Marcin Kozaczek
Prokurator w postępowaniu upadłościowym
Udział prokuratora w postępowaniu upadłościowym to zagadnienie, o którym zgodnie milczą zarówno orzecznictwo, jak i doktryna. A jest to kwestia o znaczeniu praktycznym, którego nie sposób przecenić. Głośne ostatnimi czasy bankructwa znanych przedsiębiorstw wywołały niemałe reperkusje w obrocie gospodarczym i nie mniejszy oddźwięk w opinii publicznej. Niejednokrotnie udział prokuratora w postępowaniach upadłościowych mógł doprowadzić do zapobiegnięcia sytuacjom niejasnym czy wręcz patologicznym. Warto zatem zadać pytania: czy prokurator może zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy, a także, czy może uczestniczyć w toczącym się postępowaniu upadłościowym?
Aby na te pytania odpowiedzieć, należy dokonać analizy: przepisów prawa upadłościowego określających krąg osób uprawnionych do zgłoszenia wniosku o upadłość i udziału w postępowaniu upadłościowym, przepisów prawa upadłościowego odsyłających do k.p.c. oraz artykułu 7 k.p.c. – określającego formy i przesłanki udziału prokuratora w postępowaniu cywilnym.
Prawo upadłościowe z 1934 roku zastąpione zostało niedawno nową regulacją. Prawo upadłościowe i naprawcze weszło w życie 1 października 2003 roku. Niemniej jednak w kwestii uczestnictwa w postępowaniu nowa ustawa nie przynosi istotnych zmian. Postępowanie upadłościowe dzieli się na dwa zasadnicze stadia: postępowanie w przedmiocie ogłoszenia upadłości oraz właściwe postępowanie upadłościowe. Zgodnie z art. 26 ust. 1 
PUiN, uczestnikiem postępowania o ogłoszenie upadłości jest każdy, kto złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, oraz dłużnik. Jak natomiast wynika z systematyki Działu III PUiN uczestnikami właściwego postępowania upadłościowego są upadły i jego wierzyciele.
Zgodnie z art. 3 PUiN postępowanie upadłościowe może być wszczęte tylko na wniosek złożony przez podmioty określone w ustawie. Krąg osób uprawnionych do zgłoszenia wniosku o upadłość określa art. 20 PUiN i są to przede wszystkim dłużnik oraz każdy z jego wierzycieli, a także: (1) w stosunku do spółki jawnej, spółki partnerskiej, spółki komandytowej oraz spółki komandytowo-akcyjnej – każdy ze wspólników odpowiadających bez ograniczenia za zobowiązania spółki, (2) w stosunku do osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną – każdy, kto ma prawo je reprezentować sam lub łącznie z innymi osobami, (3) w stosunku do przedsiębiorstwa państwowego – także organ założycielski, (4) w stosunku do jednoosobowej spółki Skarbu Państwa – także minister właściwy do spraw Skarbu Państwa, (5) w stosunku do osoby prawnej, spółki jawnej, spółki partnerskiej oraz spółki komandytowej i komandytowo-akcyjnej, będących w stanie likwidacji – każdy z likwidatorów, (6) w stosunku do osoby prawnej wpisanej do Krajowego Rejestru Sądowego – kurator, (7) w stosunku do dłużnika, któremu została udzielona pomoc publiczna o wartości przekraczającej 100 000 euro – organ udzielający pomocy.
Jak widać PUiN nie wymienia prokuratora wśród uczestników postępowania upadłościowego, a przede wszystkim wśród osób uprawnionych do zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Autorzy uzasadnienia do projektu PUiN podkreślają, że krąg uczestników postępowania powinien być jak najmniejszy ze względu na możliwość wniesienia bezpodstawnego wniosku o upadłość, co mogłoby wpłynąć niekorzystnie na reputację dłużnika jako przedsiębiorcy. Stoję jednak na stanowisku, że prokurator może uczestniczyć w postępowaniu upadłościowym – zarówno wnosząc o upadłość, jak i biorąc udział w postępowaniu wszczętym z inicjatywy innego podmiotu. Podstawy prawnej dla legitymacji procesowej prokuratora w postępowaniu upadłościowym nie należy jednak szukać w PUiN – znajduje się ona w artykule 7 k.p.c. 
Na wstępie zaznaczyć należy, że udział prokuratora w postępowaniu cywilnym ma podstawę przede wszystkim w ustawie o prokuraturze. Zgodnie z art. 3 ust. 1 pkt 2 tej ustawy, zadania określone w jej art. 2 (strzeżenie praworządności i czuwanie nad ściganiem przestępstw) prokuratorzy wykonują również przez „wytaczanie powództw w sprawach karnych i cywilnych oraz składanie wniosków i udział w postępowaniu sądowym w sprawach cywilnych, ze stosunku pracy i ubezpieczeń społecznych, jeżeli tego wymaga ochrona praworządności, interesu społecznego, własności społecznej lub praw obywateli”. Zgodnie z art. 42 ustawy o prokuraturze udział prokuratora w postępowaniu cywilnym „określają odrębne ustawy”. Nie ulega wątpliwości, iż w odniesieniu do postępowania cywilnego, w tym i postępowania upadłościowego, ustawą taką jest k.p.c., a przede wszystkim jej art. 7. Rozwinięcie przepisu art. 7 stanowią art. 55–60 k.p.c. bliżej regulujące udział prokuratora w postępowaniu cywilnym.
Artykuł 7 k.p.c. przyznaje prokuratorowi generalne uprawnienie do działania w każdej przewidzianej prawem formie we wszystkich sprawach, które są rozpatrywane na drodze postępowania cywilnego – prokurator może wszcząć postępowanie w każdej sprawie, jak również wziąć udział w każdym toczącym się postępowaniu. Jedynie w postępowaniu procesowym wszczęcie postępowania przez prokuratora ulega ograniczeniu w sprawach niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego.
Nie ulega wątpliwości, że zakres zastosowania k.p.c. obejmuje również postępowanie upadłościowe – w świetle artykułu 1 k.p.c. kwestia upadłości przedsiębiorcy mieści się w zakresie zdefiniowanej tam sprawy cywilnej. Ten tok rozumowania potwierdza również zawarta w PUiN generalna klauzula odsyłająca do przepisów k.p.c. Zgodnie z artykułami 35 i 229 PUiN, w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie do postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości oraz do właściwego postępowania upadłościowego przepisy księgi pierwszej k.p.c. stosuje się odpowiednio – jedyny wyjątek dotyczy zawieszenia i wznowienia postępowania. 
Odpowiednie stosowanie przepisów k.p.c. wymaga spełnienia dwóch warunków – w prawie upadłościowym nie może być szczególnych, odmiennych przepisów oraz nie może się temu sprzeciwiać istota prawa upadłościowego. Podkreślić zatem należy, że PUiN nie wyłącza zastosowania regulujących udział prokuratora w postępowaniu cywilnym artykułów 7 oraz 55–60 k.p.c., brak jest bowiem normy szczególnej wyłączającej ich zastosowanie, brak jest również sprzeczności tych norm z istotą prawa upadłościowego. 
Warto podkreślić wyjątek od zasady wyrażonej w art. 229 PUiN – ustawodawca wyraźnie zaznaczył, które instytucje postępowania cywilnego nie mają zastosowania w postępowaniu upadłościowym – nie stosuje się w nim przepisów k.p.c. o zawieszeniu i wznowieniu postępowania. Sięgając do wykładni historycznej zauważyć należy, że PU zawierało analogiczną regulację dotyczącą zawieszenia postępowania (art. 71 PU), nie zawierało jednak normy wyłączającej zastosowanie przepisów o wznowieniu postępowania – taki pogląd wypracował dopiero SN. Wobec faktu, iż wyłączenie to znalazło swój wyraz w nowej ustawie, nasuwa się nieodparty wniosek, że ustawodawca uznał, iż tak istotna kwestia, jak całkowite wyłączenie z postępowania upadłościowego fundamentalnych dla postępowania cywilnego instytucji, musi znajdować swój wyraz w ustawie i nie może wynikać tylko i wyłącznie z zasad odpowiedniego stosowania prawa.
Jak już wspomniano na wstępie, doktryna nigdy nie wypowiedziała się jasno w kwestii udziału prokuratora w postępowaniu upadłościowym – większość autorów opracowań, podręczników i komentarzy z zakresu prawa upadłościowego przedmiotową kwestię pomija lub zbywa krótką wzmianką.
K. Piasecki uważa, że prokurator nie ma legitymacji do wszczęcia postępowania upadłościowego, ponieważ uprawnienie takie „musiałoby wynikać z wyraźnej normy w tym przedmiocie”. Twierdzenie to nie jest jednak w żaden sposób uzasadnione, trudno jest więc z nim polemizować. Na powyższy pogląd K. Piaseckiego powołuje się również J. Brol. F. Zedler uznał natomiast, że stosowanie art. 7 k.p.c. w postępowaniu upadłościowym sprzeczne byłoby z zasadami odpowiedniego stosowania prawa i z tego powodu jest niedopuszczalne.
Na szczególną uwagę zasługuje zdanie wyrażone przez M. Allerhanda. Autor ten stwierdził, iż „prawo upadłościowe nie przyjęło zasady, że upadłość można ogłosić z urzędu lub na wniosek prokuratora państwa, co przyjmują niektóre ustawy, albo w każdym przypadku zaistnienia podstawy upadłości, albo tylko w razie, gdy wymaga tego interes publiczny. Prawo upadłościowe wychodzi bowiem z założenia, że brak interesu publicznego w tym, by upadłość była ogłoszoną, można ją więc ogłosić tylko na wniosek osób, które są tym zainteresowane, aby zaspokojeni byli wszyscy wierzyciele, a nie tylko niektórzy z nich. To stanowisko zajmuje ustawa nawet wtedy, gdy nie ulega wątpliwości, że zachodzą warunki ogłoszenia upadłości”. O ile zagadnienie istnienia interesu publicznego w ogłoszeniu upadłości niewypłacalnego przedsiębiorcy zostanie omówione za chwilę (w ramach przesłanek udziału prokuratora w postępowaniu upadłościowym) to warto zatrzymać się nad problemem aktualności zaprezentowanego wyżej poglądu, ponieważ wydaje się, że w dużym stopniu to właśnie dzięki cytowanej publikacji niesłusznie utrwalił się pogląd, że prokurator nie może wszczynać, ani brać udziału w postępowaniu upadłościowym. Podkreślić zatem należy, że komentarz M. Allerhanda (pomimo iż zasłużenie cieszy się wciąż olbrzymim uznaniem praktyków) jest w tej kwestii zupełnie nieaktualny – obowiązujący w momencie jego wydania kodeks postępowania cywilnego nie zawierał ogólnej regulacji przewidującej udział prokuratora w postępowaniu cywilnym, takiego upoważnienia nie zawierało również ówczesne (zawierające przepisy o prokuraturze) prawo o ustroju sądów powszechnych. Tak więc na tle ówczesnego stanu prawnego rzeczywiście brak było prawnych podstaw dla takiego uprawnienia prokuratora – obecnie pogląd taki nie jest już uprawniony.
Istnieją jednak w literaturze głosy przychylające się do poglądu prezentowanego w niniejszym artykule. Takie stanowisko zajął B. Jasinkiewicz, jako podstawę udziału prokuratora w postępowaniu upadłościowym słusznie wskazując art. 7 k.p.c. w związku z art. 68 PU. Również Z. Świeboda, a zanim S. Gurgul, uznali, iż „ze względu na kategoryczne brzmienie art. 7 k.p.c.” należy przyjąć, że prokurator nie może być pozbawiony uprawnienia do złożenia wniosku o upadłość i udziału w postępowaniu upadłościowym.
Przesłanki udziału prokuratora w postępowaniu cywilnym określa art. 7 k.p.c., stanowiąc, że wszczęcie postępowania w każdej sprawie lub wzięcie udziału w każdym postępowaniu podejmowane są przez prokuratora, jeżeli według jego oceny wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego.
Która zatem z wymienionych przez art. 7 k.p.c. przesłanek może stanowić przesłankę dla wszczęcia i udziału prokuratora w postępowaniu upadłościowym? Uważa się w literaturze, że przesłanka o ochronie praworządności stanowi przesłankę nadrzędną, ponieważ działanie prokuratora oparte na pozostałych przesłankach nie może być nigdy sprzeczne z prawem. A więc, każde działanie prokuratora w postępowaniu upadłościowym musi mieć na celu przede wszystkim ochronę praworządności. Obok tej podstawowej przesłanki musi zaistnieć jedna z dwóch pozostałych, a więc konieczność ochrony praw obywateli lub interesu społecznego. Stoję na stanowisku, że w określonych sytuacjach złożenie przez prokuratora wniosku o ogłoszenie upadłości lub jego udział w postępowaniu upadłościowym mogą być uzasadnione zarówno ochroną praw obywateli, jak i ochroną interesu społecznego.
Zgodnie z art. 21§1 PUiN „dłużnik jest zobowiązany, nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości, zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości”. Osoba, która nie dopełniła tego obowiązku, ponosi odpowiedzialność cywilną za wyrządzoną w ten sposób szkodę (art. 21 ust. 3 PUiN), może być również orzeczony wobec niej zakaz prowadzenia działalności gospodarczej (art. 373–377 PUiN). 
W praktyce – pomimo iż wniosek taki może złożyć również wierzyciel – bardzo często zdarza się sytuacja, w której ani zobowiązany do tego niewypłacalny dłużnik, ani jego wierzyciele wniosku takiego nie składają. Niewypłacalny dłużnik zazwyczaj unika postępowania upadłościowego, licząc na to, że własnymi działaniami uda mu się przywrócić płynność finansową i kontynuować działalność gospodarczą, wierzyciele natomiast albo o okolicznościach wskazujących na niewypłacalność dłużnika nie wiedzą, albo obawiają się, że w toku postępowania upadłościowego ich szanse na zaspokojenie wierzytelności zmaleją. W efekcie w obrocie gospodarczym uczestniczy niewypłacalny przedsiębiorca, który zgodnie z „zasadą domina” naraża na niewypłacalność kolejne podmioty, które utrzymują z nim stosunki gospodarcze. Sytuacja taka powoduje najczęściej zatory płatnicze – stanowiące jeden z najpoważniejszych obecnie problemów gospodarczych.
Opisana wyżej sytuacja niezwykle często ujawnia się w toku prowadzonych (w bardzo różnych sprawach) postępowań karnych. Niewypłacalność podejrzanego lub oskarżonego przedsiębiorcy ujawnia się zwykle na tle zgromadzonego w postępowaniu karnym materiału dowodowego. Nawet jeżeli będący przedmiotem postępowania czyn nie okaże się przestępstwem, nierzadko jedynym niewątpliwym i udowodnionym w postępowaniu karnym faktem pozostaje to, iż w obrocie gospodarczym uczestniczy niewypłacalny przedsiębiorca. Ujawnione w toku postępowania okoliczności wskazujące na niewypłacalność przedsiębiorcy bardzo często nie są znane innym uczestnikom obrotu gospodarczego – przedsiębiorcy często maskują swoją niewypłacalność, ukrywając ją przed dłużnikami i zwodząc kolejnych kontrahentów.
Należy w tym miejscu dodać, iż za niezgłoszenie wniosku o upadłość spółki handlowej – pomimo powstania warunków uzasadniających jej upadłość – odpowiedzialność karną ponosi członek zarządu tej spółki albo jej likwidator. Niestety regulacja ta, zawarta w kodeksie spółek handlowych, dotyczy tylko spółek posiadających zarząd, a więc spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki akcyjnej i ewentualnie spółki partnerskiej. Tak więc odpowiedzialności karnej za niezgłoszenie wniosku o upadłość nie ponoszą osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą, a także wspólnicy spółek jawnych i komandytowych – wobec tych podmiotów prokurator nie może więc podjąć żadnych czynności na drodze postępowania karnego.
Czy zatem prokurator, będąc w posiadaniu dowodów potwierdzających niewypłacalność przedsiębiorcy, może wobec tego faktu pozostać obojętny?
Podstawową funkcją postępowania upadłościowego jest zaspokojenie wierzycieli oraz restrukturyzacja zadłużenia niewypłacalnego przedsiębiorcy i umożliwienie mu kontynuacji działalności gospodarczej lub – alternatywnie – jego całkowita eliminacja z obrotu gospodarczego. Niewypłacalny przedsiębiorca zaciągający kolejne zobowiązania, aby spłacić te, które zaciągnął wcześniej, zagraża stabilności finansowej kolejnych przedsiębiorców i „przenosi” swoje problemy finansowe na inne podmioty. Eliminacja niewypłacalnego przedsiębiorcy z obrotu gospodarczego (lub ewentualnie restrukturyzacja jego zadłużenia) leży w interesie wszystkich jego uczestników – zarówno innych przedsiębiorców, jak i konsumentów, a nawet niejednokrotnie pracowników upadłego. Upadłość może również leżeć w interesie samego dłużnika – PUiN wprowadziło możliwość oddłużenia przez sąd upadłych dłużników będących osobami fizycznymi, wobec których przeprowadzono likwidację całego majątku upadłego, a przyczyną ich upadłości były nadzwyczajne okoliczności.
Taki tok rozumowania potwierdzony został w założeniach nowego prawa upadłościowego. Tworząc nowy projekt prawa upadłościowego i naprawczego jego autorzy przyjęli, że winno ono spełniać trzy zasadnicze cele (funkcje):
a)	zaspokojenie wierzycieli niewypłacalnego dłużnika (funkcja windykacyjna);
b)	niedopuszczenie do dalszych niewypłacalności, które są następstwem niepłacenia zobowiązań przez niewypłacalnego dłużnika (funkcja profilaktyczna);
c)	kształcenie wśród przedsiębiorców określonych wzorców zachowań, które można określić jako postawę rzetelnego przedsiębiorcy (funkcja wychowawcza).
Nie jest zatem aktualne cytowane wyżej twierdzenie M. Allerhanda, iż „brak interesu publicznego w tym, by upadłość była ogłoszoną” – taki interes niewątpliwie istnieje. Jak słusznie zauważają autorzy uzasadnienia do projektu PUiN „w interesie społecznym leży, by nie dopuszczać do powstania takich ciągów upadłościowych. Dlatego też każda niewypłacalność jakiegoś przedsiębiorcy winna jak najszybciej prowadzić do wszczęcia postępowania upadłościowego, które by umożliwiało jak najszybsze zaspokojenie wierzycieli z majątku niewypłacalnego dłużnika. Szybkie wszczęcie postępowania upadłościowego lub naprawczego spełni więc funkcję profilaktyczną, zapobiegnie upadłości innych przedsiębiorców”. Swój wywód dotyczący profilaktycznej funkcji postępowania upadłościowego autorzy uzasadnienia podsumowują godnym podkreślenia stwierdzeniem – „prowadzenie działalności gospodarczej nie jest sprawą prywatną przedsiębiorcy. Swym działaniem nie może narażać na szkodę innych podmiotów uczestniczących w obrocie gospodarczym”.
Nie ulega zatem wątpliwości, że istnieje interes społeczny w niezwłocznym i sprawnym przeprowadzeniu procedury upadłościowej wobec niewypłacalnego przedsiębiorcy – ochrona tego interesu jest przesłanką udziału prokuratora w postępowaniu upadłościowym. Prokurator powinien jednak korzystać z tego uprawnienia z dużą ostrożnością i w sytuacjach raczej wyjątkowych – tam, gdzie istnieje realne i poważne zagrożenie dla funkcjonowania obrotu gospodarczego i praw jego uczestników.
Udział prokuratora w postępowaniu upadłościowym może mieć na celu nie tylko ochronę interesu społecznego, ale również ochronę praw obywateli – w tym wypadku będą to konkretni wierzyciele niewypłacalnego przedsiębiorcy. Podkreślić należy, że postępowanie upadłościowe znacznie lepiej zabezpiecza prawa wierzycieli niż indywidualne dochodzenie roszczeń przez poszczególnych wierzycieli. Choć i tu – działając na rzecz interesu konkretnych wierzycieli – uznać należy, że prokurator pośrednio realizuje interes publiczny.
Podkreślić należy również, że ocena, czy zachodzą wskazane w art. 7 k.p.c. przesłanki, należy wyłącznie do prokuratora, co wynika wprost z treści tego przepisu, ale również z § 284 ust. 2 regulaminu wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek prokuratury – „prokurator ocenia samodzielnie przesłanki określone w art. 7 k.p.c., uzasadniające jego udział w postępowaniu”. Niemniej jednak pamiętać należy, że jeśli chodzi o wniosek o ogłoszenie upadłości, to istnienie przesłanek z art. 7 k.p.c. stanowi podstawę jedynie decyzji prokuratora (i nie podlega jak już zaznaczono kontroli sądu) – nie stanowi jednak przesłanek zasadności samego wniosku. Ocena, czy materialnoprawne przesłanki upadłości rzeczywiście istnieją, należy natomiast do sądu.
Na podstawie art. 7 k.p.c. wyróżnić można dwie podstawowe formy udziału prokuratora w postępowaniu cywilnym – wszczęcie postępowania i udział w toczącym się już postępowaniu. Jeżeli chodzi o wszczęcie postępowania cywilnego, to na podstawie art. 55–57 k.p.c. wyróżnia się powództwa samodzielne prokuratora (bez działania na rzecz oznaczonej osoby) i niesamodzielne (na rzecz oznaczonej osoby).
Wydaje się, że jeśli chodzi o wszczęcie postępowania upadłościowego, można wobec wniosku prokuratora stosować odpowiednio zarówno przepis dotyczący powództwa samodzielnego – a więc art. 57 k.p.c., jak i art. 56 k.p.c. regulujący wytoczenie powództwa na rzecz oznaczonej osoby.
Prokurator występujący na zasadzie art. 57 k.p.c. nie występuje na rzecz konkretnego wierzyciela i nie zgłasza jego wierzytelności. Do wniosku prokuratora należałoby więc stosować odpowiednio przepisy prawa upadłościowego regulujące złożenie wniosku o upadłość przez samego dłużnika. Rolą prokuratora jest tu niejako zastąpienie dłużnika, który pomimo ciążącego na nim obowiązku nie złożył wniosku o upadłość. Przesłanką działania prokuratora jest w tej sytuacji przede wszystkim ochrona praworządności i interesu społecznego.
Prokurator działający na rzecz oznaczonej osoby – a więc wierzyciela – zgłasza jednocześnie jej wierzytelność, powinien zatem uprawdopodobnić ją w wystarczający sposób.
Do wniosku prokurator powinien załączyć całą dostępną mu dokumentację potwierdzającą niewypłacalność dłużnika. Wniosek o ogłoszenie upadłości powinien spełniać wymogi określone w art. 22 PUiN. Wniosek składany bez działania na rzecz oznaczonego wierzyciela powinien dodatkowo zawierać elementy określone szczegółowo w art. 23 PUiN. Należy jednak wziąć pod uwagę, że sprostanie tym wymogom może być trudne, a nawet niemożliwe – wydaje się jednak, że ust. 3 tego artykułu pozwala „usprawiedliwić” ewentualne braki wnoszonego przez prokuratora wniosku. 
Niezależnie od pozycji, z której występuje prokurator, powinien on określić we wniosku, czy upadłość ma zostać ogłoszona z możliwością zawarcia układu czy też ma na celu likwidację przedsiębiorstwa. 
Wstąpienie prokuratora do toczącego się postępowania reguluje natomiast art. 60 k.p.c. i wynika z niego, iż prokurator może wstąpić do każdego toczącego się z inicjatywy innego podmiotu postępowania. Przystąpienie to następuje przez złożenie sądowi odpowiedniego pisemnego lub ustnego oświadczenia lub dokonanie czynności procesowej, z której wynika zamiar wzięcia udziału w sprawie. Wstąpienie prokuratora do postępowania nie podlega kontroli sądu, nie wymaga wydania przez sąd postanowienia o dopuszczeniu prokuratora do udziału w sprawie i nie może być przedmiotem zarzutu stron lub uczestników postępowania. Prokurator może odstąpić od dalszego udziału w postępowaniu w każdym jego stadium.
Podkreślić należy, że podstawową formą uczestnictwa w postępowaniu upadłościowym jest zgłoszenie wierzytelności przez wierzyciela upadłego. Zgłoszenie takie pełni funkcję powództwa z postępowania cywilnego. Działając na rzecz oznaczonego wierzyciela, prokurator może przede wszystkim zgłosić jego wierzytelność w toczącym się postępowaniu upadłościowym. Obok zgłoszenia wierzytelności uczestnikom postępowania upadłościowego przysługuje szereg innych uprawnień, warto zatem wymienić kilka ważniejszych, z których może korzystać również prokurator.
W razie stwierdzenia, że majątek dłużnika jest obciążony hipoteką lub zastawem w takim stopniu, że pozostały majątek nie wystarcza na pokrycie kosztów postępowania sąd może oddalić wniosek o ogłoszenie upadłości (art. 13 ust. 2 PUiN). Przepisu tego nie stosuje się, jeżeli zostanie uprawdopodobnione, że powyższe obciążenia (albo inne czynności dłużnika dokonane w celu wyzbycia się majątku) są bezskuteczne albo dokonane w celu pokrzywdzenia wierzycieli postępowania (art. 13 ust. 2 PUiN). Niejednokrotnie prokurator znajduje się w posiadaniu dowodów, które wskazywać mogą na istnienie takich właśnie okoliczności, które ze względu na wczesny etap postępowania karnego nie zostały jeszcze „ujawnione” w wyroku sądu karnego – taka sytuacja wymaga przedłożenia posiadanych dowodów do oceny sądu upadłościowego w celu zapewnienia właściwego przebiegu postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości.
PUiN nie reguluje wprost kwestii, czy syndykiem może być osoba, co do której odnoszą się przepisy o wyłączeniu sędziego z mocy prawa (art. 48 i nast. k.p.c.). Mimo braku jednoznacznej regulacji tej kwestii przyjmuje się jednak w literaturze, że syndykiem powinna być osoba, która nie pozostaje z dłużnikiem ani z wierzycielem w stosunkach, które w świetle k.p.c. uzasadniają wyłączenie sędziego. W razie wystąpienia przesłanek uzasadniających wyłączenie syndyka z wnioskiem o takie wyłączenie mógłby wystąpić również prokurator. Wydaje się, że prokurator może również wystąpić z wnioskiem o odwołanie syndyka, nadzorcy sądowego lub zarządcy, jeżeli nie pełnią należycie swoich obowiązków (art. 170 PUiN).
Sąd zmienia układ zawarty między upadłym i wierzycielami, jeżeli nastąpiła nadzwyczajna zmiana stosunków gospodarczych, która w sposób istotny wpływa na trwały wzrost lub zmniejszenie dochodu z przedsiębiorstwa upadłego (art. 298 PUiN), uchyla – jeżeli upadły nie wykonuje postanowień układu albo jest oczywiste, że układ nie będzie wykonany (art. 302 PUiN). Postanowienie w tym przedmiocie sąd wydaje na wniosek wierzyciela lub upadłego, a więc również i prokuratora.
Na podstawie art. 60§2 k.p.c. prokurator może zaskarżyć każde orzeczenie, od którego służy środek odwoławczy.
PUiN ograniczyło dopuszczalność zaskarżania postanowień tylko do tych spraw, w których orzeka się o prawach uczestników postępowania – w postępowaniu w przedmiocie ogłoszenia upadłości zażalenie przysługuje na postanowienie sądu kończące postępowanie oraz w przypadkach określonych w ustawie (art. 33 ust. 1 PUiN), podobnie jest we właściwym postępowaniu upadłościowym, gdzie zażalenie przysługuje tylko w przypadkach wskazanych w ustawie (art. 222 ust. 1 PUiN). Środki odwoławcze przysługują w takich sprawach, jak np. zmiana postanowienia o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układu na postanowienie o ogłoszeniu upadłości obejmującej likwidację majątku dłużnika, (art. 17 PUiN), postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia (art. 42 i 226 PUiN), postanowienie w sprawie środków przymusu (art. 58 PUiN), orzekanie o wyłączeniu z masy (art. 73 PUiN), postanowienie w przedmiocie kosztów (art. 231 PUiN ), postanowienie w sprawie sprzeciwu na uznanie lub odmowę uznania wierzytelności (art. 259 PUiN), uzupełnienie i zmiana listy wierzytelności (art. 261 PUiN), zatwierdzenie, odmowa zatwierdzenia, zmiana i uchylenie układu (art. 287, 288, 299 i 302 PUiN), umorzenie zobowiązań upadłego (art. 370 PUiN), pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej (art. 376 PUiN).
Od postanowień sądu drugiej instancji w postępowaniu upadłościowym kasacja nie przysługuje, chyba że ustawa przewiduje inaczej. Możliwość wniesienia kasacji przewidziano tylko w przedmiocie umorzenia niezaspokojonych zobowiązań dłużnika (art. 370 ust. 2 PUiN) oraz pozbawienia prawa prowadzenia działalności gospodarczej (art. 376 ust. 3 PUiN). PUiN zniosło natomiast dopuszczalność kasacji od orzeczeń w przedmiocie ogłoszenia upadłości.
We właściwym postępowaniu upadłościowym istnieją też inne szczególne środki zaskarżenia: sprzeciw do sędziego komisarza co do uznania lub odmowy uznania zgłoszonej wierzytelności (art. 256 PUiN), zarzuty przeciwko układowi upadłego z wierzycielami (art. 287 PUiN), zarzuty na opis i oszacowanie przedsiębiorstwa (art. 319 PUiN) zarzuty przeciwko planowi podziału funduszów masy sporządzonemu przez syndyka (art. 349 PUiN), skarga do sędziego komisarza na czynności komornika (art. 153 PUiN).
Sąd upadłościowy może orzec wobec niewypłacalnego dłużnika pozbawienie prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu – na wniosek wierzyciela, syndyka, nadzorcy sądowego albo zarządcy, a także Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i Przewodniczącego Komisji Papierów Wartościowych i Giełd. Zgodnie z art. 376 ust. 1 PUiN w sprawach tych stosuje się przepisy o postępowaniu nieprocesowym, oczywiste jest zatem uprawnienie prokuratora do wniesienia takiego wniosku.
Na marginesie wspomnieć należy również o zjawisku tzw. bankructw oszukańczych. Mianem takim określa się działania polegające na „oszukańczym, ukrywającym zamiar sprawcy pozorowaniu bankructwa zwyczajnego, takiego, które jest następstwem okoliczności niezależnych od sprawcy lub chociażby wynikającego z jego niedoświadczenia profesjonalnego, czy nawet niedostatku potrzebnej rozwagi”. Również autorzy uzasadnienia do projektu PUiN zaznaczają, że upadłość „w niektórych przypadkach jest efektem przestępczej działalności osoby niewypłacalnej”. Nie trzeba chyba dodawać, że sytuacja, w której prokurator posiada informacje o tym, iż upadłość przedsiębiorcy jest tylko „przykrywką”, wymaga jego udziału w postępowaniu upadłościowym.
Podsumowując, stwierdzić należy, iż w świetle przepisów PUiN oraz k.p.c. niewątpliwym jest, że wszczęcie i udział prokuratora w postępowaniu upadłościowym są dopuszczalne – ze względu na konieczność ochrony praworządności (istnienie przesłanek upadłości) oraz ochrony zarówno praw obywateli (wierzycieli), jak i interesu społecznego (prawidłowości obrotu gospodarczego). Uprawnienie prokuratora do wszczęcia i udziału w postępowaniu upadłościowym powinno być stosowane z wielką ostrożnością, niemniej jednak w pewnych sytuacjach skorzystanie przez prokuratora z tego uprawnienia może być wskazane lub nawet konieczne.
Podkreślić należy, iż nie jest celem tego artykułu formułowanie tezy, że konieczna jest masowa akcja wszczynania przez prokuratorów postępowań upadłościowych. Celem niniejszej publikacji jest natomiast sygnalizacja, że w świetle obowiązującego ustawodawstwa istnieje uprawnienie prokuratora do wszczynania i udziału w postępowaniu upadłościowym i może być ono jednym z instrumentów w walce z patologią w obrocie gospodarczym.