Edukacja Ekologiczna

Nierówne skutki zmiany klimatu

Jedną z kluczowych charakterystyk zmiany klimatu jest to, że nasila ona istniejące już problemy. W rejonach, w których występują szczególnie wyraźne nierówności ekonomiczne, w wyniku zmiany klimatu stają się one jeszcze bardziej widoczne. Tam, gdzie występuje głód lub niedobory wody, zmiana klimatu wzmaga te zjawiska. Prowadzi też do nasilenia konfliktów w obszarach, gdzie to konflikty już istnieją. Kwestia nierówności między płciami nie jest tu wyjątkiem i zależności są podobne. W rejonach świata, gdzie te nierówności są szczególnie widoczne, a dziewczynki i kobiety są dyskryminowane ze względu na swoją płeć, dyskryminacja ta postępuje. 

Jak ekonomiczne uwarunkowania wpływają na sytuację kobiet

Ważnym czynnikiem są tu relacje ekonomiczne, szczególnie w krajach rozwijających się. Tam, gdzie trudniej o pracę, a społeczeństwa wciąż często polegają na indywidualnym rolnictwie i rodziny samodzielnie zapewniają żywność na własne potrzeby ze swoich niewielkich poletek, to właśnie kobiety zazwyczaj są bardziej zależne od zmian środowiska. W takich sytuacjach mężczyźni częściej wyruszają do odległych miast w poszukiwaniu zarobku, nieraz przy pracach sezonowych. Kobiety wtedy zajmują się domem, dziećmi i gospodarstwem, czyli także pracą na roli. A nasilające się susze i fale upałów niszczą plony, uprawa w wyjałowionej, przesuszonej glebie staje się trudniejsza. 

Rosnące problemy z dostępem do wody

Na kobietach spoczywa też zadanie zdobywania wody, nierzadko z miejsc bardzo oddalonych od ich miejsca zamieszkania. Dla przykładu, we wschodniej Afryce, żeby zdobyć wodę trzeba przemieszczać się średnio 5 kilometrów dziennie. I w zdecydowanej większości przypadków robią to kobiety i dziewczynki. Nie dziwi więc, że jako pierwsze odczuwają skutki zmiany klimatu – woda staje się coraz trudniej dostępna i wyprawy po nią stają się dłuższe i bardziej męczące. 

Większe ryzyko podczas klęsk żywiołowych

Kobiety oraz dzieci, częściej niż mężczyźni, poszkodowane są w wyniku klęsk żywiołowych takich jak powodzie, burze czy huragany, które nasilają się w związku ze zmianą klimatu. Ryzyko śmierci takich zdarzeniach może być dla nich aż czternastokrotnie wyższe.

Uchodźctwo klimatyczne i związane z nim zagrożenia

W związku z wynikającymi ze zmiany klimatu zagrożeniami, jak wspomniane susze, upały, konflikty i klęski żywiołowe, coraz więcej osób decyduje się uciekać z zagrożonych obszarów i szukać bezpieczeństwa gdzie indziej. Wśród tych uchodźców klimatycznych, również kobiety są bardziej narażone na przemoc w trakcie podróży i w nieznanych im miastach docelowych. Trudniej też znaleźć im zatrudnienie w nowym miejscu. 

Kobiety jako liderki zmian

Trzeba podkreślić, że kobiety nie tylko są bardziej narażone na problemy wynikające ze zmiany klimatu, ale też z drugiej strony, chętniej dążą do rozwiązywania tych problemów. W badaniach świadomości ekologicznej, to kobiety częściej zwracają uwagę na wszelkie problemy środowiskowe. Częściej wskazują na zmianę klimatu jako poważne zagrożenie. Co za tym idzie kobiety częściej także wprowadzają prośrodowiskowe zmiany w swoim stylu życia. A co prawdopodobnie najważniejsze, tam, gdzie jest większy udział kobiet wśród władz, tam szybciej i skuteczniej wprowadzane są zmiany systemowe w obszarach mitygacji i adaptacji do zmiany klimatu. Wszelkiego rodzaju polityki proklimatyczne i prośrodowiskowe mają wyższy priorytet w krajach rządzonych przez przywódczynie.

Klimatyczne badaczki

Historia badań nad klimatem i prób radzenia sobie ze skutkami zmiany klimatu, pełna jest ważnych kobiet. Jedna z nich, Eunice Newton Foote (1819–1888) była wśród pionierek badań klimatu. Jako jedna z pierwszych osób odkryła właściwości cieplarniane dwutlenku węgla i przewidziała, że zmiana stężenia tego gazu w atmosferze, może przyczynić się do zmian globalnych, średnich temperatur. Elinor Ostrom (1933–2012), pierwsza kobieta nagrodzona Nagrodą Banku Szwecji im. Alfreda Nobla w dziedzinie ekonomii stworzyła podwaliny pod naukę o korzystaniu z dóbr wspólnych, którymi są też zasoby przyrodnicze. Z kolei publikacje Naomi Oreskes były kluczowe do ujawnienia jak koncerny naftowe finansują dezinformację klimatyczną i opóźniają działania transformacyjne. W końcu Kate Raworth, ogłaszając swoją koncepcję Ekonomii Obwarzanka zaproponowała zmiany w systemie ekonomicznym, które jednocześnie pozwolą zaspokoić wszelkie potrzeby społeczne, a także ograniczą nasz negatywny wpływ na środowisko. 

Plan działania na rzecz równości płci z Belém

Jednym z najnowszych dokumentów poruszających opisane wyżej problemy jest „Belém Gender Action” (Plan działania na rzecz równości płci z Belém). To strategiczny plan działania na lata 2026–2034, przyjęty przez 195 państw podczas ostatniego szczytu klimatycznego COP30 w Belém w Brazylii w listopadzie 2025 roku. Dokument kładzie nacisk na powiązanie zmiany klimatu z takimi kwestiami jak: praca opiekuńcza, zdrowie, przemoc wobec kobiet oraz bezpieczeństwo i mechanizmy ochrony kobiet i dziewcząt. Plan wzywa do włączenia kobiet, ludności rdzennej oraz społeczności lokalnych jako równoprawnych decydentów na każdym szczeblu tworzenia polityk klimatycznych, a nie tylko obserwatorów. Postuluje mobilizację funduszy klimatycznych uwzględniających perspektywę płci w obszarach adaptacji.

Dokument jasno podkreśla, że niemożliwe jest przyjęcie jednego uniwersalnego rozwiązania odpowiadającego problemom wszystkich grup społecznych. Stąd wprost wskazuje takie grupy jak kobiety i dziewczynki pochodzenia afrykańskiego, obrończynie środowiska, migrantki, posiadaczki drobnych gospodarstw rolnych, kobiety z terenów wiejskich i kobiety z niepełnosprawnościami. Dyskutowana jest także rola mężczyzn i chłopców jako sojuszników w działaniach dążących do wyrównywania szans.