Edukacja Ekologiczna

Kiedyś i dzisiaj – od „ozdoby w klatce” do domowego pupila

Utrzymywanie ptaków ozdobnych i innych zwierząt egzotycznych ma długą tradycję, zarówno w Europie jak i na świecie. Początkowo hodowane były w menażeriach i prywatnych zwierzyńcach władców i arystokracji jako symbol luksusu, prestiżu i bogactwa, a w trakcie epoki wielkich odkryć geograficznych (XV-XVIII w.) stanowiły modny element dworów i kolekcji przyrodniczych. W XIX wieku wraz z rozwojem przemysłu i handlu, trafiły z salonów zamożnych do domów klasy średniej. Wówczas zaczęły powstawać pierwsze hodowle i stowarzyszenia, jednak dopiero w XX wieku spopularyzowano utrzymywanie zwierząt egzotycznych, co zapoczątkowało masową modę na ich chów lub hodowlę. Szczególną popularność zdobyły wówczas kanarki oraz małe papugi - przede wszystkim papużka falista - które w XX wieku stały się jednymi z najczęściej utrzymywanych zwierząt egzotycznych na świecie. 

W Polsce od kilku lat rynek zwierząt egzotycznych rośnie, szczególnie w obszarze terrarystyki i akwarystyki specjalistycznej. Widać to to m.in. w rosnącej liczbie targów branżowych, sklepów specjalistycznych oraz internetowych społeczności hobbystycznych. Mimo rosnącej popularności gadów i bezkręgowców, rynek ptaków ozdobnych oraz zainteresowanie egzotyczną awifauną utrzymuje się na stabilnym poziomie od lat. 

Egzotyczne zwierzęta coraz częściej postrzegane są nie tylko jako nietypowi pupile, lecz także element pasji przyrodniczej, edukacji i wkładu w ochronę gatunków zagrożonych wyginięciem. Rośnie świadomość dotycząca dobrostanu zwierząt, ich potrzeb behawioralnych właściwych dla gatunku oraz odpowiedzialnej hodowli, co wpływa na bardziej świadome podejście do ich zakupu.

Niestety wzrasta liczba zagrożeń dla populacji dziko żyjących w środowisku naturalnym, również związanych z rosnącym popytem na rzadkie okazy. W trosce o przyszłość egzotycznej fauny, warto zwrócić uwagę na szeroki zakres podejmowanych działań ochronnych, które każdy z nas może wesprzeć, np. przez kupowanie zwierząt wyłącznie z legalnych źródeł oraz prowadzenie hodowli w sposób zrównoważony i zgodny z literą prawa. 

Jakie gatunki papug są najpopularniejsze?

Według najnowszych danych Europejskiej Federacji Producentów Karmy dla Zwierząt Domowych ( European Pet Food Industry Federation, FEDIAF) szacuje się, że w Europie żyje ok. 299 mln zwierząt domowych (wyłączając zwierzęta akwariowe), z tego ok. 48 mln stanowią „ptaki ozdobne/domowe”. Terminem „ptaki ozdobne/domowe” objęte są m.in. papugi, kanarki, amadyny, zeberki, gołębie ozdobne i inne ptaki wolierowe, jednak większość „ptaków domowych” w Europie to właśnie małe papugi i ptaki śpiewające. Do najpopularniejszych gatunków należą: 
•    małe papugi, np. papużki faliste, nimfy czy nierozłączki 
•    żako (Psittacus erithacus),
•    ary, np. ara marakana (Primolius maracana), ara żółtoskrzydła (Ara macao) czy ara zielona (Ara militaris),
•    konury, np. konura złota, zwana również złotniczką (Guaruba guaruba),
•    kakadu, np. kakadu białoooka (Cacatua goffiniana),
•    amazonki, np. amazonka żółtogardła (Amazona oratrix) czy amazonka liliogłowa (Amazona finschi).

Dlaczego papugi są zagrożone wyginięciem?

Niestety, popularyzacja hobbystycznego utrzymywania ptaków egzotycznych spowodowała znaczny wzrost popytu na nie, co przełożyło się na masowe odłowy dzikich ptaków z ich środowiska naturalnego. Rozwinął się również nielegalny handel tymi zwierzętami, a przemycane ptaki często nie przeżywały transportu ze względu na stres i okrutne warunki.

Poważne zagrożenie stanowi utrata i fragmentacja siedlisk na skutek rozwoju rolnictwa i urbanizacji terenów, a także zmiana klimatu oraz katastrofy naturalne. 

Nielegalne odłowy oraz inne zagrożenia środowiskowe spowodowały, że obecnie papugi należą do najbardziej zagrożonych grup ptaków na świecie. Według danych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody (International Union for Conservation of Nature, IUCN) około jedna trzecia wszystkich gatunków papug jest zagrożona wyginięciem. Oznacza to, przy około 400 występujących gatunkach,   około 130 – 150 gatunków jest w różnym stopniu zagrożonych.

Papugi pod międzynarodową ochroną

Z tego względu papugi są objęte ochroną na wielu płaszczyznach, przez szereg regulacji prawnych i umów międzynarodowych. Jedną z nich jest Konwencja o międzynarodowym handlu dzikimi zwierzętami i roślinami gatunków zagrożonych wyginięciem (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora), zwana również konwencją waszyngtońską lub w skrócie CITES.

CITES obejmuje niemal wszystkie gatunki papug, z czego znaczna część jest objęta najwyższym stopniem ochrony poprzez ujęcie w Załączniku I Konwencji i Aneksie A Rozporządzenia Rady (WE) nr 338/97 w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi (dalej: „Rozporządzenie 338/97”; kolejne wzmianki w artykule o Aneksach A, B, C, D dotyczą ww. rozporządzenia), obowiązującego we wszystkich krajach Unii Europejskiej. 

Ujęcie gatunku w wyżej wymienionych aktach prawnych oznacza objęcie go ścisłą ochroną i kontrolą, a ponadto niektóre działania dotyczące okazów danego gatunku, np. sprzedaż czy wywóz za granicę, podlegają szeregowi ograniczeń. W świetle przepisów CITES; przez „okaz” rozumie się każde zwierzę lub roślinę, żywe lub martwe, a także – w odniesieniu do zwierząt – każdą łatwo rozpoznawalną ich część lub produkt pochodny. 

(W dalszej części artykułu stosujemy termin „okaz” w odniesieniu do zwierząt przynależących do gatunku zagrożonego, chronionego z tytułu przepisów CITES lub towarzyszących przepisów unijnych.)

Czy to oznacza, że powinniśmy całkowicie zrezygnować z utrzymywania egzotycznych zwierząt? 

Decyzja o przyjęciu pod swój dach takiego zwierzęcia powinna być dokładnie przemyślana, a przyszły opiekun powinien wykazywać się odpowiedzialnością oraz rozsądkiem. Podjęcie się opieki nad egzotycznym pupilem nakłada na przyszłego opiekuna szereg obowiązków. 

Zwierzęta, takie jak papugi czy żółwie, są w stanie osiągnąć wiek nawet kilkudziesięciu lat (np. żako i ary żyją od 40 do ponad 70 lat) – opieka nad nimi to często zobowiązanie na kilka dekad. Koniecznie jest zapewnienie odpowiednich warunków utrzymania, specjalistycznej opieki weterynaryjnej oraz możliwości realizacji potrzeb właściwych dla danego gatunku. Należy dostosować nie tylko tryb życia opiekuna, ale również aranżację przestrzeni życiowej domu czy mieszkania. Fundamentalnym aspektem zapewnienia dobrostanu jest umożliwienie realizacji potrzeb behawioralnych zwierzęcia. W przypadku ptaków jest to np. zapewnienie odpowiedniej ilości ruchu oraz aktywności stymulującej, w tym interakcji z opiekunem. U gadów z kolei - odpowiednio wyposażone terrarium o odpowiednim metrażu. Nadrzędnym celem każdego opiekuna i hodowcy powinny być chów lub hodowla zwierząt w warunkach, które gwarantują ich wysoki dobrostan. Poza obowiązkami z zakresu codziennej opieki nad zwierzęciem, na opiekuna nałożone są również obowiązki formalne, które wynikają ze statusu i form ochrony danego gatunku.

Obowiązki prawne - jakie wymogi formalne wiążą się z posiadaniem egzotycznego zwierzęcia?

Zanim nabędziemy zwierzę, poza zapoznaniem się z wcześniej wspomnianymi kwestiami, przyszły opiekun powinien sprawdzić również status prawny gatunku i zakres działań ochronnych, którym on podlega. 

Zwierzęta objęte ochroną z zakresu CITES, które są umieszczone w Aneksie A Rozporządzenia 338/97 podlegają bezwzględnym zakazom prowadzenia działań o charakterze komercyjnym, a jedynym dokumentem zwalniającym z tych zakazów jest świadectwo UE (zwane potocznie „żółtym CITES-em”), wydawane przez organ administracyjny CITES (w Polsce – Ministra Klimatu i Środowiska). Świadectwo to dotyczy konkretnego okazu i potwierdza zwolnienie od zakazów, o których mowa w art. 8 ust. 1 i 3 ww. rozporządzenia (czyli m.in. zakazu kupna, oferowania kupna, pozyskiwania do celów handlowych, wykorzystywania dla zysku, sprzedaży, oferowania do sprzedaży, przechowywania w celu sprzedaży, wymiany). Stanowi równocześnie dokument potwierdzający pochodzenie zwierzęcia oraz potwierdzenie, że nabycie danego okazu odbyło się w sposób legalny. Nabywca zainteresowany zakupem okazu z Aneksu A powinien przed dokonaniem transakcji upewnić się, że okaz posiada wymagane świadectwo.

W odniesieniu do okazów wymienionych w Aneksie B, prowadzenie działań komercyjnych wymaga posiadania dokumentacji potwierdzającej legalność pochodzenia oraz sposób pozyskania okazu, np. orzeczenia Powiatowego Inspektora Weterynarii o urodzeniu danego osobnika w hodowli lub kopii zezwolenia importowego, na podstawie którego dany okaz został sprowadzony do UE. 

Okazy wymienione w Aneksie C nie wymagają dokumentów przy podejmowaniu działań komercyjnych, niemniej przekazywanie dokumentacji dotyczącej ich pochodzenia stanowi dobrą praktykę, w szczególności w kontekście ewentualnego wywozu poza terytorium Unii Europejskiej. Dla okazów z Aneksów B i C nie wydaje się świadectw UE. Takie zasady dotyczą działań i transakcji obejmujących okazy z Aneksu A, B i C podejmowanych na terenie Polski i pozostałych krajów członkowskich UE. 

Kolejnym, nie mniej ważnym obowiązkiem formalnym, którego powinien dopełnić nowy właściciel zwierzęcia ujętego w Aneksie A lub B Rozporządzenia 338/97 po jego nabyciu (lub wejściu w posiadanie np. przez urodzenie się okazu we własnej hodowli), jest rejestracja danego osobnika w starostwie powiatowym. 

Rejestracja – czemu służy i kogo dotyczy? Cel, terminy, dokumentacja. 

Obowiązek zgłoszenia do rejestru okazów gatunków objętych przepisami CITES lub rozporządzeń UE wynika z przepisów krajowych - został wprowadzony do ustawy o ochronie przyrody w 2000 r. 

Zasady rejestracji dotyczyły wówczas wszystkich podmiotów przetrzymujących lub hodujących takie zwierzęta bez wyjątku, a lista gatunków podlegających tym ograniczeniom została określona przez ministra właściwego do spraw środowiska. Rozporządzenie określające gatunki wymagające zgłoszenia do rejestru  weszło w życie w dniu 1 maja 2002 r. - od tego dnia zaczął w Polsce istnieć obowiązek rejestracji, a jej zasady i zakres, w tym lista gatunków, ulegały zmianom na przestrzeni lat. Zmianom w przepisach towarzyszyły okresy przejściowe, pozwalające zarówno administracji jak i osobom, których obowiązek dotyczył, na dostosowanie się do nowych regulacji. 

Rejestracja ma na celu:
•    potwierdzenie legalnego pochodzenia okazu, 
•    przeciwdziałanie nielegalnemu handlowi dzikimi zwierzętami, 
•    ochronę zagrożonych gatunków, 
•    zapewnienie identyfikowalności zwierząt znajdujących się w obrocie i hodowli.

Podobne rejestry funkcjonują również w innych krajach Unii Europejskiej, choć w różnych państwach uregulowania dotyczące rejestracji są odmienne. Poniżej omówiliśmy wyłącznie aktualne zasady obowiązujące w Polsce.

Wspomniany rejestr prowadzi starosta właściwy ze względu na miejsce przetrzymywania zwierząt lub prowadzenia ich hodowli. Obowiązek zgłoszenia do rejestru dotyczy wyłącznie żywych płazów, gadów, ptaków i ssaków należących do gatunków wymienionych w aneksach A i B do Rozporządzenia 338/97. Obejmuje on również mieszańce międzygatunkowe, jeżeli wśród ich przodków do czterech pokoleń wstecz występował choć jeden osobnik gatunku ujętego w jednym z ww. aneksów (w przypadku mieszańców pochodzących od gatunków zaliczanych do różnych aneksów stosuje się przepisy właściwe dla aneksu bardziej rygorystycznego).

Obowiązek zgłoszenia spoczywa na każdym posiadaczu okazu podlegającego rejestracji. Pod pojęciem „posiadacza” zwierzęcia rozumie się zarówno właściciela, jak i użytkownika, najemcę, czy każdego, kto posiada inny tytuł prawny do władania tym zwierzęciem. Obowiązek ten nie dotyczy:

•    ogrodów zoologicznych posiadających zezwolenie, o którym mowa w art. 67 ustawy o ochronie przyrody,
•    podmiotów prowadzących zgłoszoną do ewidencji działalność handlową w zakresie obrotu zwierzętami objętymi ograniczeniami wynikającymi z przepisów Unii Europejskiej,
•    ośrodków rehabilitacji zwierząt oraz lecznic weterynaryjnych, w odniesieniu do zwierząt przetrzymywanych w celu leczenia lub rehabilitacji. 

Zgłoszenia należy dokonać w ciągu 14 dni od wejścia w posiadanie zwierzęcia: nabycia lub sprowadzenia go na terytorium Polski, jak również urodzenie lub wyklucie się zwierzęcia we własnej hodowli. 

W tym samym terminie należy zgłosić utratę, śmierć, wywóz zwierzęcia z terytorium danego powiatu (jeśli nie jest związany z wywozem za granicę kraju – wymaga zarejestrowania zwierzęcia w nowym powiecie) lub zmianę danych objętych wpisem do rejestru (np. oznakowanie, identyfikacja płci, zmiana miejsca przetrzymywania bez opuszczania obszaru powiatu).

Zgłoszenie do rejestru powinno zawierać następujące informacje:

• imię, nazwisko i adres albo nazwę i siedzibę posiadacza lub prowadzącego hodowlę,
• adres miejsca przetrzymywania zwierząt lub prowadzenia hodowli,
• liczbę zwierząt posiadanych lub hodowanych,
• nazwę gatunku w języku łacińskim i polskim, jeżeli polska nazwa istnieje,
• datę, miejsce urodzenia lub wyklucia zwierzęcia,
• datę wejścia w posiadanie zwierzęcia oraz źródło jego pochodzenia,
• płeć zwierzęcia, jeżeli jest możliwa do ustalenia,
• opis trwałego oznakowania zwierzęcia, jeżeli jest oznakowane,
• cel przetrzymywania lub prowadzenia hodowli zwierzęcia,
• numer i datę wydania: 
• o    zezwolenia na import zwierzęcia do kraju albo
  o    zezwolenia na schwytanie zwierzęcia w środowisku, albo
  o    dokumentu wydanego przez powiatowego lekarza weterynarii, potwierdzającego urodzenie zwierzęcia w hodowli, albo
  o    innego dokumentu stwierdzającego legalność pochodzenia zwierzęcia.

Wpis do rejestru wymaga dokumentów potwierdzających legalne pochodzenie i pozyskanie danego okazu.  Kopie tych dokumentów należy przedłożyć wraz z wnioskiem o rejestrację.

Chociaż niezłożenie w ustawowym terminie wniosku o rejestrację stanowi wykrocznie, nie oznacza to, że zwierząt zgłoszonych z opóźnieniem nie można wpisać do rejestru. W przypadku niektórych gatunków nie jest możliwe określenie dokładnej liczby potomstwa w ciągu 14 dni od jego urodzenia na przykład ze względu na to, że w tak krótkim czasie od urodzenia nie należy niepokoić tych zwierząt w ich kryjówce. Wówczas hodowca może złożyć wniosek o przywrócenie terminu wraz ze stosowną argumentacją. Jeżeli wniosek zostanie rozpatrzony pozytywnie, wówczas dokonuje się wpisu do rejestru pomimo przekroczenia terminu. 

Rejestr pozwala śledzić pochodzenie zwierząt, ograniczać przemyt, utrudniać legalizację odłowionych niezgodnie z prawem okazów, kontrolować handel, chronić dzikie populacje gatunków zagrożonych wyginięciem. W praktyce oznacza to, że każdy zarejestrowany ptak musi mieć potwierdzone legalne pochodzenie - nie chodzi o samo „posiadanie papugi”, tylko o kontrolę tego, skąd dany osobnik pochodzi i czy jego obecność w handlu nie szkodzi gatunkowi w naturze.

Światowy Dzień Papugi to dobra okazja, by przypomnieć, że ochrona egzotycznych gatunków rozpoczyna się również od codziennych decyzji podejmowanych przez opiekunów lub hodowców. Odpowiedzialna opieka nad zwierzętami egzotycznymi to nie tylko pasja, ale również obowiązek wynikający z troski o dobrostan zwierząt i ochronę zagrożonych gatunków. Świadoma i odpowiedzialna postawa opiekunów stanowi istotny element ochrony dzikiej przyrody oraz ma realny wpływ na ograniczanie nielegalnego handlu dziką fauną i zachowanie różnorodności biologicznej dla przyszłych pokoleń.

 

•