Jak geologia stała się atrakcją turystyczną? Odkryj geoturystyczne skarby województwa świętokrzyskiego.
26.06.2026
Województwo świętokrzyskie należy do najcenniejszych geologicznie regionów Polski. Na stosunkowo niewielkim obszarze można obserwować skały, a w nich skamieniałości oraz ślady procesów geologicznych dokumentujących kilkaset milionów lat historii naszej planety. To właśnie tam odsłaniają się najstarsze skały osadowe w Polsce, datowane na ponad 500 mln lat. Wyjątkowe walory przyrodnicze i naukowe sprawiają, że region ten od lat przyciąga zarówno badaczy, jak i turystów, stając się jednym z najważniejszych obszarów geoturystycznych w kraju.
Czym jest geoturystyka?
Pierwsza definicja geoturystyki została przedstawiona przez National Geographic and Travel Industry Association of America w 1997 roku i definiowała to zagadnienie jako turystykę, która podtrzymuje lub wzmacnia geograficzny charakter miejsca – jego środowisko, kulturę, estetykę, dziedzictwo i dobrobyt mieszkańców. Po latach definicję tą można rozbudować i geoturystykę określić jako rodzaj turystyki poznawczej, która koncentruje się na odkrywaniu i poznawaniu dziedzictwa geologicznego oraz procesów kształtujących powierzchnię Ziemi. Umożliwia poznawanie skał, skamieniałości, jaskiń, dawnych wyrobisk górniczych, odsłonięć skalnych i innych obiektów przyrody nieożywionej, pomagając lepiej zrozumieć historię naszej planety oraz zależności między geologią, krajobrazem i działalnością człowieka. Jednocześnie łączy turystykę, edukację i ochronę przyrody nieożywionej, zachęcając do odwiedzania miejsc o wyjątkowych walorach geologicznych. Geoturystyka interesuje się zarówno naturalnymi formami krajobrazu (np. formacjami skalnymi), jak i obiektami, które powstały poprzez działalność człowieka np. w wyniku dawnej działalności górniczej.
Dlaczego województwo świętokrzyskie jest wyjątkowe?
Województwo świętokrzyskie jest jednym z najcenniejszych pod względem geologicznym regionów Polski i Europy. To właśnie tutaj znajdują się Góry Świętokrzyskie, zaliczane do najstarszych pasm górskich na naszym kontynencie. Na stosunkowo niewielkim obszarze można obserwować skały powstałe w różnych epokach geologicznych, tworząc wyjątkowy zapis procesów geologicznych zachodzących na przestrzeni setek milionów lat. Mapa geologiczna Gór Świętokrzyskich to trzon paleozoiczny (od kambru począwszy) i otaczające go młodsze osady mezozoiczne. Sfałdowane i wypiętrzone osady z młodszych okresów, zostały następnie zniszczone przez procesy erozyjne. Dzięki takiemu zjawisku dużo starsze pokłady skał z najdawniejszych okresów w historii Ziemi są widoczne na powierzchni, tworząc swoiste „okno geologiczne” w którym można zobaczyć starsze skały odsłonięte spod młodszych warstw.
Procesy erozyjne - naturalne zjawiska polegające na mechanicznym niszczeniu podłoża skalnego lub gleby przez czynniki zewnętrzne (woda, wiatr, lodowce oraz grawitacja), połączone z przemieszczaniem (transportem) zdartego materiału.
Region słynie również z bogactwa skamieniałości, które pozwalają odtworzyć wygląd dawnych mórz pokrywających niegdyś obszar dzisiejszej Polski. W skałach województwa świętokrzyskiego odnajdywane są liczne szczątki organizmów żyjących miliony lat temu, stanowiące cenne źródło wiedzy o historii życia na Ziemi. Najbardziej fascynującymi znaleziskami są skamieniałe tropy najstarszego na świecie czworonoga, tzw. tetrapoda (sprzed 395 milionów lat), znalezione w kamieniołomie Zachełmie koło Zagnańska i tropy dinozaurów z osadów dolnej jury (sprzed około 200 milionów lat).
Województwo świętokrzyskie to nie tylko bogactwo skał i odnajdywanych w nich skamieniałości, ale również wyjątkowe miejsce do obserwacji procesów geologicznych i ich skutków. W licznych odsłonięciach można zobaczyć fałdy, uskoki i lustra tektoniczne dokumentujące dawne ruchy górotwórcze, a także ślady procesów, które kształtowały krajobraz regionu.
Lustro tektoniczne - to gładka, często błyszcząca powierzchnia skały powstała wzdłuż uskoku, czyli miejsca, gdzie doszło do przemieszczenia mas skalnych. Tworzy się na skutek tarcia skał o siebie podczas ruchów tektonicznych, a na jego powierzchni można często zaobserwować charakterystyczne rysy i bruzdy wskazujące kierunek przemieszczenia.
Potencjał geoturystyczny regionu
Wyjątkowe walory geologiczne województwa świętokrzyskiego znalazły uznanie na arenie międzynarodowej. W 2021 roku Geopark Świętokrzyski został włączony do prestiżowej sieci Światowych Geoparków UNESCO, stając się pierwszym geoparkiem w Polsce posiadającym ten status. Obejmuje on obszar o niezwykłej różnorodności geologicznej, gdzie na stosunkowo niewielkiej przestrzeni można poznać historię Ziemi zapisaną w skałach, skamieniałościach, formach rzeźby terenu, często odsłaniającą się na terenie dawnych obiektów pogórniczych – kamieniołomów. Geopark Świętokrzyski obejmuje obszar pięciu gmin – Kielce, Chęciny, Morawica, Sitkówka, Piekoszów, o łącznej powierzchni 526 km2. Sercem geoparku jest natomiast Geonatura Kielce, miejsce w całości poświęcone dziedzictwu geologicznemu Gór Świętokrzyskich. Poza niezwykle interesującą wystawą stałą oraz bogatą ofertą warsztatów edukacyjnych dla osób indywidualnych i grup zorganizowanych, w skład Geonatury wchodzą również jedne z najciekawszych obiektów geoturystycznych w regionie. Są to: rezerwat przyrody im. Jana Czarnockiego „Ślichowice”, rezerwat przyrody „Wietrznia” im. Zbigniewa Rubinowskiego oraz obiekty kieleckiej Kadzielni, a więc amfiteatr, podziemna trasa turystyczna oraz rezerwat przyrody „Kadzielnia”.
Geopark Świętokrzyski jest obszarem, na którym w wyjątkowo czytelny sposób można prześledzić historię geologiczną regionu oraz poznać związki pomiędzy przyrodą nieożywioną a działalnością człowieka. Na jego terenie występują odsłonięcia wapieni, dolomitów i margli powstałych w płytkich morzach dewońskich około 360 milionów lat temu, a także liczne formy tektoniczne, takie jak fałdy i uskoki dokumentujące kolejne etapy ruchów górotwórczych, które kształtowały Góry Świętokrzyskie. Można tu również obserwować formy krasowe powstałe w różnych okresach historii geologicznej regionu, a najlepszym ich przykładem jest – znana w całej Polsce i uznawana za najpiękniejszą – Jaskinia Raj. Właśnie w tym regionie znajduje się najdłuższy (poza Tatrami) system jaskiniowy w Polsce: Chelosiowa Jama – Jaworznicka, o długości ok. 3,8 kilometra.
Zjawiska krasowe - to procesy rozpuszczania skał (głównie wapieni, dolomitów, rzadziej gipsów) przez wodę. Dzięki nim powstają jaskinie, podziemne korytarze a w nich bogata szata naciekowa.
O wyjątkowości geoparku świadczą także liczne ślady historycznej działalności górniczej związanej z eksploatacją rud metali oraz kopalin skalnych. W wielu miejscach zachowały się pozostałości dawnych wyrobisk, szybów, sztolni i kamieniołomów dokumentujących wielowiekowe wykorzystanie zasobów naturalnych regionu. W rezerwacie przyrody „Moczydło” można obserwować ślady dawnego górnictwa rud ołowiu i srebra, natomiast „Miedzianka” uznawana jest za najcenniejszy obiekt na terenie Geoparku związany z historycznym górnictwem rud miedzi.
Geopark jest również miejscem o wyjątkowym znaczeniu archeologicznym i kulturowym. Najstarsze ślady obecności człowieka na tym obszarze pochodzą sprzed około 50–60 tysięcy lat i obejmują m.in. narzędzia krzemienne oraz ochrę (naturalny barwnik mineralny najczęściej o barwie żółtej, pomarańczowej lub czerwonej) wykorzystywaną przez dawnych mieszkańców regionu. Dzięki połączeniu dziedzictwa geologicznego, górniczego, kulturowego i przyrodniczego Geopark Świętokrzyski stanowi jedno z najciekawszych miejsc w Polsce pozwalających poznać historię Ziemi i człowieka zapisaną w krajobrazie.
Edukacja przez obserwacje
Współczesna edukacja coraz częściej odchodzi od nauki opartej wyłącznie na podręcznikach na rzecz bezpośredniego poznawania otaczającego świata. Szczególne znaczenie zyskuje edukacja terenowa, która została również uwzględniona w nowym przedmiocie Przyroda (realizowany w szkole podstawowej od nowego roku szkolnego 2026/2027). Jej celem jest rozwijanie umiejętności obserwacji, wyciągania wniosków oraz rozumienia procesów zachodzących w środowisku naturalnym poprzez kontakt z rzeczywistymi obiektami i zjawiskami.
Województwo świętokrzyskie stwarza wyjątkowe warunki do realizacji takich zajęć, łącząc w sobie niezwykle cenne walory geologiczne, przyrodnicze i kulturowe. Odsłonięcia skalne, skamieniałości, jaskinie, dawne kamieniołomy oraz ślady historycznej działalności górniczej pozwalają uczniom poznawać historię Ziemi w sposób bezpośredni i angażujący. Obserwacja geologicznych świadectw dawnych mórz, ruchów górotwórczych czy procesów krasowych sprawia, że zagadnienia omawiane podczas lekcji stają się bardziej zrozumiałe i łatwiejsze do zapamiętania. Geoturystyka może być więc nie tylko formą aktywnego wypoczynku, ale również cennym narzędziem wspierającym edukację przyrodniczą i budowanie świadomości geologicznej społeczeństwa.