowały się przepisy o wykroczeniach, różnie zresztą ujęte, z szerokim wykorzystaniem konstrukcji blankietowych, kiedy z woli ustawodawcy wykroczeniem było każde naruszenie przepisów o czasie pracy, urlopach, pracy kobiet i młodocianych. Od strony procesowej regulacje te znalazły oparcie w przepisach o inspekcji pracy, które zresztą zawierały także własne przepisy o wykroczeniach, m.in. o odpowiedzialności za niewykonanie nakazu inspektora pracy czy utrudnianie działalności inspekcji. Wprowadzony wówczas model orzekania można nazwać „inspektorsko-sądowym”. Za najpoważniejsze wykroczenia orzekały sądy, za inne inspektorzy pracy, przy czym ukaranemu przysługiwało prawo odwołania do sądu. Pierwszy przedwojenny akt dotyczący bhp wzmocnił element sądowy, ponieważ do orzekania za przewidziane w nim czyny zabronione pod groźbą kary właściwe były sądy powiatowe (sądy pokoju). 
Jeśli chodzi o zbiorowe prawo pracy, to w pierwszym akcie dotyczącym związków zawodowych znajdował się tylko jeden przepis, który mógłby uchodzić za karny, mianowicie art. 13 nakazujący zarządom związków zawodowych nadsyłanie inspektorom pracy sprawozdań składanych na walnych zgromadzeniach, w terminie 14 dni, pod karą grzywny w wysokości 100 marek. 
Pierwsza polska kodyfikacja materialnego prawa karnego obejmująca trzy rozporządzenia (z mocą ustawy) Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 11 lipca 1932 r.: Kodeks karny, Prawo o wykroczeniach, Przepisy wprowadzające Kodeks karny, nie dostrzegła potrzeby szerszego uwzględnienia prawa pracy. W samym k.k. żadnych tego typu przepisów nie było, co nie oznacza jednak, aby kodeks nie dawał podstaw do ścigania przestępstw z dziedziny bhp; już po wojnie okazało się, że do tego celu mogą być wykorzystywane nie tylko przepisy o przestępstwach przeciwko życiu i zdrowiu oraz o sprowadzeniu niebezpieczeństwa powszechnego, lecz także i przede wszystkim przepisy o przestępstwach urzędniczych. W p.o.w. w rozdziale o wykroczeniach przeciwko mieniu pojawiły się dwa przepisy karne typizujące wykroczenia związane ze stosunkiem pracy. Pierwszy z nich (art. 58) uznawał, że wykroczenie popełnia, kto kierując zakładem pracy, nie wpłaca do instytucji ubezpieczeń społecznych sum potrącanych na rzecz tych instytucji przy wypłacie pracującym wynagrodzenia. Według drugiego (art. 59) wykroczenie popełniał, kto złośliwie lub przez lekceważenie swych zobowiązań wstrzymywał w całości lub w części należne pracownikowi wynagrodzenie lub wysokość tego wynagrodzenia bezpodstawnie obniżał albo zmuszał pracownika do przyjęcia, zamiast należnej zapłaty w gotówce, wynagrodzenie w innej postaci. Oba wykroczenia były zagrożone maksymalną dopuszczalną wówczas w p.o.w. karą aresztu do 3 miesięcy lub grzywny. Były one jakimiś dalekimi pierwowzorami najpierw art. 190 k.k. z 1969 r., następnie art. 218 i 219 obowiązującego k.k., ale droga do takich typizacji była jeszcze odległa. 
Jednym z pierwszych aktów z zakresu zbiorowego prawa pracy w okresie powojennym był dekret o utworzeniu rad zakładowych. Każde naruszenie jego przepisów było wykroczeniem zagrożonym karą aresztu do 3 miesięcy lub grzywny albo obiema, z charakterystyczną klauzulą subsydiarności „o ile czyn nie jest zagrożony surowszą karą”. Rzecz ciekawa, że późniejszy o cztery lat akt dotyczący związków zawodowych żadnych przepisów karnych nie zawierał. 
Z wczesnych lat powojennych należy odnotować przede wszystkim dekret zwany „małym kodeksem karnym”. Przewidziane w art. 42 przestępstwo, zagrożone karą więzienia do lat 5 lub aresztu, popełniał, kto będąc przełożonym lub pracodawcą, złośliwie lub uporczywie uchylał się od ciążącego na nim ustawowego lub społecznego obowiązku dbałości o dobro pracowników i przez to narażał ich na szkodę. W praktyce przepis ten, mocno obciążony ideologicznie, nie odegrał żadnej roli, ale stanowił rzeczywisty pierwowzór art. 190 k.k. z 1969 r., a w konsekwencji także art. 218 § 1 k.k. obowiązującego. 
Ustawa społecznej inspekcji pracy pozwalała uznać za wykroczenie naruszenie każdego jej postanowienia oraz rozporządzeń i instrukcji wydanych na jej podstawie. 
Najdalej idąca ingerencja prawa karnego w stosunki pracy nastąpiła we wczesnych latach pięćdziesiątych w ustawie o dyscyplinie pracy. Podstawową konstrukcją normatywną ustawy było naruszenie dyscypliny pracy przez pracownika w postaci nieusprawiedliwionego opuszczenia pracy, za które kierownik zakładu pracy był zobowiązany stosować kary porządkowe (sankcje prawa pracy), ale na tym były zbudowane kary właściwe prawu wykroczeń, a nawet prawu karnemu sensu stricto. I tak sam pracownik w razie złośliwego i uporczywego naruszenia dyscypliny pracy (opuszczenia mimo wymierzonych kar porządkowych czterech lub więcej dni w ciągu roku albo opuszczenie jednorazowo czterech i więcej dni) podlegał wedle art. 8 karze sądowej (orzekanej przez sąd grodzki) polegającej na obowiązku pozostawania przy pracy dotychczasowej z potrąceniem od 10 do 25% wynagrodzenia (kalka radzieckiej kary „pracy poprawczej”), ale uchylanie się od odbycia tej kary było przestępstwem z art. 13 ustawy, zagrożonym aresztem do 6 miesięcy. Natomiast kierownik zakładu pracy, który umyślnie niezgodnie z okolicznościami uznawał nieobecność pracownika za usprawiedliwioną albo nie zastosował kary porządkowej lub nie wystąpił do sądu z wnioskiem o zastosowanie kary sądowej, popełniał wykroczenie zagrożone aresztem do 3 miesięcy lub grzywną albo obiema tymi karami łącznie. Była to ustawa charakterystyczna dla pierwszego etapu budowy socjalizmu w naszym kraju, która, rzecz jasna, została uchylona na fali odwilży października’56. 
Ważnym zmianom podlegały regulacje materialnoprawne i procesowe wykroczeń z zakresu ochrony pracy. Najważniejszym aktem prawnym w tej dziedzinie był dekret proklamujący przejęcie przez związki zawodowe zadań inspekcji pracy. Dotychczasową terenową inspekcję pracy przekształcono w techniczną inspekcję pracy opartą na zasadzie branżowej. Techniczni inspektorzy pracy usytuowani przy związkach zawodowych wymierzali kary za wykroczenia (wyłącznie grzywna do 1000 zł), odwołania rozpatrywały zarządy główne właściwych związków zawodowych. W ten sposób wyeliminowano z dziedziny ochrony pracy nie tylko orzecznictwo sądów, lecz nawet utworzonych kilka lat wcześniej kolegiów karno-administracyjnych. Uregulowanie to było ostro krytykowane jako sprowadzenie odpowiedzialności karno-administracyjnej za naruszenie zasad ochrony pracy do formy kadłubowej, rażąco sprzecznej ze społeczną wagą tych wykroczeń oraz oderwanie tego zakresu odpowiedzialności od ogólnego systemu prawa i postępowania karno-administracyjnego. 
Kolejna duża reforma nastąpiła w połowie lat sześćdziesiątych wraz z wejściem w życie ustawy o bhp. Znowelizowała ona dekret z 1954 r., w którym znalazły się podstawowe wykroczenia z zakresu bhp: nieprzestrzeganie przepisów lub zasad bhp, uruchamianie zakładów bez udziału inspektora, niezawiadamianie o wypadkach przy pracy i chorobach zawodowych, niewykonywanie nakazów i zaleceń inspektorskich, utrudnianie działalności inspekcji pracy. Za te wykroczenia groziła grzywna od 100 do 4500 zł lub areszt do 3 miesięcy. Te kary nakazano stosować także zamiast kar przewidzianych w przepisach o umowie o pracę, czasie pracy, urlopach, pracy kobiet i młodocianych, społecznej inspekcji pracy, radach zakładowych. W ten sposób wprawdzie nie zgromadzono jeszcze przepisów o wykroczeniach w jednym akcie prawnym (nadal pozostawały one rozproszone), ale ujednolicono orzekane za nie kary. 
 Istotne zmiany nastąpiły w modelu orzekania. Powołano specjalne kolegia orzekające w I instancji przy wojewódzkich komisjach związków zawodowych, a w II instancji przy Centralnej Radzie Związków Zawodowych. Inspektor pracy mógł orzec grzywnę do 1500 zł, a jeżeli uznał, że potrzebne jest orzeczenie kary surowszej, kierował wniosek o ukaranie do kolegium. Ono mogło orzec grzywnę w pełnej wysokości (do 4500 zł), a jeżeli uznało, że trzeba wymierzyć karę aresztu – przekazywało sprawę sądowi powiatowemu. Stworzony wówczas model kolegiów specjalnych przetrwał do wejścia w życie Kodeksu pracy. 
W uchwalonym 19 kwietnia 1969 r. Kodeksie karnym w rozdziale XXVII „Przestępstwa przeciwko prawom pracownika” znalazły się dwa przepisy: 
–	art. 190 o odpowiedzialności tego, kto będąc w zakładzie pracy odpowiedzialny za sprawy związane z zatrudnieniem, złośliwie lub uporczywie naruszał prawa pracownika wynikające ze stosunku pracy lub z przepisów o ubezpieczeniu społecznym i przez to narażał pracownika na poważną szkodę (sankcja – pozbawienia wolności do lat 3), 
–	art. 191 o odpowiedzialności tego, kto będąc w zakładzie pracy odpowiedzialny za bezpieczeństwo i higienę pracy, nie dopełniał wynikającego stąd obowiązku i przez to narażał pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała lub ciężkiego rozstroju zdrowia (sankcja: w razie umyślności z § 1 – pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 5, w razie nieumyślności z § 2 – pozbawienia wolności do lat 2, ograniczenie wolności albo grzywna). 
Oba przestępstwa stypizowane w k.k. z 1969 r. należały do grupy przestępstw zagrożenia konkretnego (z niebezpieczeństwem w znamionach). Znaczenie praktyczne tych przepisów było zupełnie odmienne. Jak wykazały badania, w latach 1970–1990 za przestępstwo z art. 190 skazano zaledwie 33 osoby, za przestępstwo z art. 191 skazano 823 osoby. Jedna z przyczyn nader rzadkiego sięgania do art. 190 leżała zapewne w mocno niejasnym znamieniu narażenia pracownika na poważną szkodę. 
Akty kodyfikacyjne prawa wykroczeń z 20 maja 1971 r.: Kodeks wykroczeń, Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia i ustawa o ustroju kolegiów do spraw wykroczeń, nie zmieniły systemu orzecznictwa w sprawach o wykroczenia z zakresu prawa pracy, który nadal opierał się na kolegiach specjalnych. Zmiany ograniczyły się do podniesienia grzywien do 5000 zł i uchylenia kary aresztu. Ponadto wykaz wykroczeń z dekretu z 1954 r. został uzupełniony przepisem przejętym z art. 59 p.o.w. z 1932 r. 
Kolejna reforma prawa materialnego i procesowego w odniesieniu do wykroczeń przeciwko prawom pracownika nastąpiła wraz z wejściem w życie Kodeksu pracy uchwalonego 26 czerwca 1974 r. Przepisy materialne zostały zgromadzone w trzech artykułach. Według art. 281 k.p. wykroczenie popełniał, kto działając w imieniu zakładu pracy: 
–	rozwiązywał z pracownikiem stosunek pracy bez wypowiedzenia, rażąco naruszając przepisy prawa pracy, 
–	stosował wobec pracownika kary porządkowe nieprzewidziane w przepisach, 
–	naruszał przepisy o czasie pracy lub o ochronie pracy kobiet i młodocianych. 
Kolejny art. 282 k.p. przewidywał odpowiedzialność za niewypłacanie lub obniżanie wynagrodzeń i świadczeń (§ 1 pkt 1), nieudzielanie lub obniżanie wymiaru urlopu wypoczynkowego (§ 1 pkt 2), niewydawanie świadectw pracy i opinii (§ 1 pkt 3) oraz za niewykonywanie wykonalnych orzeczeń komisji rozjemczych lub innych organów (§ 2). 
Wreszcie art. 283 k.p. typizował w § 1 najważniejsze praktycznie wykroczenie nieprzestrzegania przepisów lub zasad bhp przez kierującego zakładem pracy lub zespołem pracowników, po czym w § 2 w czterech punktach typizował wykroczenia dopełniające: 
–	niezawiadamianie o wypadkach przy pracy i chorobach zawodowych lub przedstawianie niezgodnych z prawdą informacji, dowodów lub sprawozdań, 
–	niewykonywanie nakazów inspektora pracy, 
–	utrudnianie działalności inspekcji pracy, 
–	przejmowanie do eksploatacji zakładu pracy bez powiadomienia inspektora albo podejmowanie decyzji dotyczącej bhp bez wymaganej zgody lub opinii właściwych organów. 
Wszystkie wykroczenia były zagrożone wyłącznie grzywną do 5000 zł. 
W przepisach wprowadzających k.p. pojawiło się wykroczenie z art. XII § 2 polegające na naruszeniu przepisów miejscowych o dniach i godzinach funkcjonowania placówek handlowych i usługowych. Wprawdzie jest ono „jakoś” związane z pracą, ale w dalszych rozważaniach pomijam je, gdyż dobro chronione jest tu zasadniczo odmienne. 
W sferze procesowej dotyczącej wykroczeń z k.p. najistotniejsza była likwidacja kolegiów specjalnych. Orzekanie w sprawach o wykroczenia przekazano powszechnym kolegiom do spraw wykroczeń, ale inspektor pracy mógł orzekać grzywnę do 1500 zł, a jeżeli uznał, że niezbędna jest surowsza, składał wniosek o ukaranie do kolegium. Wprowadzony wówczas system można określić mianem inspektorsko-kolegialnego, z całkowitym wyeliminowaniem czynnika sądowego. 
Kolejna zmiana modelowa nastąpiła wraz z nową regulacją inspekcji pracy, już państwowej (a nie związkowej). Inspektorzy pracy uzyskali prawo wymierzania grzywien w pełnej wysokości, a od orzeczenia inspektora przysługiwało odwołanie do kolegium do spraw wykroczeń, ale od razu II instancji. Był to więc nadal model inspektorsko-kolegialny, ale tym razem z wyeliminowaniem orzecznictwa kolegiów I instancji. Orzekanie przez inspektorów poddano krytyce jako sprzeczne z obowiązującą wówczas konstytucją, która właśnie kolegia (a nie inspektorów) uznawała za konstytucyjne organy ochrony prawnej, proponowano przeto poddanie orzecznictwa kolegiom I instancji na wniosek inspektora, z pozostawieniem w ręku inspektora jedynie postępowania mandatowego. 
Kończąc omawianie lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia dodam dla porządku trzy uwagi. Po pierwsze, ustawodawca nie uznał za potrzebne wprowadzenie przepisów karnych do nowej ustawy o związkach zawodowych. Po drugie, przepisy o wykroczeniach pojawiły się w epizodycznej ustawie związanej z pracą, regulującej konsekwencje uchylania się od pracy, co w istocie oznaczało kolejną ingerencję prawa karnego w stosunki pracy. Po trzecie, następna ustawa o społecznej inspekcji pracy także zawierała przepisy o wykroczeniach w formie blankietowej: naruszenie przepisów ustawy, ale z egzemplifikacją uniemożliwienia działalności społecznego inspektora (art. 22 ust. 1) oraz konkretnej: niewykonanie zalecenia inspektora (art. 22 ust. 2). Orzecznictwo zostało poddane regulacjom k.p. 
Jednym z pierwszych przedsięwzięć legislacyjnych w okresie transformacji ustrojowej było „usądowienie” orzecznictwa w sprawach o wykroczenia dokonane nowelizacją kilku ustaw w połowie 1990 r. Wprawdzie orzekanie w sprawach o wykroczenia generalnie pozostało w rękach kolegiów, ale tylko w I instancji, natomiast rozpoznawanie środków zaskarżenia powierzono sądem rejonowym. Zostały zniesione kolegia II instancji i komisje orzecznictwa do spraw wykroczeń. W sferze wykroczeń z zakresu prawa pracy miało to taki skutek, że powstał model inspektorsko-sądowy: za wykroczenia orzekali inspektorzy pracy, a od ich orzeczeń przysługiwał środek zaskarżenia w postaci żądania skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego do sądu rejonowego. Dodam, że orzecznicze kompetencje inspektorskie zostały rozciągnięte na wykroczenia przewidziane w przepisach o wykroczeniach zamieszczonych w art. 92–94 ustawy o pracy na statkach i – po nowelizacji – w art. 12a ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych. 
We wczesnych latach dziewięćdziesiątych wprowadzono przepisy karne do ustaw z zakresu zbiorowego prawa pracy, mianowicie w art. 35 ustawy o związkach zawodowych za czyny zabronione pod groźbą kary uznano przeszkadzanie w tworzeniu organizacji związkowej (ust. 1 pkt 1), utrudnianie wykonywania legalnej działalności związkowej (ust. 1 pkt 2), dyskryminowanie pracownika ze względu na przynależność lub pozostawanie poza związkiem zawodowym albo wykonywanie funkcji związkowej (ust. 1 pkt 3) oraz kierowanie działalnością sprzeczną z ustawą w związku z pełnioną funkcją związkową (ust. 2). W art. 26 ustawy o sporach zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary uznano przeszkadzanie we wszczęciu lub prowadzeniu sporu zbiorowego (ust. 1 pkt 1), niedopełnienie obowiązków określonych w ustawie (ust. 1 pkt 2) oraz kierowanie strajkiem lub inną akcją protestacyjną zorganizowaną wbrew przepisom ustawy (ust. 2). 
Za czyny określone w art. 35 pierwszej i art. 26 drugiej sankcja w brzmieniu pierwotnym obu ustaw była identyczna, ujęta w formule „podlega karze grzywny”. Na jej tle mogliśmy się przekonać, jak różnymi kategoriami operują przedstawiciele doktryny prawa karnego i prawa pracy. Pisząc komentarz do obu ustaw, nie miałem najmniejszej wątpliwości, że przewidziane w tych przepisach czyny są przestępstwami, a to dlatego, że ustawodawca nie oznaczył górnej granicy kary grzywny, nie użył nazwy własnej „wykroczenie” i nie zamieścił przepisu procesowego poddającego postępowanie regułom k.p.w. Swego stanowiska nie uzasadniałem, uznając je za oczywiste. Okazało się, że nie dla wszystkich. W doktrynie prawa pracy zgłoszono pogląd, że są to wykroczenia, ponieważ przepisy nie określają, w jakiej wysokości grzywna może być wymierzona, a gdyby ustawodawca uważał, że czyn jest przestępstwem, to powinien to wskazać wyraźnie, zaś pojawiających się w tej materii wątpliwości nie należy interpretować na niekorzyść sprawcy. Do tego poglądu przyłączył się autor monografii o sporach zbiorowych i zmienił go dopiero wtedy, gdy zobaczył, że kodyfikator w przepisach wprowadzających k.k. z 1997 r. zajął się czynem z art. 26 ustawy o sporach zbiorowych, zmieniając sankcje z „podlega karze grzywny” na „podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności”; zdaniem tego autora z dniem 1 września 1998 r. (data wejścia w życie k.k.) charakter prawny sankcji wynika już z wprost z przepisu. Argumentacja ta jest jawnie błędna: wcale nie jest tak, że czyny określone w art. 35 ustawy o związkach zawodowych i art. 26 ustawy o sporach zbiorowych są przestępstwami dlatego, że kodyfikator zajął się nimi w przepisach wprowadzających k.k., lecz dokładnie odwrotnie – kodyfikator zajął się nimi w przepisach wprowadzających k.k. dlatego, że zawsze były i są one przestępstwami. 
Zanim przejdę do tego, co stało się w k.k., zwrócę uwagę na zasadniczą zmianę przepisów o wykroczeniach z art. 281–283 k.p., jaka nastąpiła w lutym 1996 r. Katalog wykroczeń z art. 281 k.p. został uzupełniony o następujące wykroczenia: 
–	zawieranie umowy cywilnoprawnej w warunkach, w jakim powinna być zawarta umowa o pracę (pkt 1), 
–	niepotwierdzenie na piśmie zawartej umowy o pracę (pkt 2) 
–	nieprowadzenie dokumentacji i akt osobowych (pkt 6); 
–	ponadto rozszerzono wykroczenie rażącego naruszenia prawa pracy (pkt 3) na wypowiadanie stosunku pracy (a nie tylko rozwiązywanie bez wypowiedzenia, jak było przed nowelizacją). 
Niewielkie zmiany dotknęły przepisu art. 282 k.p. Z § 1 pkt 3 wyeliminowano wykroczenie niewydania opinii (pozostało świadectwo pracy), a wykroczenie z § 2 doprecyzowano w ten sposób, że chodzi w nim o niewykonanie orzeczenia sądu pracy lub ugody zawartej przed komisją pojednawczą lub sądem pracy. 
Najpoważniejsze zmiany dotknęły przepisu art. 283 k.p. W jego § 1 pozostało tradycyjne wykroczenie nieprzestrzegania przepisów lub zasad bhp, ale w § 2 pojawiło się już osiem punktów istotnie odbiegających od czterech poprzednich. I tak za wykroczenia ustawodawca uznał: 
–	niezawiadamianie inspektora pracy i państwowego inspektora sanitarnego o prowadzonej działalności i jej zmianach, 
–	niezapewnienie właściwej budowy lub przebudowy pomieszczeń pracy, 
–	wyposażenie stanowisk pracy w maszyny i urządzenia niespełniające wymagań dotyczących oceny zgodności, 
–	dostarczanie pracownikom środków ochrony osobistej niespełniających wymagań dotyczących oceny zgodności, 
–	wadliwe stosowanie materiałów i procesów technologicznych, substancji i preparatów chemicznych, 
–	niezawiadamianie o wypadkach przy pracy i chorobach zawodowych, przedstawianie niezgodnych z prawdą informacji, dowodów i dokumentów, 
–	niewykonanie nakazu inspektora pracy, 
–	utrudnianie działalności organy Państwowej Inspekcji Pracy. 
Łatwo zauważyć, że nawet gdyby nie było nowych wprowadzonych wówczas pkt. 2, 3, 4 i 5 do § 2 art. 283 k.p., to czyny w nich przewidziane byłyby kwalifikowane z art. 283 § 1 k.p. Dlatego nie przywiązywałbym nadmiernej wagi do tamtej nowelizacji. 
Rok 1997 zaznaczył się przede wszystkim Konstytucją i nowym Kodeksem karnym. Art. 237 Konstytucji RP przesądził, że kolegia do spraw wykroczeń będą działać jeszcze tylko przez cztery lata. Stało się jasne, że z dniem 17 października 2001 r. rozpoznawanie spraw o wykroczenia, i to wszystkich, a więc także z zakresu prawa pracy, muszą przejąć sądy. Równie jasne stało się, że z dniem 17 października 1997 r. (data wejścia w życie Konstytucji RP) inspektorzy pracy utracili uprawnienia do orzekania w sprawach o wykroczenia; od tego dnia mogli jedynie składać wnioski o ukaranie i popierać je w postępowaniu najpierw przed kolegium do spraw wykroczeń, potem w postępowaniu odwoławczym przed sądem. 
Najpoważniejsze zmiany w prawie materialnym nastąpiły w Kodeksie karnym uchwalonym 6 czerwca 1997 r., który wszedł w życie 1 września 1998 r. W rozdziale XXVIII k.k. „Przestępstwa przeciwko prawom osób wykonujących pracę zarobkową” ustawodawca zasadniczo zmodyfikował relacje między odpowiedzialnością za przestępstwa i wykroczenia. I tak: 
W art. 218 § 1 k.k. ustanowił jak gdyby „kwalifikowany typ wykroczeń” z art. 281 i 282 k.p., ale traktowany nie jako wykroczenie, lecz jako przestępstwo. Okolicznościami kwalifikującymi są złośliwość lub uporczywość sprawy naruszającego prawa pracownika, ale nic poza tym. W odróżnieniu od art. 190 k.k. z 1969 r. kodeks obowiązujący nie wymaga skutku w postaci narażenia pracownika na poważną szkodę. 
W art. 218 § 2 k.k. „wyciągnął” z art. 282 § 2 k.p. jeden stan faktyczny, polegający na odmowie ponownego przyjęcia do pracy pracownika przywróconego do pracy i uznał takie zachowanie za przestępstwo. 
W art. 219 k.k. znowu „wyciągnął” fragment wykroczenia z ówczesnej ustawy o ubezpieczeniach społecznych, uznając niezgłoszenie wymaganych danych albo zgłoszenie nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych albo ich wysokość – za przestępstwo. 
W art. 220 k.k. mamy do czynienia jak gdyby z „kwalifikowanym typem wykroczenia” z art. 283 § 1 k.p., traktowanym jako przestępstwo, przy czym okolicznością kwalifikującą jest tym razem następstwo w postaci narażenia na niebezpieczeństwo o określonej intensywności. 
W art. 221 k.k. mamy znowu fragment wykroczenia z art. 283 § 2 pkt 6 k.p. – niezawiadomienie o wypadku przy pracy lub chorobie zawodowej albo niesporządzenie lub nieprzedstawienie wymaganej dokumentacji – uznany za przestępstwo. 
 Na tym wszakże prawnokarna ochrona praw pracowniczych się nie wyczerpuje. Pomijając przepisy o przestępstwach przeciwko życiu i zdrowiu oraz o przestępstwach sprowadzenia niebezpieczeństwa powszechnego, które z natury swej mogą być wykorzystywane w ochronie praw pracowniczych, szczególne znaczenie wiązać trzeba z przepisem art. 225 § 2 k.k., który za przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3 (taką samą jak w art. 220 k.k.) uznaje udaremnianie lub utrudnianie wykonanie czynności służbowej osobie uprawnionej do kontroli w zakresie inspekcji pracy lub osobie przybranej jej do pomocy. Korelacja tego przepisu z art. 283 § 2 pkt 8 k.p. jest oczywista. Wprawdzie art. 225 k.k. znajduje się w rozdziale XXIX „Przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych oraz samorządu terytorialnego”, ale równie dobrze jego § 2 mógłby się znaleźć w rozdziale XXVIII k.k., gdyż w istocie swej chroni prawa osób wykonujących pracę zarobkową. 
Do regulacji stanowiących ewidentną ingerencję prawa karnego w stosunki pracy zaliczyć należy także art. 15 ustawy o ograniczeniu prowadzenia działalności gospodarczej przez osoby publiczne, ponieważ obwarowany sankcją aresztu lub grzywny zakaz zatrudniania osób pełniących funkcje publiczne wbrew warunkom ustawowo określonym jest ograniczeniem swobody zatrudniania. 
Kiedy tuż przed wejściem w życie k.k. pojawiła się konieczność zmiany regulacji procesowej dotyczącej wykroczeń przeciwko prawom pracowniczym, odpowiednią ustawą wprowadzono do k.p.w. z 1971 r. odrębny dział VII „Postępowanie w sprawach o wykroczenia związane z wykonywaniem pracy zarobkowej” złożony z trzech artykułów, w których: 
–	uznano, że w sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika określone w k.p., a także w sprawach o inne wykroczenia związane z wykonywaniem pracy zarobkowej, jeżeli ustawa tak stanowi (chodziło o trzy wskazane już ustawy: o społecznej inspekcji pracy, o pracy na morskich statkach handlowych oraz o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych), orzeka się na podstawie wniosku złożonego przez inspektora pracy (art. 75 § 1), w postępowaniu przed kolegium w tych sprawach oskarżycielem publicznym jest inspektor pracy (art. 75 § 2), 
–	upoważniono inspektora pracy do prowadzenia czynności sprawdzających (art. 76), 
–	nadano inspektorowi pracy kompetencje mandatowe także po przeprowadzeniu czynności sprawdzających (art. 76a). 
Pojawił się przeto model kolegialno-sądowy z inspektorem pracy jako oskarżycielem publicznym (a także upoważnionym do prowadzenia postępowania mandatowego). Ten model mógł się utrzymać zaledwie trzy lata, kiedy z dniem 17 października 2001 r. (dokładnie w terminie konstytucyjnym) wszedł w życie obowiązujący Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia uchwalony 24 sierpnia 2001 r. Według art. 17 § 2 k.p.w. w sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika określone w k.p., a także w sprawach o inne wykroczenia związane z wykonywaniem pracy zarobkowej, oskarżycielem publicznym jest inspektor pracy. Już po wejściu w życie obowiązującego k.p.w. do trzech ustaw, w których wykroczenia podlegają ściganiu przez inspektora pracy (o społecznej inspekcji pracy, o pracy na morskich statkach handlowych, o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych), doszły dwie następne: o europejskich radach zakładowych oraz o pracownikach tymczasowych. W art. 39 pierwszej z nich stypizowano wykroczenia polegające na uniemożliwianiu utworzenia lub utrudnianiu działania specjalnego zespołu negocjacyjnego lub europejskiej rady zakładowej oraz dyskryminowaniu członka specjalnego zespołu negocjacyjnego, członka europejskiej rady zakładowej lub przedstawiciela pracowników. Wykroczenia z art. 27 ustawy o pracownikach tymczasowych są w istocie dostosowaniem przepisów art. 283 k.p. do sytuacji pracowników tymczasowych. 
Jeśli chodzi o zbiorowe prawo pracy, to wskazać trzeba, że nowelizacjami z lat 2000 i 2001 dodano do ustawy o związkach zawodowych nowe przepisy art. 26 /1/, art. 33 /1/ i art. 34 /1/, uznając niedopełnienie obowiązków w nich przewidzianych za przestępstwo z nowego pkt. 4 dodanego do art. 35 ust. 1. 
Dla porządku wskazać trzeba, że w ewidentnym związku z pracą pozostają jeszcze przepisy karne o odpowiedzialności za wykroczenia z ustaw dotyczących zatrudniania i bezrobocia a w dość dalekim przepisy karne o odpowiedzialności za przestępstwa z ustaw emerytalnych. Pierwsze z nich zaliczam do ingerencji prawa karnego w stosunki pracy, drugich natomiast już nie, ponieważ ich związek ze stosunkami pracy jest zbyt odległy. 
III. Ingerencja prawa karnego w stosunki pracy w obowiązującym stanie prawnym
Naszkicowana ewolucja doprowadziła do pojawienia się licznej grupy przepisów, co do których można by zaryzykować nazwę „prawa karnego pracy”, traktując tę nazwę, co oczywiste, nie jako oznaczenie odrębnej gałęzi czy choćby działu prawa, ale jako pojęcie doktrynalne, utworzone na wzór „prawa karnego gospodarczego”, którym bez większych oporów posługujemy się w nauce od lat. 
Tak rozumiane prawo karne pracy składa się z przepisów dwojakiego rodzaju: 
–	przewidujących odpowiedzialność za przestępstwa, znajdujących się w: 
•	art. 218–221 i art. 225 § 2 k.k.; 
•	art. 35 ustawy o związkach zawodowych i art. 26 ustawy o sporach zbiorowych;
•	przewidujących odpowiedzialność za wykroczenia, które dają się podzielić na dwie podstawowe grupy: 
•	wykroczenia, w odniesieniu do których oskarżycielem publicznym może być tylko inspektor pracy: art. 281–283 k.p., art. 22 ustawy o społecznej inspekcji pracy, art. 92–94 ustawy o pracy na statkach, art. 12a ustawy o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, art. 39 ustawy o europejskich radach zakładowych, art. 27 ustawy o pracownikach tymczasowych, 
•	pozostałe wykroczenia: art. 15 ustawy o ograniczeniu działalności gospodarczej przez osoby pełniące funkcje publiczne, art. 119–124 ustawy o promocji zatrudnienia, art. 98 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. 
Przystępując do analizy kilku nieco bardziej szczegółowych zagadnień pojawiających się na tle obowiązującego stanu prawnego, rozpocznę od wskazania na dwa podstawowe bloki przepisów: 
–	przepisy o wykroczeniach zamieszczone w art. 281–283 k.p., art. 22 ustawy o społecznej inspekcji pracy, art. 92–94 ustawy o pracy na statkach, art. 98 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, art. 27 ustawy o pracownikach tymczasowych, 
–	przepisy o przestępstwach zamieszczone w art. 218–221 k.k. oraz w art. 225 § 2 k.k. 
Pomijając wprawdzie teoretycznie doniosłe, ale z punktu widzenia koncepcyjnego niezbyt istotne różnice, można relacje między wykroczeniami a przestępstwami przedstawić mniej więcej tak: naruszenie praw pracownika wynikających ze stosunku pracy lub ubezpieczenia społecznego jest generalnie wykroczeniem, chyba że: 
–	jest złośliwe lub uporczywe – wtedy jest przestępstwem z art. 218 § 1 k.k., 
–	polega na niezgłoszeniu wymaganych danych albo zgłoszeniu nieprawdziwych danych mających wpływ na prawo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych lub ich wysokość – wtedy jest przestępstwem z art. 219 k.k., 
–	niewykonanie podlegającego wykonaniu orzeczenia sądu pracy lub ugody zawartej przed komisją pojednawczą lub sądem pracy jest wykroczeniem, chyba że chodzi o orzeczenie o przywróceniu do pracy – wtedy jest przestępstwem z art. 218 § 2 k.k., 
–	nieprzestrzeganie przepisów lub zasad bhp jest generalnie wykroczeniem, chyba że naraża pracownika na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu – wtedy jest przestępstwem z art. 220 k.k. 
Te trzy relacje są dość jasne i większych wątpliwości nie budzą. Zasadniczo odmiennie przedstawia się kwestia pozostałych. I tak: 
Po pierwsze, mimo różnej szaty słownej nie sposób dopatrzyć się różnicy w podstawowych znamionach strony przedmiotowej wykroczeń z art. 283 § 2 pkt 6 k.p. i przestępstw z art. 221 k.k. W obu przepisach chodzi o niezawiadamianie o wypadkach przy pracy lub chorobach zawodowych, niesporządzanie lub nieprzedstawianie wymaganej dokumentacji. W doktrynie prawa pracy zgłoszono znamienne zapatrywania. W jednym z pierwszych opracowań po reformie prawa pracy z 1996 r. wyrażono pogląd, że ten sam czyn w świetle k.k. jest występkiem, w myśl zaś k.p. jest wykroczeniem. W wydanym nieco później komentarzu do k.p. mieliśmy okazję przeczytać, że art. 3 prz. wpr. k.k. spowodował, że art. 283 § 2 pkt 6 k.p. utracił moc obowiązującą, co w konsekwencji oznacza, że zaniechanie zawiadomienia o wypadku przy pracy, sporządzenia lub przedstawienia dokumentacji jest przestępstwem, jeżeli było umyślne, ale jeżeli było nieumyślne, to nie jest ani przestępstwem, ani wykroczeniem. Ten ostatni pogląd jest błędny, ponieważ reguła zamieszczona w przepisach wprowadzających k.k. nie miała i nie mogła mieć żadnego wpływu na wykroczenia. Dopiero zestawienie przepisu o przestępstwach (art. 221 k.k.) z przepisem o wykroczeniach (art. 283 § 2 pkt 6 k.p.) mogło prowadzić do jakichś wniosków i taki wniosek został wyprowadzony w doktrynie prawa karnego: sprawca takiego samego czynu popełnionego umyślnie – odpowiada za przestępstwo, a popełnionego nieumyślnie – za wykroczenie. 
Po drugie, jeszcze bardziej złożona okazuje się relacja między art. 225 § 2 k.k. z jednej strony, a art. 283 § 2 pkt 8 k.p. i art. 22 pkt 1 ustawy o społecznej inspekcji pracy z drugiej. Otóż za wykroczenie odpowiada, kto utrudnia działalność organu Państwowej Inspekcji Pracy albo uniemożliwia działalność społecznego inspektora pracy, za przestępstwo zaś kto udaremnia lub utrudnia wykonanie czynności służbowej osobie uprawnionej do kontroli w zakresie inspekcji pracy lub osobie przybranej jej do pomocy. Tu już nie sposób dopatrywać się różnicy w stronie podmiotowej, ponieważ w doktrynie prawa karnego od lat zgodnie przyjmuje się, że wykroczenie polegające na utrudnianiu lub uniemożliwianiu działalności jest karalne tylko wtedy, jeśli nastąpiło z zamiarem co najmniej ewentualnym. Tak więc nie ulega wątpliwości, że wraz z wejściem w życie k.k. przepis art. 283 § 2 pkt 8 k.p. utracił moc obowiązującą. Nie jest wszakże jasne, czy także art. 22 ust. 1 ustawy o społecznej inspekcji pracy w części, w jakiej dotyczy uniemożliwiania działalności społecznego inspektora. Wydawałoby się, że tak, skoro społeczny inspektor jest uprawniony do kontroli „w zakresie inspekcji pracy”. Na przeszkodzie stoi tytuł rozdziału XXIX k.k., w którym mamy przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych oraz samorządu terytorialnego, a poza jakimkolwiek sporem jest, że społeczna inspekcja pracy nie jest instytucją ani państwową, ani samorządową, lecz właśnie społeczną, a działalności takich instytucji rozdział XXIX k.k. nie chroni. Należy zatem przyjąć, że art. 22 ust. 1 ustawy o społecznej inspekcji pracy obowiązuje nadal w brzmieniu pierwotnym, a uniemożliwianie działalności inspektora społecznego nie jest przestępstwem z art. 225 § 2 k.k., lecz wykroczeniem. Inaczej może być tylko wtedy, gdy inspektor Państwowej Inspekcji Pracy przy wykonywaniu konkretnej kontroli przybrał sobie do pomocy społecznego inspektora, wtedy ten ostatni korzysta z ochrony przewidzianej w art. 225 § 2 k.k., ale jako „osoba przybrana”. 
Poza przedstawionym wyżej trzonem przepisów karnych ingerujących w stosunki pracy takiej ingerencji trzeba dopatrywać się i w innych regulacjach. Na uwagę zasługują wykroczenia z art. 119–124 ustawy o promocji zatrudnienia. Przewidują one łącznie jedenaście typów wykroczeń zagrożonych grzywną z podwyższonym w stosunku do k.w. minimum wynoszącym 20 zł, mianowicie grzywną w wysokości co najmniej: 
–	500 zł (art. 119 ust. 2), 
–	1000 zł (art. 120 ust. 2), 
–	3000 zł (art. 119 ust. 1, art., 120 ust. 1, art. 121 ust. 1, 2 i 3, art. 122 ust. 1 pkt. 1 i 2, art. 123 i art. 124). 
W samym k.w. znajdujemy tylko dwa podniesione minima grzywny: 1000 zł w art. 60 /1/ § 7 oraz 50 zł w art. 87 § 1. Co się zatem takiego stało, że w trzeciej grupie wykroczeń z ustawy o promocji zatrudnienia mamy tak drastyczne podniesienie minimum, że wynosi ono 60% wymiaru maksymalnego, a zatem sąd wymierza karę w granicach od 3000 zł do 5000 zł? Być może ustawodawca chciał wyjątkowo stanowczo zwrócić uwagę sędziemu na wysoką szkodliwość społeczną np. powierzenia bezrobotnemu wykonywania pracy zarobkowej bez powiadomienia powiatowego urzędu pracy (art. 119 ust. 1 ustawy o promocji zatrudnienia), ale redukcja „widełek” z 20–5000 zł do 3000–5000 zł to chyba jednak zbyt daleko idące ograniczenie sędziowskiego wymiaru kary. Zresztą zapewne nieskuteczne, bo jak sędzia będzie chciał, to wymierzy grzywnę niższą od 3000 zł, skoro nadzwyczajne złagodzenie kary (art. 39 k.w.) można stosować zawsze, praktycznie bez jakichkolwiek rygorów. 
Na zakończenie pozostawiłem dwie ustawy z zakresu zbiorowego prawa pracy, których kryminalizacje zasługują na chwilę zadumy. Zacznę od ustawy o sporach zbiorowych, w której mamy takie oto przestępstwo: „Kto w związku z zajmowanym stanowiskiem lub pełnioną funkcją nie dopełnia obowiązków określonych w tej ustawie, podlega grzywnie albo karze ograniczenia wolności” (art. 26 ust. 1 pkt 2). Myślę, że dziś szanujący się legislator miałby opory przed takim ujęciem znamion wykroczenia, a co dopiero przestępstwa. Podobieństwo do art. 231 § 1 k.k. jest złudne, w kodeksie mamy bowiem przynajmniej „działanie na szkodę interesu publicznego lub prywatnego”, w ustawie o sporach zbiorowych nie ma nawet tego. 
Następny „kwiatek” z tej samej ustawy: przestępstwo z art. 26 ust. 2 polegające na kierowaniu akcją protestacyjną zorganizowaną wbrew przepisom ustawy, które w związku z art. 25 ust. 2 „Rolnicy mają prawo do akcji protestacyjnej w sposób ustalony przez związki zawodowe rolników” pozwoliło niektórym autorom, zdawałoby się poważnym, utrzymywać, że każda akcja protestacyjna przebiegająca w sposób ustalony przez związki zawodowe rolników jest legalna. Trzeba było wyroku SN, oczywiście trafnego, aby pojąć, że akcja protestacyjna nie może naruszać obowiązującego porządku prawnego. Pytania, po co przepis o akcjach protestacyjnych rolników wprowadzono do ustawy z zakresu zbiorowego prawa pracy i jak można było w ten sposób ująć art. 25 ust. 2 – pozostawiam bez odpowiedzi jako retoryczne. 
Przejdę do ustawy o związkach zawodowych. Jeszcze przed nowelizacjami z lat 2000–2001 w doktrynie pojawiły się głosy opowiadające się za zwężającą interpretacją znamion przestępstwa z art. 35 ust. 1 pkt 2; tytułem przykładów: nie każde utrudnianie działalności związkowej jest przestępstwem, lecz powinno mieć charakter jeśli nie stały, to w każdym razie powtarzający się, nie każde nieudzielenie informacji związkom zawodowym można kwalifikować jako przestępstwo. Bardzo słusznie, ale z ustawy to bynajmniej nie wynika. Spójrzmy jednak, co się stało, kiedy nowelizacją z 2000 r. wprowadzono do ustawy o związkach zawodowych przepis art. 33 /1/, według którego pracodawca jest zobowiązany – na pisemny wniosek zakładowej organizacji związkowej i za pisemną zgodą pracownika – pobierać z wynagrodzenia pracownika składkę związkową i niezwłocznie przekazać na rachunek bankowy wskazany przez zakładową organizację związkową. Niedopełnienie tego obowiązku zostało uznane za przestępstwo (art. 35 ust. 1 pkt 4) zagrożone grzywną albo karą ograniczenia wolności. 
Stanowisko doktryny prawa pracy wobec tego rozwiązania jest zdumiewające. Autor jednego z podręczników uznaje art. 33 /1/ za majątkowe uwarunkowanie wypełniania przez związki zawodowe ustawowych zadań i statutowych celów, a autor komentarza do ustaw z zakresu zbiorowego prawa pracy nie widzi nic niestosownego w tym, że ustawodawca nakazuje uznać za przestępcę pracodawcę, który nie wyręcza pracownika – członka związku w wykonywaniu jego powinności o charakterze wewnątrzorganizacyjnym. A przecież każdy, kto dobrowolnie przystępuje do organizacji politycznej, związkowej, społecznej itp., przyjmuje na sobie dwa podstawowe obowiązki: uczestniczenia w życiu organizacyjnym i płacenia składek. A cóż to pracodawcę może obchodzić, czy pracownik będący członkiem związku zawodowego płaci składkę związkową, czy jej nie płaci? Oczywiście, pracodawca może – ułatwiając życie związkom zawodowym (jak się „związkowcowi” składki nie potrąci z wynagrodzenia, to jej w ogóle nie zapłaci) – zgodzić się na potrącanie składek z wynagrodzenia i przekazywania ich na rachunek bankowy, ale ustawowe zmuszanie go do tego pod groźbą odpowiedzialności za przestępstwo jest rozwiązaniem skandalicznym. W czynie uznanym za przestępstwo z art. 35 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 33 /1/ ustawy o związkach zawodowych (a takiego przestępstwa nie było w tekście pierwotnym tej ustawy) nie ma i nie może być żadnego ładunku szkodliwości społecznej, jeżeli pojęcie szkodliwości „społecznej” (a nie jakiejś innej) będące nadal jedną z kluczowych kategorii prawa karnego (art. 1 § 2 k.k. i art. 1 § 1 k.w.) nie ma pozostać pustym dźwiękiem. 
IV. Uwagi końcowe
Przedstawiona w maksymalnym skrócie ewolucja historyczna i obowiązujący stan prawny skłaniają do kilku uwag uogólniających. Zacznę od tego, że zakres ingerencji prawa karnego w stosunki pracy ulegał stopniowemu rozszerzeniu od jedynie wykroczeń w międzywojennym prawie pracy do odrębnego rozdziału XXVIII k.k. z 1997 r. i przepisów o przestępstwach w dwóch podstawowych aktach zbiorowego prawa pracy. Nadal wszakże trzonem „prawa karnego pracy” pozostają przepisy o wykroczeniach, aczkolwiek w obowiązującym stanie prawnym daje się zauważyć przesunięcie w kierunku prawa karnego sensu stricto, czego najdobitniejszym wyrazem są następujące rozwiązania: 
–	rezygnacja z wymogu narażenia pracownika na poważną szkodę w art. 218 § 1 k.k. w porównaniu z art. 190 k.k. z 1969 r., 
–	uznanie odmowy przywrócenia do pracy za odrębne przestępstwo z art. 218 § 2 k.k., 
–	przekwalifikowanie umyślnego niedopełnienia obowiązków w zakresie zgłaszania i dokumentowania wypadków przy pracy i chorób z wykroczenia na przestępstwo z art. 221 k.k., 
–	odrębne przestępstwo z art. 225 § 2 k.k., 
–	typizacja przestępstw w ustawach o związkach zawodowych i sporach zbiorowych. 
Czy granice ingerencji prawa karnego w stosunki pracy zostały ujęte w sposób optymalny? Można mieć co do tego pewne wątpliwości, zwłaszcza jeśli zważyć niejasności w kwestii relacji między art. 221 k.k. a art. 283 § 2 pkt 6 k.p. oraz między art. 225 § 2 k.k. a art. 283 § 2 pkt 8 k.p. i art. 22 ust. 1 ustawy o społecznej inspekcji pracy. Ponadto kryminalizacja przewidziana w ustawach o związkach zawodowych i sporach zbiorowych jest wadliwa, a rozwiązanie przyjęte w art. 35 ust. 1 w zw. z art. 33 /1/ pierwszej z nich z pełną odpowiedzialnością za słowo nazwałem skandalicznym. Można się wreszcie zastanawiać, co skłoniło ustawodawcę do uznania dziewięciu wykroczeń z ustawy o promocji zatrudnienia za 150 razy groźniejsze (20 zł x 150 = 3000 zł) od innych. 
Myślę, że kwestia granic ingerencji prawa karnego w stosunki pracy wymaga poważnego potraktowania przez naukę prawa, ale dobrze by było, gdyby uczynili to wspólnie przedstawiciele doktryny prawa karnego i prawa pracy. Dotychczasowe doświadczenia wskazują wyraźnie, że przedstawiciele tych dwóch gałęzi prawa mówią niemal „różnymi językami”. Porozumienie się między nimi, ustalenie pewnego wspólnego minimum pojęciowego jest warunkiem wstępnym wypracowania satysfakcjonujących rozwiązań, które i tak będą podlegały weryfikacji w praktyce stosowania prawa.