Ministerstwo Spraw Zagranicznych podejmuje działania na rzecz aktywizacji środowisk polonijnych w sprawach istotnych dla Polski, w tym w obszarze jej promocji, kierując się zasadami równości, apolityczności, nieingerencji oraz poszanowania lojalności obywatelskiej Rodaków mieszkających za granicą.

Zapewnia ochronę i reprezentację polskiej mniejszości w zakresie przysługujących jej praw w oparciu o wielostronne umowy międzynarodowe, umowy dwustronne oraz utrwalone zwyczaje. Tam, gdzie Polacy nie stanowią mniejszości narodowej w sensie prawnym, resort spraw zagranicznych dba, by prawa Polaków i Polonii były nie mniejsze niż te, które przysługują osobom innych narodowości.

Ze względu na okoliczności i okres, w którym nastąpiło opuszczenie kraju można wyodrębnić następujące grupy: mniejszości polskie (mieszkające za granicą od pokoleń społeczności polskie o statusie prawnym mniejszości narodowych), Polonia (zróżnicowana zbiorowość - potomkowie dobrowolnych wychodźców z Polski, czasem nawet w 3 lub 4 pokoleniu), emigracja (osoby urodzone w Polsce, osiadłe na stałe za granicą), migracja poakcesyjna (osoby, które wyjechały po 2004 r. do państw UE po otwarciu rynków pracy, decyzja o pozostaniu za granicą nieugruntowana).

Działania MSZ w zakresie polityki polonijnej dotyczą głównie sfery polityczno-prawnej, tj. monitorowania umów i regulacji międzynarodowych dot. rodaków za granicą, uwzględniania ich interesów w polityce zagranicznej, podejmowania niezbędnych interwencji w uzasadnionych przypadkach, inicjowania nowych rozwiązań i strategii politycznych. Jednocześnie MSZ zachowuje bieżący kontakt z grupami polonijnymi (głównie poprzez placówki) i wszechstronnie je wspiera, w tym finansowo, w ramach przydzielonych środków budżetowych.

Ponadto MSZ:

• realizuje zadania resortu spraw zagranicznych wytyczone w Rządowej strategii współpracy z Polonią i Polakami za granicą na lata 2025-2030,
• odpowiada za wykonanie Ustawy o Karcie Polaka i Ustawy o repatriacji,
• zajmuje się kwestią wydawania legitymacji ucznia i nauczyciela polonijnego,
• organizuje konkursy w zakresie infrastruktury polonijnej dla podmiotów pozarządowych,
• dofinansowuje produkcję telewizyjnych programów, które są emitowane na antenie Telewizji Polonia i TVP Wilno,
• nadzoruje merytorycznie i organizacyjnie Fundację Pomoc Polakom na Wschodzie.