Andrzej Światłowski 
Glosa do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 maja 2004 r., sygn. Sk 32/03
Art. 523 § 2 ustawy z 6 czerwca 1998 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, zm.: z 1999 r., Nr 83, poz. 931; z 2000 r., Nr 50, poz. 580, Nr 62, poz. 717, Nr 73, poz. 852, Nr 93, poz. 1027; z 2001 r., Nr 98, poz. 1071, Nr 106, poz. 1149; z 2002 r., Nr 74, poz. 676; z 2003 r., Nr 17, poz. 155, Nr 111, poz. 1061) jest zgodny z art. 32 ust. 1 i 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji i nie jest niezgodny z art. 31 ust. 3 i 42 ust. 2 Konstytucji. 

1. Wyrok zapadł w postępowaniu zainicjowanym połączonymi skargami konstytucyjnymi dwóch skarżących, kwestionujących konstytucyjność art. 523 § 2 k.p.k. ze względu na zawarte w nim ograniczenie dopuszczalności kasacji, które zamknęło im „ścieżkę kasacyjną”. Jak wiadomo, przepis ten, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 16 ustawy z 20 lipca 2000 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. Nr 62, poz. 717), przewiduje, że kasację na korzyść oskarżonego wnieść można jedynie w razie skazania go za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania. Tym samym dopuszczalność kasacji ograniczona jest za pomocą kryterium rodzaju orzeczonej kary – tylko w razie orzeczenia kary pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania. 
Trybunał Konstytucyjny (TK) poddał zakwestionowany przepis merytorycznej kontroli z punktu widzenia jego zgodności z art. 2, 31 ust. 3, 32 ust. 1, 42 ust. 2 i 45 ust. 1 Konstytucji. 
Główny zarzut niekonstytucyjności skontrolowanego przez TK przepisu dotyczył art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skarżący wywodzili, że skoro w postępowaniu karnym ustawodawca podwyższył minimalny standard instancyjności postępowania o instancję kasacyjną, to w świetle zasady równości wobec prawa niedopuszczalne jest ograniczenie prawa do kasacji w stosunku do tych oskarżonych, którzy „nie osiągnęli określonego pułapu sankcji”, pomimo że podnoszą taki sam zarzut rażącego naruszenia prawa. Dla uzasadnienia zarzutu niezgodności zaskarżonego przepisu z tym wzorcem kontroli przywołany został także – polegający na oczywistym nieporozumieniu – argument, jakoby uregulowanie kasacji w obowiązującym k.p.k. sprawiało, że zarzut innego aniżeli określone w art. 439 k.p.k., rażącego naruszenia prawa mogącego mieć wpływ na treść orzeczenia, może bez ograniczeń stanowić podstawę kasacji wnoszonej na niekorzyść oskarżonego. W rzeczywistości wynikającemu z art. 523 § 2 k.p.k. ograniczeniu dopuszczalności kasacji na korzyść oskarżonego odpowiada – zawarte w art. 523 § 3 k.p.k. – ograniczenie dopuszczalności kasacji na jego niekorzyść. 
Skarżący podnieśli ponadto, że zaskarżony przepis koliduje z wynikającą z art. 42 ust. 2 Konstytucji zasadą prawa do obrony we wszystkich stadiach postępowania na zasadzie równości, bez spełnienia określonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji przesłanek usprawiedliwiających takie ograniczenie. Wskazując, że art. 42 ust. 2 w związku z art. 45 Konstytucji gwarantuje każdemu prawo do obrony w ramach równego, rzetelnego, sprawiedliwego i jawnego procesu stwierdzili, że ograniczenie wynikające z zaskarżonego przepisu „narusza jedno z fundamentalnych praw podmiotowych, jakim jest przysługujące każdemu prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd, wynikające z art. 45 Konstytucji”. 
Zarzut niezgodności zaskarżonego przepisu z art. 2 Konstytucji przedstawiony został jako konsekwencja naruszenia pozostałych przepisów, wskazanych jako podstawa kontroli. 

2. Glosowane orzeczenie zasługuje na uwagę z dwóch powodów. Orzekając o zgodności zaskarżonego przepisu ze wskazanymi wzorcami kontroli, TK dotknął ważnego problemu konstytucyjnie dopuszczalnych ograniczeń prawa do środka zaskarżenia. Z wywodu prawnego, na którym TK oparł ostateczne stwierdzenie, że poddany kontroli przepis jest zgodny ze wskazanymi wzorcami kontroli, wynikają ponadto ważne konsekwencje w odniesieniu do innych uregulowań ograniczających prawo do kasacji w postępowaniu karnym sensu largo – w postępowaniu w sprawach o wykroczenia oraz w postępowaniu toczącym się na podstawie ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary. 

3. Jak wiadomo, ograniczenie wynikające z art. 523 § 2 k.p.k. dotyczy wyłącznie tzw. kasacji zwyczajnej, tj. kasacji stron wnoszonej na korzyść oskarżonego i to takiej tylko, która oparta jest na zarzucie rażącego naruszenia prawa mającego wpływ na treść orzeczenia, innego niż wskazane w art. 439 k.p.k. Kasacja taka może być wniesiona tylko w razie skazania za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania, nie przysługuje więc w razie skazania za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe na karę inną aniżeli pozbawienie wolności (karę ograniczenia wolności lub grzywny, ograniczenie się do środka karnego lub odstąpienie od wymierzenia kary i środka karnego, skazanie na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania). 
Punktem wyjścia dla ocen rozpoznawanych zarzutów TK uczynił art. 176 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym postępowanie sądowe ma być co najmniej dwuinstancyjne. Trafnie zwrócił uwagę, że decyzji ustawodawcy pozostawiona jest kwestia ustanowienia dalszego środka zaskarżenia otwierającego drogę sądową wykraczającą ponad minimalny standard gwarantowany przez ten przepis oraz – w przypadku dopuszczenia takiego środka – uczynienie go zwyczajnym, bądź nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia. 
Należy tu zauważyć, że art. 176 ust. 1 Konstytucji gwarantujący minimalny standard dwuinstancyjnego postępowania nie ma odpowiednika w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Także przykładowo w niemieckiej Ustawie Zasadniczej brak jest przepisu, który odpowiadałby treścią art. 176 ust. 1 Konstytucji. W tamtejszym piśmiennictwie oraz orzecznictwie Związkowego Sądu Konstytucyjnego (BGH) podkreśla się, że żaden przepis Konstytucji nie gwarantuje prawa do kontroli instancyjnej. 
Na pełną aprobatę zasługuje wypowiedziany przy tym przez TK pogląd, że ustawodawca, decydując się na wyjście poza minimalny standard gwarantowany przez art. 176 ust. 1 Konstytucji, jest skrępowany przepisami Konstytucji. Już wcześniej w piśmiennictwie podkreślano, że pomimo, iż Konstytucja nie formułuje samodzielnego prawa do nadzwyczajnego środka zaskarżenia, to ustalając przesłanki wyznaczające prawo do skorzystania z tego środka, ustawodawca nie może przecież działać na zasadzie zupełnej dowolności. Przesłanki te podlegają bowiem ocenie przez pryzmat przepisów Konstytucji. Innymi słowy: ustawa nie musi w ogóle przewidywać nadzwyczajnych środków zaskarżenia, jeśli jednak środki takie są przewidziane, nie mogą być ukształtowane w sposób sprzeczny z zasadami konstytucyjnymi. 
TK przyznał, że kryterium rodzaju orzeczonej kary ogranicza prawo do kasacji, z wyroku nie wynika natomiast, żeby było to jedyne dopuszczalne kryterium, według którego ustawodawca może zgodnie z Konstytucją limitować prawo do kasacji. W tym zakresie ustawodawca może zatem posłużyć się innym kryterium ograniczającym prawo do kasacji, musi ono jednak pozostawać w zgodzie z obowiązującym porządkiem konstytucyjnym. 

4. TK uznał, że nie stanowi naruszenia konstytucyjnej zasady równości wobec prawa uregulowanie zakładające, iż w przypadku sankcji jakościowo najbardziej dotkliwej, naruszającej wolność człowieka, dopuszczalne jest oparcie kasacji zwyczajnej wnoszonej na korzyść oskarżonego także na zarzucie innych uchybień niż te, które wskazane są enumeratywnie w art. 439 k.p.k. W tym zakresie trafnie podkreślił, że wymierzenie oskarżonemu bezwzględnej kary pozbawienia wolności stanowi bezpośrednią ingerencję w dobro o szczególnym dla niego charakterze – jego wolność, gdy natomiast wobec oskarżonego orzeczona została kara typu wolnościowego – negatywne następstwa prawomocnego orzeczenia obarczonego uchybieniami stanowiącymi „inne rażące naruszenie prawa, które mogło mieć istotny wpływ na treść orzeczenia” odczuwalne są mniej drastycznie. W konsekwencji TK uznał, że ze względu na powiązaną z orzeczeniem bezwzględnej kary pozbawienia wolności faktyczną ingerencją w wolność, skazani na taką karę nie są podmiotami znajdującymi się w tej samej sytuacji prawnie relewantnej, co pozostali skazani. Innymi słowy: stwierdzając zgodność art. 523 § 2 k.p.k. z zasadą równości wobec prawa (art. 32 ust. 2 Konstytucji), TK przyjął, że orzeczenie kary pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania, tj. kary bezpośrednio ingerującej w wolność oskarżonego jest kryterium prawnie relewantnym, różnicującym zgodnie z zasadą równości wobec prawa sytuację takich oskarżonych, w porównaniu z tymi, którym nie została wymierzona taka kara. 
Ten kluczowy argument, na którym TK oparł wywód prowadzący ostatecznie do stwierdzenia, iż skontrolowany przezeń przepis jest zgodny z art. 32 ust. 2 Konstytucji, pozwala sformułować pewne wnioski wykraczające poza rozpoznawaną sprawę, być może stanowiące wskazówki dla ustawodawcy. Ze stwierdzenia, iż kryterium kary zawarte w art. 523 § 2 k.p.k. zasadnie różnicuje prawo do kasacji można bowiem wnosić, iż istnienie przepisów, które ograniczałyby stronom prawo do kasacji pomimo wymierzenia im kary ingerującej bezpośrednio w wolność, zostałoby być może w przyszłości uznane przez TK za niezgodne z Konstytucją. Za niezgodne z konstytucyjną zasadą równości wobec prawa zostałyby zapewne uznane aktualnie obowiązujące przepisy regulujące kasację w postępowaniu w sprawach o wykroczenia. Art. 110 § 1 k.p.w. przewiduje przecież wyłącznie kasację podmiotów specjalnych, odpowiadającą kasacji nadzwyczajnej w k.p.k. Tymczasem w postępowaniu takim może zostać orzeczona kara aresztu w wymiarze od 5 do 30 dni, która – tak samo jak kara pozbawienia wolności przewidziana w powszechnym prawie karnym – wiąże się z faktyczną ingerencją w wolność skazanego. 
Problem taki nie pojawia się natomiast na tle wykroczeń skarbowych, gdzie jedyną karą jest kara grzywny. 
Z perspektywy zasady równości wobec prawa pewne wątpliwości konstytucyjne nasuwać może w świetle wyroku TK także brak ścieżki kasacyjnej dla stron postępowania w postępowaniu w sprawach o wykroczenia oraz w postępowaniu toczącym się według przepisów ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary, pomimo podniesienia zarzutu uchybienia o charakterze bezwzględnej przyczyny odwoławczej (odpowiednio – z art. 104 § 1 k.p.w. oraz z art. 22 w zw. z art. 439 k.p.k.), a więc uchybień najdalej idących. W tym także tych, które do czasu wysoce niefortunnego wyrugowania z k.p.k. i k.p.w. instytucji nieważności orzeczeń z mocy samego prawa, stanowiły przyczyny tejże. O ile jednak niezgodność uregulowania zawartego w art. 110 k.p.w. z zasadą równości wobec prawa wynikałaby z identyczności stopnia ingerencji tej kary w wolność skazanego (którą TK uznał za kryterium uzasadniające zróżnicowanie prawa do kasacji), o tyle ta druga kwestia nie wynika wprost z uzasadnienia glosowanego orzeczenia. 
Do nieco odmiennych wniosków musielibyśmy dojść, gdybyśmy przyjęli, że stopień wspomnianej ingerencji wcale nie jest identyczny w wypadku przestępstw i wykroczeń. Nie sądzę jednak, by możliwe było przekonujące uzasadnienie tezy o jakościowej odmienności kary aresztu i kary pozbawienia wolności. Owszem, nieco odmiennie się je wykonuje, różnią się długością (do 30 dni i od miesiąca) niemniej istotą obu jest pozbawienie wolności, a więc ingerencja ma ten sam charakter. 
Orzeczenia, którymi nie została prawomocnie wymierzona bezwzględna kara pozbawienia wolności, a które są dotknięte innymi aniżeli wskazane w art. 439 k.p.k. rażącymi uchybieniami mogącymi mieć istotny wpływ na treść orzeczenia, nie są wyłączone spod kontroli kasacyjnej. Od tych orzeczeń może zostać wniesiona kasacja podmiotów specjalnych (Prokuratora Generalnego i Rzecznika Praw Obywatelskich) także na korzyść oskarżonego. Jak wobec tego trafnie stwierdził TK, o ile w przypadku osób, którym wymierzono bezwzględną karę pozbawienia wolności zarzut „innego rażącego naruszenia prawa, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na treść orzeczenia” otwiera stronom uprawnionym do wniesienia kasacji na korzyść oskarżonego (w tym samemu oskarżonemu) ścieżkę kasacyjną bezpośrednio, o tyle w przypadku innego orzeczenia strona może zwrócić się o złożenie kasacji nadzwyczajnej do uprawnionych podmiotów – RPO lub Prokuratora Generalnego. Powołując się na ustawowe obowiązki podmiotów uprawnionych do inicjowania kasacji nadzwyczajnej, TK założył, że ich zakres kompetencji stanowi wystarczającą gwarancję, że orzeczenie dotknięte takim uchybieniem zostanie wyeliminowane z porządku prawnego. 
Warto zadać pytanie, czy konstytucyjne byłoby jeszcze dalej idące ograniczenie dopuszczalności kasacji zwyczajnej, na przykład ograniczenie jej podstaw do przyczyn z art. 439 k.p.k. (albo nawet do tylko niektórych z nich). Orzekając w granicach połączonych skarg, TK nie zajmował się tą kwestią. Podążając za tokiem rozumowania, Trybunału należałoby jednak udzielić na to pytanie odpowiedzi twierdzącej. 

5. Ustosunkowując się do zarzutu niezgodności zaskarżonego przepisu z zasadą prawa do obrony (art. 42 ust. 2 Konstytucji), TK stwierdził, iż zakres prawa do obrony kształtowany jest m.in. przez prawo do zaskarżania decyzji procesowych, ale z art. 42 ust. 2 Konstytucji nie wynika żadną miarą prawo do zaskarżenia orzeczenia ani za pomocą apelacji, ani tym bardziej w drodze kasacji. Użyte w tym przepisie sformułowanie „we wszystkich stadiach postępowania” nie obliguje przecież ustawodawcy do ustanawiania procedur kontrolnych. Wyrażenie to wskazuje natomiast, iż gwarancja prawa do obrony zawarta w art. 42 ust. 2 Konstytucji odnosi się do wszelkich przewidzianych przez ustawodawcę stadiów postępowania. Zasada prawa do obrony gwarantuje więc możliwość podjęcia obrony także w stadium kasacyjnym, jednak – i tu wypada zgodzić się z TK – z tej zasady nie sposób jest wyprowadzić samego obowiązku ustanowienia tego stadium. 
Co ciekawe, czasowy zasięg prawa do obrony na podstawie art. 42 ust. 2 Konstytucji bynajmniej nie jest oczywisty. Na pierwszy rzut oka może się wręcz wydawać, że z przepisu tego wcale nie wynika prawo do obrony w postępowaniu kasacyjnym, wszak postępowania tego zazwyczaj nie zalicza się do stadiów postępowania karnego, zaś osoba, przeciwko której toczyło się postępowanie, nie jest już oskarżonym. Jak się zdaje, wniosek taki nie byłby możliwy do przyjęcia, zwłaszcza w sytuacjach, gdy wniesiono kasację na niekorzyść od wyroku uniewinniającego lub umarzającego postępowanie, a więc gdy kasacja skierowana jest przeciwko prawomocnemu rozstrzygnięciu, którym nie przełamano domniemania niewinności. Co prawda można podnosić, że prawo do obrony będzie mogło być realizowane w postępowaniu ponownym, to jednak nie załatwia to problemu. Jeszcze jaskrawiej widać to w przypadku, o którym mowa w art. 537 § 2 k.p.k. 

6. Glosowany wyrok TK można więc najkrócej podsumować tak: nowelizacja przepisów o kasacji w sprawach karnych z 2000 r. obroniła się także w aspekcie konstytucyjnym. Trudno obecny kształt kasacji karnej uznać za całkiem dobry, jeśli jednak wybierać pomiędzy rozwiązaniem znanym w innych systemach prawnych polegającym na mniej lub bardziej dowolnym wybieraniu spraw do rozpoznania, kasacją łatwo dostępną za cenę wieloletniego oczekiwania na rozpoznanie, powierzeniem rozpoznawania kasacji sądom apelacyjnym oraz wariantem przyjętym obecnie w k.p.k., przyznać trzeba, że ten ostatni budzi zdecydowanie najmniej wątpliwości.