Edukacja Ekologiczna

Czym jest geoturystyka?

Pierwsza definicja geoturystyki została przedstawiona przez National Geographic and Travel Industry Association of America w 1997 roku i definiowała to zagadnienie jako turystykę, która podtrzymuje lub wzmacnia geograficzny charakter miejsca – jego środowisko, kulturę, estetykę, dziedzictwo i dobrobyt mieszkańców. Po latach definicję tą można rozbudować i geoturystykę określić jako rodzaj turystyki poznawczej, która koncentruje się na odkrywaniu i poznawaniu dziedzictwa geologicznego oraz procesów kształtujących powierzchnię Ziemi. Umożliwia poznawanie skał, skamieniałości, jaskiń, dawnych wyrobisk górniczych, odsłonięć skalnych i innych obiektów przyrody nieożywionej, pomagając lepiej zrozumieć historię naszej planety oraz zależności między geologią, krajobrazem i działalnością człowieka. Jednocześnie łączy turystykę, edukację i ochronę przyrody nieożywionej, zachęcając do odwiedzania miejsc o wyjątkowych walorach geologicznych. Geoturystyka interesuje się zarówno naturalnymi formami krajobrazu (np. formacjami skalnymi), jak i obiektami, które powstały poprzez działalność człowieka np. w wyniku dawnej działalności górniczej. 

Dlaczego województwo świętokrzyskie jest wyjątkowe?

Województwo świętokrzyskie jest jednym z najcenniejszych pod względem geologicznym regionów Polski i Europy. To właśnie tutaj znajdują się Góry Świętokrzyskie, zaliczane do najstarszych pasm górskich na naszym kontynencie. Na stosunkowo niewielkim obszarze można obserwować skały powstałe w różnych epokach geologicznych, tworząc wyjątkowy zapis procesów geologicznych zachodzących na przestrzeni setek milionów lat. Mapa geologiczna Gór Świętokrzyskich to trzon paleozoiczny (od kambru począwszy) i otaczające go młodsze osady mezozoiczne. Sfałdowane i wypiętrzone osady z młodszych okresów, zostały następnie zniszczone przez procesy erozyjne. Dzięki takiemu zjawisku dużo starsze pokłady skał z najdawniejszych okresów w historii Ziemi są widoczne na powierzchni, tworząc swoiste „okno geologiczne” w którym można zobaczyć starsze skały odsłonięte spod młodszych warstw.
 

Region słynie również z bogactwa skamieniałości, które pozwalają odtworzyć wygląd dawnych mórz pokrywających niegdyś obszar dzisiejszej Polski. W skałach województwa świętokrzyskiego odnajdywane są liczne szczątki organizmów żyjących miliony lat temu, stanowiące cenne źródło wiedzy o historii życia na Ziemi. Najbardziej fascynującymi znaleziskami są skamieniałe tropy najstarszego na świecie czworonoga, tzw. tetrapoda (sprzed 395 milionów lat), znalezione w kamieniołomie Zachełmie koło Zagnańska i tropy dinozaurów z osadów dolnej jury (sprzed około 200 milionów lat).

Województwo świętokrzyskie to nie tylko bogactwo skał i odnajdywanych w nich skamieniałości, ale również wyjątkowe miejsce do obserwacji procesów geologicznych i ich skutków. W licznych odsłonięciach można zobaczyć fałdy, uskoki i lustra tektoniczne dokumentujące dawne ruchy górotwórcze, a także ślady procesów, które kształtowały krajobraz regionu.

Potencjał geoturystyczny regionu

Wyjątkowe walory geologiczne województwa świętokrzyskiego znalazły uznanie na arenie międzynarodowej. W 2021 roku Geopark Świętokrzyski został włączony do prestiżowej sieci Światowych Geoparków UNESCO, stając się pierwszym geoparkiem w Polsce posiadającym ten status. Obejmuje on obszar o niezwykłej różnorodności geologicznej, gdzie na stosunkowo niewielkiej przestrzeni można poznać historię Ziemi zapisaną w skałach, skamieniałościach, formach rzeźby terenu, często odsłaniającą się na terenie dawnych obiektów pogórniczych – kamieniołomów. Geopark Świętokrzyski obejmuje obszar pięciu gmin – Kielce, Chęciny, Morawica, Sitkówka, Piekoszów, o łącznej powierzchni 526 km2. Sercem geoparku jest natomiast Geonatura Kielce, miejsce w całości poświęcone dziedzictwu geologicznemu Gór Świętokrzyskich. Poza niezwykle interesującą wystawą stałą oraz bogatą ofertą warsztatów edukacyjnych dla osób indywidualnych i grup zorganizowanych, w skład Geonatury wchodzą również jedne z najciekawszych obiektów geoturystycznych w regionie. Są to: rezerwat przyrody im. Jana Czarnockiego „Ślichowice”, rezerwat przyrody „Wietrznia” im. Zbigniewa Rubinowskiego oraz obiekty kieleckiej Kadzielni, a więc amfiteatr, podziemna trasa turystyczna oraz rezerwat przyrody „Kadzielnia”.

Geopark Świętokrzyski jest obszarem, na którym w wyjątkowo czytelny sposób można prześledzić historię geologiczną regionu oraz poznać związki pomiędzy przyrodą nieożywioną a działalnością człowieka. Na jego terenie występują odsłonięcia wapieni, dolomitów i margli powstałych w płytkich morzach dewońskich około 360 milionów lat temu, a także liczne formy tektoniczne, takie jak fałdy i uskoki dokumentujące kolejne etapy ruchów górotwórczych, które kształtowały Góry Świętokrzyskie. Można tu również obserwować formy krasowe powstałe w różnych okresach historii geologicznej regionu, a najlepszym ich przykładem jest – znana w całej Polsce i uznawana za najpiękniejszą – Jaskinia Raj. Właśnie w tym regionie znajduje się najdłuższy (poza Tatrami) system jaskiniowy w Polsce: Chelosiowa Jama – Jaworznicka, o długości ok. 3,8 kilometra.

O wyjątkowości geoparku świadczą także liczne ślady historycznej działalności górniczej związanej z eksploatacją rud metali oraz kopalin skalnych. W wielu miejscach zachowały się pozostałości dawnych wyrobisk, szybów, sztolni i kamieniołomów dokumentujących wielowiekowe wykorzystanie zasobów naturalnych regionu. W rezerwacie przyrody „Moczydło” można obserwować ślady dawnego górnictwa rud ołowiu i srebra, natomiast „Miedzianka” uznawana jest za najcenniejszy obiekt na terenie Geoparku związany z historycznym górnictwem rud miedzi. 

Geopark jest również miejscem o wyjątkowym znaczeniu archeologicznym i kulturowym. Najstarsze ślady obecności człowieka na tym obszarze pochodzą sprzed około 50–60 tysięcy lat i obejmują m.in. narzędzia krzemienne oraz ochrę (naturalny barwnik mineralny najczęściej o barwie żółtej, pomarańczowej lub czerwonej) wykorzystywaną przez dawnych mieszkańców regionu. Dzięki połączeniu dziedzictwa geologicznego, górniczego, kulturowego i przyrodniczego Geopark Świętokrzyski stanowi jedno z najciekawszych miejsc w Polsce pozwalających poznać historię Ziemi i człowieka zapisaną w krajobrazie.

Wyjątkowym świadectwem najstarszych tradycji górniczych regionu są Krzemionki koło Ostrowca Świętokrzyskiego – jeden z najlepiej zachowanych na świecie kompleksów pradziejowych kopalń krzemienia pasiastego. W 2019 roku obiekt został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako przykład wybitnego osiągnięcia społeczności neolitycznych i wczesnobrązowych, dokumentujący rozwój górnictwa oraz organizacji pracy sprzed około 5,5 tysiąca lat.

Edukacja przez obserwacje

Współczesna edukacja coraz częściej odchodzi od nauki opartej wyłącznie na podręcznikach na rzecz bezpośredniego poznawania otaczającego świata. Szczególne znaczenie zyskuje edukacja terenowa, która została również uwzględniona w nowym przedmiocie Przyroda (realizowany w szkole podstawowej od nowego roku szkolnego 2026/2027). Jej celem jest rozwijanie umiejętności obserwacji, wyciągania wniosków oraz rozumienia procesów zachodzących w środowisku naturalnym poprzez kontakt z rzeczywistymi obiektami i zjawiskami. 

Województwo świętokrzyskie stwarza wyjątkowe warunki do realizacji takich zajęć, łącząc w sobie niezwykle cenne walory geologiczne, przyrodnicze i kulturowe. Odsłonięcia skalne, skamieniałości, jaskinie, dawne kamieniołomy oraz ślady historycznej działalności górniczej pozwalają uczniom poznawać historię Ziemi w sposób bezpośredni i angażujący. Obserwacja geologicznych świadectw dawnych mórz, ruchów górotwórczych czy procesów krasowych sprawia, że zagadnienia omawiane podczas lekcji stają się bardziej zrozumiałe i łatwiejsze do zapamiętania. Geoturystyka może być więc nie tylko formą aktywnego wypoczynku, ale również cennym narzędziem wspierającym edukację przyrodniczą i budowanie świadomości geologicznej społeczeństwa.