Edukacja Ekologiczna

PN Ujście Warty, fot. Hanna Mierzwa

Bóbr europejski (Castor fiber) jest zwierzęciem skrytym - aktywnym głównie nocą, o zmierzchu i o świcie. Występuje nad rzekami, strumieniami i jeziorami, w sąsiedztwie wilgotnych lasów i zarośli.

Żywi się nadbrzeżnymi roślinami, korą z młodych gałęzi, a zimą łykiem drzew liściastych, zgromadzonym latem i jesienią. Dzięki silnie wykształconym, stale rosnącym siekaczom potrafi ścinać nawet duże drzewa.

To największy gryzoń żyjący współcześnie w Polsce i Europie. Masa dorosłego osobnika dochodzi do 30 kg, a długość do 110 cm.

Ciało bobra charakteryzuje szereg cech morfologicznych, które pomagają w prowadzeniu ziemnowodnego trybu życia. Opływowa budowa ułatwia pływanie i nurkowanie. Przednie łapy są chwytne i umożliwiają manipulowanie drobnymi przedmiotami, zaś tylne masywne, z palcami połączonymi błoną pławną. Duży, spłaszczony i pokryty zrogowaciałą łuską ogon służy za ster podczas pływania i podporę podczas pobytu na lądzie. Jest też magazynem tłuszczu i organem odpowiedzialnym za termoregulację organizmu. Oczy bobra wyposażone są w dodatkową, przezroczystą powiekę, która chroni oko podczas nurkowania.

Wielkopolski Park Narodowy, fot. Konrad Wrzecionkowski

Co go wyróżnia ?

Spośród innych gryzoni bobra wyróżniają nie tylko rozmiary. Ma najwyższy stosunek masy mózgu do masy ciała, co znajduje swoje odzwierciedlenie w zachowaniu i zdolności do działania nie tylko instynktownego, ale także logicznego. Bobry potrafią m.in. zbudować stopnie z gałęzi i błota, by wspiąć się wyżej aby pokonać przeszkodę lub sięgnąć do elementu wznoszonej konstrukcji. Budują tamy na ciekach i potrafią utrzymywać w nich wodę na mniej więcej stałym poziomie, niezależnie od opadów. Podczas wezbrań bobry celowo rozszczelniają tamy, by szybciej odprowadzić nadmiar wody. Na co dzień przelewa się ona przez koronę tamy, a  wszelkie uszkodzenia są natychmiast naprawiane, aby nie dopuścić do obniżenia lustra wody w bobrowym stawie. To ważne, ponieważ wejścia do ich nor wykopanych w brzegach zawsze znajdują się pod wodą, co zabezpiecza bobry przed atakiem drapieżników.

Na terenach bagiennych, w płytkich wodach jezior i stawów bobry budują żeremia - kopce z gałęzi, patyków, kamieni i mułu. Wewnątrz żeremia znajduje się sucha komora mieszkalna. Konstrukcje te powstają na niewielkich podwyższeniach i otoczone są wodą. Wejście, podobnie jak w przypadku nor, zawsze znajduje się pod powierzchnią wody.
Bobry należą dziś do najważniejszych sprzymierzeńców człowieka w walce o żywe rzeki i mokradła. Spowalniają odpływ wody, wspierają retencję i tworzą unikalne siedliska, w których żyją i rozmnażają się liczne gatunki bezkręgowców, ryb, płazów, gadów i ptaków.

Zwierzę królewskie

Na ziemiach polskich bobry podlegały ochronie już we wczesnym średniowieczu. Polscy królowie Bolesław Chrobry, a później Kazimierz Wielki i Władysław Jagiełło szczególnie dbali, aby kłusownicy nie wytrzebili tych zwierząt.

W XI w. pierwszy król Polski zastrzegł dla siebie wyłączne prawo ubijania bobrów i powołał urząd bobrowniczych – strażników, których obowiązkiem było chronić „gony bobrowe” czyli żeremia i tamy, a także cały obszar wokół siedliska na odległość strzału z łuku, a nawet dokarmiać bobry zimą. To najstarszy akt prawny dotyczący ochrony przyrody na ziemiach polskich i jeden z najstarszych w Europie.

W XIV wieku Statuty Wiślickie wzmocniły jeszcze ochronę gatunku, nakładając m.in. surowe kary za zabicie bobra i niszczenie żeremi. Bobry uznano za zwierzęta królewskie – stanowiły wyłączną własność monarchy, a polowanie na nie (tzw. bobrownictwo) było ściśle reglamentowane i zarezerwowane dla władcy oraz osób przez niego uprawnionych.

Należy pamiętać, że ta forma ochrony miała jednak charakter czysto użytkowy. Chodziło o to, aby bobry się rozmnażały i dostarczały cennych surowców (skór, stroju bobrowego i mięsa z ogona), a nie o ochronę przyrody dla niej samej. Niemniej  Polska była jednym z pierwszych krajów w Europie, który wprowadził tak szczegółowe prawo chroniące konkretny gatunek zwierząt, co pozwoliło przetrwać populacji bobra na naszych ziemiach znacznie dłużej niż w Europie Zachodniej.

Regres

Pomimo objęcia bobrów ochroną i ograniczenia polowań szacuje się, że od XIII w., na skutek rozwoju osadnictwa i zajmowania nowych terenów pod uprawę roli, sukcesywnie niszczono naturalne siedliska bobrów i postępował stały regres ich populacji.

W okresie rozbiorów, przy braku spójnej ochrony, na bobry intensywnie polowano, a gatunek niemal wyginął. Pod koniec XIX wieku na ziemiach polskich bobry były już tak rzadkie, że większość ludzi znała je już tylko z legend i wspomnień. Po odzyskaniu niepodległości, w 1928 roku wielkość populacji na terenie ówczesnej Polski szacowano zaledwie na 230 sztuk. Niektóre źródła podają, że najbliższe naszej obecnej granicy stanowisko bobrów zlokalizowano w okolicach Grodna nad Niemnem. Dlatego w okresie międzywojennym podjęto systemowe działania ochronne. W 1919 roku objęto bobry ochroną ścisłą, którą utrzymała Ustawa o ochronie przyrody z 10 marca 1934 roku. Polska dołączyła wówczas do grona państw o najbardziej zaawansowanym systemie prawnym chroniącym przyrodę. Sytuacja na krótko się poprawiła, a liczebność bobrów wzrosła do ok. 400 sztuk w 1939 roku.

II wojna światowa niemal zniszczyła ostatnie stanowiska. Po wojnie bobry żyły już tylko w północno-wschodniej Polsce i było ich nie więcej niż 130 osobników.

Odbudowa gatunku – historia sukcesu na skalę europejską

Dlatego też w 1948 i 1949 roku kupiono i sprowadzono do Polski 26 bobrów z okolic Woroneża (dzisiejsza Federacja Rosyjska). Część z nich wypuszczono nad Biebrzą a część zaczęto rozmnażać w ośrodku badawczym w Oliwie k. Gdańska. W 1958 roku bobry z Oliwy przeniesiono do Stacji Doświadczalnej Polskiej Akademii Nauk w Popielnie na Mazurach. W tym samym czasie bobry zaczęły już bez pomocy człowieka migrować do Polski z terenów dzisiejszej Litwy i Białorusi. Ich liczebność pozostawała jednak nadal niska i nie przekraczała kilkuset sztuk, a zasięg występowania był ograniczony do północno-wschodnich rubieży kraju – obszaru dzisiejszego Wigierskiego Parku Narodowego, doliny rzeki Marychy i Biebrzy. To moment, gdy losy bobra w Polsce ciągle się ważyły.

Przełom nastąpił w latach siedemdziesiątych XX wieku. Profesor Wirgiliusz Żurowski, opracował i przedstawił Program Aktywnej Ochrony Bobra Europejskiego. Rozpoczęty w 1974 roku projekt polegał na przesiedlaniu do siedlisk wytypowanych na terenie całej Polski bobrów wyhodowanych w stacji w Popielnie, oraz dzikich zwierząt odławianych na Suwalszczyźnie.

W latach 1976 - 1986 odłowiono na Suwalszczyźnie i przesiedlono w dorzecze górnej Wisły i Odry 223 osobniki. Bobry zaczęły powracać w Beskidy i Sudety. W latach osiemdziesiątych XX wieku do prof. Żurowskiego dołączył prof. Ryszard Graczyk z Katedry Zoologii Akademii Rolniczej w Poznaniu (dziś Uniwersytet Przyrodniczy), który osiedlał w północnozachodniej Polsce całe bobrze rodziny pochodzące z odłowów dokonywanych na Suwalszczyźnie, a później także wyhodowane w stacji badawczej UPP w Stobnicy. Bobry ze Stobnicy trafiły nad Wartę, Noteć i ich dopływy w Puszczy Noteckiej i lasach pilskich.

W latach dziewięćdziesiątych pierwsze bobry zostały osiedlone w Bieszczadach w ramach programu reintrodukcji gatunku, który zainicjowali pracownicy Bieszczadzkiego Parku Narodowego oraz leśnicy z Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych w Krośnie. Przesiedlone z Suwalszczyzny bobry wypuszczono w dolinie potoku Wołosaty oraz w okolicach Ustrzyk Górnych.

Część stanowisk, w których wypuszczono bobry, szczególnie w pierwszych latach prowadzenia programu reintrodukcji, objęto ochroną rezerwatową. W tym celu powołano osiem rezerwatów o łącznej powierzchni 5157 hektarów. Największe z nich to rezerwat „Ostoja bobrów na rzece Pasłęce” położony w województwie warmińsko-mazurskim, który obejmuje Jezioro Isąg i rzekę Pasłękę, „Rzeka Nietupa” w województwie Podlaskim i dwa rezerwaty w województwie podkarpackim „Bobry w Uhercach” i „Mójka”.

Program restytucji bobra w Polsce okazał się jednym z najskuteczniejszych projektów ochrony gatunkowej w Europie i na świecie. Dzięki zaangażowaniu naukowców oraz pracy rzeszy przyrodników, leśników i myśliwych populacja bobrów w roku 2000 liczyła już ok. 18 000 sztuk. Choć współcześnie najbardziej liczna i zwarta populacja tych zwierząt nadal występuje w północno-wschodniej części kraju, gdzie żyje ich nie mniej niż 20 tys., to stanowiska bobrów można bez trudu znaleźć dziś w całej Polsce. Gatunek odzyskał stabilność, a jego populacja szacowana jest dziś na blisko 150 tysięcy osobników. Polska, dzięki skutecznym programom ochronnym, stała się jednym z głównych centrów populacyjnych bobra europejskiego.

Migracje trwają nadal, a bobry już bez pomocy człowieka zasiedlają nowe tereny. Wraz ze wzrostem liczebności populacji, młode osobniki szukają nowych terytoriów, migrując wzdłuż dolin rzecznych do Niemiec, Czech, Słowacji czy Białorusi. Bobry z Polski aktywnie zasiedlają dorzecze Odry po stronie niemieckiej, co przyczyniło się do odbudowy gatunku w Brandenburgii i Saksonii. Wzdłuż granicy z Białorusią migracje odbywają się w obie strony, m.in. w rejonie Puszczy Knyszyńskiej i doliny Biebrzy. Zresztą polska nazwa tej rzeki pochodzi od litewskiego słowa bebrus określającego bobra.

Biebrzański Park Narodowy, fot. Piotr Tałałaj

Dlaczego bobry są dziś tak ważne?

Gryzonie te wspierają retencję, zwiększają odporność ekosystemów na ekstremalne zjawiska pogodowe, a jednocześnie przywracają życie na obszarach, które utraciły swój naturalny charakter. W dobie zmiany klimatu bobry okazują się jednymi z najskuteczniejszych „inżynierów ekosystemów”, którzy pracują dla nas zupełnie za darmo.

Zakres aktywności retencyjnej bobrów można porównać z działaniami prowadzonymi we wszystkich krajowych programach małej retencji. Szacuje się, że bobry zatrzymują w rozlewiskach ponad 200 milionów m³ wody, a kilka razy więcej jest zatrzymywane  w gruntach przylegających do rozlewisk. Tamy i żeremia bobrów zmieniają niewielkie cieki wodne w bardziej złożone ekosystemy - unikalne połączenie płytkiej wody, martwych lub powalonych drzew, drewnianych tam oraz kopanych przez bobry nor. Dlatego na mokradłach utworzonych przez bobry żyje o 19% więcej gatunków zwierząt (zakres 0–40%), co jest szczególnie widoczne w przypadku płazów i bezkręgowców – głównie żab, chrząszczy, muchówek, jętek i chruścików. Różnorodność funkcjonalna roślin jest tam o 55% wyższa w porównaniu z terenami podmokłymi, które powstały bez udziału bobrów. Obecność bobrów w środowisku przynosi szereg korzyści, określanych mianem usług ekosystemowych:

• zwiększają retencję wody – spowalniają odpływ i pomagają łagodzić skutki suszy,

• odtwarzają mokradła i torfowiska – bobry wspierają regenerację cennych ekosystemów,
• tworzą siedliska o wysokiej bioróżnorodności – stawy i mokradła przyciągają ptaki, płazy i owady,
• poprawiają jakość wód – bobrowe tamy działają jak naturalne filtry,
• zmniejszają ryzyko powodzi i pożarów – rozlewiska stabilizują przepływ rzek, a w przypadku pożaru lasu działają jak naturalna bariera powstrzymująca rozprzestrzenianie się ognia,
• bezpieczeństwo i ochrona granic - budując tamy, bobry tworzą rozlewiska i mokradła nieprzejezdne dla pojazdów i trudne do przebycia przez ludzi.  
  Biebrzański Park Narodowy , fot. Piotr Dombrowski

Minimalizowanie konfliktów

Bóbr jest zaliczany do tzw. gatunków konfliktowym, których działalność może istotnie wpływać na gospodarkę człowieka. W przypadku bobra wiąże się to nie tylko z niszczeniem upraw, sadów czy grobli w stawach hodowlanych, ale niekiedy także dróg, nasypów kolejowych czy wałów przeciwpowodziowych, w których bobry chętnie kopią nory osłabiając ich konstrukcję.

Minimalizowanie konfliktów między bobrami a człowiekiem opiera się na działaniach profilaktycznych i technicznych, takich jak zabezpieczanie szczególnie cennych drzew siatką, zabezpieczanie przepustów rurami przelewowymi, które uniemożliwiając bobrom spiętrzenie wody powyżej określonego poziomu, instalacją siatek na wałach przeciwpowodziowych i nasypach, co uniemożliwia kopanie nor, a także stosowanie repelentów (odstraszaczy zapachowych). Wrażliwe uprawy warto dodatkowo ogrodzić pastuchem elektrycznym.

Aktywność bobrów ogranicza się zazwyczaj do ok. 20-30 m od brzegu cieku lub zbiornika wodnego, warto więc tak zaplanować przestrzeń, aby nie wchodzić sobie w drogę. Pozostawianie pasa drzew i krzewów wierzbowych przy brzegu, zaspokaja potrzeby pokarmowe bobrów i ogranicza ich presję na sady czy uprawy.

Wyniki wieloletnich badań prowadzonych przez Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego wskazują, że jedynie około 3% stanowisk bobrów w Polsce powoduje rzeczywiste szkody. Choć bobry aktywnie przekształcają środowisko, większość ich siedlisk nie generuje konfliktów z działalnością człowieka, a szkody często ograniczają się do lokalnych podtopień. Dlatego korzyści z usług ekosystemowych świadczonych przez coraz liczniejszą populację tych inteligentnych i pracowitych zwierząt, wielokrotnie  przewyższają szkody jakie czynią a koegzystencja z bobrami po prostu się nam opłaca.